• Anasayfa
  • https://www.facebook.com/tarihtarihdergisi/
  • https://twitter.com/tarihtarihdergi
Osmanlı İmparatorluğu ve Kırım Savaşı'nın Çıkış Nedeni: Kaynaklar ve Stratejiler / Prof. Dr. David M. Goldfrank

Dil engelleri, dar görüşlülük ve belki de Osmanlı arşiv belgelerinin azlığı veya bu konudaki cehalet, Kırım Savaşı'nın kökeni dahil Osmanlı'nın Avrupa diplomasi tarihi içindeki rolünün Batılı ve Rus bilim adamları tarafından belirli oranda ihmal edilmesine neden olmuştur. Bu boşluk hakkında 1980'li yılların başında Profesör Winfried'in yönetiminde hazırlanmaya başlanan ve tamamlandığında İngiliz, Fransız, Avusturya ve Prusya diplomatik belgeleri, mektuplar ve makam evraklarından meydana gelen çok titiz notlar ve referanslarla dolu 12 kalın ciltlik Akten zur Geschichte des Krimkriegs'den daha başka örnek göstermeye lüzum yoktur.1 Editörler ümit ediyorlar ki çok ciltli olan Vneshniaia politika Rossii XIX i nachale XX veka en önemli Rus kaynaklarını içerecektir.2 Kırım Savaşı, "Şark Meselesi" ile ilgili ilk ve en önemli çatışma olmasına ve Avrupa süper güçlerinin Osmanlı işlerine müdahale etmesi nedeniyle ortaya çıkmasına rağmen Osmanlı belgelerini içeren bu çeşit bir çalışma henüz yapılmamış görünüyor.3

Bildiğim kadarıyla bu konuda Osmanlı belgeleri ve Türkçe kaynakları kullanarak Batı dilinde yazılmış tek önemli çalışma Ann Pottinger Saab'ın Origin of the Crimean Alliance'ıdır.4 Profesör Saab bu çalışması esnasında İstanbul arşivlerinde Osmanlı'nın Londra (Musurus Bey), Paris (Veli Paşa) ve Atina (Mehmet Neşet) sefirleriyle Belgrat yetkililerinin raporları ve bazı emirnameler ortaya çıkarmıştır.5 Saab ayrıca diplomatik belgeler, divan tutanakları, emirnameler ve kanunnameleri6 de içeren basılmış zengin devlet evrakları kolleksiyonlarına ve Türkçe bilmesi sayesinde referans kitaplarına, genel çalışma ve monografilere de başvurmuştur.7

Saab'ın çalışmasının önemini daha fazla anlamak için Avrupa elçiliklerinin çoğunlukla yerel tercümanlara bağımlı olduklarını hatırda tutmak gerekir. Sadece İngiliz Charles Alison, Avusturyalı Schlechta veya Belçikalı Blondeel van Cuelebroeck gibi birkaç elçilik görevlileri biraz Türkçe biliyorlardı ki bu da Avrupa diplomatik yazışmalarının güvenilirliğini azaltan bir gerçektir. Yine de İstanbul'dan gönderilen elçilik raporları, Kırım Savaşı'nın gerçek nedeni üzerine olan çalışmalarımızın Osmanlı tarafının önemli bir bölümüne temel teşkil edecektir.

Akademik çalışmalarda diğer bir eksiklik de 1960'lı yıllarda hatta daha sonra Kırım Savaşı'nın nedeni ile ilgili çalışmaların neredeyse tamamen yazarın ülkesi veya ilgisiyle orantılı olarak arşiv belgeleriyle dolu yayınlanmış kaynaklara dayanmasıdır.8 En son 1970'lerde iki Amerikalı bilim adamı birden fazla önemli ülkenin arşiv kaynaklarını kullanan geniş bir araştırmayla ortaya çıktı: Bunlar, Viyana, Paris, İngiltere'nin Londra ve diğer şehirlerinde9 özellikle şahsi evraklar üzerinde çalışan Paul Schroeder ve yukarıdaki üç başkent ve İstanbul'da çalışan Ann Pottinger Saab'dır.10 Aynı dönemde üçüncü Amerikalı John Shelton Curtiss, Rus, Avusturya ve Fransız arşivlerinde bazı çalışmalar yaptı, fakat güvenilir olmayan yayınlanmış Rus kaynaklarına diğerlerine oranla daha fazla önem verdi.11

1994'te yayınlanan ve Akten zur Geshchichte des Krimkriegs'de yayınlanan Avusturya ve Prusya evraklarıyla zenginleştirilen kendi monografimde, sadece İngiltere, Fransa ve Avusturya değil aynı zamanda yedi küçük ülke (Bavyera, Belçika, Danimarka, Hollanda, Piyemonte-Sardunya, Saksonya ve İsveç) ve daha da önemlisi Rusya arşiv kaynaklarından da yararlandım.12 Şu ana kadar bildiğim kadarıyla benim baş vurduğum kullanılmamış tek Osmanlı kaynağı, diplomatik evraklar arasına karışmış Journal de Constantinople'den birkaç makaledir.13 Bu makalede Türkçe okuyamamamın kitabımın en büyük eksikliği olduğunu öncelikle kabul ederek savaşın çıkış nedeni hakkındaki Osmanlı kaynakları üzerinde daha fazla çalışmanın gerekliliği ve Savaş'ın Osmanlı açısından hikayesi konusunda Rus evrakının faydaları üzerinde duracağım. Ayrıca yeri geldiğinde de yabancı kaynakların Osmanlı diplomatik stratejisine yaklaşımını da tartışacağım.

Öncelikle, Osmanlı tarihi uzmanı bir kimse, konuyu , imparatorluğun 1850'ler başındaki dahili durumunu özellikle Osmanlı devlet adamları üzerindeki seçkinlerin, meşhur kişilerin ve yabancıların baskısına, bir de Osmanlı'nın kendisinin uluslararası konumuna karşı tepkisine dikkat çekerek incelemelidir. Avrupa dilinde savaş üzerine yapılan hiçbir çalışma, Osmanlı devlet adamlarının kendi ülkeleri hakkında planlar yaparken sahip oldukları düşünce ve halet-i ruhiyelerini anlamaya yaklaşamamışlardır. Bu gözlem hükümet liderleri için olduğu kadar Rum patrikhane yetkilileri için de geçerlidir. İkinci olarak, Osmanlı uzmanları 1848 Avrupa krizinin başlangıcından itibaren Ekim 1853'teki husumetlerin başlaması ve Nisan 1854'te genişlemesine kadar meydana gelen tüm olayları adım adım incelemeli ve Avrupa arşivleri yanında Osmanlı'nın devlet evrakları, İstanbul ve belki de Kudüs patrikhanesi kayıtları ile yerel basın14 üzerinde de çalışmalıdır. Benim Rus kaynakları üzerindeki yaptığım az veya çok başarılı çalışmam şimdi Osmanlı belgeleri üzerinde de yapılmalıdır.

Osmanlı kaynaklarında yapılacak ciddi araştırmalar bu savaşın kaynağı ile ilgili meselelerin büyük bir kısmının çözümünde faydalı olabilir. Osmanlı üzerine çalışan birinin günışığına çıkarmak isteyebileceği en faydalı bilgiler arasında 1848-1849 kriz yılları ve hemen öncesi dönemiyle ilgili stratejik düşüncelerdir. İngiltere'nin Marmara Denizi'nde veya İstanbul Boğazı'nda bulunmasıyla ilgili Rus korkusunu savaşın önemli sebeplerinden biri olarak gören Vernon Puryear İngiliz kaynaklarını kullanarak, Londra'nın önemli elçisi Stratford Canning'in (geleceğin Viscount de Redcliffe'i) gelecekte gerekli görülürse İngilizlerin Çanakkale Boğazı'ndan geçmesi konusunda Osmanlı yetkilileriyle bir ön anlaşmaya vardığını iddia eder.15 Daha sonra 1849 Macar-Polonya mülteci krizi sırasında Viyana ve St. Petersburg hükümetleri Osmanlı topraklarına firar etmiş asilerin tümünün geri dönmesi çağrısında bulunduğu zaman, İngiliz gemileri kötü hava şartlarını bahane ederek Marmara Denizi'ne girmiştir. Eğer Fuat Paşa o sırada mülteci meselesine çözüm bulmak için özel bir görevle St. Petersburg'da bulunmasaydı ve İngiliz deniz filosu özür dileyerek kısa zamanda geri dönmeseydi savaş daha o zaman patlak verebilirdi.16 Fakat biz Rus evraklarından biliyoruz ki tam o sırada St. Petersburg'da en yüksek seviyedeki yetkililer, Tuna prensliklerine doğru kara savaşı ve peşinden de İstanbul'a denizden bir baskın düzenleme planları üzerinde çalışıyorlardı.17 Puryear tarafından İngiliz kaynaklarından ve Rus belgelerinden geliştirilen anlatımda eksik olan şey, Osmanlı yetkililerinin o sırada ne yaptığı ve ne düşündüğüdür. Bu gözlem Osmanlıların İngilizlerle deniz kuvvetleriyle ilgili anlaşmaları, Balkanlar'da ve Doğu-Orta Avrupa'daki ihtilalci güçleri altetmek için Avusturya ve Rusya ile işbirliği yapma konusundaki 1848-49'daki genel politikaları ve mülteci krizi sırasında Avusturya ve Ruslara karşı İngiliz ve Fransız desteğine dönüş yapmalarını anlatır. Örneğin, 1848'de Eflak ve Boğdan'da Osmanlı politikalarıyla ilgili Rusya'nın tahakküme varan bazı talepleri veya 1849 ve 1850 yılında Rusların askeri ve üstü kapalı deniz kuvvetleri tehditleri Türk yetkililerini, 1853'te de olacağı gibi Osmanlı Sultanı'nın Hıristiyan Ortodoks tebası üzerindeki Rus himayesini azaltma planları yapmaya neden olmuş mudur? İngiliz kaynaklarına göre, Mustafa Reşit Paşa, Kasım 1849'da Londra ile bir resmi ittifak yapmayı arzulamıştı,18 fakat Paşa gerçekte neyi amaçlıyordu?

Mülteci sorunu Osmanlı yönetimi için uluslararası problem haline geldikten sonra Kudüs ve Beytüllahim'de bulunan Hıristiyan türbeleri üzerindeki Katolik Ortodoks rekabeti gündeme geldi. Fuat Paşa'ya isnat edilen kaynak dahil birkaç basılı kaynak, alınan bazı yasal ve diplomatik tavırların tekrar tartışılmasında tarihçilere yardımcı oldu.

Bu meselede İngiltere'nin tarafsızlığı da özellikle faydalı oldu.19 Dahası İngiliz raporlarından Osmanlı hükümetinin Londra'nın desteğine güvenerek ihtiyatla ve sistematik olarak şu politikayı güttüğü anlaşılır: İlk olarak Avusturya'nın Fransa'yı desteklemediğinden emin oldu; ikincisi Katolikler adına konuşan Fransa'dan bu sorunun çözümünün imkansız olması dolayısıyla iddialarından vazgeçmesini istedi; üçüncüsü, iki tarafın ve onların Fransız ve Rus destekçilerinin "karma komisyon" aracılığıyla mukaddes mekanlar üzerinde uzlaşmaya varmalarını sağlamaya çalıştı;20 dördüncü olarak bu çaba sonuç vermeyince mümkün olan en iyi çözüme ulaşmak ve kendi egemenlik haklarını teyit için bir ulema komisyonu oluşturdu; beşinci olarak Rusya bu uzlaşmayı kabul etmeyince ve Fransa da herhangi bir değişikliği reddedince meseleyi mümkün olduğu kadar bir süre için savsaklama yoluna gitti; altıncısı Fransa önceki ulema yönetimi konusunda ısrar edince, uzun zamandan beri temsilcilik görevinde bulunan Stratford Canning'in şahsında İngilizler de bu yönetimin tarafsız olduğunu kabul ettikleri için Fransızların isteğini kabul etti; yedinci olarak da Fransızlar ve Ruslar çok fazla baskıda bulununca İngilizlerden bazen de Avusturyalılardan durumun sükunete kavuşması için yardım etmelerini istedi.21 Rus dokümanları açıkça belirtir ki bir yandan Babıali tüm gücüyle Fransızların ılımlı olmasına çalışırken22 diğer yandan İstanbul'daki Çarlık temsilcileri St. Petersburg'dan gelen emirler doğrultusunda23 Osmanlılar üzerinde Fransızlara verdikleri sözlerden24 cayması için büyük baskı kuruyorlardı (Rusların bu tavrı kesinlikle iki tarafın birbirleri hakkındaki kötü niyet suçlamalarının başlangıcını teşkil eder). Aslında çözüm bulmak isteyen herhangi bir Osmanlı yetkilisi gerçeği bilerek hareket etmek zorunda olduğundan Rus Dışişleri Bakanlığı talimatlarıyla hareket eden Rus temsilcisi, patrikhanenin önemli bir yetkilisi olan Loğofet (tercüman) Nicholas Aristarchi'ye güven duymadığını belirtiyor ve bu nedenle Rumlardan bağımsız bir politika takip ediyordu.25

Tabi ki yabancı temsilcilik kaynakları hikayenin tümünü söylemiyorlar. Bu nedenle Osmanlı kaynaklarında yapılacak bir araştırma, mesela Türk yetkililerin "karma komisyon"a nasıl baktıkları, ulema teşkilatının ne düşündükleri ve Babıali'nin bu sorunu çözme konusunda İngiliz, Fransız ve Avusturya hükümetlerini meseleye dahil etmek için nasıl gayret gösterdikleri gibi konuları açıklığa kavuşturabilir. Osmanlı kaynakları ayrıca Şubat 1852'de başlayan Fransız ve Rusların Osmanlı yetkililerinden birbirine aykırı vaatler alma konusundaki baskılarını, İstanbul'da hükümetler arasında ne tür müzakereler yapıldığını ve Kutsal Yerler meselesinin Osmanlı'nın üst seviyesindeki siyasi istikrarsızlığı yüzünden mi daha karışık bir hal aldığı problemini açıklığa kavuşturabilir. Son olarak da İstanbul'daki Rus temsilcilerin üst düzey Osmanlı yetkililerinden kendi menfaatleriyle ilgili konularda yerine getirilmesi mümkün olmayan isteklerde bulunması meselesi vardır. Bir Osmanlı uzmanı, Rusların iki Osmanlı veziriazamı (Mehmet Emin Ali Paşa ve Mehmet Emin), bir reis efendi (Fuat Paşa) ve eski veziriazam geleceğin reis efendisi (Mustafa Reşit Paşa) ve Sultan'ın kendisinin (Abdülmecit) ağzından çıktığını iddia ettiği inanılamayacak derecede tuhaf olan beyanatları da (eğer varsa) ortaya çıkarabilir. İddia edilen bu beyanatları da sırasıyla inceleyeceğim.

Kutsal Yerlerle ilgili tartışmalarda Rusya'nın müzakere bile edilemez önemli talebi (Osmanlılar bunu sürekli olarak reddetmiştir), Ortodoksların Kudüs'teki kutsal türbenin bulunduğu kilisenin tamir ve bakımı üzerinde süresiz ve münhasır bir kontrole sahip olma garantisidir. Ruslar ayrıca Beytullahim'deki Nativity Kilisesi'nin anahtarının Katoliklere (geri) verilmesine de karşıydı. Osmanlılar iki tarafı da tatmin etmeye çalışırken birbiriyle çelişen vaatlerde bulunmuştu.26 Alim Vladimir Titov'un başkanlık ettiği Rus temsilciliği bir Osmanlı yetkilisine (muhtemelen Mehmet Emin Ali Paşa) aşağıdaki beyanatı atfeder. Öyle görülüyor ki Osmanlı egemenliğini açık bir biçimde sınırlandıran bu beyanat büyük bir ihtimalle diplomatik bir uydurmadır:27

"İmparatora sunulan ve ülkenin Sultanı tarafından imzalanan bir dokümanda bulunan resmi teminatlar gerçek bir Antlaşma değerindedir ve Zat-ı Şahane'nin vezirleri iki yüzlülük etmezler. Bundan böyle Padişahlarının kati kabulüyle Rusya statükodan herhangi bir sapmaya karşı teb'anın sadakatinin muhafızıdır. Bu taahhüt katidir ve İmparatorluk Kabinesi'nin sağduyusu, geleceği garanti etmek ve Sultan'ın vefalı nezaketinin karşılığını vermek için elinden geleni yapacaktır."

Rus baskısıyla değiştirilen28 türbe ile ilgili fermanın Kudüs'teki Osmanlı yetkilileri tarafından uygulanıp uygulanmayacağı meselesi 1852 yazında tekrar alevlendi. Genç Rus maslahatgüzarı A. Ozerov, Kudüs Rum Patriği'nin itirazlarını Reis Efendi Fuat'ın şu cümlelerle reddettiğini iddia eder: "O bizim reayamız: Yabancı bir temsilciliğin hizmetine girmeye nasıl cesaret edebiliyor!" Aynı zamanda Ozerov, Veziriazam Mehmet Ali'nin önceki hükümetin politikasını reddettiğini ve Rusların yorumunu diplomatik hassaslıklarla kaplı olarak şöyle dediğini iddia eder: "...bizim en kuvvetli ve çok cömert müttefikimiz olan bir krala sultanın vermiş, olduğu ciddi bir sözü hafife almak... affedilemez bir hainlikti"29 Diğer bir ifadeyle modern terminolojiyi kullanarak söylemek gerekirse Türk veziriazam, kendi devletinin güçlü komşusuna gereken önemi vermediğini ve hariciye nazırının da bu komşusunun himayesinde olan önemli din yetkililerinden birini keyfi bir biçimde aşağılayarak bu ateşi körüklediğini kabul etmiş göründü.

Ozerov ve Rus temsilciliği bir karma Fransız askeri-donanma tehditleri ve taahhütlerle zorlanan30 ve sonunda Kasım 1852'de Beytüllahim'in anahtarlarını Katoliklere teslim etmeye razı olan, fakat Kudüs'teki türbe üzerinde Ortodoks kontrolünü veya buradaki törensel ve göstermelik zaferlerini reddetmeye devam eden Osmanlılara tuhaf beyanatları atfetmeye devam ettiler.31 Rusya'nın Osmanlı ülkesine olan tehdidini gizlemeyen Ozerov, Fuat Paşa'nın gözü dönmüş maceracı ve Fransız ittifakıyla imparatorluğu riske atmak isteyen biri olduğunu ve Sultan'ın da beceriksiz ve güçsüz bir kaderci olduğunu iddia etti. Buna karşılık Fuat Paşa şöyle cevap verdi:

"Biliyorum, belki de sonu uçurum olan tehlikeli bir yol takip ediyorum, fakat Türkiye için hala bir gelecek varsa bu yol kurtuluş için tek istikamettir."

Sultan'ın ise cevap olarak Rusya'nın ölümcül bir misillemesinin kaçınılmaz olduğunu kabul ettiği rapor edilir:

"Türkiye'nin böylece son saati artık geldi çattı, çünkü ben kendim ahmak (Mehmet Ali) ve sefil (Fuat) liderler ve diğer sebepler yüzünden bunların istedikleri şekilde bu oyunun ümitsiz bir parçasını oynamak zorunda bırakıldım."32

Sonunda I. Nichola adına diplomatik bir girişimde bulunmaya çalışan Rus Başbakanı Nesselrode, o dönemde görevde olmayan Paşa'nın Ozerov'a şu planı teklif ettiğini iddia etti:

". Rus temsilciliğinin desteğiyle. Küçük Kaynarca Antlaşması'nın Ortodoks dininin ve din adamlarının Osmanlı mülkiyetinde sahip oldukları koruma ve muafiyetlerle ilgili maddeleri gereğince ilga edilebilen veya yenilenebilen Fransız kapitülasyonlarının kaldırılmasına ve karşı gelinmesine çalışmak gerekir."33

Bazı tarihçiler Nesselrode'a güvenerek, Ortodoks kilisesinin haklarının desteklenmesi amacıyla Osmanlıları Küçük Kaynarca Antlaşması'nda bazı değişiklikler yapmaya zorlama konusundaki Rusya'nın yanlış algılanan diplomatik planının aslında Reşit Paşa'nın fikri olduğunu ileri sürerler.34 Saab bu rivayetin gerçek olduğunu kabul ediyor, fakat Rusların Reşit'le müzakere yapabileceklerini düşündüklerine de inanıyor.35 Gerçekten, Rusların Osmanlı topraklarındaki Ortodoks kilisesini himayesine alma isteklerini36 Osmanlıların kısıtlama arzusu düşünüldüğünde görülür ki, Reşit Paşa'ya atfedilen kendi devleti aleyhinde olarak Rusya'nın antlaşma haklarının genişletilmesi isteği başka bir diplomatik uydurmadır. Ne olursa olsun, elimizde uzman birinin kontrol etmesi gereken Osmanlı yetkililerine atfedilen bir dizi beyanatlar var. Bu arada mümkünse 1850-1852'deki Kutsal Yerler anlaşmazlığı meselesi de incelenebilir.

Bu beyanatlarla ilgili benim fikrim şudur ki farklı Osmanlı dış politika eğilimleri yerel politik manevralar yüzünden ortaya çıkıyordu. Fuat ve Reşit Paşaların ikisi de çok akıllı kimselerdi. İngiliz maslahatgüzarı Albay Hugh Henry Rose'un 1852'nin sonunda Fransız tarafına eğilim göstermesi ve hem Avusturya hem de Rusya'nın Karadağ konusundaki Osmanlı politikalarından memnuniyetsizliği nedeniyle37 Fuat Paşa, Fransızlara meyletmenin İngilizleri rahatsız etmeden Osmanlı çıkarlarını koruyacağını düşünmüş olabilir. Diğer yandan o dönemde iktidarda olmayan fakat Srtatford'la daha önceden işbirliği yapmış olan ve şüphesiz onun Kutsal Yerler anlaşmazlığının Katolikler tarafından gündeme getirilmesinden hoşnut olmadığını38 bilen tecrübeli Reşit Paşa da düşünmüş olabilir ki Rusya'ya bazı ayrıcalıklar verirken aynı zamanda stratejik olarak İngilizlere de yönelebilir.

1853 olaylarına dönmeden önce önemli bir tarih yazıcılığı hatasını açıklığa kavuşturmamız gerekir. Ne Ozerov'un ne de Fransız Büyükelçi Lavalette'in mesajlarının hiçbir yerinde, İngiliz raporunun söylediği gibi Kasım sonundaki Osmanlı kararıyla Rumların Beytüllahim kilisesinin anahtarını ellerinden kaybedeceklerine dair bir söz vardır.39 Lavalette'e göre Rusya'nın buradaki gerçek yenilgisi, arzulanan fermanın heybetli ve şaşaalı olarak Kudüs'te ilan edilmesi ve böylece III. Napolyon'un aşağılanması konusunda Türkleri ikna edememesinde yatıyor. Bu bilinmeyen birşey değildi. I. Nicholas'ın Rusya'nın 1852 Aralık sonlarında güney ordularını ve Karadeniz donanmasını harekete geçirmesinin ve peşinden İstanbul'a özel bir misyon göndermesinin sebebi Osmanlı'nın türbenin anahtarlarını bahşetmesi ile ilgili detaylar değil, türbe ile ilgili bu fermanı yürürlüğe sokmamasıdır.40 Bununla beraber tarihçiler, Beytüllahim'in anahtarlarının Latinlere verilmesi ve buradaki yıldızın tekrar yerine konulması konusundaki Rus kararlarıyla Ortodoks Hıristiyanların aşağılanması arasında bir bağlantı kurmakla büyük bir yanlış yaptılar.41

Aslında Beytüllahim'de şaşaalı Katolik zaferi 22 Aralık'ta kutlandı ve Ruslar da önemli kararı bu olaydan dört gün sonra aldı. Rusların haberi bu süre içinde alıp kararı da ona göre vermesi zor görünüyor. Tersine Kutsal Yerler ile ilgili St. Petersburg'a ulaşan en önemli bilgi 26 Aralık tarihli mukadder günden on gün sonra geldi. Bu habere göre Aristarchi ve Kudüs Patriği Cyrill, Osmanlılarla anlaşmak için beraber hareket ediyorlardı.42 Dahası 22 Aralık'tan on yedi gün sonra Fransız temsilciliği hayal kırıklığıyla bildirdi ki; Latinlere verilen ferman Katolik zaferinin kapsamı hakkında şüphelere neden olacak şekilde tam olarak uygulanmadı.43 Fakat Rus İmparatoru kaçınılmaz olarak savaşa neden olacak harekete geçme planı üzerinde karar vermişti bile.

Şimdi 1853 olaylarına ve Menshikov'un fevkalade görevine dönelim. Saab'ın araştırmasının yardımıyla bu olayları incelerken bazı saray entrikaları ve İslami kurumlarla İstanbul softalarının desteğiyle birkaç liderin riski önemsemeden düşmanca tavır takınmalarına rağmen Osmanlı yeteneğinin üstünlüğü beni etkiledi. Temsilcilerine başkanlık eden İngiliz elçilerin kendi menfaatlerine göre yazdıkları mesajları yansıtan Batılı bilim adamlarının bir eğilimi de önemli ve başarılı Osmanlı politikalarını yabancı tavsiyelere dayandırmasıdır.44 Tuhaf bir şekilde Rus kaynaklarıyla da desteklenen Osmanlı kaynakları (bunlar o an için güvenilebilir tek kaynaktır) açıkça belirtiyor ki tümü olmasa da bazı çok önemli girişimler Osmanlıların kendi eseriydi.

Menshikov İstanbul'a 28 Şubat 1853'te bazı emirler beraberinde olduğu halde geldi. Babıali Ortodoksların Kutsal Yerlerdeki iddialarıyla ilgili Rus himayesinin yasallaşmasını öngören bir anlaşmayı kabul etmek zorunda kalacaktı. Aksi takdirde Rusya ilişkileri kesecek ve tahminen bazı Osmanlı topraklarını işgal edecek ve belki de Eflak ve Boğda'nın bağımsızlığını ilan edecekti.45 Buna karşılık Osmanlılar benim tahminime göre ya zararsız, göz boyayıcı bir uzlaşmayı kabul ettirmek veya bağımsız bir devletin kabul etmesine imkan olmayan Rus isteklerini kamuoyuna açıklamak amacıyla Menshikov'a büyük bir karşılama hazırladılar.46

Daha önce Türk vezirler, İngiliz ve Fransız maslahatgüzarlara danışarak yakın dönemdeki Karadağ krizi ve Adriyatik bölgesindeki Klek ve Suttorina üzerindeki Viyana'nın kati istekleri konusunda uzlaşmaya yönelik karar ve iyiniyetini göstermişlerdi.47 Şimdi Türkler, Rusların istemediği reis efendi Fuat'ın48 yerine Rıfat Paşa'yı göreve getirerek benzer niyetleri gösteriyorlar, ama aynı zamanda da İngiliz ve Fransızlarla askeri savunma hazırlıkları üzerinde çalışıyorlardı. Değişik kaynaklar, resmi İngiliz-Fransız-Osmanlı koalisyonunun resmen kurulmasından önce üç farklı fakat inatçı kişinin (daha önce İngiliz-Fransız deniz filosunun Besika koyuna gelmesini istemiş olan Veziriazam Mehmet Ali, Mehmet Ali'yi cesaretlendiren ve Menshikov ve Ozerov'u takip eden İngiliz elçisi Albay Rose ve bu olaya donanmasını göndererek cevap veren ve böylece İngiltere'yi de meselenin içine dahil olmaya zorlayan Fransa İmparatoru III. Napolyon) Rus deniz tehdidinin dengelenmesinde önemli payları olduğunu belirtir.49

Mehmet Ali genellikle savaş taraftarı dindar biri olarak vasıflandırılır,50 fakat onun burada ve diğer konulardaki diplomatik stratejisi Avrupalı büyük güçleri birbirine karşı kullanma, Rusya ile ilişkileri iyi tutma ve mümkünse reformlardan uzak durma olarak görünüyor. Bu nedenle Mehmet Ali ilk önce Rose ve Benedetti'den bir İngiliz-Fransız deniz filosu hazırlamalarını isterken daha sonra Menshikov baskıya ara verince vazgeçmiş ve 15 Mart'ta isteğini geri çekmiş sonra tekrar sinirlenince ay sonunda isteğini yinelemişti.51 Bu da gösterir ki; Osmanlı üzerindeki somut Rus tehdidi herşeyden önce hiçbir Türk devlet adamının şahsi arzusu olmasa bile onları askeri-deniz ittifakı politikasını ve Batılı güçlerle ittifakı zorlamıştır.

Bu arada Rıfat, Ruslarla bu konuyla ilgili temel Osmanlı müzakere stratejisine öncülük etti. Bir taraftan Ruslarla ikili görüşmeleri gizli tutarak onları tatmin etmeye çalışırken esas konularda konuşmayı reddetti ve Rus delegasyonu tercümanı Argypoulos'a doğrudan şöyle dedi: "Bizi çok iyi bilirsiniz, bizim neyi kabul edip neyi etmeyeceğimizi de yeterince bilirsiniz."52 Bu (Saab'ın anlattığı gibi) Bekir Sıtkı Baykal'ın gözlemine de uygun düşüyor ki bu müzakereleri yürütmek için Osmanlı yönetimi tarafından görevlendirilen Rıfat, ne Stratford ne de başkası tarafından öncelikle Kutsal Yerler meselesini çözmek, sonra da Rusya'nın daha fazla taleplerini idare etmeye çalışmak konusunda makul taktik uygulamak için eğitilmeye ihtiyaç duyuyordu.53

İkili görüşmelerin en ilginç yanlarından biri Menshikov'un Nesselrode'a (dolayısıyla I. Nichola'ya) yaptığı dikkatlerden kaçan, akıllı bir teklif olan Türkiye'ye daha fazla baskı yapma zamanı geldiğinde Rusya'nın planlandığı gibi Eflak ve Boğdan'ı değil, Kars, Beyazıt veya Batum'u işgal etmesi gerektiği, böylece bir savaştan veya genel bir Avrupa tepkisinden kaçınılacağıdır.54 Acaba Osmanlı kayıtlarında Rus temsilciliğine böyle bir teklifle ilgili hiçbir ima var mıdır? Londra'dan gönderilen bir Rus mesajı üst derecedeki Osmanlı Rumlarından birkaç kişinin bir çözüm bulmak için çalıştığını söyler.55 Babıali'nin sadece dindaşları Ruslarla değil aynı zamanda Batı Avrupa'daki güçlü ticari ortakları ile de iyi ilişkiler içinde olması bu imtiyazlı Osmanlı Hıristiyanlarının kendi rasyonel çıkarlarınaydı.56

Diğer bir tarihi konu Fransız, Rus ve İngiliz temsilciliğine gönderilen Menshikov, Ozerov, Agyropoulos, Aristarchi, Rıfat ve vekiller heyeti üyesi ve Hıristiyanların Kutsal Yerleri konusunda uzman olan müftü Ali Efendi arasında gerçekleştirilen 31 Mart tarihli toplantıyla ilgili birbiriyle çelişen dört tane rapordur.57 Baykal'ın izinden giden ve Türkgeldi'nin Mesail-i Mühimme-i Siyasiyye'sini ve diğer Osmanlı kaynaklarındaki protokolleri kontrol eden bir Osmanlı tarihçisinin, bunları İngiliz, Fransız ve Rus diplomatik mesajlarıyla karşılaştırması gerekir. 31 Mart tarihli toplantıdaki diplomatlar arasındaki müsavat (geniş istekleriyle iki Rus, en azından birinin kalbinde kiliselerinin çıkarlarıyla ilgili materyaller olan iki Osmanlı Rum ve Fransız ve Katoliklerin imtiyazlarına direnmek zorunda kalan iki Osmanlı) bende Argyropoulos ve Aristarchi'nin uzlaşmaya varma niyetiyle görevlendirilmediği şüphesi uyandırıyor.

Mesajların, dokümanların ve Osmanlı kaynaklarının karşılaştırılmasının, 8 Nisan ile 5 Mayıs arasında Kutsal Yerlerle ilgili tüm gerilimli toplantılar için de yapılması gerekir.58 Şu bir gerçek ki daha önce Menshikov adına Rıfat'la görüşen Argyropoulos,59 tüm bu uzun görüşmeler boyunca önemli rol oynadı. Toplantıların sonuna doğru da Menshikov'a Osmanlıların Kutsal Yerler anlaşmazlığıyla ilgili kendilerinin vereceği garantiye dayanan bir çözümü Rusya'nın kabul edeceği ve daha fazla isteklerden vazgeçeceği ümidi taşıdığını bildirdi.60 Fakat Türk liderlerin bu konuda ümitvar olması için çok az nedeni vardı ve farklı yaklaşımlara sahiptiler. Rus diplomatik mesajlarında Türk mütalaalarıyla ilgili ilginç bir rapor vardır. Tophane'den sorumlu Namık Paşa muhtemel bir Rus saldırısına karşı tüm mahalli Müslümanların silahlandırılmasını düşünüyordu.61 Bu kaçınılmaz politika İngiltere ve Fransa ile işbirliğini zorlaştırabilirdi. Menshikov'un 5 Mayıs'ta resmi taleplerini artırmasından hemen sonra İsveç elçisi memleketine Rıfat'ın, artık zayıflamış ittifakın "direniş grubuna"62 katılmasını bile istediğini yazdı ki bu girişim Osmanlı'nın koalisyon desteğini almak için tek başına ısrarcı olmaya ve belki de İngiltere ve Fransa'yı zorlamaya hazır olduğunu gösterir.

Buna rağmen Rıfat, Rusların yeni taleplerine bir cevap vermek zorundaydı, bu nedenle görüşülebilir ve görüşülemezleri ayırarak Mart ayındaki çizgisine devam etti. Benim inancıma göre metnin analizi gösterir ki, Rıfat'ın İngiliz ve Fransız temsilcilerinin desteğine güvenerek 10 Mayıs'taki resmi cevabı63 gerçekten de daha sonraki tüm projelerin ilk versiyonu olan bu projeler İstanbul ve önemli Avrupa başkentlerindeki devlet adamları ve diplomatlar tarafından iki tarafı da tatmin etmek için gelecek altı ayda bir dizi görüşmeler sonucu ortaya çıkmıştı.64 Bu ve bundan sonraki Türk projeleri, uzlaşmanın mümkün olabileceği Kutsal Yerler konusunu Osmanlı hakimiyetine dokunan meselelerden ayırma stratejisine devam etti. Buna karşın, Rusları tatmin etmeye çalışan daha sonraki Avrupa projelerinin tümü, Rus İmparatorun Ortodoks Hıristiyan tebaları üzerindeki yönetimi ile ilgili şikayetlerine karşı Osmanlı'nın en ufak kanuni bir hak vermekteki isteksizliği ve Rusya'nın da bu hakkı içermeyen hiçbir anlaşmayı kabul etmemesi nedeniyle hayata geçirilemedi. Rus evrakları ispat ediyor ki metinde görünen vaatlere rağmen Menshikov, bu yönetim tarzına Rusya'nın karışması için, Fransa ve Avusturya'nın Osmanlı topraklarındaki yabancı Katolikler üzerindeki kanuni himayesini ve eskide kalmış ruhani haklarını kaldırıp, yerli Ortodokslar üzerinde Rus himayesine kanuni bir gerekçe koydurmaya çalışıyordu.65 Bu gözlem önemlidir, çünkü Rus önerilerinin zararının olmadığı ve Osmanlı muhalefetinin ise temelden yoksun olduğunu savunan bir görüş vardır. Bu görüş Viyana Notu ve bunu takip eden olaylar arasındaki farklar konusunda da tekrar edilmiştir.66

Rus arşiv kaynakları ayrıca Kutsal Yerler anlaşmazlığının çözüme kavuşmasından sonra, ama Menshikov'un İstanbul'dan ayrılmasından önce, 5-20 Mayıs tarihleri arasındaki gizli ve önemli politik görüşmeler sırasındaki siyasi manevralar üzerine de ışık tutmaktadır. Diğerleri arasında bu evraklar gösterir ki, çağdaş Rus bilim adamı V. N. Vinogradov'un da belirttiği gibi, Menshikov bu olayda kendini Osmanlı üst yöneticileri arasında güçlü biri olarak görüyordu ve bu nedenle Türklerin hep devamlı surette reddettiği anlaşma veya senetin genişletilmesi için baskısına devam etmiştir.67 Bu evraklar ayrıca Reşit'in tekrar geri gelmesini, Menshikov'un daha önce belirttiği gibi, artık İngiltere'de olduğu gibi Türkiye'de de bir Aberdeen olduğu şeklinde yorumlayarak Rusların düşüncesinin bir yönünü akıllıca açıklıyorlardı.68 Ayrıca bu evraklar aşağıda açıklayacağım gibi güvenilmez hatırat literatürüne dayanan genel tarihi inancı da çürütüyor.

Kırım Savaşı'ndan sonra III. Napolyon İstanbul'a Stratford'un önemli pozisyonunu dengelemek üzere büyükelçi olarak müthiş diplomatik taktikçisi Edouard Thouvenel'i gönderdi. Mehmet Ali, Thouvenel'e Mayıs 1853'teki gizli pazarlıklarla ilgili bazı hikayelerden bahsetti. Thouvenel'in rivayetleri ölümünden sonra yayınlanmış yarı hatıratında ve birden fazla tarih çalışmalarında vardır. Buna göre, Reşit ve Aristarchi iki cesur Rus temsilcisi olan Ozerov ve ticari sekreter Viktor Balabin ile beraber, Sultan'ın Rus imparatoruna göndermek üzere bir taslak not üzerinde uzlaşmaya varan Mehmet Ali ve uysal Argyropoulos'un etkisini yıkmak için takım kurdular. Reşit, Menshikov'un talep ettiği senet için kendi adına elinden geleni yapacağı konusunda söz verdi.

Esas önemli eylem, Argyropoulos'un Boğaz'da Sultan'a ait bir yalıyı Aristarchi'den rüşvet olarak kabul etmesi ve sonra da anahtarlarla Ozerov tarafından yakalanıp Menshikov'un gözünden düşmesi sonucu yerini Aristarchi'ye terk etmesi oldu. Buna rağmen Reşit senedi elde edemedi veya etmedi ve Stratford'a yöneldi. Bu davranışla Menshikov "Levanten entrikasının" kurbanı olmuş oldu.69

Bu dönemde İstanbul'da entrikalar yüksek seviyedeydi, hatta bu konuda tecrübeli olan ve bu büyük paralı oyunda kendisini bir oyuncu olarak gören şarkiyatçı Belçikalı elçi Blondeel de Cuelebroeck bile ortada ne döndüğünü anlayamıyordu.70 Hala Thouvenel'in mağrur hikayesi ve onun "şarkiyatçı" imaları ile ilgili anlaşılamayan bazı problemler mevcuttur. Menshikov evrakları arasında bulunan Aristarchi'nin mektupları, bazı Rus temsilcilerinin Reşit'e güvendiğini gösterir, fakat vaat edilen senet'i Reşit'le değil diğer Türk devlet adamlarıyla irtibatlandırır.71 Menshikov'un 13 Mayıs'ta Sultan'ın huzurunda yaptığı konuşmanın Reşit tarafından tutulan notları, senet'e değil bir uzlaşmacı çözüme işaret eder.72 Dahası Osmanlı Rum Ortodoks kilisesinin üst düzey bir yetkilisi olan Aristarchi bu dönemde aracı olarak hizmet görmesine rağmen hiçbir zaman Rus temsilciliğinin birinci derecedeki tercümanı olmamıştır.73 Argyropoulos hakkında ne demeli? İhtimaldir ki o, Mehmet Ali ile beraber (birkaç ay sonra yapmaya çalışacakları gibi) birşeyler üzerinde çalışıyordu ve Rus temsilcilik yetkilileri de artık bundan hoşlanmıyordu.74 14 Mayıs'ta Argyropoulos, Rıfat, Mustafa (vezirizam) ve Reşit'i gördü ve Reşitle beraber "yanlışını düzeltmeye" çalıştı.75 Aristarchi'nin 17 Mayıs tarihli raporuna göre, Osmanlı liderleri arasında Rus temsilciliği'nin Argyropoulos'tan şüphelendikleri söylentisi dolaşıyordu.76 Buna rağmen Aryropoulos dört gün sonra İstanbul'da Rusların de facto diplomatik sorumlusu olarak görevde kaldı. Thouvenel bunun bir vefasızlık tipi için inanılmayacak bir iade-i itibar olduğunu rapor eder.77 Benim kendi önsezime göre Aristarchi, Türk ileri gelenlerinin kolaylıkla ayartılabilir ve aldatılabilir olduğunu ve Menshikov'un rüşvetlerinin amaçlarına ulaşmak için yeterli olacağını düşünüyordu, fakat Reşit, Babıali'nin menfaatine uygun olarak Aristarchi'nin tahmininden daha az bir teklifte bulunarak onu mağlup etti.78 Argyropoulos'un hatası rüşvet olayına karışmış olması olabilir, fakat bu kendisi için çok da kötü bir durum değildi. Kendisi Menshikov gibi entrikaların oyuncağı olmamıştı, ama Rus kaynakların açık olarak gösterdiği gibi onun talimatlarının esiri ve samimi bir uygulayıcısıydı.79

Gerçekten de Menshikov evrakları durumu biraz daha açığa kavuşturuyor, çünkü bunlar Aristarchi'nin Osmanlı yetkilileri hakkındaki raporlarını da kapsıyor. Bu evraklara göre Türk yetkilileri kendilerini acı bir tercihle yüzyüze buldular: Ya Tanzimat reformlarını genişleterek İngilizlere yaranacaklar veya senetle Rusları yatıştıracaklardı.80 Aslında bu, Stratford'un düşüncesinden çok uzak değildi. Fransız büyükelçi Lacour, Menshikov'un senet hakkındaki talebine Babıali'nin direnmesi için Fransa ve İngiltere'nin Türk kuvvetlerine katıldığı zaman Stratford'un kendisine şöyle dediğini iddia eder: "Sizin Katolik Kilisesi çıkarlarıyla ilgili anlaşmalarla başardığınız şeyi biz ticaret için yaptık."81 Bu sözler ekonomik olarak güçlü olan deniz devletlerinin doğal ve kaçınılmaz emperyalist saiklerini açığa vuran sözlerdir.

Aristarchi, Menshikov'un Sultan'la görüşmesi sırasında yapacağı konuşmanın Reşit tarafından hazırlanan taslağını tedarik etmiş ve çevirisini de yapmıştı. Rus büyükelçisi'nin "fevkalade garantilere sahip resmi bir anlaşma" talep etmesi ve "amaçlarının ...tamamen dini" 82 olduğunu söylemesi beklenirdi. Evrakta okuduğum gibi eğer Rusya kabul edilemez isteklerinden vazgeçseydi, iki taraflı gönül alıcı, mutantan ve aynı zamanda anlamlı görüşmelere de yol açabilirdi. Tabii Menshikov'un görüşme boyunca bu şekilde bir tavırdan kaçındığını söylemeye gerek yok.83 Diğer taraftan Reşit,

Menshikov'la ikili görüşmelerinden ne umabileceği konusunda sadece Argylopoulos değil aynı zamanda Ozerov tarafından da iyi bir şekilde bilgilendirilmişti.84

Aristarchi, 17-18 Mayıs'taki çok önemli Meclis-i umumî toplantısından önce kırk sekiz üyenin hemen hepsiyle görüştüğünü, "tatminkar bir cevap için. herşeyin hazır olduğunu" ve Reşit'in de "Stratford's'un hırslı entrikalarına ve ricalarına rağmen Rusya ile bir anlaşmaya varacakları ümidinde olduğunu" iddia eder.85 Toplantı sürerken Aristarchi, belki de bir uzlaşmaya varmak için daha yumuşak olmasını sağlamak amacıyla Rus büyükelçisine Stratford'un "tüm Avrupa'nın" Osmanlıların arkasında olması nedeniyle Ruslar'ın savaş konusunda blöf yaptığına inandığını söyledi.86 Buna rağmen patrikhane loğofeti, bu Rum'a güvenme veya Meclis-i umumî87 tarafından tasdik edilen ve Journal de Constantinople'de88 yayınlanan bildiriyi kabul etme konusunda dikkatli olunmasını tavsiye eden Ozerov'un muhalefetiyle karşılaştı. Aristarchi, Avusturya maslahatgüzarı Klezl'in, Reşit'in oğullarından biriyle görüşmeye devam edilmesine dair olan teklifi89 konusunda (ki bu görüşme Reşit tarafından biraz değiştirilmiş ve tasarlanmış bir metin üzerinde olacaktı) Menshikov'u teşvik etti. 90 Menshikov'un yeni taslağının Reşit'in oğlu tarafından gönderilen metne bir cevap olduğunu iddia etme girişimi, bir haftadan daha fazla bir süreden beri Menshikov'un son cevabı üzerinde çalışan Ozerov tarafından yalanlandı.91 Osmanlı tekliflerinin "alışılmamış" ve Stratford'un "Babıali'nin" Rus isteklerini kabul etmesini "engellediği"92 konusundaki Menshikov'un şahsi düşünceleri gösterir ki, Menshikov bir çözüm bulmaya çalışan Osmanlı Rumları olan Aristarchi ve Argyropoulos'un değil kendi direktiflerini ve Ozerov'un tavsiyelerini önemsiyordu. Dahası Lacour'un mesajları da gösterir ki Stratford'un girişimlerinden bağımsız olarak Reşit ile yaptığı tartışmalar Rus taleplerini etkisiz bırakmıştı.93 Gerçekten sonunda Osmanlılar kendi rasyonal çıkarları doğrultusunda hareket ederken Fransız, İngiliz, Rus büyükelçileri de kendilerine verilen talimatları takip etmeleri nedeniyle Menshikov misyonu başarısızlıkla sonuçlandı.94

Tarih çalışmalarının büyük bir çoğunluğuna baktığımızda ve Menshikov'un başarısızlığından Haziran olaylarına kadar gittiğimizde (Türk askeri hazırlıklarının artması, İngiliz-Fransız donanmasının Besika koyuna hareketi, Rusya'nın Eflak ve Boğdan'ı işgali ve bakanların, diplomatların hatta amatörlerin kabul edilebilir bir bildiri ortaya çıkarma konusundaki sürekli çabaları) aslında iki farklı dünya ile karşılaşırız. Ya imparatorluğun geleceğinin tehlikede olduğu İstanbul, ya da imparatorluğu savunmaya kararlı olmalarına rağmen Osmanlı'nın problemlerini Babıali'yi göz ardı ederek Türklere danışmadan çözeceklerine inanan devlet adamlarının bulunduğu Avrupa başkentleri. Profesör Saab'ın doğru bir şekilde tesbit ettiği gibi Temmuz sonunda kabul edilen ünlü ama başarısız Viyana Notası'yla bu şekilde tabii ki başarıya ulaşılamazdı.95 Bu sorun üzerine düşünen birisi için soru Osmanlı'nın bunu niye reddettiği değil, fakat niye bazı değişiklikler talep ettiğidir.96 Boğaz'daki tecrübeli elçilerin o dönem tahmin ettikleri gibi, Babıali'nin sürekli diplomatik manevralarının anlamı, ne Osmanlıların ne de onları destekleyen Batılılar'ın düşmanca tavırlar alması pozisyonunda olmadıklarıdır.97 Bu nedenle bazan Stratford'dan yardım gören Reşit Paşa, Avrupa başkentlerinde hazırlanan kabul edilemez projeleri boşa çıkarmak için Türk Ültimatomu gibi bazı yayınlanmış teşebbüslere baş vurdu.98

Saab tarafından belirtildiği gibi, yayınlanmış Osmanlı dokümanlarından ve tarafsız gözlemcilerin birçok mesajlarından anlaşılan görünüm şudur ki 1853'ün yazının sonlarında ve sonbaharda Reşit ve Osmanlı hükümetindeki büyük çoğunluk, kendi hükümeti içindeki ve dışındaki kavgacı unsurlarla İngiliz ve Fransız elçiliğindeki huysuz temsilciler arasında bir denge oluşturmuşlardı.99 Reşit ile Stratford ve Thouvenel gibi İngiliz ve Fransızların farkına vardığı ve hemen önlemini aldığı gibi, mantıklı olan şey Rusların isteklerine karşı gelmekti. Rus istekleri ise Küçük Kaynarca Antlaşması hükümlerinin 1841 Boğazlar Sözleşmesi'nden daha fazla genişletilmesi ve barış zamanlarında Osmanlı'nın bütünlüğünü koruyan Boğazların kapalılığının dokunulmazlığının kaldırılmasıydı.100 Eğer bu barışçıl yolla yapılabilirse iyiydi, aksi takdirde Rusya Tuna prensliklerinden çekilmeyecek ve savaşacaktı.101

Osmanlılar, Viyana Notası'nı 12 Ağustos tarihinde resmen aldığında yedi tane diplomatik seçenekleri olduklarını anlamışlardı: a) Neye mal olursa olsun Viyana Notası'nı tamamen reddetmek ve savaşa gitmek (Mehmet Ali ve meclisin en az yarısının düşüncesi buydu); b) Bazı değişikliklerle Nota'yı kabul etmek, fakat işgal edilmiş bölgelerin boşaltılması için yeni ve daha kuvvetli bir ültimatom göndermek (Reşit'in düşüncesi buydu, Stratford da bunun diplomatik etkisinin daha fazla olacağını düşünüyordu); c) Dört Avrupalı gücün desteğini almak için Nota'yı bazı değişikliklerle kabul etmek (Stratford bu düşüncesinde başarısız olmuştu); d) Nota'yı belki bazı değişikliklerle ve/veya farklı yorumlara giderek kabul etmek ve başta Fransa olmak üzere dört devlete güvenerek Çanakkale Boğazı'nı bu ülkelerin donanmasına açmak (La Cour içtenlikle bunu arzuluyordu); e) Nota'yı belki farklı şekilde yorumlayarak kabul etmek ve dört devlete güvenmek (Avusturya elçisi Bruck'un amacı buydu); f) Batılıların şartlı desteğini reddederek kendilerini Rus İmparatoru'nun insafına bırakmak ve Hünkar İskelesi Antlaşması'nın yeni bir versiyonunu imzalamak (Birkaç önde gelen Türk Viyana Notası'nı kabul etmeye karşı bunu tercihe şayan görüyordu); g) Rusya ile daha kabul edilebilir bir anlaşma üzerinde görüşmek için İngiliz-Fransız desteğini pazarlık unsuru olarak kullanmak (görünüşe göre Mehmet Ali'nin kabul edebileceği bir fikirdi).102 Ateşli bir müzakereden sonra Osmanlılar Reşit'in tekliflerini kabul ettiler, fakat aynı zamanda İngiliz ve Fransız büyükelçilerinin kendi rasyonel diplomatik ve askeri politikalarını sürdürmelerine müsade ettiler ki bu, bir savaş koalisyonunun başlangıcında tahmin edilebilir bir durumdur.

Bu olaylar hakkında Rus dokümanları bazı ilginç bilgiler ihtiva etmektedir. Osmanlı kaynaklarında da daha fazlası olması gerekir. Argyropoulos Rusya'nın gayrı resmi temsilcisi göreviyle İstanbul'da kalarak bazı üst düzey Osmanlılarla zaman zaman konuştu ve Ozerov'a düzenli olarak mesajlar gönderdi. Ozerov bunları Rus Dışişleri Bakanlığı birimlerine aktardı. Bunlardan bir tanesi de Osmanlıların Rus manifestolarından birine bir cevap yayınlamak amacıyla Journal de Constantinople'ün akıllı bir şekilde kullanılması ile ilgili bir mesajdır.103 Ruslar, Türkleri razı etmek amacıyla Temmuz ayında Tuna prensliklerini işgal ettiği zaman Argyropoulos, Reşit, Mustafa, Rıfat ve Mehmet Ali ile görüşmüş ve onların Rusların Türkiye'den hala çok fazla taleplerde bulundukları konusunda hemfikir olduklarını görmüştür.104 Bu mesajlar, iki önemli savaş heveslisi olan Mehmet Ali ve Mehmet Rüştü'nün, Rusya'nın işgal ettiği bölgelerin kafi miktarından geri çekileceği ümidinde olduklarını teyit ediyor.105 Diğer bir rapor da Mehmet Ali'nin, Paris'teki Osmanlı elçisi Veli Paşa'nın aracılığı olmaksızın III. Napolyon ile doğrudan haberleştiğini bildirir. 106 Yine başka bir rapor Ültimatomlarının Viyana'dan St. Petersburg'a gönderilmemesi nedeniyle Osmanlı vezirlerinin çoğunun öfke içinde olduklarını ve Viyana Konferansı'nda kabul edilen nota projesini Türklere hile yoluyla kabul ettirmeye çalışılırken, Stratford'u derhal İngiliz askeri yardımında bulunmadığı için hakir gördüklerini bildirir.107

Ağustos sonları ve Eylül başlarında, daha Viyana Notası'ndaki Türk Tadilatları'na karşı Rusya'nın tepkisi bilinmeden, ciddi ve doğrudan Rus-Osmanlı müzakereleri başladı. Mehmet Ali ve Mehmet Rüştü, Ruslara I. Nicholas'ın "alicenaplık" gösterip Osmanlıların kabul etmeyecekleri Viyana Notası'nı bir kenara koyarak iki taraflı görüşme teklifinde bulundular.108 Gariptir ki Nesselrode St. Petersburg'da Türklerin değişiklik tekliflerini resmen reddettiği zaman veya belki de daha önce, İstanbul'da bulunan Argyropoulos da bu tekliflerin kabul edilemez olduğunu bildirdi.109 Fransız elçiliğine göre Argylopoulos "Babıali teb'asının" Rus İmparatorluğu himayesinden çıkarılmasını da içeren değişikliklerin üçüncü maddesini doğrudan reddetti.110 Yine de Argyropoulos ile Mehmed Ali Menshikov'a gönderilecek notanın taslağı üzerinde müzakereye devam ettiler, ama temel konular hakkındaki kelimeler üzerinde anlaşamadılar.111 Hatta Türkler Eylül sonlarında savaş ilanına hazırlanırken bile Argyropoulos, Osmanlı, Rus yetkilileri ve yabancı temsilcilikler arasında on bir saat süren bir aracılığa yeltendi. Kendisi hem Mehmet Ali hem de Rusya'nın temsilciliğini yapmaya çalıştı, ama doğrudan Nesselrode ve I. Nicholas'tan gelen ve ne Menshikov'un son taslak teklifinden ne de Viyana Notası'ndan hiçbir değişiklik yapılmaması hakkındaki sözlerini de iletmek zorunda kaldı.112

Rönesans hümanistlerinin en şöhretlilerinden birinin adını taşıyan bu tercüman henüz pes etmemişti. Olmütz'de Avusturya imparatoru ve Prusya kralı ile görüşen Rus imparatoru'ndan bazı tavizler koparmak için Sultan'ın bir görevli göndermesi ile ilgili Argyropoulos'un 1853 Eylül sonlarındaki ricasının da ne Osmanlılar ne de Ruslar üzerinde bir etkisi oldu.113 Sonunda Osmanlı diplomasisi savaşa razı oldu ve dahası toprak bütünlüğüne ve egemenliğine dokunulmazlığının korunması isteklerini de bildirdi. Türkler Ruslara Tuna ve Doğu Karadeniz'de saldırınca savaş başlamış oldu. Daha sonra İngiliz, Fransız ve hatta Sardunya, Rusya'ya karşı Türklerin yanında Kırım ve çevresinde, Baltık'ta, Güney Kafkasya'da ve hatta Kamçatka'da savaşa katıldılar. Çarpışmalarda ve hastalıktan ölenlerin sayısı en az 640.000'e ulaştı, belki de birkaç yüzbin daha fazlaydı,114 fakat Reşit'in temel diplomatik stratejisi, 1841 Boğazlar Sözleşmesi'nin genişletilmiş bir versiyonu olan 1856 Paris Antlaşması'nın seksen iki yıllık Küçük Kaynarca Antlaşması'na son vermesine neden oldu.115

Bazı Sonuçlar

Bu makale, Kırım Savaşı'nın kaynağı ile ilgili tarih yazımı probleminin birkaç yönü üzerinde odaklanmıştır. Bunların bazılarını şöyle sıralayabiliriz: 1) Genellikle Osmanlı İmparatorluğu'nun kendisinin esas aktör olarak önemsenmemesi meselesi; 2) Osmanlı kaynaklarının faydası ve araştırmacıların bu tip kaynaklar üzerinde daha fazla araştırma yapıp hali hazırdaki bilgilerle meczedilmesi; 3) Hikayenin Osmanlı tarafının daha fazla açıklığa kavuşturulmasında Rus kaynaklarının özel önemi; ve 4) Osmanlı diplomatik stratejileri.

İnanıyorum ki Rusça, İngilizce ve Fransızca yayınlanmış kaynakların Osmanlı dökümanlarıyla karşılaştırılmasından da görüldüğü gibi, Sultan'ın 1852 yılının Şubat ayında Rus imparatoruna verdiği mektubu yorumlamalarıyla başlayan ve üst düzey Osmanlı yetkililerine atfettikleri birçok beyanatlarla devam eden Rus diplomatik uydurmaları, Rusları ve onların 1853'teki kavgacı diplomasilerini haklı çıkaran düşüncelerin oluşmasına yol açmıştır. Bu diplomasi de inatçı bir imparatorun liderliğinde Kırım Savaşı'nın çıkmasında katalizör rol oynamıştır.116 Buradaki önemli nokta olaylardan bir buçuk asır sonra I. Nicholas'ı veya Rus dış politika kurumlarını suçlamak değil, fakat yalancılık ve vehimlerin uluslararası anlaşmazlıklarda ne kadar tehlikeli olduğunu göstermektir. 1852 ve 1853 yıllarında birbiriyle çelişen bu ve dış çıkarları ebebiyle Osmanlı İmparatorluğu kesinlikle bir ateş hattındaydı: liderleri dağınıktı ve yetkilileri diğer devletlerde olduğu gibi beyanatlarında güven vermiyordu. 1852'de bu devlet adamlarına atfedilen sahtekarlık seviyesi ve kışkırtıcı aptallıklar, olayların abartılmasına neden oluyor ve Osmanlı üzerine çalışanları meseleleri açıklığa kavuşturmaya, mümkünse bazı Türk girişimlerinin esas nedenlerini düşünmeye ve bu zararlı olaylardaki Osmanlı sorumluluğunu somut olarak ortaya çıkarmaya davet ediyor.

Bana göre Mart-Mayıs 1853'teki başarısız Menshikov misyonu için Rus kaynaklarının değerini ve iki Rum, biri patrikhane loğofeti Aristarchi, diğeri ise Rus elçiliğinin ilk tercümanı Argyropoulos'un oynadığı önemli rolü bu makalede gösterdim. Bu ikisinin dışında Reis Efendi Rıfat ve Reşit de Menshikov'u kabul edilemez taleplerinden vazgeçirmek için ellerinden geleni yaptılar. Buna rağmen ortaya koyduğum gibi Rus maslahatgüzarı Ozerov, St. Petersburg'un direktiflerini yerine getirmeyi tercih etti .117 1853 Mayıs ortalarındaki entrikalarla ilgili kaynaklardan yola çıkarak yaptığım analize göre, eğer Rus büyükelçisi Menshikov 13 Mayıs'ta Sultan'la görüştüğü zaman, görünüşte bir asker ve emperyal Rusya'ya sadık biri için imkansız olan şeyi yapsaydı ve resmi talimat yerine Aristarchi tarafından kendisine verilen Reşit'in direktifini takip etseydi, herkes anlamlı müzakereler ve barışçıl bir sonuç için yol bulabilirlerdi. O takdirde Rus İmparatoru Kırım Savaşı'nın önemli aktörü, meşhur kurbanı ve "Levanten entrikasının" en büyük aldatılmış şahsı değil, yüz kızartıcı ve sahtekar bir barış anlaşmasının aldattığı zararsız biri olurdu.

Osmanlıların savaş ilanından ve Ekim 1853'teki ateşe başlamasından önce, 1853'ün geriye kalan zamanı için ise anlaşılması güç bazı Rus evrakları ve tercüman Argyropoulos'un mesajları yardımcı olabilir. Bunlar, gayrı resmi Osmanlı-Rus müzakerelerinin önemli bölümlerini ve diğer Avrupa devletleriyle aynı zamanda Türklerin de Rusların uyuşmaz tavırlarıyla ilgili doğru bilgileri elde ettiklerini ortaya çıkarıyor. Viyana Notası'nda Türklerin yaptıkları tadilatlara karşı Rusların nasıl tepki gösterdikleri de en çarpıcı örnektir. Bu tepki kaçınılmaz olarak İngiliz ve Fransızları, Rusların Tuna prensliklerinden atılması amacıyla Osmanlı askeri harekatına destek vermeye itmiştir. Ruslarla Argyropoulos aracılığıyla temasları sonucu Osmanlı devlet adamları, İngiliz ve Fransızların yardımı olmaksızın çok iyi anlamışlardı ki "Babıali teb'ası" üzerindeki Rus kapitülasyonlarından kaçınmanın tek yolu askeri operasyondur ve bu nedenle de gerçek bir İngiliz-Fransız desteği olmaksızın Ruslara karşı askeri hazırlıklar sırasında ne yaptıklarını biliyorlardı.

Osmanlı diplomatik stratejilerine bütün olarak bakılacak olursa 1852 yılında ne Ruslar ne de Fransızlar bir uzlaşmaya yanaşmayınca bazı üst düzey Osmanlı yetkilileri aykırı ve düzenbaz girişimlerde bulunmuş olabilirler. Ama bu devlet adamları İngiltere veya daha makul hareket eden başka bir devletle beraber hareket etme seçeneğini açık tuttular ki, bu da, daha erken olmasa bile en azından 1829'dan beri süregelen "Şark Meselesi"ndeki gelişmeler ışığında mantıklı bir politikadır. Hatta 1852'nin sonlarında Fransız yanlılarıyla beraber hareket eden Fuat bile 1853'ün başlarında barışçı bir yol bulmaya çalışmıştı. Kısmi seferberlikle desteklenen Rus taleplerinin tehditkar ve kabul edilemez olduğu görülünce Rıfat ve Reşit, akılcı bir diplomatik tavır sergileyerek Kutsal Yerler ve egemenlik meselelerini birbirinden ayırmış, 1841 Sözleşmesi'ne yönelerek Rusların önem atfettikleri Küçük Kaynarca Antlaşması'ndan daha fazla imtiyazlar verilmesi üzerinde çalışmıştı. Bu şartlar altında, Osmanlı ordusunun rolü İngiliz-Fransız ordusuna göre ikinci derecede olmasına ve savaşın sonunda Reşit iktidarda olmamasına rağmen temel Osmanlı diplomatik hedefleri gerçekleşmiş oldu.

Ümit edilir ki gelecekte bazı akademisyenler veya akademisyen grupları Kırım Savaşı'nın diplomatik ve politik başlangıcı konusunda müsait kaynakların tümünü karşılaştırmalı bir çalışmayla bir araya getirip, en önemli evrakların çevirisiyle beraber yayınlarlar ve modern tarihin bu talihsiz ve dikkat çekici hadisesinin Osmanlılar açısından tüm yönüne dikkat çekerler.



1 Winfried Baumgart, Anna Maria Schop Soler, et al., derl., Akten zur Geschichte des Krimkriegs (Munich/Vienna, 1980-). Bu seri Avusturya (3 cilt, 1980), Prusya (2 cilt, 1990), İngiltere (4 cilt. 2'si basıldı, 1988-), ve Fransa'yı (3 cilt, henüz basılmadı) kapsayacaktır.
2 SSCB/Rusya, Dışişleri Bakanlığı, ı Vneshniaia politika Rossii XIX i nachale XX veka. Dokumenty ministerstva inostrannykh del (Moscow 1960-).
3 Biri kendi dalında önemli bir uzman, diğeri de bazı gerçekleri ve tarihleri karıştıran bir asker ve edebiyatçı tarafından yapılan iki yeni çalışma bile Osmanlı kaynakları meselesine değinmemişlerdir: Winfried Baumgart, The Crimean War 1853-1856 (London/Sydney/Aukland, 1999) ve Trevor Royle, Crimea. The Great Crimean War 1854-1856 (New York, 2000).
4 Ann Pottinger Saab, The Origins of the Crimean Alliance (Charlottesville, 1977). Ali Fuat Türkgeldi'nin Mesail-i Mühimme-i Siyasiyye'sini (Ankara, 1957) derleyen Bekir Sıtkı Baykal, Almanca "Die Frage der Heiligen Stâtten in gelobten Lande und die Hohe Pforte," Geschichte in Wissenschaft und Unterricht, 10 (1959): 407-16, bir makale, aynı konuda daha teferruatlı olarak Türkçe "Makamat-ı Mübareke Meselesi ve Babiâli," Belleten, 23 (1959): 241-66 isimli bir makale yazmıştır.
5 Saab yaklaşık iki düzine resmi yazışmalar veya dosyalar üzerinde çalışmıştır. Bunların yarısı da Musurus Bey'den gelen yazışmalardır. Bunlar Başvekâlet Arşivi (Hariciye İdaresi, Yıldız Kolleksiyonu) ve Dışişleri Bakanlığı Hazine-i-Evrak'ta bulunmaktadır. O zamanlar Avrupa'nın başka yerlerinde yaygın olan dış ilişkiler arşivi veya arşiv bölümü teşkilatı kurup bu dokümanları sistematik olarak dosyalama ve kopyalama faaliyetinden Osmanlı hükümetinin yoksun olduğu anlaşılıyor.

6 Bunların bir kısmı Fransızcadır: Aristarchi Bey, Legislation ottomane (7 cilt, İstanbul, 1873-88); Gabriel Efendi Noradounghian, Recueil d'actes internationaux de l'empire Ottoman (4 cilt, Paris, 1897-1903) ve Baron I. Testa, Recueil des traites de la Porte ottomane Avec les Puissances Etrangeres (11 cilt, Paris, 1864-1911). Fakat herşeyden önce monografisini çok değerli ve temel kılan şey şu iki Türkçe yayından faydalanmasıdır: Takvim-i Vekâyi (1264-70/1848-54) ve yukarıda bahsedilen Ali Fuat Türkgeldi'nin Mesail-i Mühimme-i Siyasiyye'si (Ankara, 1957).
7 Mesela, İbnülmin Mahmud Kemal İnal, Osmanlı Devrinde Son Sadrıâzamlar (14 cilt, İstanbul, 1940-1953); Baykal'ın yukarıda bahsedilen "Makamat-ı mübareke Meselesi ve Babıâli" (bak not 3); Enver Ziya Karal, Nizam-ı Cedit ve Tanzimat Devirlerim 1789-1856 (Osmanlı Tarihi, cilt 5, kısım. 2 Ankara, 1954); Şeref Abdurrahman, Tarih Musahabeleri (Istanbul, 1339/1920-21); ve İbrahim Alâettin Gövsa, Türk Meşhurları Ansiklopedisi (yayın yeri ve tarihi yok).
8 Örneğin İngiltere açısından, Arthur W. Kinglake, Invasion of the Crimea: Its Origin and Account of its Progress down to the Death of Lord Raglan (14 cilt, Leipzig, 1863-69); Harold Temperley, England and the Near East: the Crimea (London, 1936, tekrar, 1964-çok az Fransız ve Hollanda arşivleri de kullanılmıştır); Fransa açısından, Edouard Antoine Thouvenel, Nicolas Ier et Napoleon III: Les preliminaires de la guerre de Crimee, 1852-1854, d'apres les papiers inedites de M. Thouvenel (ed. Louis Thouvenel, Paris, 1891); Edmond Bapst, Les origines de la guerre de Crimee: La France et la Russie de 1848 â 1854 (Paris, 1912); Luc Monnier, Etude sur les origines de la guerre de Crimee (Geneva, 1977-bazı Saksonya arşivleri de kullanılmıştır); Rusya açısından ise, Baron Aleksandr Zhomini (Alexander Jomini), A Diplomatic Study of the Crimean War {1852-1856} (2 Cilt, London, 1882; aslı Rusça'dır, 1863); M. I. Bodganovich, Vostochnaia voina 1853-1856 gg. (2 kitapta 4 cilt, St. Petersburg, 1876); F. F. Martens, Recueil des traites conclus par la Russie avec les puissances etrangeres'in (15 cilt, St. Petersburg, 1874-1906) ilgili bölümleri; A. M. Zaionchkovskii, Vostochnaia Voina 1853-1856 gg. (2 cilt, 3 ek, St. Petersburg, 1908-13); Evgenii Tarle, Krymskaia voina (2 cilt., Moscow, 1941-44; Sochineniia olarak tekrar basım, 8-9 ciltler, 1959). Bu yaklaşım tarzı şu kitaplarda da görülür: Bernhard Uenckel, Österreich und das Krimkrieg: Studien zur Politik der Donaumonarchie in den Jahren 1852-1856 (Lübeck/Hamburg, 1969) ve Osmanlı İmparatorluğu'nun dış ilişkilerinin analizinde kapitülasyonlar, antlaşmalar, ekonomik güçler ve Avrupa diplomasisinin karşılıklı etkileşimini analiz etmek için Rus elçilik raporlarını kullanan V. I. Sheremet, Osmanskaia imperiia i zapadnaia Evropa, vtoraia tret' XIX veka (Moscow, 1986).

9 Paul W. Schroeder, Austria, Great Britain, and the Crimean War: The Destruction of the Concert of Europe (Ithaca, 1972). Önemli İngiliz şahsi evraklarının tümü Londra'da değildir. Örneğin 1853'te ve Kırım Savaşı döneminde Dışişleri Bakanı olan Clarendon'ın evrakları Oxford'dadır.
10 Saab, Origins (1977).
11 John Shelton Curtiss, Russia's Crimean War (Durham, 1979). Diğer bir Amerikalı Charles Emerson Walker, doktora tezinde hem İngiliz hem de Fransız arşivlerinden faydalanmıştır. The Role of Karl Nesselrode in the Formulation and Implementation of the Russian Foreign Policy, 1850-1856 (University of West Virginia, Morgantown, 1973).
12 David Goldfrank, Origins of the Crimean War (London/New York, 1994). Küçük ülkelerin belgeleri ilginç bilgi parçaları kolleksiyonu olarak kabul edilse bile Rus diplomatik, askeri, bahriye ve mahkeme kayıtları ile şahsi evraklar benim için altın madeninden daha az değerli değildi. Moskova'daki Çarlık Rus Dışişleri Bakanlığı Arşivi (Arkhiv vneshnei politiki Rossiiskoi imperii) mükemmel organize ve tasnif edilmiş olmakla kalmayıp, aynı zamanda Osmanlı İmparatorluğu'nun Balkan vilayetlerinden önemli miktarda raporlara da sahiptir ve yabancı bilim adamlarına açıktır. Şahsi tecrübelerimden biliyorum ki bunlar Yunan, Makedon (Slav) ve Sırp tarihçiler tarafından kullanılmış ve söylenildiğine göre Romen ve Bulgar uzmanlar da burada çalışmıştır.
13 Archive du Ministere des affaires etrangeres. Correspondence politique (bundan sonra AMAE CP). Turquie 313, No. 20 (La Cour'dan Drouyn de Lhuys'a, 19 Mayıs 1853); Archive du Ministere des affaires etrangeres. Correspondence politique (bundan sonra AMAE belge, CP, Leg. Turquie, V, No. 118 (Blondeel van Cuelebroeck'dan Brouckere'ye, 24 Ağustos 1853); Svenska Riksarchivet. Kabinett för utrikes Brevvâtslikngebn. (bundan sonra SR KUB) Konstantinopel, Dep. 1853, No. 162 (25 Ağustos 1853); Nederland Algemeen Rijkarchief (bundan sonra NRA) 2. 05. 01. Buitenlandse Zaken 2769, No. 87 (Mollerus'tan van Hall'a, 12 Eylül 1853).
14 İstanbul'daki Fransız ve Rus elçiliklerinin ikisi de, Kudüs ve Beytüllahim'deki Hıristiyan türbeleri üzerindeki mücadelelerinde Osmanlı basınının önemini anlamışlardı: AMAE CP, Turquie 310, No. 41, ss. 170 vd. (Lavalette'ten Drouyn de Lhuys'a, 5 Aralık 1852).
15 Vernon Puryear, England, Russia and the Straits Question, 1844-1856 (Berkeley, 1931), 155-56.
16 Rossiiskii gosudarstvennii arkhiv drevnykh aktov (bundan sonra RGADA), razr. III, delo 115, s. 26v (Nesselrode'den Brunnov'a, özel, 8/20 Aralık 1849).
17 Arkhiv vneshnei politiki Rossiiskoi imperii (bundan sonra AVPR), fond Kantseliarii, opis' 469, 1849, delo 204, s. 150-169 (I. Nikolas'ın 19 Eylül/1 Ekim tarihli onayını da içeren Orlov'un memorandumu); Rossiisskii gosudarstvennyi voenno-morskii arkhiv (bundan sonra RGAVMF), fond 19, op. 1, delo 276b, s. 1-20 (Amiral Putiatin'in memorandumu ve I. Nikolas'ın şerhi, 8/20 Temmuz 1850).

18 Puryear, England, Russia and the Straits Question, 183-85.
19 "Memoire sue la question des lieux saints" (Fuat Paşa'ya atfedilir, Zilkade 1269/Ağustos 1853) Testa, Recueil, III: 294-312; "Precis historique de la question des Saints-Lieux" (Ocak, 1853), derl. Russian Foreign Ministry: Zaionchkovskii, Vostochnaia voina, Prilozhenie I. 83; İngiltere, Dışişleri Bakanlığı, Correspondence Respecting the Rights and Privileges of the Latin and Greek Churches in Turkey, 1853-1856 (8 cilt), I. 1-170, passim. İngiliz dokümanlarından alıntılar yaparak ortaya çıkarılan en önemli ve basit anlatımlardan biri Alyce Mange, The Near Eastern Policy of Napoleon III (Urbana, 1940), 18-23. Kutsal topraklar meselesi çözüldükten sonra yazılan Osmanlıca "Memoire", henüz pek dikkat çekmemiştir ve tam ve dikkatli bir analize ihtiyaç duymaktadır. Diğer yandan elçi Menshikov'un Mart-Mayıs 1853 tarihli görevi için bir rehber olarak hazırlanan Rusça "Precis-özet rapor", Rusya'nın İstanbul temsilciliği yazışmalarının peşin hükümlülüklerini gösterir ve Kutsal Yerler meselesi üzerine çalışan bazı tarihçilerin Osmanlı ve Fransız aleyhtarı söylemlerinin şekillenmesine yardım etmiştir: Goldfrank, Origins, 90, not 17, not 19; 100, not 22; 111-12, not 18; cf. Curtiss, Russia's Crimean War, 44-48.
20 Stratford'un daha önceki raporlarıyla çelişen İngiliz maslahatgüzar Albay Rose'un daha sonraki bir yorumu, 'karma komisyon'un tarafsız değil Katolik yanlısı olduğunu söyler: Correspondence I. 36, Incl. 1-2, 83 (Canning'den Malmsbury'e, 27 Kasım 1851; Rose'dan Malmsbury'e, 16 Aralık 1852); Temperley bu nedenle Rose'un fikrini benimser: England and the Near
East, 288.
21 Correspondence I. 44, Incl.; 51, Incl. (Canning'den Palmerston'a, 31 Aralık 1851, Şahsa özel ve gizli; 18 Şubat 1852).
22 AVPR, fond Posol'stvo v Konstantinopole, opis' 517, 1851, delo 213, ss. 107-20 (Nesselrode'dan Kiselev'e, 13/25 Mart, 1851; Kiselev'den Nesselrode'a, 16/28 Nisan 1851).
23 AVPR, fond Glavnyi arkhiv, V-A2, opis' 181, 1852, delo 522, ss. 776-77v (Nesselrode'dan Titov'a, 29 Ocak/10 Şubat 1852).
24 AVPR, fond Glavnyi arkhiv, V-A2, opis' 181, 1852, delo 522, ss. 110-12v (Titov'dan Nesselrode'a, 4/16 Mart 1852).
25 AVPR, fond Glavnyi arkhiv, V-A2, opis' 181, 1851, delo 521, ss. 446-47 (Nesselreode'dan Titov'a, 19/31 Temmuz 1851).
26 İngiliz temsilciliğine verilen Âli (Mehmet Ali Emin) Paşa'nın Fransızlara 18 Rebiul/9 Şubat 1852'de (Testa baskısında 17 Rebiul/8 Şubat) verdiği notanın ve Ortodokslara verilen fermanın taslağının suretleri Correspondence I. 51, Incl. 1-2'de mevcuttur. (Canning'den Granville'e, 18 Şubat 1852). Stratford'un (Canning) resmi yazışmalarından Beytüllahim anahtarlarıyla ilgili nota ve fermandaki çelişkinin farkında olmadığı anlaşılıyor.
27 AVPR, fond Glavnyi arkhiv V-A2, opis' 181, 1852, delo. 522, pp. 110-12v (Titov'dan Nesselrode'a, 4/16 Mart 1852).
28 AVPR, fond Glavnyi arkhiv V-A2, opis' 181, 1852, delo 522, pp. 141-46, 186-89 (Ozerov'dan Nesselrode'a, 24. Mart/5 Nisan ve 4/16 Mayıs 1852), Correspondence I. 54, Incl. 2'de bulunan gözden geçirilmiş ferman metniyle beraber (Canning'den Granville'e, 19. III 1852) ve Zaionchkovskii, Vostochnaia Voina, Prilozhenie I. 90.
29 AVPR fond Glavnyi arkhiv V-A2, opis' 181, 1852, delo 522 (Ozerov'dan Nesselrode'a 4/16 Kasım 1852).

30 Fransa'nın 1852'de Doğu Akdeniz'de takip ettiği diplomasi, kara ve denizdeki askeri tutumu ve politikaları üzerine tamamen yeniden çalışılması gerekir. Mesela, Fransa'nın görünüşte Lübnan'daki iki firarinin kurtarılması için, fakat muhtemelen diğer meseleleri çözmek için donanma diplomasisini kullandığı Trablus olayı hakkındaki Temperley'in analizi, Fransız diplomatik veya donanma evraklarına değil de İngiliz maslahatgüzarlığına dayanır: Public Record Office, Foreign Office (bundan sonra PRO FO) 78/893 (Rose'dan Malmsbury'e, 10 Ağustos 1852-Correspondence'da değil): England and the Near East, 293-94; Bapst da Monnier de bu mesele hakkında daha fazla aydınlatıcı bilgi vermemiştir. Bir şey açıktır ki Fransızlar, Osmanlı İmparatorluğu ve Kutsal Yerlerle ilgili meselelerde kiminle daha kolay kiminle de daha zor başedileceğini ve İngiltere'nin karşı geleceği (ki St. Petersburg'un Londra temsilcisi Rus devlet adamı inatçı Filipp Brunnov'un farkında olup St. Petersburg'un anlamadığı) politikaları takip etmemenin ne kadar önemli olduğunu Ruslardan daha iyi biliyordu: AVPR, fond Kantseliarii, opis' 469, 1852, delo 79, ss. 398-402v (Brunnov'dan Nesselrode'a, coded, 8/20 Aralık 1852); ayrıca, Zaionchkovskii, Vostochnaia voina, Prilozhenie I. 94.
31 AVPR, fond Glavnyi Arkhiv V-A2, opis' 181, 1852, delo. 522, pp. 651-54v. [Ozerov'dan Bazili'ye (Suriye'deki Rus Başkonsolos), 29 Kasım/11 Aralık 1852] , burada şöyle der, "Beytüllahim kilisesinin büyük kapısının bir anahtarı Latinlere bahşedildi." (Aslı Fransızcadır).
32 AVPR, fond Glavnyi Arkhiv V-A2, opis' 181, 1852, delo. 522, ss. 691-96v. (Ozerov'dan Nesselrode'a, tres secret, 4/16 Aralık 1852).
33 Zaionchkovskii, Vostochnaia voina, Prilozhenie I. 97, p. 353 (Nesselrode Memorandumu, 13/25 Aralık 1853). Cf. AVPR, fond Glavnyi Arkhiv V-A2, opis' 181, 1852, delo. 522, ss. 709-710 ob. (Ozerov'dan Nesselrode'a, 4/16 Aralık 1852): Bu yazışmalarda Reşit'in hiçbir planını bulamadım, sadece Rum taleplerine atıfta bulunan dini bir anlaşmayla ilgili bir pasajı bulabildim.
34 Temperley, England and the Near East, 243-4, 304, devamında Stratford'un Reşit'e olan güvensizliği ile ilgili bölümler de var. Daha ihtiyatlı yaklaşım için Walker, The Role of Karl Nesselrode, 99.
35 Saab, Origins, 172, note 85.
36 Bu bilgi, Küçük Kaynarca Antlaşması'nda tasarlanan ve Türklerin de devamlı surette kısıtlamaya çalıştığı Rusların Osmanlı Ortodoksları üzerindeki gücünü uzun zamandan beri artırmaya çalıştığının bilindiğini söyleyen İstanbul'daki Hollanda orta elçisi Baron Mollerus tarafından ele geçirilmiştir: NRA 2. 05. 01. Buitenlandse Zaken 2769, No. 87, (Mollerus'tan van Hall'a, 25 Ağustos 1853).
37 Goldfrank, Origins, 91-99, passim.

38 Stratford'un bu mesele hakkındaki ilk mesajından kolayca anlaşılabilir ki resmi İngiliz politikası buydu, ama ancak 1852'nin sonunda açıklığa kavuştu: Correspondence, I. 1, 87 [Canning'den Palmerston'a, 20 Mayıs 1850; Cowley'den (Paris'te) Malmsbury'e, 19 Aralık 1852] .
39 AMAE CP, Turquie 310, No. 41, ss. 170 ff. (Lavalette'ten Drouyn de Lhuys'a, 5 Aralık 1852); Correspondence I. 80 (Rose'dan Malmsbury'e, 5 Aralık 1852). Rus Dışişleri Bakanlığı "özet"i, Ozerov'un raporlarına yakın bir ifade kullanarak sadece "herhangi bir anahtar"dan bahsederken Rose, Fuat'ın "belirli bir anahtar"dan söz ettiğini belirtir: Zaionchkovskii, Vostochnaia Voina. Priloizhenie I. 88: 339-41. Bak dipnot 28.
40 Goldfrank, Origins, 104-11 (Bu kararla ilgili önemli gerçekler hemen hemen tümüyle Rus arşiv kaynaklarına dayanır).
41 Mesela kendi argümanlarını desteklemeyen İngiliz mesajları hakkındaki yayınlanmış Rus dokümanlarına atıfta bulunan Temperley veya
sadece Temperley'in yanlışlarına dayanmayan, fakat aynı zamanda belgeye dayanmayan ve güvenilmez Zhomini ve benzer bir şekilde belgeye dayanmayan Emile Bourgeois'nın çalışmalarına atıfta bulunan Curtiss için bak: Temperley, England and the Near East, 196-97, 470, not 447; Curtiss, Russia's Crimean War, 47; Zhomini, Diplomatic Study, 143-44; Emile Bourgeois, Manuel Historique de la Politique etrangere (4 cilt, Paris, 1892-1926) III (7. baskı, Paris, 1925), 367-68. Yeni Rus Bilimler Akademisi'nin Emperyal Rus dış politikası genel tarihi, Fransızların Avrupa basını üzerindeki etkisinden faydalandığını yazar: A. N. Ponomarev, "Krymskaia Voina" in Istoriia vneshnei politiki Rossii (konets XV v. -1917g. ) (Derleyen A. N. Sakharov et. al., 5 cilt, Moskova, 1995-99), III: 370-71. Buna rağmen Avrupa gazetelerinin, Osmanlı'nın Kudüs türbesiyle ilgili hareketsizliği konusundaki haberler hariç, Rus imparatorunun önemli kararları üzerindeki etkisiyle ilgili bir delil bulunmamaktadır.
42 AVPR, fond Glavnyi arkhiv, opis' 181, 1853, delo 523 (Ozerov'dan Nesselrode'a, 14/26 Aralık 1852, 24 Aralık/5 Ocak 1853'te alındı).
43 AMAE CP, Turquie, 311, No 50, (Lavalette'den Drouyn de Lhuys'a, 5 Ocak 1853).
44 Örneğin, Norman Rich, Why the Crimean War? A Cautionary Tale (Hanover ve London, 1985), 43-84, 87-92 (sadece yayınlanmış kaynaklara dayanıyor).
45 Goldfrank, Origins, 131-33. Nesselrode'un 20-28 Ocak/1-9 Şubat 1853 dönemi talimatlarının büyük bir bölümü Zaionchkovskii, Vostochnaia Voina, Prilozhenie I. 104-11'de yayınlandı. Osmanlı kaynaklarında daha fazla araştırmaya ihtiyaç duyan Osmanlı-Rus feribot seferleri planı meselesini de içeren diğer bir kaçı ise AVPR, fond Glavnyi arkhiv, V-A2, opis' 181, 1853, delo 523, pp. 40-53'de de bulunabilir.

46 Goldfrank, Origins, 134-35 (Batı ve Rus kaynaklarından).
47 Goldfrank, Origins, 120-23 (Batı ve Rus kaynaklarından).
48 Fakat 1853'ün başlangıcında Fransız temsilciliğinin rapor ettiği daha başka enteresan bilgi de vardır: Buna göre Ozerov'un konuştuğu tek Osmanlı Veziri Fuat'tır: AMAE CP, Turquie, 311, No 50, (Lavalette'den Drouyn de Lhuys'a, 5 Ocak 1853). Eğer bu doğruysa, belki Fuat'ın Fransızca konuşmasından ve Rus elçiliğinin ise bu nedenle bir tercüman kullanmak zorunda olmayışındandır.
49 Goldfrank, Origins, 135-40.
50 Saab, Origins, 42-45.
51 Correspondence I. 204 ve Incl., 227 [Rose'dan Clarendon'a, (Amiral) Dundas, 15, 25 Mart, 1853] AMAE CP, Turquie, 311, s. 75 (Benedetti'den Drouyn de Lhuys'a, 15 Mart 1853).
52 RGADA, razr. XI, delo 1234, ss. 28ff (Argyropoulos'dan Menshikov'a, 7/19 Mart 1853).
53 Baykal, "Makamat-i mübbareke meselsi ve Babiâli", 255; Saab, Origins, 35. Buna rağmen İstanbul'daki diplomatik söylentilere göre Menshikov bu defa ikna olmuştu ki müzakerelerde Osmanlı vezirlerinin arkasında "bir favori parçası ve bir burun" (bunlar, bıyıklı İngiliz maslahatgüzarı Rose ve onun ince burunlu Fransız arkadaşı Benedetti idi) vardı: AMAE belge, CP, Leg. Turquie, V, No 28 (Blondeel van Cuelebroeck'den Brouckere'a, 25 Mart 1853).
54 RGADA, razr. XI, delo 1234, pp. 14-15 (Menshikov'dan Nesselrode'a, özel, 14/26 Mart 1853).
55 1853 Şubatı'nda Osmanlı'nın Londra elçisi Musurus, patrikhanenin üst derecede bir yetkilisi ve Boğdan kaymakamı olan damadı Stephanos Vogorides'e Menshikov ile konuyu çözümlemek için beraber çalışmalarını tavsiye etti: AVPR, fond Kantseliarii, opis' 469, 1853, delo 73, No. 41 (Brunnov'dan Nesselrode'a, şifreli, 13/25 Şubat 1853).

56 1850'de İngiltere tek başına, Osmanlı'nın ve Rusya hariç tüm kara Avrupası ticaretinin üçte birinden fazlasını elinde tutuyordu. Daha fazlası için: Sheremet, Osmanskaia İmperiia, 50, Frank Edgar Baily, British Policy and the Turkish Reform Movement, A Study in Anglo-Turkish Relations (Cambridge, Mass., 1942), 70, 75.
57 AMAE CP, Turquie, 312, pp. 161-164 v (Benedetti'den Drouyn de Lhuys'a, şifreli, 31 Mart 1853); AVPR, fond Kantseliarii., opis' 469, 1853, delo. 19, ss. 96-98 (Menshikov'dan Nesselrode'a, 24 Mart/5 Nisan 1853); Correspondence I. 231, Incl. 1-2 (Doria'dan Rose'a, Chabert'dan Rose'a, 1 Nisan 1853, içinde Rose'dan Clarendon'a, 1 Nisan 1853).
58 Fransız, Rus ve İngiliz yazışmalarına göre 5-20 Nisan arasındaki 16 gün boyunca Menshikov, Stratford (şimdi eski görevinde), yeni Fransız büyükelçisi Lacour ve Rıfat (Mehmet Ali ile beraber veya onsuz) on altı tane ikili toplantı yaptılar. Her muhtemel altı görüşmeci en az iki görüşme yapmıştı. Rıfat bunların yedisine katıldı ki, bunların Osmanlı hükümeti tarafından kayıt edilmiş ve dosyalanmış olması gerekir. Zhomini tarafından yapılan güvenilmez, yayınlanmış eski bir Rus yazışması ve yayınlanmış Türk yazışmalarını temel alarak Saab, Osmanlıların Rus ve Fransız temsilcileriyle Nisan ayı boyunca ortak görüşmeler yaptıklarını (Origins, 35) ileri sürer, fakat araştırma yaptığım hiçbir Rus ve Fransız yazışmalarında (ilgili tüm yazışmaları gördüğüme inanıyorum) bununla ilgili bir bilgi bulunmuyor. Ayrıca eğer Profesör Vinogradov sadece 31 Mart'taki resmi toplantıya atıfta bulunmuyorsa "Menshikov'un görüşmelerinde sadece bir oturumun tamamında" Kutsal Yerler anlaşmazlığının görüşüldüğüne dair inancı yanlıştır: "Personal Responsibility", 165.
59 AVPR, fond Kantseliarii., opis' 469, 1853, delo. 19, ss. 215-16v (Menshikov'dan Nesselrode'a, 25 Şubat/5 Mart 1853).
60 RGADA, razr. XI, delo 1234, ss. 116-17 (Argyropoulos'dan Menshikov'a, 25 Nisan/7 Mayıs 1853).
61 AVPR, fond Kantseliarii., opis' 469, 1853, delo. 19, ss. 150-53 (Menshikov'dan Nesselrode'a, 14/26 Nisan 1853).
62 SR KUB, Konstantinopel, Dep., No. 27 (Mayıs 1853).
63 AMAE CP, Turquie, 312, ss. 351-54 (Babıali'den Menshikov'a, 2 Şaban/10 Mayıs) Saab'ın belirttiğine göre Lacour'un yazışmalarının içinde bulunan metin Zaionchkovskii tarafından yayınlanandan daha geniştir. Vostochnaia Voina. Prilozhenie I. 133; Origins, 171, note 76. Bu, Correspondence'de yayınlanmamıştır. Bu nedenle Fransız arşiv kopyasını tam metin olan Rusçasıyla karşılaştıramadım. (AVPR, fond Kantseliarii, opis' 469, 1853, delo. 19).
64 Cf. Goldfrank, Origins, 154.

65 RGADA, razr. III, d. 124 (Menshikov'dan Nesselrode'a, özel, 24 Nisan/ 6 Mayıs 1853); Zaionchkovskii, Vostochnaia voina. Prilozhenie I. 127, 147 (Projet de Sened, 23 Nisan/5 Mayıs 1853; Projet de Note, 8/20 Mayıs 1853).
66 Baptst, Origines, 377-78; Schroeder, Austria, Great Britain, and the Crimean War, 69-72; Curtiss, Russia's Crimean War, 136-37, 163-66; Rich, Why the Crimean War?, 56, 78-8.
67 V. N. Vinogradov, "The Personal Responsibility of Emperor Nicholas I for the Coming of the Crimean War: An Episode in the Diplomatic Struggle in the Crimean War", Imperial Russian Foreign Policy (ed., Hugh Ragsdale ve V. N. Pomomarev, Cambridge, Engl. /New York, 1993), 165; Rossiiskii gosudarstvennyi arkhiv voenno-militarskogo flota (bundan sonra RGAMF), fond 19, opis' 7, delo 135, s. 53 [Dnevnik (Günlük) Menshikova, 1/13 Mayıs 1853] .
68 RGADA, razr. III, delo 124, ss. 3-5 (Menshikov'dan Nesselrode'a, özel, 7/19 Mart 1853). Aberdeen o dönemde İngiltere Başbakanıydı ve Rus liderliği, kabinesini değilse bile kendisini yanlış bir şekilde cepte keklik görüyorlardı.
69 Louis Thouvenel, Nicholas Ier et Napoleon III (Paris, 1891), 145-154; Emile Bourgeois, Manuel, III: 373-377; Harold Temperley, "Stratford de Redcliffe and the Origins of the Crimean War", I. bölüm, English Historical Review, XXVII (Ekim, 1933), 613-17; Saab, Origins, 40-43; Curtiss, Russia's Crimean War, 128-130.
70 Hangi sebeple olursa olsun İngiliz ve Fransızlarla olan ilişkisini yazışmalarında öven Blondeel, çok önemli Mayıs günlerinde Ozerov'a Osmanlılarla ilgili bilgi veren kişilerden biri olduğunu Brüksel'deki üstlerinden gizlemişti. Blondeel başlangıçta Türklerin razı olma isteği konusunda tamamen yanılıyordu. Daha sonra da birkaç çok önemli anlarda meselelerden haberdar olmadığını hükümetine ikrar etti: AMAE belge, CP, Leg. Turquie, V, No. 59-65, passim, (Blondeel van Cuelebroeck'tan Brouckere'ye, 9, 12, 23 Mayıs 1853); RGAVMF fond 19, opis' 3, delo 214, ss. 10-11v, 21-22v (Ozerov'dan Menshikov'a, 27 Nisan/9 Mayıs, 3/15 Mayıs 1853).
71 RGAVMF, fond 19, opis' 3, delo 16, ss. 1-18v (Aristarchi'den Menshikov'a, 28 Nisan-1 Mayıs, 5-8 Mayıs/10-13, 17-20 Mayıs 1853). Menshikov'un günlüğü gösteriyor ki Reşit bu dönemde
oğlunu Rus büyükelçisiyle görüşmelerinde gayrı resmi aracı olarak kullanıyordu: RGAVMF, fond 19, opis' 7, delo 135, s. 54 (Dnevnik Menshikova, 4/16 Mayıs 1853).

72 RGAVMF, fond 19, opis' 3, delo 16, ss. 15-15 v, 18 (Reşit Paşa, konuşma taslağı, Türkçeden Fransızca'ya çevirisi Aristarchi tarafından yapılmıştır, "Wednesday", i. e., 30 Nisan/11 Mayıs 1853); cf. ss. 9-9 v. (Aristarchi'den Menshikov'a, 12 Mayıs 1853, akşam 9: 00'da alındı).
73 Stratford'a göre Aristarchi, Türklerin Rusya'dan kopmasının Osmanlı Rum kilisesini herhangi bir dış korumadan yoksun bırakacağından korkuyordu: Correspondence I. 339 (Redcliffe'den Clarendon'a, 15 Mayıs 1853).
74 Blondeel'in Viktor Balabin ile Nesselrode'un oğlu Dimitrii arasındaki bir konuşma hakkındaki raporuna göre Mehmet Ali'nin veziriazamlık'tan uzaklaştırılıp serasker olarak atanmasından hemen önce genç Nesselrode, Mehmet Ali'nin Argyropoulos'a "pour appliquer la note"u edinmesini söylediğini iddia etti ve "biz" (Rus temsilciliği olarak) bunu "küstahlık" olarak anlıyoruz" dedi. AMAE belge, CP, Leg. Turquie, V, No. 65 (Blondeel van Cuelebroeck'ten Brouckere'ye, 12 Mayıs 1853).
75 RGAVMF, fond 19, opis' 3, delo 214, ss. 19-20 (Ozerov'dan Menshikov'a, 2/14 Mayıs 1853).
76 RGAVMF, fond 19, opis' 3, delo 16, ss. 11-12v (Aristarchi'den Menshikov'a, 17 1853, öğleden sonra 2: 00'de alındı).
77 Avusturya maslahatgüzarı Edouard Klezl ve Belçika ortaelçisi Blondeel'le birlikte tarafsız temsilcilerin en bilgilisi olan Hollanda elçisi Baron Mollerus, Argyropoulos hakkında hiçbir bilgi vermemiştir. NRA 2. 05. 01. Buitenlandse Zaken 2769 (Mollerus'tan van Hall'a, 16 Mayıs 1853); bildiğim kadarıyla diğer küçük ve büyük güçlerin elçilikleri de bilgi vermemiştir.
78 Cf. Correspondence I. 341 (Redcliffe'den Clarendon'a, gizli, 15 Mayıs 1853).
79 Detaylı ve tam nakiller için, David Goldfrank, "Policy Traditions and the Menshikov Mission", The Traditions of Imperial Russian Foreign Policy, 139-52.
80 RGAVMF, fond 19, opis' 3, delo 16, ss. 7-8 (Aristarchi'den Menshikov'a, 12 Mayıs 1853, sabah 9:00'da alındı.).
81 AMAE CP, Turquie, 312, ss. 312-20 (Lacour'dan Drouyn de Lhuys'a, 7 Mayıs 1853). Mülteci krizinin dorukta olduğu Kasım 1849'da Reşit gibi tam ittifak isteyen Stratford İngiliz ticareti için açık kapı politikası arzuluyordu: Puryear, England, Russia and the Straits Question, 173-75; cf. Sheremet, Osmanskaia İmperiia, 151-52.
82 RGAVMF, fond 19, opis' 3, delo 16, ss. 15-15 v, 18 (Reşit Paşa, konuşma metni taslağı, Türkçeden Fransızcaya çevirisi Aristarchi tarafından yapılmıştır. "Wednesday, " i. e., 30 Nisan/11 Mayıs 1853).

83 Zaionchkovskii, Vostochnaia Voina. Prilozhenie I. 138 (Menshikov'dan Nesselrode'a, 4/16 Mayıs 1853).
84 RGAVMF, fond 19, opis' 3, delo 16, ss. 19-20v (Ozerov'dan Menshikov'a, 2/14 Mayıs
1853).
85 RGAVMF, fond 19, opis' 3, delo 16, ss. 11-12v (Aristarchi'den Menshikov'a, 5/17 Mayıs 1853, öğleden sonra 2: 00'de alındı). Saab, bu oturumları resmi protokollere göre anlatır: Origins, 4647.
86 RGAVMF, fond 19, opis' 3, delo 16, ss. 13-13 v (Aristarchi'den Menshikov'a, 5/17 1853, öğleden sonra 4:00'de alındı, 6/18 Mayıs 1853).
87 RGAVMF, fond 19, opis' 3, delo 16, ss. 24-25v (Ozerov'dan Menshikov'a, 7/19/1853).
88 AMAE CP, Turquie, 313, s. 69 (Lacour'dan Drouyn de Lhuys'a, 19 Mayıs 1853).
89 RGAVMF, fond 19, opis' 3, delo 16, ss. 14-14 v (Aristarchi'den Menshikov'a, 8/20/1853); Saab, Origins, 47-48, nakleden Haus-, Hof-und Staatsarchiv, Politische Abteilung (bundan sonra HHSA PA), XII/46, No. 40B (Klezl'den Buol'a, 19 Mayıs 1853).
90 Correspondence I. 381 (Reşid'den Menshikov'a, 18 Mayıs 1853); Zaonchkovskii, Vostochnaia voina. Prilozhenie I. 144 (Reşid'den Menshikov'a, Taslak sened, 28 Mayıs 1853).
91 RGAVMF, fond 19, opis' 3, delo 16, ss. 19-22v (Ozerov'dan Menshikov'a, 2/14 Mayıs 1853, 3/15 Mayıs 1853).
92 RGAVMF, fond 19, opis' 3, delo 16, ss. 24-25 (Ozerov'dan Menshikov'a, 7/19 Mayıs 1853); opis' 7, delo 135, s. 54 (Dnevnik Menshikova, 8/19, 9/21 Mayıs 1853).
93 AMAE CP, Turquie, 313, ss. 19 ff. (Lacour'dan Drouyn de Lhuys'a, 15 Mayıs 1853).
94 Cf. Goldfrank, "Policy Traditions", 139-52 and Origins, 131-63.
95 Rusların ki de dahil birçok kaynak bu projenin Reşit'in 20 Mayıs'ta Menshikov'a verdiği nota ve Menshikov'un taslak senetleri ve notası bir araya getirilerek, ama Türklerin reddedeceği herşey çıkarılarak hazırlanan Haziran 1853 tarihli "Drouyn Notası" olarak adlandırılan Fransız girişiminden esinlendiğini gösterir. Rus baskısı altında, Avusturya Şansölyesi Kont Buol-Schauenstein ile İngiliz, Fransız ve Prusya elçilerinin katıldığı ve arka planda Rus temsilcisi Peter Meyendorff'un (Buol'un kayınbiraderi) olduğu Viyana Konferansı meseleyi tersine çevirdi. Bunlar temel metni muhafaza ettiler, fakat itiraz edilebilecek noktaları değiştirdiler. Mesela, Rusya Başbakanı, Reşit'in manifestolarının Küçük Kaynarca Antlaşması'nı zımnen hükümsüz bıraktığını iddia ederek Viyana Notası'nda bu hükümlerin açıkça yer almasını istedi ve isteğini elde etti: AMAE CP, Turquie, 313, ss. 173-76v (M. Drouard'ın 6 Haziran 1853 tarihli proje taslağı ile beraber, Drouyn de Lhuys'dan Lacour'a, 8 Haziran 1853); Correspondence I. 382 [Kont Walewski (Fransa'nın Londra büyükelçisi) tarafından Clarendon'a gönderilen proje taslağı, 27 Haziran 1853] ; HHSA PA X38, s. 626 (Meyendorff'dan Nesselrode'a, 9/21 Temmuz 1853, kopya); AVPR, fond kantseliarii, 469, 1853, 146, ss. 239-244 v., 248-249, 294-297 (Meyendorff'dan Nesselrode'a, 12/24, 13/25 Temmuz 1853, eklerle beraber, Meyendorff'dan Buol'a, "Bases d'une Note" dahil).

96 Saab, Origins, 67-71. Rich, Why the Crimean War?, 80'le karşılaştırınız., 80. Bu kitap, Osmanlı tavrı konusunda itimada layık hükümlerde bulunuyor, fakat bu projelerdeki önemli meseleleri hiçbir bölümde tartışmıyor. Diğer taraftan Hollanda'nın İstanbul elçisi Mollerus, Viyana Notası'nın Rusların istediği gibi Babıali tarafından değiştirilmeden kabul edilmesi gerektiği zannının yanlış olduğunu düşünmüş ve Türklerin reddetme nedenini anlamıştır: NRA 2. 05. 01. Buitenlandse Zaken 2769, No. 83 (Mollerus'dan van Hall'a, 25 Ağustos 1853).
97 AVPR fond Kantseliarii, opis' 469, delo 20, ss. 327-29 v (Argyropoulos'dan Ozerov'a, 14/26 Ağustos 1853); cf. NRA 2. 05. 01. Buitenlandse Zaken 2769, No. 80 (Mollerus'dan van Hall'a, 14 Ağustos 1853).
98 Analizler için bkz: Goldfrank Origins, 192-94, 199-201, 205-06, 225.
99 Saab, Origins, 54-74.
100 Correspondence I. 388, 395, 517; II. 136, Incl. 2 (Reşid'den Musurus'a ve İngiliz, Fransız, Avusturya ve Prusya temsilciliklerine, 26 Mayıs 1853; Nesselrode'a, 4/16 Haziran 1853; Reşid'in işgale karşı Protestosu, 2/14 Temmuz 1853/8 Şevval 1269); Dışişleri Bakanlığı Hazine-i-Evrak, Siyasiyye, Rusya 609 (Musurus'dan Reşid'e, 2 Temmuz 1853), Saab tarafından nakledildiği gibi, Origins, 72, Reşid'in 25 Haziran 1853 tarihli talimatına referans için; cf. Goldfrank, Origins, 186-87.
101 Correspondence II. 107, 182, Incl. (Redcliffe'den Clarendon'a, 4 Temmuz 1853; Sultan'ın Beyannamesi, 13 Temmuz 1853): Stratford'un memorandumu, kendisinin 132 numaralı mesajı (Dispatch No. 132), müsait şartlarda bir savaş ihtimalini çok açık bir şekilde ortaya koyuyor.
102 AMAE CP, Turquie, 314, ss. 252-265 ob., 315, ss. 4-6, 27-44 ob. (La Cour'dan Drouyn de Lhuys'a, 14, 16, 18-19 Ağustos 1853); Correspondence II. 280-281 (Redcliffe'den Clarendon'a, 16. Ağustos 1853); AMAE Belge CP, Leg. Turquie V, 1853, No. 117 (Blondeel van Cuelebroeck'den Brouckere'e, 17 Ağustos 1853); AVPR, fond Kantseliarii, op. 489, 1853, delo 20, ss. 327-329 v (Argyropoulos'dan Ozerov'a, 14/26 Ağustos 1853).
103 AVPR fond Kantseliarii, 1853, delo 20, 3/15 Temmuz 1853 sayısı, ss. 210-11v (Argyropoulos'dan Ozerov'a, 4/16 Temmuz 1853).

104 AVPR fond Kantseliarii, 1853, delo 20, ss. 210-11, 260-63 (Argyropoulos'dan Ozerov'a, 4/16, 6/18, 7/19 Temmuz 1853).
105 AVPR fond Kantseliarii, 1853, delo 20, ss. 260-63, 268-68 v, 327-29 v (Argyropoulos'dan Ozerov'a, 6/18 Temmuz, 23 Temmuz/4 Ağustos, 14/26 Ağustos 1853).
106 AVPR fond Kantseliarii, 1853, delo 20, ss. 294-98 (Argyropoulos'dan Ozerov'a, 24 Temmuz/5 Ağustos 1853).
107AVPR fond Kantseliarii, 1853, delo 20, ss. 305-06 (Pisani'den Argyropoulos'a, 4/16 Ağustos 1853); 321-24 (Argyropoulos'dan Ozerov'a, lettre partic. 14/26 Ağustos 1853).
108 AVPR K, op. 469, 1853, delo 20, ss. 327-29 v (Argyropoulos'dan Ozerov'a, 25 Ağustos/6 Eylül 1853).
109 AVPR K, op. 469, 1853, delo 20, ss. 357-64 (Argyropoulos'dan Ozerov'a, 24 Ağustos/5 Eylül 1853).
110 AMAE CP Turquie, 315, ss. 121-29 v (La Cour'dan Drouyn de Lhuys'a, 5 Eylül 1853). Osmanlı meclisinin Viyana Notası'nı ve Reşid'in değişiklik tekliflerini görüşmek üzere toplandığı 14 Ağustos gibi erken bir tarihte Blondeel bu meselenin tamamen "Sultan'ın teb'asının" meselesi olduğunu rapor etmiştir. AMAE belge, CP, Leg. Turquie, V, No. 115 (Blondeel de Cuelebroeck'den Brouckere'ye, 14 Ağustos 1853); üç gün sonra Mollerus orijinal Viyana Notası'nda Rusya'ya verilen imtiyazlardan "Babıali teb'asının" açık olarak çıkarılmamasınına olan Türk muhalefetini rapor etmiştir: NRA 2. 05. 01. Buitenlandse Zaken 2769, No. 81 (Mollerus'dan van Hall'a, 17 Ağustos 1853).
111 AVPR K, op. 469, 1853, delo 20, ss. 436-41, 433-35 v (Argyropoulos'dan Menshikov'a, 13/25 Eylül 1853; Ozerov'dan Seniavin'e, 19/31 Eylül 1853).
112 AVPR K, opis'. 469, 1853, delo. 20, ss. 357-374 v, passim. (Argyropoulos'dan Ozerov'a, 24 Ağustos/5 Eylül, 3/15 Eylül 1853, Ozerov'dan Seniavin'e, 27 Ağustos/8 Eylül, 7/19 Eylül 1853).
113 AVPR K, opis'. 469, 1853, delo. 20, ss. 409 ff. (Argyropoulos'dan Ozerov, Menshikov ve Seniavin'e, 13/25 Eylül-19 Eylül/1Ekim 1853).
114 Savaşın kendisi hakkında en iyi yeni çalışma, dengeli, akademik ve okunabilir olan Baumgart, The Crimean War'dır, fakat bu tip bir akademik çalışmaya uygun olmayacak şekilde Osmanlı kaynaklarından yoksundur.
115 İngiliz ve Fransızlar gibi bazı Osmanlılar da, 1701-1829 arasında Karadeniz, Baltık Denizi boyunca ve başka bölgelerde zaptettikleri yerlerden Rus İmparatorluğu'nu geri atmak kadar savaş hedeflerini geniş tutmuşlardı, ama bu konu bu makalenin ilgi alanı dışındadır: Cf. Goldfrank, Origins, 236-37, 239, 244-45, 251, 278; Baumgart, The Crimean War, 28-32.
116 Goldfrank, Origins: bkz ss. 271-84, özet bölümü. Tabi ki bu, Osmanlıların çarpışmaya istekli olması ve İngiliz ve Fransızların da stratejik çıkarlarını savunmaya hazır olması şartıyladır.
117 Menshikov'un faaliyetleri, Ozerov, Aristrarchi ve Argyropoulos'dan direkt aldığı tekliflerle karşılaşırılırsa bu sonuç açık olarak ortaya çıkar. Bkz: RGAVMF, fond 19, opis 3, dela 16, 214, and RGADA, razr. XI, delo 1234.

Paylaş |                      Yorum Yaz - Arşiv      1892 kez okundu

Yorumlar

Henüz yorum yapılmamış. İlk yorumu yapmak için tıklayın