• Anasayfa
  • https://www.facebook.com/tarihtarihcemiyeti/
  • https://twitter.com/ttcemiyeti
TAVSİYE KİTAP
Sultan Abdülmecid ve Sultan Abdülaziz / Yrd. Doç. Dr. Turgut Subaşı

İkinci Mahmud'un büyük oğlu, Sultan Abdülaziz'in büyük kardeşi ve Osmanlı padişahlarının otuz birinci Sultanı olan Abdülmecid, 25 Nisan 1823'te İstanbul'da dünyaya geldi. Annesi bezmialem Valide Sultan'dır.1

Sultan Abdülmecid'in tahsil ve terbiyesine itina edilerek zamanın gereğine göre tıpkı Avrupalı bir 'prens' gibi yetiştirildi. Konuşacak ve okuduğunu anlayacak kadar iyi Fransızca öğrendi. Avrupa neşriyatını yakından takip eder, temas ettiği yabancılarla çeşitli konuları tartışırdı.

1 Temmuz 1839'da babasının ölümü üzerine on yedi yaşında iken tahta geçti. Her ne kadar Devlet idaresindeki tecrübesizliği, Osmanlı Devleti'nin o sıralarda içinde bulunduğu önemli meseleleri halletmesini güçleştiriyor gibi görünse de almış olduğu eğitim ve babasının başlattığı ıslahat çalışmalarını yakından takip etmiş olması, bu eksikliği pek hissettirmedi. Hatta muhafazakar devlet adamlarına rağmen tahta çıktığında Hariciye Nazırı Mustafa Reşid Paşa'nın tavsiyelerini dikkate alarak kendi Mutlakiyet yetkilerini sınırlandıran Tanzimat Fermanı'nı neşretmekte tereddütsüz davranması onun olgunluğunun ve kararlılığının bir ifadesidir.

Abdülmecid, kendisinden önceki Padişahların hilafet ve saltanat hakkındaki düşüncelerine sahipti. Hilafet ve saltanatın Allahın ihsanı olduğuna, Osmanoğullarına ait bulunduğuna inanıyordu. Can ve mal güvenliğinin korunarak ülkenin refah ve huzuruyla, gelişmişliğini sağlamayı görev biliyordu.2

Çok kadınlı padişahlardan olan Abdülmecid'in 30 kadar çocuğu olmuşsa da çoğu yaşamamıştır. Çocuklarından V. Murat, V. Mehmed Reşat, Mehmed Vahdettin, II. Abdulhamid tahta çıkmıştır. Zekası, zerafet ve nezaketi dikkat çeken Sultan Abdülmecid yeniliklere açık bir kişiliğe sahipti. Bu yapısı, Mustafa Reşid Paşa gibi zamanın önemli ve reforumcu devlet adamlarını takdir edip iş başına getirmiştir.

Çeşitli iç ve dış olaylar, mali buhranlar içinde geçen Abdülmecid devrinde pek çok imar faaliyetinde de bulunuldu. Dışarıdan alınan borç paraların bir kısmıyla saray ve köşkler inşa ettirildi. Dolmabahçe Sarayı (1853), Beykoz Kasrı (1855), Küçüksu Kasrı (1857) Mecidiye Camii (1849), Teşvikiye Camii (1854) dönemin belli başlı mimari eserlerindendir. Bezmialem Valide Sultan'ın yaptırdığı Gureba Hastanesi (1845-1846) ile yeni Galata Köprüsü aynı dönemde hizmete girmiştir. Pek çok çeşme, cami, tekke gibi sosyal kurumlar tamir edildi veya yeniden yapıldı.3

Saltanatı 21 sene 6 ay sürmüştür. 25 Haziran 1861'de 38 yaşında veremden ölen Abdülmecid'in türbesi Sultan Selim'dedir.4

Abdülmecid Döneminin Siyasi Olayları Mısır meselesi

Genç yaşta tahta çıkan yeni padişahı devletin içinde bulunduğu çözümlenmesi gereken önemli problemler bekliyordu. Genç ve tecrübesiz olmasına rağmen, ülkenin içinde bulunduğu vahim durumun farkındaydı. Devleti bu durumdan kurtarabilmek için herkesin tecrübesinden istifade etme yolunu denemeye karar verdi. Onun için yenilikçisinden muhafazakarına değişik fikir ve yapıdaki devlet adamlarından adeta bir koalisyon oluşturdu.5

Hüsrev Paşa sadrazamlığa getirilirken, Meclis-i Vala başkanlığına eski sadrazam Rauf Paşa getirilmiştir. Seraskerliğe Halil Paşa, Ticaret Nazırlığına Said Paşa atandı. Mustafa Reşid Paşa da Hariciye Nazırı idi.6 Osmanlı Devleti kendisine bağlı Mısır Eyaleti'nin Valisi Mehmed Ali Paşa7 ile devam eden savaşta Nizip'te büyük bir yenilgiye uğramıştı. Abdülmecid tahta çıkışından hemen sonra, Osmanlı ordusunun Nizip'te Mısır kuvvetlerine yenildiğini öğrenince Mehmed Ali Paşa'yı affettiğini açıkladı 'Memleketin ve halkın düzenini korumak ve boş yere Müslüman kanının dökülmesine engel olmak için şimdiye kadar olup bitenleri unutup Mehmed Ali Paşa'yı affediyorum. Affımın bir an önce kendisine bildirilmesini irade ediyorum.'8 demişti. Padişahın bu dileği Mısır'a ulaşıncaya kadar, Donanma komutanı Giritli Ahmet Fevzi Paşa, donanmayı İskenderiye'ye götürmüş, Mehmed Ali Paşa da donanmaya el koymudu. 12 yıl önce Navarin'de yakılan donanma yerine II. Mahmud'un zorluklarla oluşturduğu donanmanın elden gitmesi Osmanlı Devletini bir kez daha donanmasız bıraktı.9 Ahmet Fevzi Paşa'nın bu ihaneti Mehmed Ali Paşa'nın gücünü takviye ettiğinden, bu durum Mısır'ın elden çıkmasında önemli bir sebep sayılır. Padişah, Mehmed Ali Paşa'ya Mısır valiliğini miras yoluyla vereceğini açıkladıysa da, teklif reddedilerek Mısır'dan başka Suriye, Adana, Maraş'ın da kendisine verilmesi ve Hüsrev Paşa'nın azli gibi istekler öne sürüldü.10

Mehmed Ali Paşa'nın bu istekleri karşısında İstanbul'da Divan toplandı. Devleti yeniden bir savaşa sürüklemektense, Mehmed Ali Paşa'ya Mısır'dan başka Suriye'nin de bırakılması kararlaştırıldı. Ancak, Suriye'nin Mehmed Ali Paşa'ya bırakılması kararına Avrupa devletleri tepki göstererek, duruma müdahale kararı aldılar. 11

1833 Hünkar İskelesi12 Antlaşması gereğince Rusya'nın Osmanlı'ya yardım etmesi, Rusların İstanbul'a asker ve donanma yerleştirmesi demekti. Çıkarları zedelenmesin diye İngiltere Avusturya ve Fransa Mısır meselelerini Avrupa sorunu yaptı ve İngiltere ile çatışmayı göze alamayan Rusya da durumu kabullendi. 28 Temmuz 1839 da Osmanlı Devleti'ne hitaben Avusturya Başbakanı Metternich'in kaleme aldığı, Mehmed Ali Paşa'ya karşı tek başına hareket etmemesi yolundaki notayı Osmanlı Devleti memnuniyetle karşıladı. Mısır meselesinin başlangıcında İngiltere, bu meseleye pek ilgi duymamış, ve ciddiye almamıştı. Hatta II. Mahmud, yardım talep etmek için Namık Paşa'yı Londra'ya göndermişti.13 Dönemin İngiltere Dışişleri Bakanı George Canning'i dini önyargıları14 sebebiyle, bu problemin bir iç mesele olduğu gerekçesiyle teklif reddedilmişti. Ancak Palmerston'un Dışişleri Bakanlığına gelmesi, ve Hünkar İskelesi Anlaşmasının imzalanması İngiltere'nin dikkatini Mısır'a çevirdi ve bu meselede aktif rol almaya başladı.15

İngiltere, Suriye'nin Osmanlı Devletine bırakılmasını, eğer Mehmed Ali Paşa buna karşı gelirse kuvvet kullanılması kararına Fransa karşı çıktı. Bu arada Osmanlı Devleti de pek çok sebeple birlikte İngiltere'nin desteğini de güçlendirmek için Tanzimat Fermanını ilan etti. İngiltere Dışişleri Bakanı Palmerston Fransa'nın bu tutumu karşısında Mısır meselesini Fransa olmadan da çözme yönüne gitti. 15 Temmuz 1840 da Avusturya, Prusya, Rusya ve İngiltere arasında Londra Antlaşması imzalandı.16 Bu dörtlü anlaşmaya göre;

1- Padişah Mısır valiliğini babadan oğula geçmek üzere; Güney Suriye ve Akka valiliği de dahil ölene kadar Mehmed Ali Paşa'ya bırakacak.

2- Mehmed Ali Paşa bunu on gün içinde kabul etmezse Akka, yirmi gün içinde kabul etmezse Mısır valiliği zorla elinden alınacak.

3- Mehmed Ali Paşa yirmi gün içinde Osmanlı donanmasını geri verecekti.

Bu dört devletin Osmanlı toprak bütünlüğünü silahla koruma tehdidini Mehmed Ali Paşa ciddiye almadı ve Paşa, maddeleri reddetti, Fransa ile birlikte savaş hazırlıklarına başladı.17

Mehmed Ali Paşa'nın bu kararı üzerine Osmanlı Devleti Mehmed Ali Paşa'nın bütün yetkilerini elinden aldı ve onu asi ilan etti. Osmanlı-İngiliz-Avusturya ortak donanması da Suriye kıyılarını kuşattı ve Osmanlı-İngiliz propagandalarıyla zaten İbrahim Paşa idaresinden yüz çevirmiş bulunan Lübnan'a asker çıkardı. Kuzeyden ilerleyen bir Osmanlı ordusu İbrahim Paşa'yı yenerek Suriye'den geri çekilmeye mecbur etti. Olaylar Fransa'nın tahminlerinin aksine geliştiğinden İngiltere ile bir savaşı göze alamadı, dört devletin getirdiği çözüm şeklini kabul etti.18

Gelişmeler diplomatik alana kaydı. Fransa'nın kendisini yalnız bırakması karşısında Mehmed Ali Paşa İskenderiye'deki İngiliz savaş gemisi Amirali, Napier'in sunduğu Londra Anlaşması şartlarını kabul etti.

Bu sırada Osmanlı Hükümeti Mısır'a bir başkasını vali yapmak istediyse de İngilizlerin ısrarı üzerine bu kararından vazgeçip Mısır valisiyle yapılan bu anlaşmayı kabul etti. Bunun üzerine Sultan Abdülmecid Mehmed Ali Paşa ile ilişkilerin yeniden düzenlenmesi için ''Mısır Valiliği İmtiyaz Fermanı''nı yayınladı. Ferman Mehmed Ali Paşa'ya hitaben yazılmış, ve Mısır'ın hangi şartlarda kendisine babadan oğula geçmek üzere bırakıldığını açıklıyordu. Buna göre;

1- Mısır vilayetinin sınırları Sadrazamca mühürlü haritada gösterilmiştir.

2- Mısır valileri Mehmed Ali Paşa sülalesinden Padişah tarafından seçilecek, valilik boş kaldığında sülalenin yaşlı erkeği vali olacaktır.

3- Mısır valileri rütbe ve kıdem konusunda Osmanlının diğer vezirleriyle eşit haklara sahip olacak, yazışmalar da buna göre yapılacaktır.

4- Tanzimat Mısır'da da uygulanacaktır.

5- Vergiler Padişah adına usulüne göre toplanacak, vergilerin bir kısmı her yıl İstanbul'a gönderilecektir.

6- Yapılmış ve yapılacak olan bütün anlaşmalar Mısır'ı da bağlıyacak.

7- Osmanlı Devletinin bütün kanunları Mısırda da yürürlükte olacak.

8- Mısırda paralar Osmanlı Padişahı adına basılacak ve ayar farkı olmayacak.

9- Osmanlı Devleti'nin hizmeti için var olan Mısır ordusu barış zamanında 18.000'den fazla olmayacak. Savaş zamanı bu miktar ayrıca karara bağlanacak.

10- Askerlik müddetini sınırlayan kanun Mısır'da da uygulanacak.

11- Her sene İstanbul'a 400 asker gönderilecek.

12- Üniforma, Nişan ve Bayrak farkı olmayacak.

13- Askeri atamalarda Albaylık rütbesine kadar olanlar, Mısır Valisi tarafından, bundan büyük rütbeler yalnızca Padişah tarafından yapılacak.

14- İstanbul'dan izin alınmadan savaş gemisi yapılmayacak.

15- Bu şartlardan birine uyulmazsa Mısır'a verilen imtiyazlar hükümsüz sayılacaktır.19

Böylece Osmanlı Devleti ile valisi Mehmed Ali Paşa arasındaki 9 sene 7 ay süren anlaşmazlık, uluslararası müdahaleyle sona erdi. Mısır Meselesi Osmanlı Devleti'ne belli bir soydan atanan valiler yönetiminde içişlerinde özerk, özel statülü bir eyalet halinde bağlı kalmasıyla çözüldü.20 Ancak bu sorun devlete çok pahalıya mal oldu. Uğranan yenilgiler devletin ne kadar çok kuvvet kaybettiğini gösterdi. İsyan eden valisiyle baş edemeyen devlet, toprak bütünlüğünü ve bağımsızlığını sağlamak için yabancı devletlerin yardımına baş vurdu. Bu da, devletin itibarını zedeledi, üzerinde yabancı devletlerin ağırlığını daha da arttırdı. Eyaleti kazanmış gözükse de fiilen kaybetti.

Boğazlar Meselesi

1833 yılında Osmanlı Devleti Rusya ile Hünkar İskelesi Antlaşmasını imzalamak zorunda kalmıştı. Rusya 8 yıl için yapılan bu antlaşmayla kendisi için bir tehlike doğduğu takdirde Osmanlı Devleti'nin Çanakkale Boğazı'nı yabancı savaş gemilerine kapatmasını sağladığı gibi zor durumda kaldığı durumlarda Osmanlı'ya yardım bahanesiyle kendi savaş gemilerini boğazlardan geçirme hakkını da elde etmişti. Rusya'ya boğazlar üzerinde büyük bir nüfuz sağlayan ve onu diğer devletlere göre bölgede daha avantajlı hale getiren bu antlaşmanın süresi 1841'de doluyordu. Bu antlaşmanın yenilenme ihtimali büyük devletleri Boğazlar statüsüne yeni bir şekil vermek için harekete geçirdi.21 Mısır bunalımı sırasında Osmanlı Devleti'nin asi bir valisini yola getirmekten aciz kalarak Rusya'nın yardımına muhtaç olması da başta İngiltere olmak üzere büyük devletleri endişeye ve telaşa sürüklemiş ve Boğazların yeni statüsü için çalışmalarına hız kazandırmıştır.

Rusya'nın yıllardan beri amacı İstanbul ve Boğazlar üzerinde nüfuz sağlamaktı. İlk kez Karlofça Antlaşması ile Karadeniz'e komşu Azak Denizi'ne yerleşen Ruslar Karadeniz'i Rus gölü yapmak için uzun yıllar mücadele etmişlerdi. 1799'da Fransa'ya karşı Osmanlı ile yapılan anlaşma gereğince Boğazlar dan gemi geçirme hakkını elde etmişti. 1829'da ticaret gemileri için geçiş hakkı alan Rusların Hünkar İskelesi Antlaşması ile kazancı ortadaydı.

Akdeniz Devleti olan Fransa kapitülasyonlar sayesinde Osmanlı Devleti ile dostluğunu ilerletmişti. XVIII. yüzyılın ikinci yarısında Atlas Denizi'nde İngilizlere kaptırdığı egemenliği başka yerde yani Akdeniz'de kurma yolunu seçti. Fransa'ya göre "Akdeniz tamamen bir Fransız gölü olmalıdır.'' Bu istek Rusya'nın istekleriyle çakışıyordu. Rusya'nın boğazlardan Akdeniz'e attığı her adım Fransa'ya karşı atılmış, Fransa'nın Doğu Akdeniz'e yayılma çalışmaları da Rusya'nın çıkarlarına aykırı bir adım demekti.

İngiltere ise XVIII. yüzyılda kurduğu imparatorluğa giden yolların güvenliğini sağlamayı temel politika olarak benimsedi. Hindistan ve Avrupa arasındaki en kısa yolun geçtiği Akdeniz'in egemenliğini kimseye kaptırmamak için uğraştı.22 Hindistan'a giden yollar üzerindeki Mısır ve Basra'ya uzanan Dicle'yi Rusya veya Fransa'ya kaptırmaktansa Osmanlı Devleti'nin toprak bütünlüğüne taraf oldu. İngiltere ve Fransa, Rusya'yı Boğazlarda tek başına üstün tutmaktan yanaydı. Denizle ilgisi olmadığı halde Avusturya da, Rusya'nın yayılmasına karşı olduğundan Osmanlı toprak bütünlüğü savunuyordu.23 İngiltere'nin isteği doğrultusunda 3 Temmuz 1841'de İngiltere, Fransa, Rusya, Avusturya, Prusya ve Osmanlı Devleti Londra'da bir konferansta Londra Boğazlar Antlaşması'nı imzaladılar.

1- Osmanlı Devleti, barış zamanında hiçbir yabancı savaş gemisini boğazlardan geçirmeyecek. Diğer devletler de bu kurala uyacaktı.

2- Osmanlı Devleti dost devlet elçilerinin hizmetindeki hafif savaş gemilerine özel fermanla geçiş izni verebilecek

3- Padişah Osmanlı Devleti ile bütün dost devletler bu anlaşmaya uymaya çağıracak.

4- Anlaşma ikiay içinde onaylanacaktı.

5- Daha önce olduğu gibi Osmanlı Devleti barış halinde bulunduğu bütün yabancı devletlerin savaş gemilerine boğazları kapalı tutacak ve bu prensibe imzası bulunan bütün devletler riayet edecekti.24

Anlaşma maddeleri Rusya'nın zaferi gibi sayıldı. Çünkü Rusya tıpkı Hünkar İskelesi'ndeki gibi boğazların kapalılığı prensibini devam ettirmiş, Karadeniz'deki güvenini tekrar sağlamıştı. Doğu Akdeniz'de ve Boğazlardaki egemenlik emelinden vazgeçmesi de diğer devletlerin çıkarına uyuyordu.

Anlaşma Osmanlı Devleti için de başarılı idi. Çünkü Rusya'nın İstanbul ve Boğazlar üzerindeki himayesini tanımaktansa, Avrupa devletlerinin toplu garantisini kabul etmeyi daha faydalı buluyordu.25 Uzun ömürlü olmayan Boğazlar Anlaşması Rusya'nın Osmanlı Devleti'ni paylaşma26 teşebbüsleri sonucunda Fransız ve İngiliz donanmalarının Osmanlılara yardım için Çanakkale Boğazı'nı geçmeleri üzerine 1853'de geçerliliğini yitirdi.27

Lübnan Sorunu

Tanzimat'ın ilanından sonra Osmanlı Devleti'nin birçok eyaletinde isyanlar çıktı. Arnavutluk, Bulgaristan, Girit28 isyanları dışarıdan müdahale edilmediği için kısa zamanda bastırıldığı halde Lübnan ve Suriye'deki iç karışıklıklar Fransa ve İngiltere'nin karışması yüzünden yıllarca sürdü.29 Lübnan eyaletinin merkezi Cebel-i Lübnan'dı. Lübnan Katolik Marunilerden, Müslüman Dürzilerden ve Beyrut'taki Sünni Müslümanlardan oluşmakta ve uzun yıllar Şihabi ailesi tarafından yönetilmekteydi. Osmanlı-Mısır Savaşı'nda bazen Osmanlılardan bazen İbrahim Paşa'dan yana oldular. İbrahim Paşa Marunileri Osmanlı taraftarı olan Müslümanlara karşı kullanarak dengeyi bozdu. Bölgede kurulan Hıristiyan okulları Marunilerin yetişmesinde büyük rol oynuyor, onları Müslümanlara göre üstün bir duruma getiriyordu.30

Bu arada güçlenen, Lübnanlıların başı Emir Beşir, Osmanlı ile iyi geçinmek niyetinde değildi. İngilizler kendilerine sığınan Emir Beşir'i Malta'da ikamete mahkum ettiler. Bu durumda Osmanlı Devleti, Emir Beşir'in oğullarından Ebul Kasım'ı Lübnan hakimi olarak belirledi. Tanzimatın esaslarının Lübnan'da da uygulanması için Ebul Kasım başkanlığında bir divan kurdu. Lübnanlılar bunu beğenmeyip isyan edince Osmanlı Devleti, Ömer Paşa'yı Lübnan emiri olarak atadı. Yani bu tayinle Lübnan'ın özerkliğine son verdi.

Fransa, Mısır meselesinin İngiltere'nin dediği gibi çözülmesinden de rahatsızdı. Kendisini Katoliklerin koruyucusu olarak görüyordu. Bu durumda bir yandan İngiltere'den intikam almayı bir yandan da Lübnan'da Fransız nüfuzunu arttırmayı planlıyordu. İngiltere için Lübnan, siyasi ve ticari açıdan önemliydi. Hindistan'a giden yollar üzerindeki Lübnan, Doğu Akdeniz ticaretinin kilidi konumundaydı. Fransa'nın nüfuzunu zayıflatmak için bölgede Protestanlık propagandasına başladı. Dürzilerin pek çoğu bu mezhebi kabul ederek İngiliz himayesine girdi.31 Fransa, Ömer Paşa'nın Lübnan Emirliğini rededip eski Şihabi ailesini savunmaya başladı. Öte yandan İngiltere Dürzilerin koruyucusu sıfatıyla olaylara karışınca Osmanlı hükümeti Ömer Paşa'yı azletti. Nihayet 1842 de Beyrut'tan Şam'a çizilen hat boyunca Dürzi ve Maruni sancaklarına bölünerek iki kaymakam tarafından idaresine karar verildi. Ancak Dürzi kaymakama ait bölgede Maruni nüfusun fazlalığı problem oluşturdu.

1843-44 seneleri kanlı olaylarla geçti. Olağanüstü yetki ile bölgeye gönderilen Hariciye Nazırı Şekip Efendi, Arabistan ordusu Mareşali Namık Paşa ile görüşerek huzursuzluğun giderilmesine dair tedbirler aldı. Buna göre;

1- Halkın elindeki mevcut silahlar toplanacak.

2- 1844 isyanına karışanların affedilecek.

3- Verginin genel bir değer üzerinden alınacak.

4- İsyanda malları yağma edilenlere tazminat verilecekti.32

Ancak silahlar toplanırken halk direndi. Bunun üzerine direniş temsilcileri tutuklandı. Bu olaylar Avrupa kamuoyunda olumsuz tepkiler aldı, ve Avrupa Devletleri Osmanlı hükümetine Lübnan da reform yapılması doğrultusunda bir nota verdiler. Fransa Suriye sahillerine asker çıkaracağını bildirdi. Olaylar Avrupa'da Osmanlı Devleti aleyhine bir kamuoyu oluşturunca, Sultan Abdülmecid, Şekip Efendiyi Londra elçisi; Paris elçisi olan Mustafa Reşid Paşa'yı da 1846'da Hariciye Nazırı yaptı. Bölgede yeni bir idare oluşturuldu. 1846 başlarında yine Şekib Efendi tarafından hazırlanmış olan yeni düzenlemeye göre;

1- Cebel-i Lübnan, Dürzi ve Maruni diye iki kaymakamlığa ayrılmıştır.

2- Bu kaymakamlar Sayda vilayetine bağlıdır.

3- Nüfus bakımından karışık bölgelerde mukataalar, çoğunluğun vekilleri tarafından idare edilecekti.

4- Her kaymakamın maiyetinde on ikişer üyeden oluşan karma meclisler bulunacaktı.

5- Her meclisteki on iki üyeden biri Başkan Vekili sıfatıyla kaymakam vekilidir.

6- Lübnan'ın Devlet hazinesine vereceği yıllık vergi, 3500 kesedir.

7- Vergiler, vergi mükellefinin ekonomik gücüyle orantılı olacaktır.33

Bu düzenlemeyle, Marunilerle Müslümanlar arasında 1860'a kadar barış sağlandı.34 Meclis bölge yöneticilerine danışmanlık yapacak, bir anlamda yönetici ailelerin yerini alacaktı. Fransa Marunilerin gücünü azaltacak diye bu durumu kabul etmek istemediyse de Mustafa Reşid Paşa'nın Lübnan'da tekliflerin genel olarak kabulünü sağlaması üzerine razı gelmeye mecbur kaldı.35

1854'te ölen Maruni kaymakamın yerine Şihap ailesinden Beşir Ahmet'in tayini özellikle Ortodokslarca hoş karşılanmadı. Ortodokslar Katoliklerden ayrılıp ya bir Ortadoks'un ya bir Müslüman kaymakamın gelmesini talep edince durum Osmanlı Hükümeti tarafından incelendi ve üçüncü bir kaymakamlık yerine basit tedbirlerle şikayetler önlenmek istendi.36 Islahat Fermanı sonrası Dürzilere karşı kendilerini hep ezik hisseden Maruniler kendi aralarında teşkilatlanmaya daha da önem verdiler. Öyle anlaşılıyor ki, Islahat Fermanı tebaayı birleştirmekten ziyade düşmanlığı arttırıcı zemin oluşturdu.

1858'de büyük bir kalabalık Cidde'de Hıristiyanların üzerine yürüdüler. Fransız ve İngiliz konsolosu öldürüldü. İki devlet bu durum karşısında birleşerek Cidde önüne Harp gemileri gönderdiler, şehri bombaladılar. Gemi komutanları olayların faili olarak 10 kişiyi idam etti. İngiltere ve Fransa'nın kendi sömürgelerindeki gibi davranıp adam asmaları Dürzilerde heyecan oluşturdu. 1860'da Halep'te cami duvarlarına Hıristiyanlar aleyhine nümayiş yapılmasını tavsiye eden bildiriler astılar. Failler yakalanıp cezalandırılmadı. Maruniler de kendilerine gelebilecek tehlike ve tehditlere karşı hazırlanmaya başladılar. Endişelerini Vali Hurşid Paşa'ya bildirip tedbir alınmasını istediler.

Mayıs sonunda Sait Canbolat ve Hattar Ahmet'e bağlı Dürziler Sayda ve Matn'da Marunilere karşı harekete geçtiler. Havran Dürzilerinin katılımıyla Hasbeya, Raşeya, Zahle'de katliamlara başladılar. Devletin güçleri kendilerine sığınan Hıristiyanlarla kuşatıldığı halde Dürzilere karşı ciddi bir direniş ve bastırma hareketinde bulunulmadı. Şam'da Hıristiyan mahallesi yakıldı. Ele geçirilenler katledildi. Burada Hıristiyanları kurtaran Emir Abdulkadir oldu. Sayda valisi Hurşit Paşa ve Şam valisi Ahmet Paşa olayları bastırmak için yeterli çaba göstermediler. Hükümetse olaylar önemsizmiş gibi davranarak asker gönderme yerine Ahmet Paşa'nın bölgeden asker toplayıp karşı koymasını istedi. Fakat durumun ciddiyeti geç de olsa anlaşıldı ve bölgeye Avrupa tarafından tanınan ve sevilen Dışişleri Bakanı Fuat Paşa gönderildi. Beyrut'a gelen Fuat Paşa derhal gerekli önlemleri sert bir şekilde aldı. Onun görevi düzeni sağlamak, Cebel-i Lübnan'ın idaresini ıslah etmek ve zarar gören Hıristiyanlara tazminat verilmesini sağlamaktı. İsyan esnasında adam öldürdükleri gerekçesiyle elli altı kişiyi idam ettirdi ve askerlerden de 111'ini kurşuna dizdirdi. Başta Orduyu Hümayun müşiri Ahmet Paşa olmak üzere görevlerini yapmayanları cezalandırdı. Bundan önce isyanlar Avrupa'da duyulmuş ve Hıristiyanlara karşı yapılanların hesabını ödetmek için silahlı müdahale edilmesine karar verilmişti.

Fuat Paşa bu işlerle meşgulken Fransız kuvvetleri Beyrut'a ulaşmıştı. Fransız askerleri gelmeden önce Fuat Paşa gelen kuvvetlerin Osmanlı Devleti'nin dostu sıfatıyla geldiğini halka duyurmuş ve karışıklıkları bastırmaya gelen bu güçlere misafirperverlik gösterilmesini istemişti. Suriye ile yakından alakalı İngiltere, Fransa, Avusturya, Prusya, Rusya ve Türk temsilcisi Abru Efendi'nin katılımıyla bir komisyon kuruldu. Komisyonun ilk görevi Dürzileri cezalandırmaktı ki bu, zaten Fuat Paşa tarafından başarılmıştı. İkinci görevi Marunilere verilecek cezanın takdiriydi ki bu da ele alınmış durumdaydı. Komisyonun üçüncü görevi ise Lübnan'a verilecek yeni idarenin tespitiydi. Beş devlet farklı öneriler sundu.37 Fransa Dürzileri Lübnan'dan çıkartmayı, Cebel'e prenslik gibi ayrı bir idareyi, Rusya Katolik ile Ortodokslara imtiyazlı iki prenslik verilmesini, İngiltere Mısır'dakine benzer Hidivlik kurulmasını teklif etti. Hidivlik Fuat Paşa tarafından parçalanma olarak nitelenerek red edildi. En sonunda Lübnan Nizamnamesi imzalanarak yeni bir yönetim biçimi benimsendi. Bu Nizamnameye göre;


1- Lübnan, Osmanlı hükümetince seçilecek ve ona tabi olarak tüm yürütme yetki ve görevlerine sahip bir Hıristiyan mutasarrıf tarafından yönetilecektir.

2- Tayini gibi azli de Osmanlı hükümetine ait olan Lübnan mutasarrıfına, her türlü idari ve mali yetki verilecek. Bütün memurların tayini, mahkeme kararlarının infazı ve asayişten sorumlu olacaktır.

3- Bu mutasarrıfın başkanlığında bütün Lübnan'ı temsil eden bir idari meclis bulunacak. On iki kişilik meclis de iki Müslüman, iki Maruni, iki Dürzi, iki Rum-Katolik, iki Rum-Ortodoks ve iki de diğer temsilciden oluşacak.

4- Lübnan Sancağı altı kazadan oluşacak ve her kazada bir idare meclisi olacak.

5- Kazalar Nahiyelere bölünecek. Nahiye müdürleri Kaymakamın tavsiyesi doğrultusunda mutasarrıf tarafından atanacak. Köylerde ise yine mutasarrıfın tayin edeceği birer şeyh bulunacak.

6- Kanun önünde eşitlik ilkesi ilan edilecek.

7- Üç dereceli bir adliye teşkilatı kurulacak.

8- Asayişi sağlamak üzere, mutasarrıfın emrinde özel üniformalı, nüfusun binde yedisi oranında gönüllülerden bir güvenlik teşkilatı oluşturulacak.

9- Lübnan mutasarrıfı olağanüstü durumlarda Suriye ordusundan yardım isteyebilecek.

10- Osmanlı Hükümeti 3500 kese olan Lübnan vergisini ihtiyaca göre 7000 keseye kadar çıkarabilecek. Bu para öncelikle bölgenin ihtiyaçlarına harcanacak, kalan miktar hazineye gönderilecek.

11- Gelir gideri karşılamazsa fark Osmanlı Hükümetince ödenecek.38

Aynı gün imzalanan ikinci bir protokola da şunlar eklendi:

1- Lübnan mutasarrıfına Vezirlik rütbesi verilecek.

2- Deyrü'l-Kamer merkez olacak.

3- Mutasarrıflık süresi üç yıl olacak. Mahkemesiz görevden alınmayacak.

Görev süresi bitmeden üç ay önce Osmanlı Hükümeti Avrupa devletlerinin temsilcileriyle anlaşmaya vardıktan sonra yeni mutasarrıfı tayin edecek.

4- Bütün bu esaslar hakkında bir ferman yayınlanacak.39

Nizamname imzalandıktan sonra Fransızlar bölgeyi terk etti ve Katolik Ermeni olan Davit Efendi ilk mutasarrıf olarak bölgeye atandı. Böylece devletlerarası bir uzlaşma ile bölgede yerel yönetim ayrıcalıklarına sahip bir statü kuruldu. İsyanda zarar gören Marunilere verilmek üzere isyana katılan Dürzilere özel vergi kondu.40

Avrupa kamuoyunda büyük tepki oluşturan olaylar aslında bir iç olaydı. Yapılan askeri müdahale ile devletlerarası bir sorun oldu. Osmanlı Devleti'nin dış politikadaki itibarını sarstı ve imparatorluğun başka topluluklarına da özerklik veya bağımsızlık için örnek oluşturdu. 6 Eylül 1864 tarihinde Osmanlı Devleti'nin talebi ve Avrupalı devletlerin kabulüyle, yeni bir Lübnan Nizamnamesi imzalanmışsa da çok önemli değişiklik olmamış, bu sistem 1914, I. Dünya savaşına kadar devam etmiştir.

Memleketeyn (Eflak-Boğdan) Meselesi

Memleketeyn denilen Eflak Boğdan XIX. yüzyıl ortalarında Osmanlı Devleti'ne bağlı özel imtiyazlı iki beylik idi. Başlarında önceleri yerli ailelerden voyvodalar vardı. Ancak bu beylerin Avrupa devletleri ve Rusya ile münasebet kurması üzerine XIII. yüzyıl sonrası İstanbul'un Fenerli Rum ailelerinden merkezden atanan voyvodalar tarafından yönetiliyordu. Seçilen Rum voyvodalar da büyük rütbeli papazlarla işbirliği yaparak halkı soydukları gibi Rusya ve Avusturya hükümetleriyle gizli yazışmalarda bulunmaktan çekinmediler. Dolayısıyla Osmanlı Devleti sık sık voyvoda değiştirdi.

Bu istikrarsızlık bölgenin kötü idare edilmesini de beraberinde getirdi. 1774'ten sonraki dönemde Rusya çeşitli olayları fırsat bilip bey seçimlerinde söz sahibi olmaya başlamıştı. Rusya bu bölgeleri kendi toprağına katmayı, bu olmazsa himayesi altına almayı, Ortodoksların hamisi olmayı başlıca siyaseti biliyordu. Öyle ki 1831'de voyvodalara yedi yıl değil ömür boyu memleket idaresini bırakan nizamname ile iki memleketin iç idaresi konusunda kendi isteklerini Osmanlı Devleti'ne kabul ettirmişti. Avusturya-Macaristan'ın bölgede nüfuz kurma politikasıyla bu durum ters düşüyordu. Eflak-Boğdan'da Yaş ve Bükreş şehirleri dışında halk geniş ova ve köylerde yaşardı. Toprak sahibi olmayan köylüler soyluların istediği işi yapardı. XIX. yüzyıl başından beri bu beyliklerde milliyetçilik akımı da etkisini göstermeye başlamıştı.

1848 ihtilalleri Avrupa'da büyük gelişmelere sahne olurken iki beylik halinde yönetilen ve Romanya birliğinin kurulması için güçlü taraftarların olduğu Eflak ve Boğdan'da etkisini gösterdi.41 Ayaklanmalar, ilk sıralar Osmanlılardan ziyade Rusların müdahaleci hareketlerine ve voyvodalara karşıydı. Voyvoda Stourdza'ya karşı ayaklanan ihtilal komitesi milli bir askeri kuvvet teşkilini, sansürün kaldırılmasını istediklerinden asi sayıldı. Stourdza'ya asileri tevkif ve sürgün ettirdi. İdareden memnun olmayanlar siyasi bir komite kurdular. Angaryanın kalkmasını, toprağın köylüye tevzi edilmesini istediler. Voyvoda geçici hükümete razı oldu ise de sonra istifa etti. Yeni meclis sansürü kaldırdı. Ayaklananlar usulde anlaşamadılar. Bir kısmı yapılanları yeterli buldu, bir kısmı Rumence konuşulan topraklarda bir cumhuriyet istedi. Rus çarı bu hareketi bastırmak için önce Boğdan'ı sonra Eflak'ı işgal etti. 1849 Balta Limanı Antlaşması ile Rusya ve Osmanlı Devleti, yedi yıl çalışacak iki yeni Voyvoda tayini ve 1831 nizamnamesini uygulama konusunda anlaştı. Rusya'nın isteği ile imzalanan Balta limanı Antlaşması'na göre;

1- Rus çarı ve Osmanlı padişahı Eflak Boğdan'ı ihtilalcilerden anarşi hareketlerinden korumak için birlikte hareket edeceklerdi, durumlar düzelince kuvvetlerini çekeceklerdi.

2- Eflak Boğdan Beyleri Padişahca yedi yıl için atanacaktı.

3- Meclis dağıtılıp ülkenin ileri gelenlerinden oluşan, yetkileri sınırlı bir Divan kurulacak.

4- Bu sözleşmenin icrası için Osmanlı ve Rus Devletleri aynı hali ve yetkilere sahip birer komiser gönderecekti.42

Rusya'nın Karadeniz'in batısındaki bu bölgede nüfuzu artarken Osmanlı Devleti'nin bu iki beylik üzerindeki egemenliği yavaş yavaş silinmeye başladı. Kırım Savaşı'na kadar iki ülke, bölgede birer ordu bulundurdu, ve voyvodaların yanına birer müşavir komiser gönderdi.

Osmanlı Rusya arasında tampon bölge hükmündeki Eflak Boğdan'da Kırım Savaşı'ndan sonra, Osmanlı'dan ayrılma eğilimi arttı.1856 Paris Antlaşması'na göre Avrupa devletleri iki beyliği Rusya himayesinden kurtarmak için kendi ortak korumaları altına aldılar. Rusya da iki beyliğin içişlerinde bağımsız olduğunu kabul etti. Bu durum Eflak Boğdan'da birleşme akımını güçlendirdi. 1856 Paris Antlaşması'na göre Osmanlı ile sadece vergi vermek konusunda bağ kuran iki bölgenin iki ayrı meclis tarafından yönetildiğini görüyoruz. İki beyliğin seçmenleri 1856 Paris Antlaşması'nın getirdiği ortamdan faydalanıp ayaklanınca Avrupa devletleri de gelişen olaylara kendi menfaatleri ölçüsünde katıldı. Mesele devletler arası bir nitelik aldı.43

Romanya'nın kurulması ile ilgilenen ilk devlet Fransa III. Napolyon dan beri Katolikliğin ve bağımsızlığın önderliğini yaptığından Romen birliğinin kurulmasından yanaydı. Rusya da hem Avusturya hem Osmanlı'ya karşı denge unsuru olarak kendi nüfuzunu genişletecek Romen birliğinden yanaydı. Prusya ve Piyomonte de kendisi gibi birlik kurmak isteyenleri destekliyordu. Avusturya Macaristan kendi yapısına ters düştüğünden, Rusya ve Fransa'nın bölgede nüfuz sahibi olmasını istemediğinden; İngiltere ise Avrupa güçleri dengesinden ve Osmanlı toprak bütünlüğünden yana olduğundan birliğe karşıydı. Osmanlı ise bu toprakların bağımsızlığını kendi politikası açısından kayıp olarak görüyor ve diğer tebaaya kötü örnek olmasından çekiniyordu, dolayısıyla bu birliğe karşıydı. Olaylar Fransa'nın girişimiyle birlik yönünde gelişti. Haziran 1857'de Avrupa Komisyonu gözetiminde yapılan ilk seçimleri birliğe karşı çıkanlar kazandıysa da Eylül seçimlerini birlik taraftarları kazandı.

Meclisler Eflak ve Boğdan'ın Romanya adı altında birleştirilmesine ve Avrupalı yabancı bir prensin ortak hükümdar yapılmasına karar verdi. Osmanlı duruma 1856'daki antlaşmaya aykırı olduğu gerekçesiyle itiraz etti. Fransa Romanyalıları destekledi. İngiltere Hindistan ayaklanmalarıyla meşguldü ve Rusya ile çarpışmaya girmeyi göze alamadı. Osmanlı'ya arabuluculuk sözü vermekle yetindi.44 1858'de Paris Antlaşması'nda imzası olan devletlerin katılımıyla konferans toplandı ve şu kararlar alındı:

1- Eflak Boğdan, "Eflak Boğdan Birleşik Prensliği" unvanını alarak Osmanlı egemenliğinde olmaya devam edecek.

2- İç işlerinde tamamen bağımsız olacak. Osmanlı Devleti'nin hiçbir surette müdahalesi olmayacak. Bu prenslik kendi halkı tarafından seçilecek birer meclis tarafından idare edilecek.

3- Boğdan Beyliği Osmanlı Devleti'ne yılda bir buçuk milyon, Eflak Beyliği de iki buçuk milyon kuruş haraç verecek.

4- Herhangi bir saldırı halinde Osmanlı Devleti gerekli tedbirleri alacak.

5- Osmanlı Devleti'nin yapacağı anlaşmalar, verilen imtiyazları ihlal etmemek kaydıyla, Eflak ve Boğdan'ı da bağlayacak.

6- Verilen imtiyazların ihlali durumunda, voyvodaların gerek Osmanlı Hükümetine ve gereksekefil devletlerin İstanbul'daki temsilcilerine müracaat hakkı olacak.

7- Beyler kayd-ı hayat şartıyla kendi meclislerinde seçildikten sonra bu seçim padişah tarafından onaylanacak.

8- Meclisler yedi senelik için seçilecek.

9- Her voyvoda kendi bakanlarını atayacak.

10- Her iki beyliğe ait işleri görmek ve gerekli kanunları yapmak için Merkezi Komisyon oluşturulacak.45

Tek bir isimle birleşen beylikler Osmanlı'ya bağlı iki eyalet olarak bırakılmıştır. Ancak içişlerinde beyliklere tanınan haklar birlik yönünde tanınan önemli adımdır. 1859'da Boğdan ve Eflak meclislerinin aslen Boğdanlı, 1848 olaylarına karıştığından Paris'e sığınmış bulunan Albay Couza'yı voyvodalığa seçmesi üzerine birlik şeklen de olsa sağlanmış oldu. Osmanlı Hükümeti bu durma itiraz etti ve yapılan konferansta Fransa, İngiltere, Rusya, Prusya, Eflak Boğdan'da yeni bir karışıklık çıkmasın diye seçimi kabul ettiler. Osmanlı Devleti de Couza'nın voyvodalığını aykırı bulmakla birlikte tanıdı. İki bakanlar kurulu ve iki meclisle Eflak Boğdan'ı yöneten Couza çok zorlandı ve bunların birleştirilmesini istedi. Osmanlı Devleti, İngiltere ve Fransa'nın bu konuda ortak hareket ettiğini görünce durumu Couza'nın voyvodalığı süresince geçerli olmak şartıyla kabul etti.46 Haziran 1861'de Osmanlı Devleti ve diğer devlet temsilcileri arasındaki görüşmede bu esaslar kabul gördü. Böylece Eflak ve Boğdan ortak bir voyvoda idaresinde birliğe kavuştu. İlk ortak meclis 5 Şubat 1862'de Bükreş'te toplandığında fiilen Romanya Birliği gerçekleşti.47

Macar Mültecileri Problemi

Avusturya Macaristan İmparatorluğu içinde en önemli topluluk şüphesiz Macarlardı. Avrupa'da patlak veren 1848 ihtilallerinin ana prensiplerinden biri olan milliyetçilik unsurunun Macaristan'da hızla gelişmesi Mart 1848'de Macaristan'da bir ihtilalin patlak vermesine sebep oldu. Avusturya imparatoru aynı zamanda Macaristan Kralıydı ve Macar anayasasına uymak zorundaydı. İmparator Ferdinand 1848'de Macarlardan kurulan kabineyi etkisiz kılmak için bir Hırvatı Başkomutan olarak Macaristan'a gönderdi. Macarlar bunu hakaret sayıp isyan ettiler.

Avusturya İmparatoru Ferdinand'dan sonra tahta çıkan Fransuva Jozef'i tanımadılar. Fransuva Jozef Macarlar'a verilen tüm imtiyazları kaldırdı. Hatta Macaristan'ın doğrudan Avusturya'ya ilhak edildiğini ilan etti. Macar diyet meclisi ilhakı tanımadıklarını gibi kendi aralarında toplanarak 14 Nisan 1849'da Kossuth'u Cumhurbaşkanı yaparak Macar Cumhuriyeti'nin bağımsızlığını ilan ettiler. Avusturya Macarların hakkından gelmek için 200.000 kişilik Rus ordusunu Macarların üzerine gönderdi.48

Aralarında Macar soylularının da bulunduğu bir çok Macar kaçarak Osmanlı topraklarına sığındı. Avusturya Belgrad Anlaşmasının 18. maddesini ileri sürerek bu mültecilerin hükümdarlarına karşı gelmiş birer asi olduklarını dolayısıyla, bu maddeye göre iadelerinin gereğini ileri söylerken,49 Rus elçisi Dotitof 16 Ağustos 1849 da 'mültecilerin iade edilmesinin Osmanlı-Rus ilişkileri açısından önemli olduğu' yönünde Osmanlı Hükümetine bir tehdit notası verdi. Yine Avusturya elçisi Kont Ostermır bu tarihten üç gün sonra mültecilerin korunmasını protesto ettiyse de Osmanlı Hükümeti 'Rusya ile ilişkilerinin önemini kabul etmesine rağmen mültecilerin iadesinin devletin onuru ile bağdaşmayacağından' Rusya ve Austurya isteklerini reddetti. Böylece Macar mültecileri meselesi ortaya çıktı.50

Osmanlı hükümetinin bu kararı Avrupa'da geniş yankı yaptı ve memnunlukla karşılandı. İngiliz Dışişleri Bakanı Lord Palmerston 28 Eylül 1849 bir mektubunda 'Rusya ve Austurya elçilerinin bu hareketlerinin bir blöf olduğunu, İngiltere ve Fransa'nın bu meselede Osmanlı Sultanının yanında ve destekçisidir, gerektiği taktirde yardıma hazır olduklarını 'açıkladı'. Ayrıca bu gelişmeler İngiliz kamuoyunda Osmanlı Devleti'ne karşı büyük bir sempati doğurmuştu. İngiliz gençleri Osmanlı elçisinin arabasındaki atları çözerek arabayı çektiler.

Diğer taraftan Eflak'ın Kili mevkiine ilk mülteciler geldi. Bu ilk mültecilerin 36'sı subay gerisi çavuş, onbaşı, er olmak üzere 1120 kişiydiler. Böylece Osmanlı Devleti, Avusturya ve Rusya arasındaki münasebet bozuldu. Mültecilerin sayısı gittikçe artıyordu. 2000 kişilik diğer kafile geldi. Bunlar kabul edilmek istenmeyince 'kendimizi Tuna'ya atar, tekrar geriye dönmeyiz' diye cevap vermişlerdir. Güneydeki Şumnu'ya nakledilip orada ikametleri sağlandı.51

1849 yılı Rusya-Avusturya, İngiltere Osmanlı Devletleri arasında görüşme ve yazışmalara yol açtı. Osmanlı hükümeti mültecilerin eşkıya olduğu şeklindeki Rus ve Avusturya izahını bir defa daha reddetti. Sen Petersburg ve Viyana hükümetleri Osmanlı Devleti'ne ültimatom niteliğinde notalar gönderip mülteciler geri verilmezse siyasi ilişkileri kesecekleri tehdidini yenilediler.

Osmanlı bunun üzerine Macar mültecilerine İslam olmayı teklif etti. Macarların çoğu kabul edip Müslüman olduğundan zaten mülteci iadesine dair hükümler geçersiz kılındı.

Diğer taraftan bu problemin çözümü için Osmanlı hükümeti Divan Tercümanı Fuad Efendiyi (Paşa) Petersburg'a gönderdi.52 Rusya'ya mültecilerin sınırlardan uzak yerlerde ikamet ettirecekleri garantisi verilerek, problemin çözümüne gidildi. Bu sıralarda İngiliz ve Fransız donanmaları da Osmanlı Devleti'ne destek için Çanakkale'ye gelmiştiler.

Osmanlı Devleti'nin İslamlığı kabul edenlere yüksek subay rütbeleriyle uygun görevler vermesi Avusturya'nın hoşuna gitmedi. Ancak İngiltere ve Fransa'nın Osmanlı Devleti'nin haklı olduğunu bildirmesi, Avrupa kamuoyunun Osmanlı lehine dönmesi üzerine Avusturya ve Rusya Osmanlı ile ilişkilerini yeniden gözden geçirdi. Mültecilerden isteyenler canlarına dokunulmayacağına dair ilgili devletlerden teminat alındıktan sonra geri verilirken İslam olanlar Osmanlı topraklarına Avusturya ve Rus sınırından uzağa yani Lehler Haleb'e, Avusturya teb'asından olanlar Kütahya'ya yerleştirildi.53

Kırım Savaşı

Rusya II. Katerina döneminden beri en kısa zamanda Boğazları ele geçirmek, Balkanlar'a ve Kafkaslar'a sahip olarak Ege Denizi yolu ile Akdeniz'e, Doğu Anadolu yolu ile bir taraftan İskenderun Körfezine, bir taraftan da Basra Körfezi'ne inmeyi ve bir dünya devleti olmayı amaçlayan politika içindeydi. Bunu gerçekleştirmek için önce Müslümanlara karşı Hıristiyanları koruma bahanesi ile Osmanlı Devleti üzerinde hakimiyet kurmaya çalıştı. Küçük Kaynarca Antlaşması'nın kendisine Ortodoksları koruma hakkını verdiğini iddia ediyordu.

Osmanlı Devleti, Rusya'nın yaklaşımındaki tehlikeyi fark edince İngiltere ve Fransa'ya yaklaştı. Bu yakınlaşma üzerine, 1840-1841 Londra Antlaşmaları ile Osmanlı Devleti üzerindeki nüfuzunun kaybolduğunu gören Rusya, yeniden saldırgan bir tutumla Osmanlı Devleti'ni parçalama siyasetine döndü. Hatta bu yüzden İngiltere'ye yaklaştı ve 1844'te İngiltere'yi ziyaret eden Çar I. Nikola, İngiliz hükümetine "hasta adam" dediği Osmanlı Devleti'ni aralarında paylaşmayı önerdi.54

İngilizler ''Eğer Rusya'yı Tuna üzerinde durduramazsak günün birinde İndus kıyılarında durdurmak zorunda kalacağız.''düşüncesindeydiler.55 Rusya'nın öteden beri devam eden değişmez sinsi emeli, Osmanlı Devleti'ni ortadan kaldırıp topraklarının büyük kısmını, özellikle stratejik bakımdan çok önemli boğazları ele geçirmekti. İngiltere ise her ne pahasına olursa olsun Osmanlı Devleti'nin devamını kendi çıkarı açısından uygun gördüğünden "niçin hastayı tedavi etmeyi düşünmüyoruz?'' diyerek Rusya'nın paylaşma teklifini reddetti.

İngiltere Yakındoğu ticaretini elinde bulunduruyordu. 1838 Osmanlı-İngiliz Balta Limanı56 Ticaret Antlaşması, 1850 Gümrük Tarifesi Antlaşması ile Osmanlı sınırları içinde geniş ticari haklara sahip hale gelmişti. Kendi menfaatlerini korumak ve daha da genişletmek amacındaydı.57 1839'da İngiliz devlet adamlarından Chatham, Osmanlı Devleti hakkında şöyle diyordu; "Osmanlı Devleti'nin yaşamakta devam etmesinin İngiltere için hayati önemde bir zorunluluk olduğunu söylemeyen bir kişi ile ben konuşmam."58 Balkanlar'ın Rus nüfuzu altına girmesini kendi menfaatleri açısından uygun bulmayan İngiltere Osmanlı toprak bütünlüğünün korunmasında fayda görmekteydi.59

Akdeniz'de o günlerde sağladığı üstünlüğünde bir sonucu olarak Mısır ve Girit'in ileride kendi eline geçeceğine emindi. Kadim dost olarak bilinen Fransa'nın Yunan ve Mehmed Ali Paşa isyanlarında taraf tutuşu ile dostluğa gölge düşmüştü. Bu durum Fransa'nın Osmanlı ve dolayısıyla Ortadoğu'daki nüfuzunun azalmasına neden oldu.

19. yüzyıla gelindiğinde Fransa Ortodokslara karşı Katolikliğin koruyuculuğunu üstlenerek dış siyasette atılımlar yapmayı, Orta Doğu çıkarları açısından gerekli buldu. Osmanlı sınırları içinde sahip olduğu ekonomik, siyasal, kültürel çıkarlarını korumak ve geliştirmek amacındaydı. Aktif politikaya girmek için bahane arıyordu. Bu da Kutsal yerler sorunu oldu.60 Kırım Savaşı'nın önemli sebepleri arasındaki bu soruna tüm Avrupa devletlerinden daha çok alaka gösterdi. III. Napolyon, Kutsal yerler meselesini devleti için Ortadoğu ideolojisi haline getirdi.61 Louis Napolyon iktidara gelirken yardım gördüğü Katolik partisini memnun etmek ve dışta Fransa'ya karşı kurulmuş siyasi cepheyi parçalamak ve ülkesine eski gücünü kazandırmak için Kutsal yerler meselesini ele aldı. Louis Napolyon 1850 yılında Osmanlı Devleti'nden 1740 kapitülasyonları ile verilmiş olan imtiyazların tam olarak uygulanmasını istedi. Bu ise aynı zamanda kutsal yerlerde Katoliklere, Ortodokslar aleyhine yeni hakların verilmesi demekti.

Rusya da 1774 Küçük Kaynarca Antlaşması şartlarının uygulanmasını ve saygı gösterilmesini isteyince, Osmanlı Devleti konunun incelenmesi için komisyon kurduğunu açıkladı. Bu sırada Avusturya da 1699 Karlofça, 1718 Pasarofça, 1739 Belgrad Antlaşmalarını ileri sürerek kurulacak komisyonun karma olmasını istedi. Kudüs ve çevresi Yahudi, Hıristiyan ve Müslümanlar için ibadet ve inanç açısından önemli yerlerdi. Kamame Kilisesi, Hz. İsa'nın kabri, Hz. Meryem'in türbesi ve bitişiğindeki bahçe, Beytül Lahim'deki kilise, Tahun-ul Atik alanı, mahzenler, Mağaratül Mehd, Hacer-i Mugtesil, gibi yerlerin korunması, idaresi, gerektiğinde onarılması Hıristiyanlar için dini ve siyasi bir önem taşıyan bir görevdi. Diğer dinler için de önemli olduğundan buralar paylaşılamayan mekanlardır.62

Sonuçta komisyon Katoliklere bazı haklar vermekle birlikte Ortodokslar lehine karar aldı. Rusya bununla yetinmeyerek 8 Şubat 1852 de Osmanlı Devleti'ne konuyla ilgili bir ferman çıkarttırdı. Durumdan memnun kalmayan Fransa, İstanbul Hükümeti'ne baskı yapınca bazı değişiklikler yapıldıysa da her iki devleti de hoşnut etmek mümkün olmadı. Yani kutsal yerler meselesi Rusya ve Fransa arasında nüfuz ve şeref meselesi oldu. Bunda sıkıntıya düşen de Osmanlı Devleti oldu.

Aslında Rusya bu sorunu Osmanlı Devleti'ni parçalamak için bahane olarak kullanıyordu. Sorun yatışacakken Prens Mençikof'u olağanüstü yetkiyle İstanbul'a göndererek bazı isteklerde bulundu.63 Çünkü, Osmanlı'nın toprak bütünlüğünden yana olduğunu açıklayan İngiltere'nin ve yeni rejim değişikliği yaşayan Fransa'nın Rusya'ya karşı bir harbe gireceğini düşünmüyor, Osmanlı Devleti'ni kendi himayesine girmesi için baskı yapmayı düşündü. Mençikof, prens, amiral, deniz işleri bakanı ve Finlandiya genel valisi rütbe ve sıfatlarına haizdi. Refakatçileri de ya prens ya da büyük rütbeli askerlerdi. Elçilik heyetinden ziyade kurmay heyetine benziyordu.64 Mençikof İstanbul'a geldikten sonra Çar'ın şartlarını bir diplomat gibi gerekli makamlara ulaştıracakken gayr-i resmi bir kıyafetle Hariciye Nazırıyla görüşmeye gitmişti. Hariciye Nazırı Fuat Paşa makamına gelmediğinden onunla görüşemeyince de Hariciye Nazırını şikayet etti. Mençikof'un fazla ileri gitmemesi ve daha büyük olaylara sebebiyet verilmemesi için Fuat Paşa Hariciye Nazırlığından azledildi. Mençikof'un bu tür hareketlerle amacı Osmanlı Hükümeti'ni sıkıştırıp şartlarını kabul ettirmekti. Mençikof sonunda Osmanlı Hükümetine sözlü bir nota verdi. Bu notada; Rum Ortodoks kilisesinin kutsal yerler konusundaki isteklerinin kabulü, Beytullahim kilisesi anahtarlarının ve Hz. İsa'nın doğduğu mağaranın bakımının Ortodokslara bırakılması, Kamame kilisesinin tamiri hakkında Fener patriğine söz verilmesi konuları vardı.65

Bunlar kabul edilirse Rusya Osmanlı ile ittifak yapacaktı. Osmanlı hükümeti İngiliz donanmasını yardıma geleceği vaadini aldıktan sonra bu şartları reddetti. Osmanlı Devleti'nin hükümranlık haklarını korumaya kararlı olduğunu gören Mençikof 21 Mayıs 1853'de İstanbul'dan ayrıldı. Böylece Osmanlı-Rus ilişkileri kesildi. Rusya'nın bu şekildeki aşırı istek ve girişimleri İngiltere ve Fransa'yı endişelendirdi. Rusya'nın emelleri 1848'den beri yaptıkları iki devlet arasında savaşı kaçınılmaz kıldı.

Rus orduları 22 Haziran 1853'de General Gorçakof komutasında Eflak ve Boğdan'a girdi. Bu bir harp sebebiydi. Ancak İngiltere'nin tavsiyesi üzerine Osmanlı mukavemet göstermedi. Rusya'nın bu işgali Avusturya ve Prusya'yı da ilgilendiriyordu. Avusturya ve Prusya bu hareketi protesto ederek sınırlarına asker yığmaya başladılar.66

Bunun üzerine Temmuz 1853'de Viyana Kongresi, toplandı. Konferansa Avusturya, Prusya, Fransa, İngiltere katıldı. Osmanlı ve Rusya'nın arasını bulmak için dört devlet temsilcilerinin hazırladığı Viyana notası Osmanlı'ya gönderildi.

İngiliz elçisi Stratford Canning67 hükümetinden aldığı emre uyarak Osmanlı Devleti'ne bu ortak notayı kabul etmesini istemişti. Ancak elçi Stratford Canning, bunun kendi devletinin görüşü olduğunu kendi görüşüne göre reddedilmesi gerektiğini belirtti. Prusya elçisi de bu görüşe katıldı.68

Osmanlı Hükümeti değişiklik yapılmadan metnin kabul edilmeyeceğini bildirdi. Esasında bu tam bir diplomasi oyunuydu. Nitekim İngiltere, İstanbul'daki elçisi Canning'e bir talimat göndererek Osmanlı Devleti'nin bu hususta uyanık olması için gerekli talimatlarda bulunmuştur.69 Sadrazam Mustafa Reşid Paşa Rusya'nın emellerini çok iyi bilen bir diplomattı. O güne kadar Osmanlı topraklarında yaşayan Ortodoks Rumların Rusya tarafından himaye edildiği ve Rus çarlarının ricası üzerine hak ve imtiyazlarının korunduğu ifade edildi. Halbuki Osmanlı Devleti Ortodokslara mezhepleriyle ilgili bir takım hak ve imtiyazlar tanıdığı zaman Rus Devleti ortada bile yoktu. Osmanlı Hükümeti bütün bir geçmişi yok sayan böyle bir metnin altına imza atmak istemiyordu.70

Rusya ile ilişkilerin tamamen kesilmesi ve Gorçakof'a verilen Eflak ve Boğdan'ın 15 gün içinde boşaltılmasına dair ültimatomun reddi üzerine Osmanlı Devleti savaş hazırlıklarına başladı.71 Rusların ilk hedefi Kalas'ı ele geçirmekti. Ama Osmanlı Devleti karadan başlattığı ateş ile ince donanmayı batırarak 300 kadar Rus askerini öldürdü.72 Osmanlı ordusunun komutanı Ömer Paşa idi. Rumeli yakasında Rusların Vidin'i alıp Niş-Sofya yolundan Balkanlar'ı çevireceğini hesap edip Kalafat'ı aldı ve Tuna'nın sağ kıyısına kuvvetlerini çekti. Böylece düşmanın saldırı planını engelledi. Anadolu yakasında İlk önce başarı kazanan Osmanlı ordusu Arpaçay'ın doğusuna çekildiyse de başarılar kamuoyunda olumlu etki yaptı. Abdülmecid'e "Gazi" unvanı verildi. Padişah bir ara karargahını Edirne'ye kuracağını açıkladı. Bu sevinç Karadeniz'deki Osmanlı donanmasının yakıldığı haberiyle acıya dönüştü.73

Kasımın son günlerinde Batum'daki Osmanlı kuvvetlerine erzak ve mühimmat götürmek için çıkan Osmanlı donanması 27 Kasım'da Nahimoff komutasındaki savaş gemileriyle Sinop'ta karşılaştı. Ruslar Osmanlı filosunun teslim olacağını sandı. Osmanlı Hükümeti'nden gelen emir donanmanın İstanbul'a dönmesi yolunda olmasına rağmen, Osman Paşa bunu hava muhalefetini sebep gösterip reddetti ve Ruslarla çarpışmayı bekledi. Bu arada Rus karakol gemisi Sivastopol'dan yardım getirmiş, müstahkem mevkilerinde top olmayan Sinop limanının ağzını kapatmıştı. 30 Kasım 1853'te meydana gelen savaşta Osmanlı gemileri ağır hasara uğradı. Yanmaya başlayan gemilerin mürettebatı filikalarla kurtulmaya çalışırken boğuldu.

Ruslar Sinop İslam Mahallesi'ni ateşe verdikleri gibi suda bocalayan er ve subayları yağlı paçavra atarak yaktılar. Felaket haberi hükümetçe kaderin tecellisi olarak değerlendirildiğinden gemisini terkeden kaptanlar bile tam maaşla bir süre istirahat ettirildikten sonra vazifeye alındılar.

İngiliz Elçisi Stratford Canning olayı duyunca 'Tanrıya şükürler olsun; harp başlıyor' demiştir.74 Elçi İngiltere ve Fransa'nın Rusya'ya karşı harbe girmesini çoktan beri istiyordu. Rusların Sinop başarısı onlara İstanbul ve Boğazların tehdit altında olduğunu gösterdi. Londra ve Paris kabineleri Osmanlı Devleti'nin yanında yer alarak Rusya'ya bir ültimatom verdiler. Eflak-Boğdan'ın derhal boşaltılmasını, Osmanlı toprak bütünlüğünün kabulünü ve Ortodoksları himayeden vazgeçmesini istediler. Rusya ültimatomu reddedince de tek başına üç devletle mücadeleye mahkum kaldı. Ruslar 28 Ocak 1854'te genel bir saldırıya geçti. Tuna'yı, Kalas'ı, İbrail, İsmail, Dobrucayı aldıkları gibi Silistre'yi kuşattı.75 Ancak Musa Paşa komutasındaki Osmanlı askeri Rus kuvvetlerini yenilgiye uğrattı. Bu mücadele Namık Kemal'in 'Vatan Yahud Silistre' romanıyla tarihe geçti.76

Silistre'den çekilen Ruslar Eflak ve Boğdan'ı boşaltırken, Avusturya 30 Eylül'deki antlaşmaya göre, harbin sonuna kadar buraları işgal ederek onu koruyacaktı. Müttefikler bundan sonra Rusya'yı barışa zorlamak için Kırım'a saldırmayı uygun buldular. Çünkü Kırım Rusların Boğazları sarsabilecek ve Akdeniz'e inmesini gerçekleştirebilecek kara ve deniz kuvvetlerinin üslendiği önemli bir yerdi. Buradaki başarıyla Rus yayılması önlenerek güneye inme politikasına set çekilecekti.

Müttefikler savaşın Kırım'da kısa süreceğine ve zaferin kesin olacağına inanıyorlardı. Başlıca amaçları Sivastopol'u almaktı. Şehir kuşatıldı. Ruslar kuşatmayı yaramadılar. Gemilerini Sivastopol önlerinde batırarak müttefiklerin şehre yaklaşmalarına mani olmaya çalıştılar. Müttefik devletleri zor durumdayken, İtalya birliğini kurmaya çalışan Piyemonte hükümeti kendi davasına Avrupa'nın dikkatini çekmek, Avusturya'ya karşı İngiltere ve Fransa'nın yardımını sağlamak için savaşa katılmak istedi. İngiltere-Fransa-Piyemonte arasında yapılan anlaşma gereğince 15 bin Piyemonte askeri Kırım'a gönderildi. Osmanlı Devleti'nin yanında yeni bir devlet daha oldu. 9 Eylül'e gelindiğinde Balaklava, İnkerman zaferlerinden sonra Sivastopol alınmış, Kars'a inen Ruslar barış istemeye başlamıştı. 16 Aralık 1855'te Rusya'ya aşağıdaki maddeleri kapsıyan bir ültimatom verildi.

1- Rusya Eflak-Boğdan üzerindeki isteklerinden vazgeçecek ve buralara Avrupa garantisi getirilecek.

2- Tuna nehrindeki ulaşım için Avrupa devletlerinin katılacağı ortak bir rejim kurulacak.

3- Karadeniz tarafsız hale gelecek.

4- Osmanlı Devleti sınırları içindeki bütün Hıristiyan ve Müslümanlara Avrupa garantisi altında yeni haklar verilecek.77

Çar II. Alexandır'ın bunları kabulüyle Paris Barış Kongresi düzenlendi.78 Osmanlı-İngiltere-Fransa-Rusya-Avusturya-Piyemonte devletlerinin katılımıyla 25 Şubat 1856'da çalışmalarına başladı. Avrupa devletleri arasında dengeyi sağlayacak en önemli kongrelerden biri olan Paris Kongresi'nde Osmanlı Devleti ilk kez Avrupa devletleriyle eşit haklara sahip olarak katıldı.

Osmanlı heyetinin başkanlığını Ali Paşa'nın yaptığı kongrenin başkanı Fransız dış işleri bakanı Kont Walevski idi.79 Ancak müttefikler savaş meydanlarındaki birliği barış masasında Çara karşı gösteremediler. İngiltere ve Osmanlı Devleti ağır şartlar olmasını isterken Fransa aynı düşüncede değildi. III. Napolyon, Osmanlı Devleti'nin Fransa'dan çok İngiltere'ye eğildiğini görerek ve Avusturya-Prusya birlikteliğinden çekinerek Rusya'ya yaklaşmaya ve ilerideki Fransız-Rus antlaşmasının sinyallerini veriyordu.

Mart 1856'da imzalanan Paris Antlaşması'nın önemli maddelerine göre;

1- Osmanlı Devleti, devletler genel hakları bakımından Avrupa devletleri arasına alındı.

2- Osmanlı Devleti ile antlaşmayı imzalayan devletlerden bir veya birkaçı arasında anlaşmazlık çıkarsa kuvvete başvurulmadan önce antlaşmayı imzalamış devletlerin aracılığına başvuracaktı.

3- Antlaşmayı imzalayan devletler, Islahat Fermanı'nın yüksek değerini kabul ederek, Padişahın ne kendi tebası ile ilişkilerine ne de Osmanlı Devleti iç idaresine karışmaya tek tek veya grup olarak antlaşmayı imzalayan devletlerin hakkı yoktur ilkesi kabul edildi.

4- Karadeniz tarafsız hale getirilecek. Bütün milletlerin ticaret gemilerine açık, fakat savaş gemilerine kapalı tutulacaktır. Osmanlı ve Rusya Karadeniz kıyılarında tersane veya donanma bulundurmayacaktır.

5- Tuna nehrinde gidiş-geliş serbesttir ve bir komisyon tarafından kontrol edilecektir.80

Avrupa devletleri için Antlaşma'nın önemi Rusya tarafından bozulan dengeyi kurmak olmuştur. Osmanlı Devleti için ise Rus tehlikesi ortadan kalkıyordu. Osmanlı Devleti'nin Avrupa devletleri konseyine alınması, topraklarının bütünlüğü ilkesi, devletler genel hukukundan faydalanması her ne kadar önemli olsa da bu prensiplere Avrupa devletleri kendi aralarında bile saygı göstermiyorlardı. Islahat Fermanı'nın antlaşmada yer alması Avrupa devletlerine adeta Osmanlı Devleti'nin içişlerine karışsın diye verilmiş bir fırsattı. Çünkü, Ekim 1859 da İngiltere ve Fransa, Avusturya, Prusya ve Rusya 1856 Islahat Fermanı'nda vaad edilen reformların yapılmadığı gerekçesiyle Osmanlı Devleti'ne bir ültimatom verdiler. Bu notada reform programının uygulanmasını sağlamak için tek tek müdahalede bulunacaklarını bildirdiler. Rusya ilk adımı attı. Bosna Hersek ve Bulgaristan'daki gayrimüslimlerin durumlarının milletlerarası bir teftiş komisyonu tarafından incelenmesini istedi. Bu mesele bitmeden Fransa ve İngiltere'nin kışkırtmaları sonucunda Lübnan olayları tekrar başladı. Dürziler ve Maruniler arasındaki olaylar henüz yatıştırılırken Şam'da karışıklıklar çıktı. Hollanda ve Amerikan konsolosları öldürüldü. Olaylar Avrupa kamuoyuna yanlış ve abartılarak aktarıldı.81 Avrupa da şartların değişmesi, Almanya ve İtalya'nın tarihteki yerini almasıyla Paris Antlaşması geçerliliğini yitirmeye başladı.

Kırım Savaşı'nın getirdiği ağır masrafları karşılamak üzere ilk defa dışarıdan borç alınması kararlaştırıldı. Müttefik İngiltere ve Fransa Osmanlı'yı destekliyordu. Osmanlı Hükümeti, Londra'da Palmer, Paris'ta Goloschimid şirketlerinden 24 Ağustos 1851'de bir sözleşme yapılarak 3 milyon İngiliz lirası (930 milyon kuruş) borç alındı. Osmanlı tarihinde bu ilk borca karşılık Mısır'dan alınan vergi gösterildi. İkinci borçlanma 1855'de İngiltere'ye yapıldı.82 1858'de üçüncü, 1860'da dördüncü dış borçlanmayı yaşayan Osmanlı Devleti her aldığı borca karşılık memleketin önemli gelir kaynaklarını ipotek ediyordu.

Sırbistan Olayları

XIX. yüzyıl ortalarına kadar kendi din, mezhep, gelenek ve göreneklerine göre Osmanlı Devleti'ne bağlı bir eyalet olan Sırbistan halkı ilk defa 1804'te ayaklanmış ve bir meclis kurarak lider seçmişti. Bükreş Antlaşması'na göre özerklik kazanan Sırbistan hukuken imtiyazlı bir eyalet olmuştu. Sırp halkı 1813'te yeniden baş knez Miloş Obrenoviç başkanlığında 'padişaha değil zalim Paşalara karşı' ayaklandı. 1826 Akkerman Antlaşması ile Sırbistan muhtar bir beylik olduğu gibi Rusya himayesine girmişti.1829 Edirne Antlaşması ile bu hükümler teyid edilmekle birlikte Osmanlı Devleti'nin üç dört kale dışında Sırbistan'da asker bulundurma hak ve yetkileri sınırlandırılmıştı.83

1856 sonrası milliyetçilik akımlarının doğurduğu isyanlar, Rusya'nın Balkanlar'daki Panslavist propagandasını arttı. Yunanistan'ın bağımsızlığını kazanması, Eflak ve Boğdan imtiyazlarının genişletilmesi, Sırplardaki bağımsız olma isteğini arttırdı, bunun için çalışmaya başladılar. 1858'de Miloş Obrenoviç yeniden iktidarı aldı. 1860'da oğlu Mihailo Obrenoviç meclis tarafından Sırp Prensi olarak tanındı. Avrupa'da tahsil gören yeni ve genç bey büyük bir Sırbistan kurma hedefindeydi.84 İlk iş olarak iç işlerini düzenleyip bir ordu kurmaya başladı. Bundan sonra komşu Slavlarla iyi geçinip Hersek Slavlarını Osmanlı Devleti'ne karşı kışkırttı. Yıllardan beri Sırplara elinden gelen yardımı yapan Rusya'nın, yanı sıra milliyetçi, Türklerin Avrupa'dan kovulmasını isteyen, milli devletler kurulmasını kendi prestijinin artması açısından uygun bulup destekleyen III. Napolyon'u yani Fransa'yı da arkasına aldı.

Osmanlı Hükümetinden, Sırbistan Beyliği'nin babadan oğula geçmek üzere Obrenoviç ailesine verilmesini, mevcut kanunları düzeltme ve yenileme hakkının tanınmasını istedi. Ancak bunlar Osmanlı yönetimi tarafından kabul edilmedi. Kalelerin dışındaki bölgelerde kalan Türklerin çıkarılması için karma bir komisyonun kurulmasını kabul etti. Akkerman ve Edirne Antlaşmalarına göre kalelerin içinde ve kapıları dışındaki Türklerin mal ve mülklerini tasfiye ve terki gerekiyordu. Ancak Sırpların mal satma konusunda kendilerine kolaylık göstermeyişi yüzünden Türklerin bir kısmı hala bölgeyi terk edememişti. Hatta Belgrad'da bir Türk mahallesi bile vardı.85

1861'e gelindiğinde Sırplar Türklere karşı düşmanca tavırlarını arttırdılar. Türkleri asker ve halk ayırmaksızın Sırbistan'dan atmak amacındaydılar. Haziran 1862'den itibaren de Belgrad Türklerine karşı saldırılar çoğaldı. Bu durum Osmanlı Sırp ilişkilerini bozduğundan işe Avrupa devletleri de karıştı. 1862'de toplanan Devletlerarası konferansta 'İstanbul Protokolü'86 imzalanarak Türklerin sadece Belgrad ile birkaç kalede oturması ve diğer bölgeleri terki uygun görüldü.

Osmanlı egemenliğine biraz daha kısıtlama getiren bu durumla Sırplar Belgrad'ı alamadıklarından yine de memnun kalmadılar. Osmanlı Devleti sonunda 1867'de bütün kalelerden çekildi. Sadece sembolik olarak Belgrad'ta Sırp bayrağının yanında Türk bayrağının bulunması kabul edildi.87

Sultan Abdülaziz

II. Mahmut'un oğlu, Sultan Abdülmecid'in kardeşi, Osmanlı padişahlarının otuz ikincisi olan Sultan Abdülaziz, 9 Şubat 1830'da doğdu. Babası öldüğü vakit henüz on yedi yaşında bulunan Abdülaziz ağabeyi Abdülmecid'in veliahdı oldu. Sultan Abdülmecid, veliahd şehzade Abdülazizi mümkün olduğu kadar serbest bırakıp, zamanın icaplarını öğrenmesine müsaade ederdi. Sultan Abdülmecid'in ölümü üzerine, 25 Haziran 1861'de tahta çıktı.88

Sultan Abdülaziz'in saltanatı, Tanzimat ve Islahat hareketlerinin devamı, yeni müesseselerin kurulması ve dış dünyadaki gelişmeler karşısında yeniden yapılanma çalışmaları ile geçti. Sultan Abdülaziz, 3 Nisan 1863'te Mısır seyahatine, 21 Haziran 1867'de Avrupa seyahatine çıktı. Mısır ve Avrupa seyahatlerinden sonra bayındırlık alanında reforumlara öncelik verdi. Rumeli demiryolunun, Topkapı Sarayı mezarlığından geçmesine bile razı oldu.89 Bununla birlikte ordu ve donamaya eskisinden daha fazla önem vermiş, Osmanlı donanmasını dünyanın ikinci büyük donanması haline getirmiştir. Ayrıca bu seyahatlerin tesiriyledir ki, önceki padişahların tanımadıkları bazı batılı tarz ve adetleri kabul etti. Her yılbaşında Bab-ı Ali'ye gelerek iç ve dış meselelere temas eden nutuk irad etmeye başladı. Islahat hareketlerinin önderleri olarak kabul edilen Ali ve Fuat Paşaların kendisine teklif ettikleri ıslahat tasarılarını tasvip edip yürütmüştür 20 Haziran 1861'de Sultan Abdülmecid'in vefatı üzerine Sadrazam Kıbrıslı Mehmet Paşa, Serasker Rıza Paşa ve Kaptan-ı Derya Mehmet Ali Paşa padişahı öylece bırakarak Abdülaziz Efendi'nin dairesine giderek padişahın vefatını ve tahtın kendisini beklediğini bildirdiler. Yeni padişah Topkapı Sarayı'na getirildi ve kendisine burada biat edildi.90 Yeni Sultan Ordu ve donanmaya önem verileceğini, dost ve müttefik devletlerle dostane ilişkilerin geliştirilerek devam ettirileceğini ve antlaşmalara saygı gösterileceğini ilan etti. Hassa hazinesinin varidatından üçte birini de devlet hazinesine bırakacağını halka duyurdu.91

Sultan Abdülaziz'in cülusundan bir ay on gün sonra 6 Ağustos 1861'de Kıbrıslı Mehmet Paşa, üçüncü sadaretinden azledildi, yerine Ali Paşa getirildi. Fakat o da ancak üç ay bu görevde kalabildi, yerini 23 Kasım 1863 de Fuat Paşa'ya terk etti.92

Sultan Abdülaziz'in tahta çıkmasından sonra maliyenin kötü gidişinin önünü almak için yapılan girişimler dış borçları arttırmaktan başka bir sonuç vermedi. Gelir ve gider dengesindeki açıkların borç alınarak kapatılması yoluna gidildi. Sultan Abdülaziz'in saltanatının son zamanlarında devlet yalnız düzenli borçları için Avrupa'ya yılda on dört milyon lira faiz ve anapara ödemekteydi.93

Abdülaziz döneminde Yeni Osmanlılar adında genç bir siyasi grup meydana çıktı. Amaçları, özgür bir yönetim sağlamaktı. Daha sonra Genç Türkler adını alan bu cemiyet amaçlarına ulaşmak için Mithat Paşa'yı lider olarak kabul ettiler.94 Mithat Paşa, meşrutiyet yönetimine geçilmedikçe devletin devamının mümkün olmayacağını düşünüyordu. Bunun için Mahmud Nedim Paşa'nın düşürülüp, Abdülaziz'in tahttan indirilmesi gerekiyordu. Bab-ı Ali'de öğrencilerin sokak hareketlerinden sonra padişah, Mahmud Nedim Paşa'yı azledip, Rüştü Paşa'yı dördüncü kez sadarete getirdi. Kurulan yeni kabine içinde Mithat Paşa, Devlet Şurası başkalığına, Hüseyin Avni Paşa seraskerliğe getirildi. Bu şahıslar bir süre sonra Abdülaziz'in hal'ine karar vereceklerdir. 29/30 mayıs 1876'da Abdülaziz tahttan indirildi. Yerine V. Murat tahta çıkarıldı. Abdülaziz kendi isteğiyle geldiği Çırağan Sarayı'nda 4 Haziran günü bilekleri kesilmiş olarak bulundu.95 Bu olaydan sorumlu tutulan Mithat Paşa ve diğer sorumlular, 27 Haziran 1881'de başlayan Yıldız Mahkemesi sonunda idama mahkum oldular. Sonunda cezaları Sultan II. Abdülhamit tarafından müebbet küreğe çevrildi.96

Diğer taraftan siyasi alanda Osmanlı Devleti acil tedbirler gerektiren bir konumdaydı. Mali buhran üst düzeydeydi. Hıristiyan tebaanın artan isteklerini büyük devletler körüklüyordu. Balkan eyaletlerinde, İmparatorluğun Slav tebaası arasında; Rusya, tahriklerine devam ediyor, Lübnan'da Dürziler ile Maruniler arasında yeniden mücadele başlamıştı.

Sultan Abdülaziz Dönemi Siyasi Olayları 

Karadağ İsyanı (1861-1864) 

Hersek Olayları

Hersek'in iyi yönetilmediği bilinmekle beraber, onları bu isyana sevk eden başka sebepler de vardı. Sırbistan ve Eflak-Boğdan'ın muhtariyet haklarını genişletmeleri; Rusya'nın Slavları tahrik etmesi, Avusturya'nın asileri himaye etmesi ve Karadağlıların Hersek asileri ile işbirliğine gitmeleri isyanın belli başlı sebepleri arasındadır.97 Doğrudan doğruya Osmanlı Devleti ile mücadele gücünü kendisinde göremeyen Karadağ Prensi Nikola Petroviç, Hersek Hıristiyanlarını ayaklandırmaya teşvik ettiği gibi halkının çeteler halinde Herseklilere katılmasına da göz yummaktaydı. Bir taraftan da Osmanlı ordusuna saldırmak için sürekli silahlanan Karadağ'ın bu durumu, Hersek isyanının kesin olarak bastırılmasına engel oluyordu. Hersek Hıristiyanları yabancı konsolosluklar vasıtasıyla bazı istekler ileri sürdüler. Buna göre:

1- Osmanlı memurları ile mahalli hükümet arasında teması sağlayacak kendi
Kocabaşıların bulunması.

2- Dinlerine saygı gösterilmesi.

3- Kiliselerin inşasına izin verilmesi.

4- Kendi milletlerinden bir piskoposun ruhani reisliği altında bulunmaları.

5- Osmanlı zaptiyelerinin geri alınması.

6- Arazi sahibi beylere, mahsulün dörtte birinden fazlasının verilmemesi.98

Osmanlı Devleti, Hersek Hıristiyanlarıyla Karadağlıların bunlara yardımını, tek bir mesele olarak mütalaa ederek Serdar Ömer Paşa'yı bu isyanı bastırmakla görevlendirdi. Bu arada Osmanlı Hükümeti, İstanbul'daki Büyük devletlerin elçiliklerine bir nota vererek Hersek'te asayişin kurulması ve Karadağlıların cezalandırılması hususunda gerekli tedbirlerin alınacağını bildirdi. Bundan sonra Karadağ'ın silahsızlanmasının istedi. Red cevabını alınca Ömer Paşa'ya harekete geçmesi için emir ver di. Bu arada Ali Paşa da, harekatın, Karadağ'ın mevcut statüsünü değiştirmek amacıyla yapılmadığına dair yabancı devlet elçiliklerine teminat verdi. Piva mevkiinde toplanan Hersek eşkıyası, 21 Kasım 1861'de kesin bir yenilgiye uğratıldı. Osmanlı kuvvetlerinin kesin zaferi üzerine Fransa, İngiltere, Avusturya, Prusya ve İtalya'nın İstanbul'daki elçileri Osmanlı Devleti'ne nota vererek harbin durdurulmasını istediler. Nihayet 31 Ağustos 1861'de dört maddelik İşkodra Andlaşması'nı, Serdar-ı Ekrem Ömer Paşa imzaladı. Bu anlaşmanın en önemli maddeleri şöyledir:

1- Karadağ'ın dahili idaresi Osmanlı müdahalesinden önceki şekliyle kalacaktır.

2- Eski hudutlar kabul edilecektir.

3- Karadağ Prensi'nin babası Mikro Karadağ'ı terk edecektir. (Daha sonra bu madde gelen baskılar sonucu tatbik edilemedi.)

4- Karadağ ticari mal mübadelesi için Bar Limanı'ndan istifade edecek ancak Memleketeyn'e silah sokmayacaktır.

5- Hersek-İşkodra yolu ticarete açık bulunacak, Karadağ'dan sonraki kısmında, kararlaştırılan noktalarda kurulacak kulelerde Osmanlı askerleri muhafaza görevinde bulunacaktır. (Bu madde de 3 Mart 1863'te iptal edildi.)

6- Karadağ ileri gelenleri bir daha isyan etmeyeceklerine dair teminat vereceklerdir.

Osmanlı askerlerinin müdahale esnasında yaptıkları bütün askeri tesisat 1864 Haziranı'nda yıktırıldı ve Osmanlı Devleti sınır boyunca yeni kuleler inşa ederek Karadağ'ı sıkı bir şekilde denetim altına aldı.

Eflak-Boğdan Olayları (1861-1866)

6 Aralık 1861 tarihli bir fermanla Eflak-Boğdan eyaletlerinin Prens Couza tarafından ve bir divanla idare edilmesi kabul edilmişti. Divanın ilk toplantısı 5 Şubat 1862'de gerçekleşti. Meclisin yeni kanun ve nizamlar çıkararak iç idareyi birleştirmesi gerekiyordu. Ancak meclis üyeleri kendi aralarında siyasi mücadele içine girdiler. Divan daha sonra Prensin hükümetine güvensizlik ifade etti. Prens bunun üzerine 1864 de divanı dağıttı ve yeni bir seçim kanunu hazırladı. Osmanlı Devleti bu durumu tanımadığını telgrafla bildirdi. Fransa'nın araya girmesiyle Prens Couza İstanbul'a gelerek Ali Paşa'yla bir görüşme yaptı. Görüşme sonunda 28 Haziran 1864'de İstanbul Protokolü imzalandı.

Bundan böyle Eflak-Boğdan iç idarelerinde Osmanlı Hükümetine danışmadan diledikleri nizamları tesis edebilecekler, Eflak ve Boğdan bir Prens, bir milli meclis ve bir senato tarafından idare edilecek, Osmanlı Devleti'nin imzaladığı anlaşmalar Memleketeyn için de geçerli olacak, buna karşılık Eflak-Boğdan Osmanlı Devleti'nin hakimiyetinde kalacaktı.

Romanya'nın kayıtsız şartsız birliğine ve istiklaline taraftar olan aydın ve politikacılar seçimle gelmiş bir Prens olan Couza'yı yönetimden uzaklaştırırlarsa Romanya'nın milli bir devlet olabileceğine inanıyorlardı. Bu atmosfer, Prensin idaresine karşı bir isyanın patlak vermesine sebep oldu. İsyan süratle bastırıldı. Osmanlı Hükümeti bundan Prensi sorumlu tuttu ve onu 23 Şubat 1866 da istifaya mecbur etti.99 Romanya parlamentosu aynı gün Belçika Kralı'nın kardeşi, Flarde Kontu Leopold'u Romanya tahtına Prens seçti.

Osmanlı Hükümeti bu hareketi, mevcut antlaşmalara aykırı bularak Romanya muhtariyetine kefil devletlere bildirerek tanımadığını bildirdi. Bu konuyla ilgili 4 Mart 1866'da Paris Konferans'ı toplandı. 10 Mart 1866'da bir oldu bittiyle Hohenzolern hanedanından Prens Şarl Romanya Prensliği'ne seçildi. 20 Mayısta Romanya tahtına oturdu. III. Napolyon bu seçime razı olmakla Romanya'daki Fransız nüfuzunu bitiren bir oyuna gelmiş bulunuyordu.

26 Ekim 1866'da Osmanlı Hükümeti Prens Şarl'ın Romanya Prensliği'ni bir fermanla tasdik etti. Bu fermana göre: Bu birlik, Osmanlı Devleti'nin hakimiyeti altında bulunmaya devam edecek, Beyliğin ordusu otuz bin kişiden fazla olmayacak, Osmanlı Devleti'nin imzaladığı antlaşmalar Beylikte de yürürlükte olacak, Beylik kendi namına antlaşma imzalamayacaktı.100

Romanya Muhtariyetine kefil olan devletler Romanya'nın yeni durumunu hemen tanıdılar. Bu suretle on yıl içinde Romanya kendisini Osmanlı Devleti ile olan bağlarını gevşeterek milli ve yarı müstakil ırsi bir Prenslik haline gelmiş bulunuyordu. Prenslik tacının krallık tacıyla değiştirilip bağımsızlığa kavuşmaktan başka bir adım kalmıyordu. Bu iş de on iki yıl sonra gerçekleşecektir.101

Sırbistan Olayları (1862-1867)

Sırbistan'a verilen muhtariyet fermanına göre, Müslümanlar, Sırp şehirlerinde dolaşmayacaklar, yalnızca Osmanlı askerlerinin işgali altındaki kalelerde bulunacaklardı. Belgrad bu konuda bir istisnaydı. Orada bir Müslüman mahallesi vardı. Sırpların o sırada başlıca hedefleri evvela şehirdeki Müslümanları uzaklaştırmak, sonra da Belgrad Kalesi ile Osmanlı Devleti'nin elindeki Semendire, Eskice, Gladoba, Böğürdelen Kalelerini Türklerden almaktı.102 1862 yılının Ocak ayında Sırp hükümeti, Belgrad'daki jandarma kuvvetlerinin sayısını arttırmaya başladı. Şubat ve Mart aylarında Türklere karşı münferit saldırı olayları tertip edildi. 10 Haziran 1862'de bir su meselesi yüzünden çıkan olayda iki Sırp öldürülünce ayaklanan Belgradlılar şehirdeki bütün Osmanlı karakollarını zaptettiler. Sırplar her tarafta taarruza, Türkler ise savunma durumuna geçtiler. Belgrad'daki yabancı konsoloslar aracılığıyla Sırp makamları, Belgrad muhafızı Aşir Paşa ile anlaşmaya vardı. Buna göre: Sırplar, Türklerin mal ve can güvenliğini temin edecekti. Ancak bir gün sonra Sırp askerlerinin ve halkının kaleyi tehdit etmesi üzerine Aşir Paşa 17 Haziran'da Belgrad'ı topa tuttu.103

Paris Antlaşması'nda imzası bulunan ve Osmanlı hakimiyetindeki Sırp Prensliğini Rus himayesi yerine kendi müşterek kefaletleri altına almış olan devletler olan İngiltere, Fransa, İtalya, Prusya, Rusya elçilerinden meydana gelen bir konferans toplanması ve meselenin burada müzakere edilmesine karar verildi. Fransa elçisi, Belgrad Kalesi'nin Sırplara terki için çalıştı ise de İngiltere ve Avusturyalı elçileri Osmanlı Devleti'nin haklı olduğunu belirtmesi ve buna karşı çıkması ile başarılı olamadı. Sonunda 8 Eylül 1862'de bir protokol imzalandı. Bu antlaşmaya göre: Osmanlı Devleti, Sokod ve Oujtza kalelerini Sırplara terk etti. Fakat Belgrad kalesini muhafaza etti, hatta bu kaleyi karma bir komisyonun denetimi ile Belgrad'ın Türk mahallesi istikametinde genişletmek hakkına sahip oldu. Belgrad şehrindeki Osmanlı karakolları kaldırıldı. Müslüman ahalinin yalnızca kalelerde oturmalarına karar verildi. Belgrad şehriyle birlikte şehrin varoş ve istihkamları da Sırplara bırakıldı.104

Antlaşma, Sırpların lehinde olmakla birlikte muhtariyet idaresinde değişiklik yapmamıştı. Sırplar, Belgrad kalesinin Türkler elinde kalmasından hiç memnun olmamıştı. Sırp Beyi Mihal kaleler için Osmanlı Devleti nezdinde devamlı teşebbüste bulunarak bunların kendisine terkini istiyordu. Sırp ısrarları karşısında Belgrad kalesi yüzünden çıkacak ihtilafta İngiltere ve Avusturya, Osmanlı'yı destekleyecek durumda değildi. Rusya, İtalya ve Prusya Sırp yanlısı idi. Fransa ise, Sırpları tahrik ediyor, Osmanlı Devleti'ne de kaleleri terk etmesini tavsiye ediyordu. Osmanlı Devleti, savaş olması halinde zor duruma düşebilirdi. Bahis konusu olan Belgrad, Fethü'l-İslam, Böğürdelen, Semendire kaleleri içinde askeri önemi olanın yalnızca Belgrad olduğunu biliyordu. Sonunda 10 Nisan'da ise kale resmen Sırbistan'a bırakıldı.105

Girit İsyanı (1866-1869)

1830'da Yunanistan'ın bağımsızlığına kavuşmasına rağmen Venediklilerden alınmış olan Girit Osmanlı Devleti'nin idaresinde kalmış ve bu da Yunan ve Rumların burada karışıklık çıkarma çabalarına sebep olmuştu. Rusya'nın da çok sık olarak el attığı Girit'te, çıkartılan isyanlardan birini bastıran Mısır Valisi Mehmet Ali Paşa'ya adanın yönetimi bırakılmıştı. Ancak 1840 Londra Antlaşması'yla adanın idaresi tekrar Osmanlı idaresine direkt bağlanmıştır. 106 Paris Antlaşması'ndan sonra da 1858'de Giritliler tekrar ayaklandı ise de Osmanlı Devleti bu ayaklanmaları bastırdı.107

Ancak 1864 yılında yedi adanın Yunanistan'a verilmesinden sonra elde etmek istedikleri Girit'e, gönderdikleri papaz ve öğretmenlerin kışkırtmalarıyla Giritliler arasında yaymaya ve halkı Osmanlı Devleti'ne karşı tahrik etmeye başladılar. 108

Rusya, Yunanlıları bu çalışmalarında destekliyordu. Bu tahrikler sonucu mahalli Osmanlı otoritelerine karşı ayaklanmalar oldu. Bütün bu gelişmeler karşısında Osmanlı Hükümeti İsmail Paşa'yı Girite vali olarak gönderdi. Girit'in huzuru iyi bir yönetimle sağlanacağı düşünülmüştü. Oysa Girit Rumları, Balkan devletlerinin, büyük devletler yardımıyla muhtariyet imtiyazlarına kavuştuklarını görüyorlardı. Bu olaylar onları da tahrik etmekteydi. Girit olaylarına adı karışmış olan general Kallegris, III. Napolyon ile görüşmesinde kendisinin Girit valisi olarak tayini için Osmanlı Devleti nezdinde girişimde bulunmasını. III. Napolyon 1866 da buna olumlu cevap verdi. Bundan sonra Girit'in bütün nahiyelerinden gelen delegeler Epitropiya'da toplanarak 26 Mayıs 1866 tarihli bir dilekçeyle Osmanlı Devleti'nden bazı isteklerde bulundular. Osmanlı Devleti bu isteklerin bazılarını reddetti. Bunun üzerine asiler 23 Ağustos 1866 da millet meclisi halinde toplandıklarını ilan ederek maksatlarını açıkladılar. Böylece Girit isyanı başlamış oldu.

Asilerin başında Hacı Mihail vardı ve bütün Giritlileri isyana teşvik etti. 2 Eylül'de asiler Girit'in Yunanistan'a ilhakını ilan ettiler. Asiler, dışardan yardım görmedikçe başarılı olamayacaklarını biliyorlardı.109 Rusya, küçük veya büyük Yunanistan'ın kendisinden başka bir devletin tesirinde olmasını istemiyordu. Yunanistan'ın Girit meselesinde takındığı cüretkar tavrı Rus telkinlerinin sonucuydu.110 Fransa da Girit'in Yunanistan'a verilmesine taraftardı. Hatta III. Napolyon Yunan Kralı'nın Paris'i ziyaretinde kendisine "Aziz kardeşim, unutmayınız ki Girit sizin için çantada kekliktir" diyordu.111 İngilizler ise Osmanlı Devleti'nin toprak bütünlüğünü büyük Yunanistan'ın kurulmasına tercih ediyordu. Yunanistan'da Girit isyanına yardım için cemiyetler kurulmuştu. Osmanlı Devleti'nin ise kendiliğinden ve kendi isteği ile Girit'i Yunanistan'a vermesi söz konusu olamazdı. Çünkü böyle bir durumda Teselya ve Epir'in Yunanistan'a katılmak isteyecekleri tabii idi. Osmanlı Devleti isyan başlar başlamaz Girit'e Şahin Paşa komutasında 40.000 Kişilik bir ordu yığmasına rağmen çete savaşını sürdüremedi. Sıkışan çeteler köylerine kaçıyor, masum vatandaş kılığına bürünüyordu. Türk askeri çekilir çekilmez de tekrar dağlara çıkarak, Müslüman köy ve kasabalarını basıyorlardı. Bununla birlikte Osmanlı Hükümeti önce zor kullanmak istemedi ve otuz yıl Girit valiliği yapmış olan Mustafa Naili Paşa'yı 8 Eylül 1866'da Girit'e yolladı. Fevkalade salahiyetlerine rağmen Mustafa Naili Paşa, Giritli Rumları yatıştıramadı. Bunun üzerine Serdar-ı Ekrem Müşir Ömer Paşa Girit'e gönderildi.112

Ömer Paşa, kuvvetlerini ikiye bölerek asilerin üzerine yürüdü. Bu arada Yunanistan'dan adaya cephane taşıyan Arkadi Vapuru, İzzeddin Vapuru tarafından batırıldı. Ömer Paşa kuvvetleri eşkıyanın büyük kuvvetleriyle Lasiti denilen yerde karşılaştı ve onları yenilgiye uğratarak dağıttı. Bununla beraber eşkıyanın bir kısmı dağlarda direniyordu.

Girit isyanı tam anlamıyla bitmiş sayılmazdı. Girit'de bulunan konsoloslar ve onların mensup bulunduğu hükümetler, yani Avrupalılar tarafından bir anket ve hatta bir plebisit yapılmasını istediler. Bu istek karşısında Osmanlı Hükümeti meseleyi müzakere yoluyla halletmek ve batının müdahalesine müsaade etmemek üzere Sadrazam Ali Paşa'yı 2 Ekim 1867'de Girit'e gönderdi. Ali Paşa 6 Ekim'de Kandiye'ye vardı ve Aynı gün af ilan etti. Bu sayede adada asayiş büyük ölçüde temin edildi. 14 Şubat 1868'de Girit genel meclisinde adanın yeni idari düzenini bildiren bir ıslahat fermanı Ali Paşa tarafından okundu. Adaya muhtarlık veren ferman, asiler lehinde bir müdahaleye yer bırakmamaktaydı. Buna rağmen asiler, adanın Yunanistan'a ilhakında, Avrupalılar teftiş ve plebisit konusunda hala ısrar göstermekte idi. Osmanlı Hükümeti, teklifin reddi halinde bir harp hali belirmesi karşısında, teftişe taraftar görünüyordu. Ancak Sadrazam Ali Paşa, bu düşünceye katılmadı. Çünkü teftiş ve plebisit sonunda adanın Yunanistan'a ilhak olacağından emindi. Abdülaziz de Ali Paşa ile aynı fikirdeydi ve teftiş fikri reddedildi. Bu arada Ali Paşa küçük ölçüde hareketle asilerin üzerine giderek isyanı hayli gevşetmişti.

24 Şubat 1868 de Ali paşa Hüseyin Avni Paşa'yı yerine bırakarak İstanbul'a döndü. Ali Paşa Girit asilerinin Yunanistan'dan yardım gördükçe, silahlarını bırakmayacaklarını anlamıştı. Çünkü Yunanistan Giritlileri ayaklandırıp Girit'in Yunanistan'a terki hususunda bir hareketi başlatmıştı. Osmanlı Hükümeti 2 Aralık 1868'de Atina elçisini çekerek Yunanistan'la siyasi münasebetini kesti. 11 Aralık 1868'de Yunanistan'a, Girit isyanında oynadığı tahrik ve teşvik edici rolden dolayı bir ültimatom verdi. Yunan hükümeti Rusya'nın tavsiyesi ile ültimatom maddeleri üzerinde pazarlığa girmek istedi. Osmanlı Devleti bunu reddederek Yunan sahillerini ablukaya aldı. Bunun ardından yardım alamayan asilerin bir kısmı adayı terk etti, bir kısmı da aftan yararlanmayı uygun gördü. Böylece Girit isyanı fiilen sona erdi.113

Osmanlı Devleti ile Yunanistan arasında çıkması muhtemel bir savaşı, menfaatlerine uygun görmeyen Avrupalı devletler Fransa'nın teklifi üzerine Osmanlı Devleti'nin toprak bütünlüğü ve Girit'teki idaresi konuşulmamak, Osmanlı-Yunan itilafı üzerinde durulmak şartıyla Paris'te bir konferans toplanmasını Osmanlı Devleti'ne teklif ettiler. 9 Ocak 1869'da açılan Paris Konferansı'na Osmanlı Devleti, Fransa, İngiltere, Prusya, İtalya ve Rusya da katıldı. Konferans, Osmanlı-Yunan anlaşmazlığını meydana getirmiş olan ültimatomu çalışma temeli kabul etti.

Sonunda Osmanlı Devleti'nin istekleri haklı görüldü ve bunlar bir deklarasyon ile Yunan hükümetine bildirildi. Bu deklarasyonda, Yunanistan'ın Girit İsyanı'nda her türlü müdahaleden vazgeçmesi, çetelerin gibi önemli kararlar alındı. Böylece Girit İsyanı ile bu isyanın yol açtığı, Osmanlı-Yunan anlaşmazlığı da sona erdi. 114

Mısır'ın Muhtariyet Hakların Genişletilmesi (1863-1882) Abdülaziz'in Mısır Seyahati

Said Paşa'dan sonra Mısır Valiliği, İbrahim Paşa'nın oğlu Ahmed Paşa'nın hakkı idi. Ancak O'nun Kahire'de ölümü üzerine İsmail Paşa 18 Ocak 1863 de Mısır Valisi oldu. İsmail Paşa, vali olur olmaz, adet olduğu üzere padişaha saygılarını sunmak için İstanbul'a geldi. Padişahla baş başa sohbet etti. İyi intibalar bırakıp Padişahı da Mısır'a davet ederek geri döndü.

Mısır'ı padişaha ve merkeze bağlamak Osmanlı Devleti'nin menfaati icabı idi. Çünkü Mehmed Ali isyanından beri Mısır adeta ayrı bir hükümet halini almıştı. Gerçi Sadrazam Ali Paşa'ya göre Mısır valisi hukuken herhangi bir vilayet valisinden farkı olmayan bir Osmanlı memuru idi. İşte bu sebeplerden dolayı Sultan Abdülaziz, bu seyahate eski Mısır valilerinden Mehmed Ali Paşa'nın damadı Sadrazam Yusuf Kamil Paşa ve İsmail Paşa'nın dostu Fuat Paşa'nın teşvikiyle Mısır'ı ziyarete karar verdi.115 Ayrıca sadaretten istifası üzerine gözden düşmüş olan Fuat Paşa da böyle bir seyahatte padişahın maiyetinde bulunup eski teveccühünü yeniden kazanmak maksadındaydı. Ancak İngiltere nin İstanbul elçisi Bülver, Abdülaziz'in Süveyş Kanalı'nın açılmasıyla ilgileneceğini düşünüp çeşitli sebepler ileri sürerek bu seyehati engellemek istemişti. Sultan Mısır'ın ilerlemişliğini görmek maksadıyla gitmek istediğini söylemiş ve maiyetiyle birlikte 3 Nisan 1863 de Mısır'a gitmek üzere Feyz-i Cihad vapuruyla İstanbul'dan ayrılmıştı. Yanında şehzadeler, Murad, Abdülhamid, Mehmed Reşad, Serasker Fuat Paşa, Kaptan-ı Derya Mehmed Paşa, Abdülaziz'in Hocası Hasan Fehmi Efendi, Mabeyinci Yaver, Hasan, Halid, Emin Beyler, Başkatip Mustafa Efendi, imamlar, musahipler, başhekim Marko Paşa, yaverler, bir müfreze asker ve muhafızlar bulunuyordu.

Sultan Abdülaziz Mısır'da büyük bir coşkuyla karşılandı, Yavuz Sultan Selim'den sonra ilk kez bir Osmanlı Padişahı Mısır'a ayak basmış oluyordu. Padişah at üzerinde Fuat Paşa ve İsmail Paşa ata binmeyerek Padişahın arkasından yayan Kahire caddelerini dolaştılar. Mısır halkı böylece İsmail Paşa'nın sadece bir Osmanlı valisi olduğunu gördü. Ancak Padişah İsmail Paşa'nın itibarını zedeleyecek hareket ve sözlerden kaçındı. Ben burada ancak Mısır Valisi'nin misafiriyim ve öyle kalacağım diyerek ferman hükümlerine riayet ettiğini ifade etti. Padişahın Mısır seyahati ve oradaki davranışları, bu eyaletle Osmanlı Devleti'nin münasebetlerini kuvvetlendirdiği gibi, İngiltere ve Fransa'nın da İsmail Paşa'yı Osmanlı Devleti aleyhine tahrik etme çabalarının önüne geçildi. Sultan İstanbul'a dönerken İzmir'e de uğramış, dönüşte, Fuat Paşa'yı sadarete tayin etmiştir.116

Mısır Veraset Usulünün Değişmesi

Mısır Valisi İsmail Paşa, 24 Mayıs 1841 tarihli Sultan Abdülmecid'in Mehmed Ali Paşa'ya verdiği fermanın verasetle ilgili maddelerini değiştirmek istiyordu. Valiliğin, hanedanın en yaşlısına değil babadan oğula intikalini temin ederek aynı zamanda Mısır'ın istiklaline doğru bir adım atmak arzusundaydı. Sultan Abdülaziz'in Maliye Nazırı ve Mısır veliahdı Mustafa Fazıl Paşa, Fuad Paşa'nın teşvikiyle 1876 da Avrupa'ya sürülmüştü. Mustafa Fazıl Paşa, Abdülaziz idaresine muhalif olan gençlerle Avrupa'da gazeteler neşrederek muhalefette bulunmaya başladı. İsmail Paşa bu durumdan faydalanarak Mısır'ın veraset fermanında değişiklik yapılmasını istedi. İsmail Paşa o güne kadar bu emeline ulaşmak için, padişaha defalarca sadakat bildirdiği gibi 1864-1865 Hicaz'da çıkan bir isyanı ve 1866 Eflak-Boğdan olaylarını bastırmak için kuvvetler yollamıştı. Daha önce Osmanlı Devleti zaten Sırbistan, Eflak-Boğdan Beylerine batının baskısı sonucu bu gibi değişiklikler yapmıştı. Şimdi ise sadık bir vali lehine bir ferman Osmanlı Devleti'nin menfaatine zarar vermeyeceği görüşü hakimdi. Sonunda Fuad ve Ali Paşa'nın teşvikiyle, Sultan Abdülaziz 27 Mayıs 1866 da İsmail Paşa'ya bu fermanı verdi. Bu fermanla; Mısır'ın verdiği vergi 150.000 keseye çıkarıldı. Buna karşı Mısır valiliğinin babadan oğula geçmesi kabul edildi. Bunlardan başka Sudan, Musavva ve Sevakin de Mısır idaresine verildi.117

Diğer taraftan 1866'da başlayan Girit İsyanı'nı bastırmak için İsmail Paşa 18.000 kişilik Mısır kuvveti gönderdi. Bu yardıma karşılık kendisine Girit Valiliğinin verilmesini istedi. Ancak, İngiltere ve Fransa bunu kabul etmeyeceklerini açıklamaları üzerine İsmail Paşa, 'Aziz-i Mısır' unvanı verilmesini istedi. Fakat kendisine 2 Haziran 1866 da Hidiv Unvan'ı verildi. Buna göre, Hidiv İsmail Paşa Mısır'ın iç idaresi ile ilgili hususlarda kanun yapmak hakkına sahip oluyordu.118

Öte yandan Hidiv İsmail Paşa, fermanların henüz kendisine vermediği istiklali olup bittilerle kazanmak istiyordu. Kara ve deniz kuvvetlerini istediği gibi arttırmak, yabancı devletler nezdinde siyasi temsilciler bulundurmak haklarını istedi. Osmanlı Devleti bunu reddetti. İsmail Paşa, Avrupa Umumi Efkarı ile Osmanlı Devleti'ne baskı yapmaya kalkıştı. Avrupa'ya 1869 da yaptığı bir seyahatte müstakil bir hükümdarmış gibi davrandı. Basına paralar dağıtarak lehinde propagandalar yaptırdı. Bu seyahat bardağı taşıran son damla oldu. Ali Paşa, Hidiv'e haddini bildirmek için bir ihtar gönderdi.

Ali Paşa mektupta Hidiv'i, Osmanlı Devleti'nin kendisine vermiş olduğu fermanların hükümlerine göre hareket etmeye davet etmişti. Hidiv İsmail Paşa'nın verdiği cevap tatmin edici bulunmamış ikinci bir ihtar gönderilerek, kuvvetlerinin 300.000 kişiyi geçmemesini, ısmarlanan zırhlılardan vazgeçilmesini, Osmanlı Devleti'den habersiz borçlanmaya gidilmemesini emredilerek aksi takdirde azledileceği bildirilmiştir. İngiltere ve Fransa'nın da araya girmesiyle Sadrazam Ali Paşa'nın 29 Kasım 1869 tarihli fermanı İsmail Paşa tarafından kabul edilmiştir.

İsmail Paşa bu gelişmelerden sonra İbrahim Paşa'yı temsilci olarak İstanbul'a gönderdi ve yetkili devlet adamlarına maddi menfaatler vaad ederek Kendi tarafına çekmeye çalıştı. Bu arada Eylül 1871'de Ali Paşa öldü ve yerine yeni sadrazam Mahmud Nedim atandı. Osmanlı Devleti bu dönemde mali bakımdan çok zor bir dönem geçiriyordu. 1872'de bizzat İstanbul'a gelen Hidiv, Padişahla görüştü ve 1841'den bu yana Mısır için çıkarılmış olan fermanlarda yer alan muhtariyet haklarının bir tek ferman halinde tespit edilmesine karar verildi. Karşılığında Padişaha bir milyon, vükelaya da 600.000 lira harç verilmiştir. Ferman 8 Haziran 1873 de çıkarıldı. İsmail Paşa bu fermandaki imtiyazlarla Mısır'ı, idare hususunda olduğu gibi haklar yönünden de müstakil denebilecek bir hale getirmeyi başardı. Hidiv, Mısır'da tasarladıklarını gerçekleştirmek için hesapsız borç akdine girişti. Askeri, sanayi, eğitim, ziraat alanlarında reformlar gerçekleştirildi. 1870-1875 arasında Nil havzasını Mısır idaresine aldı.

Mısır'ın borçlanmaya başlaması 1862'de Said Paşa zamanındadır. Said Paşa'dan sonra Hidiv İsmail Paşa 1864'ten 1873'e kadar altı defa borçlandı. 1873'de borçların yekünü 68.496.460 sterline varmış bulunuyordu. İsmail Paşa bu güç durumdan sıyrılmak için 176.000 Süveyş Kanalı senedini 100 milyon karşılığında Fransa'ya satmak istedi. Ancak Fransa iç politikadaki gelişmeler sebebiyle bununla ilgilenmedi. Daha sonra Hidiv aynı teklifi daha önce kanalın açılmaması için elinden geleni yapan, açıldıktan sonra da önemini anladığını belirten İngiltere'ye götürdü. İngiltere bu teklifi kabul etti. Bu sayede kanala ortak olmayı başardı. Hidiv 1875 sonunda Mısır hazinesinin durumunu incelemek ve durumunu alacaklılara Mısır hükümetinin göstereceği teminatı araştırmak üzere İngiltere'den bir heyet istedi. Sonunda onun teklifiyle 8 Nisan 1876'da borçların ödenmesini geçici olarak durdurdu. Bir ay sonra da Düyunu Umumiye sandığını kurdu.

Bu kararnameler üzerine İngiltere, Fransa, Avusturya ve İtalya derhal komiserlerini tespit ettiler. Komiserler içinde başlıca rol oynayanlar İngiliz ve Fransız komiserleriydi. Bunlar Mısır'ın mali işleri dışında da birçok iç işerline karıştılar. Bu hareketle Hidiv'in otoritesine, Mısır'ın mali ve idari istiklaline büyük darbe vurulmuş oldu. Hidiv 28 Ağustos 1878 de şahsi idaresine kendisinin son verdiğini yönetim sorumluluğunu nazırlara bıraktığını ilan etti. Daha sonra bu hükümeti kendisi dağıtsa da hükümet içindeki İngiliz ve Fransız nazırları Mısır'ın fiili Hidiv'i ve başvekili durumuna girmiş bulundular. İsmail Paşa bunun üzerine Düyunu Umumiye sandığı yokmuş gibi hareket etmeye başladı. Bunun üzerine İngiltere ve Fransa Osmanlı Hükümeti'ne başvurarak İsmail Paşa'nın azledilmesini istediler. Osmanlı Devleti İsmail Paşa'yı azlederek yerine oğlu Tevfik Paşa'yı Hidiv tayin etti.

Öyle anlaşılıyor ki, İsmail Paşa müstakil olabilmek ümidiyle Osmanlı Devleti'den aldığı imtiyazları borçlanmak suretiyle İngiltere ve Fransa'ya devretmiş oluyordu. Bu devir sonucunda, İsmail Paşa Hidivlikten, Mısır'ın muhtariyetten, Osmanlı Devleti'nin de Mısır'daki hakimiyetinden mahrum olması kaçınılmazdı. İsmail Paşa Mısır'ı terk ettikten sonra İngiltere ve Fransa elbirliğiyle Mısır'ın idaresinde rol almaya devam ettiler. İsmail Paşa'nın azlinden birkaç yıl sonra 1882 de İngiltere Mısır'a yerleşmeyi başardı.119

Abdülaziz'in Avrupa Seyahati

Mali buhranlar, Sırbistan ihtilali, Girit hadiseleri gibi sebeplerle dahili durum sarsılmış, Avrupa basınında aleyhte yazılar çoğalmıştı. Ali Paşa ve Fuat Paşa devleti iyi idare etmek, Osmanlı Devleti'nin eski müttefikleri İngiltere ve Fransa ile iyi geçinmek arzusunda idiler. Bu sırada III. Napolyon'un 1867 Paris Sergisine Abdülaziz'i de davet etmesi görüşmelere ve yakınlığa fırsat vermesi ihtimali bakımından Osmanlı Hükümeti'nce uygun karşılandı. Sultan Abdülaziz'in Avrupa'da yeni fikirler edineceği bu suretle reforumların hızlanacağı, Avrupayla ilişkilerin gelişeceği düşünülmekteydi.120 Bu seyahat bir İslam Halifesinin, bir Osmanlı Padişahı'nın Hıristiyan ülkelerine yaptığı ilk ve son dostluk seyahatidir. 21 Haziran 1867 de bu seyahate çıktı. Sultan Abdülaziz, kendisinden Girit'in Yunanistan'a terkini isteyen İmparatora, adanın Türk kanıyla sulandığını ve bütün zorluklara ve diğer devletlerin baskısına rağmen bir karış toprağından bile vazgeçemeyeceklerini kesin bir ifadeyle belirti. Abdülaziz 10 gün kaldığı Paris'ten 10 Temmuz da ayrılarak İngiltere'ye gitti. Londra'da da 11 gün kalarak 24 Temmuz da Belçika'ya geçti. 25 Temmuz da ise Prusya'nın Koblenz şehrine vardı. Seyahat boyunca, Fransa, Rusya ve Avusturya İmparatorları ile İngiltere Kraliçesi ve gayr-i resmi olarak da Belçika Kralı ile görüşen Abdülaziz, Prusya İmparatoruyla görüşmemiştir.121

Abdülaziz, 28 Temmuz da Avusturya'nın başşehri Viyana'ya vardı. Viyana'dan da Tuna üzerinden vapurla 31 Temmuz'da Budapeşte'ye geldi. Bir gün Budapeşte'de kalan padişah, Kraliyet Sarayı'nda bütün Macar ileri gelenlerini kabul etti. 3 Ağustos'ta ise Padişah Vidin'e ulaştı.122 Padişahı Budapeşte'de Tuna Eyaleti Valisi Mithat Paşa karşıladı. Eyaletin merkezi Rusçuk'ta da Sadrazam Ali Paşa ve Rüştü Paşa tarafından karşılandı.123 5 Ağustos'ta ise Osmanlı Devleti'ne tabi Romanya'nın yeni kralı Prens Karal Bükreş'ten Rusçuk'a gelerek padişahın huzuruna çıktı. 6 Ağustos'ta Varna'ya gelerek oradan da İstanbul'a döndü. Sultan Abdülaziz seyahatten dönüşünde Avrupadaki gözlemlerini ihtiva eden bir hattı hümayun neşretti. Burada Avrupa'nın sağlamış olduğu ilerlemeden bahsedilerek, aynısının Osmanlı Devleti'nde de sağlanması için çalışılacağı üzerinde durulmuştur. Ancak bu seyahat beklenen sonucu vermemiş, umulan ıslahat gerçekleşmemiş, buna karşılık bazı masraflar alabildiğine çoğalmıştır.124

Paris Antlaşması'nın Karadeniz'le İlgili Hükümlerinin Tadili Londra Konferansı

Kırım Muharebesi'ne son veren Paris Anlaşması Osmanlı Devleti için çok önemliydi. Osmanlı Devleti, mevcut topraklarını elde tutup gerekli ıslahat ile imparatorluğu kalkındırmak en büyük hedefiydi. Anlaşma gereğince Avrupa devletleri Osmanlı Devleti'nin toprak bütünlüğünü tanımışti. Karadeniz'in tarafsız hale getirilmesi ile Rusya'nın boğazlar üzerinde bir hareketi önlenmiş bulunuyordu Rusya, kendi donanmasının gücünden Karadeniz'de faydalanamadığı gibi, Abdülaziz'in gayretleri sonucu İngiltere'den sonra dünyanın ikinci büyük donanması haline gelen Osmanlı donanmasından da çekinen ve Fransa İmparatorluğu'nun yıkılıp Alman İmparatorluğu'nun kurulması üzerine Avrupa'da meydana gelen yeni durumdan faydalanarak 29 Ekim 1870'de Paris Anlaşması'nın bu husustaki kararlarını ilga ederek Karadeniz'deki hükümranlık haklarından istifadeye karar verdiğini Paris Anlaşması'nı imzalayan devletlere bildirdi. 125 Prusya tarafından da desteklenen Rusya'ya karşı müttefiksiz bulunan Osmanlı Devleti, yeni bir savaş macerasına atılacak durumda değildi. Sonunda İngiltere'nin arabuluculuğuyla ve Osmanlı, Fransız, İtalyan, İngiliz, Prusya ve Rusya delegelerinin iştirakiyle, Bismarc'ın istediği üzerine Londra'da bir konferans toplandı ve 13 Mart 1871'de anlaşma imzalandı. 30 Mart 1856 tarihli Paris Antlaşması'nın 11, 13 ve 14. maddeleriyle belirtilen antlaşmaya bağlı aynı tarihli özel mukavele kaldırıldı. Bunların yerine geçmek üzere şu maddeler eklendi:

1- İstanbul ve Çanakkale Boğazlarının kapalılığı ilkesi 30 Mart 1856'da imzalanan ayrı konvansiyonda belirtildiği gibi muhafaza edilmiştir. Şöyle ki; aynı tarihli mukavele hükümlerinin sağlanması maksadıyla boğazları açmak gerektiğinde padişah, bunları barış zamanında dost ve müttefik devletlerin savaş gemilerine açmak konusunda serbesttir.

2- Karadeniz eskiden olduğu gibi bütün devletlerin ticaret gemilerine açıktır.

3- Londra Konferansı'na katılan devletler, 30 Mart 1856 Antlaşması'nın bu yeni antlaşma ile kaldırılmamış olan hükümlerini ve eklerini tasdik ve teyid ederler.

Londra Antlaşması ile Rusya, Paris Antlaşması'nın Karadeniz'de hükümranlık haklarını zedeleyen hükümlerinden kurtulmuş oldu. Bu başarıyı Rus kamuoyu, Kırım harbinin bir intikamı gibi kabul etti. 1856'da, Osmanlı İmparatorluğu ile müttefiklerinin bir harp sonunda Rusya'ya Karadeniz için kabul ettirmiş oldukları şartları, Rusya diplomatik ve politik bir savaş ile ortadan kaldırmış bulunuyordu. Bu Rus başarısı, Rusya'nın dışında yaşayan Slavlar arasında ve özellikle Osmanlı İmparatorluğu'nun Ortodoks tebaası arasında büyük heyecan yarattı. Bu suretle Panislavizm yeni bir hız almış oldu.

Osmanlı Hükümeti de, Londra Antlaşması'ndan bir dereceye kadar olsun memnundu. Çünkü Osmanlı devlet adamları, önce Rusların isteklerinin boğazların statüsüne de zarar vereceğinden korkmuşlardı. Böyle bir halde, Osmanlı Devleti ile Rusya ilişkilerinin olumsuz bir şekil alması mümkündü. Halbuki, bu endişe gerçekleşmedikten başka, Londra Konferansı'nda Osmanlı Devleti, Rusya lehine kabul ettiği şartlara karşılık daha önce bahis konusu olan bir taviz sağlamış bulunuyordu. Padişah 1856 Paris anlaşması hükümlerini sağlamak maksadıyla, gerektiğinde, boğazları dost ve müttefik devletlerin savaş gemilerine, barış zamanında açabilecekti. Bundan başka, Londra'da Osmanlı Devleti'ni ilgilendiren başka meseleler ortaya atılmamış ve büyük devletler barış antlaşmasının tadile uğramayan maddelerini teyid ve tasdik etmişlerdi. Bütün bunlar, Osmanlı Devleti'nin korktuğunun başına gelmemiş olmasının bir ifadesiydi. Ancak bundan böyle Osmanlı Devleti'nin Karadeniz'de güvenliği zayıflamış bulunuyordu. Bu denizde, yeniden kurulmasına başlanan Rus deniz kuvvetleri Osmanlı Devleti için önemli bir tehdit oluşturacaktı.

İngiltere, Londra Antlaşması ile mevcut anlaşmaların tek taraflı olarak değiştirilmesi prensibinin önüne geçmiş olmakla övünmekteydi. Bundan başka Paris Antlaşması'nın geri kalan hükümlerini yeniden teyid ve tasdik ettirmekle Avrupa devletlerarası dengeyi devam ettirdiği düşüncesindeydi. Fransa, Almanya ve İtalya, bu sıralarda "Şark Meselesi" yüzünden ancak Rusya'ya yarayabilecek bir savaşı önlediği için Londra Antlaşması'nı memnunlukla karşıladılar.

İmzalayan devletlerden her biri bu antlaşmadan bir memnunluk payı çıkarmaktaydılar. Bu antlaşmayla Avrupa büyük devletleri yeni bir denge sistemi oluşturma yoluna girdiler. Rusya bu antlaşmanın bütününe düşman olduğunu ve onu tamamen ortadan kaldırarak kendi isteğine göre bir antlaşma düşüncesinde bulunduğunu Londra Konferansı'ndan sonra çeşitli vesilelerle ortaya koymuştur.126

1871'den Sonra Osmanlı-Rus Yakınlaşması (1871-1876)

1871 Londra Antlaşması Osmanlı Devleti için önemli bir sonuç verdi. Paris Anlaşması'nda sonra Fransa ve İngiltere Osmanlı Devleti ile ilgili meselelerde bazen farklı düşüncede bulunmakta idiler. Bu yüzden Osmanlı Devleti bazen Fransa'ya bazen İngiltere'ye meyletmek zorunda kalıyordu. Fransa 1870'de Prusya'ya mağlup olması sonucu güçsüzleşmiş, İngiltere'nin Paris Anlaşması'nın Karadeniz'le ilgili hükümlerinin değişmesini kabul ederek Osmanlı Devleti lehine bir politika izlemeyeceğini göstermişti. Bu sebeplerle Osmanlı devlet adamları, zaman kazanmak için Rusya'ya yakınlaşma yolunu tutmayı uygun görüler.127 Yaklaşma teklifi, Osmanlı Devleti'nde Rus nüfuzunu sağlamak için Osmanlı devlet adamlarını kazanmak gerektiği fikrini taşıyan Rus sefir İgnatief'in tesiriyle, Rus Çarından geldi.128 Bir çok teminattan sonra Sadrazam Ali Paşa Rus teklifini kabul etti.

Londra müzakerelerine gidildiğinde de Ali Paşa, dostluk köprülerinin tesis edildiğini gösteriyordu. Rusya Karadeniz'in tarafsızlığının kalkmasının Osmanlı Devleti için hiçbir olumsuz hareketi doğurmayacağını bildirmiş, Osmanlı-Rus dostluğunu kuvvetlendirmek arzusunu dile getirmiştir. Ali Paşa'ya göre bu dostluk bir süre Karadeniz'den bir tehlike gelmesini önleyecekti. O, Rus dostluğuna önem vermekle beraber devletin istiklal ve şerefi pahasına, bu dostluğa bağlı kalmayı düşünüyordu. 7 Eylül 1871 de Ali Paşa'nın ölümü üzerine yerine Mahmut Nedim Paşa atandı.

Mahmud Nedim Paşa, Ali Paşa'nın Rus dostluğu politikasını iyi kavrayamadı. Ali Paşa, iç işlerine müdahale etmeyen bir Rusya ile dostluk yaparken hiçbir zaman Avrupa büyük devletlerini bir tarafa bırakmayı düşünmemişti. Oysa yeni Sadrazam Fransa ve İngiltere'den büsbütün ayrılıp devleti, Rus nüfuzuna terk etmekte idi. 129 Rus elçisi İgnatief akıl hocası gibi kabul edildi. Osmanlı Devleti her işinde ona danışmaya başladı. Devlet, hem Osmanlı halkı gözünde hem de Avrupa devletleri nezdinde itibar kaybetmiş oluyordu. Elçinin akıl hocalığının karşılığında Balkanlar'daki Hıristiyanlar arasında Panislavizm propagandasını rahatça geliştirmesine izin veriliyordu. Böylece Devlet, diğer Avrupa devletlerini yok sayarak, Rus tesirine girmiş, bu yüzden Osmanlı kamuoyu Nedim Paşa'nın aleyhine dönmüştü.130 Bu durum karşısında Abdülaziz, Mahmud Nedim Paşa'yı azlederek yerine Mithat Paşa'yı tayin etti .131

Hersek İsyanı (1875-1876)

Merkezleri Rusya'da bulunan Slav cemiyetlerinin, Bosna-Hersek, Karadağ, Sırbistan ve Bulgaristan Hıristiyanlarını Türk idaresine karşı ayaklandırmak için uzun zamandan beri sarf ettikleri faaliyetler artmış, bu memleketlere para ve silah yardımları yapılmış, bir taraftan da Avusturya, Bosna Hersek Hıristiyanlarına ümit verici vaatlerde bulunmuştur. Hersek İsyanı işte bu siyasi vaziyetin ilk neticesidir. 132 Hersek, 1875'de Bosna Vilayetine bağlı bir sancaktı. Bosna ve Hersek'te 120.000 kadar nüfus vardı ve Hıristiyanlar Müslümanlara oranla çoğunluktaydı. Ancak Müslümanlar refah bakımında üstündü. Çiftçilikle meşgul olunan bu topraklardaki ilk huzursuzluk aşırı suiistimaller ve zulüm yapan mültezimler yüzünden ortaya çıktı. Ellerindeki hasılatları alınan çiftçiler haydutluğa başladılar. Böylece Müslümanlarla Hıristiyanlar arasında ilk ihtilaf başladı.

Hersek Hıristiyanları davalarını Avrupa devletlerine anlatmaya başladılar ve İngiltere, Rusya'nın da kışkırtmasıyla Osmanlı Devleti'ne bir ihtarda bulundu. Hersek'e bağlı Nevesin kazası Hıristiyanlarından 160 kişi ağnam vergisi vermemek ve zaptiye erlerinden kurtulmak için Karadağ'a sığınarak şikayette bulundu. Prens bu kişilerin kasabalarına dönmeleri için Rus elçi İgnatief'ten arabuluculuk yapmasını istedi. Sonunda Osmanlı Devleti bunu kabul etti. Bosna Valisi Derviş Paşa'ya da şikayetlerinin incelenmesini emretti.133 İşte bu affı zaaf sayan Nevesin asileri yolları kesip Müslümanları öldürmeye başlamışlardı. 24 Temmuz1875 de böylece Hersek İsyanı başlamış oldu.134 Bosna valisi Derviş Paşa duruma müdahale yerine Osmanlı Hükümeti'nden talimat beklemişti.

Sadrazam Esat Paşa, isyanı siyasi değil mahalli bir hareket olarak değerlendirmiş, Karadağ'a tahrik ve Rusya'ya müdahale fırsatı vermemek için asilere karşı kuvvet değil nasihatçi gönderilmesini emretmişti. Derviş Paşa bu talimata uyarak iki nasihatçiyi asilere göndererek silahlarını bırakmalarını istedi. Asilerse isteklerinin kabulünü şart koştular.135 Asiler Osmanlı Devleti'nin kendilerine karşı güç kullanmayışını Rusya ve Avusturya'nın himayelerine bağlayarak isyanı Hersek'e ve Bosna'nın bazı bölgelerine yaydılar. Osmanlı Devleti'nin zaman kaybını değerlendirerek en mühim askeri noktaları ele geçirip, Müslümanların can ve mallarına kastettiler. Asilerin Karadağ hududu civarında Trebin Kasabası'nı kuşatması üzerine Osmanlı Devleti 4200 kişilik bir kuvveti bölgeye gönderdi. Asiler 10.000 civarında idi. Karadağ ve Sırbistan'dan gönüllüler de asilere katılmış ve Rusya'dan da silah gelmekte idi.

Bu olayların siyasi yönü ise Hariciye Nazırı'nın Paris Antlaşması'nı imzalayan devletlere başvurarak asilerin dışarıdan yardım gördükleri sürece isyanın bastırılamayacağını ve konsoloslardan oluşan bir heyetin yabancı devletlerin yardım yapmamalarını anlatmayı teklifi üzerine, bu teklifin 20 Ağustos 1875'de kabulüyle başlar.136 Bu arada Derviş Paşa yerine Bosna'ya Ahmed Hamdi Paşa tayin edildi. Bahriye Nazırı ise bu sırada asileri bir çok noktada yendi ve Trebin muhasaradan kurtuldu. Bu isyanda aczi görülen Esat Paşa'nın yerine Mahmud Nedim Paşa Sadrazam oldu. Mahmud Nedim Paşa yeni Şurayı Devlet Reisi Server Paşa'yı, konsolosların asilere yapacakları nasihatlerin ardından onlarla doğrudan görüşmek üzere Mostar'a fevkalade memuriyetle gönderdi. Mostar'da bulunan Server Paşa konsolosların asilerden silah bırakmalarını istemelerine rağmen eşkıyanın buna yaraşmadığını Hersek için imtiyazlı bir idare istediklerini Osmanlı Hükümetine bildirdi.

Bütün bunlar olurken Rusya ve Avusturya'da mevcut statükonun korunmayacağına dair Osmanlı Devleti'ne teminat vermelerine rağmen asilere, yardım ve teşvikte bulunmakta idiler. Mahmud Nedim Paşa ise 'dost' Rusya'nın müdahalesiyle asilerin susacağını umuyordu. Aynı dönemde Mahmud Nedim Paşa'nın Tenzil-i Faiz kararını açıklayarak borçların faiz ödemesini yarıya indirdiğini açıklaması, Osmanlı Devleti'nin itibarını Avrupalı Devletler nezdinde azaltmıştır.

Bundan sonra Avusturya, Rusya ve Almanya Osmanlı Devleti ile asiler arasında, Ragüza'daki konsolosları vasıtasıyla bir anlaşma zemini fikri ortaya attılar. Server Paşa bu teklif üzerine Bosna'ya fevkalade komiser olarak gönderildi. Asiler yapılan görüşmelerde Türklere itimat etmediklerini öne sürerek bir mütareke yapılmasını ve Bosna-Hersek'e imtiyazlar verilmesini istediler. Bu imtiyazlar şöyledir: Mezhep hürriyeti, Hıristiyan mahkemelerin kurulması, vergi sisteminin ıslah edilmesi, Bosna-Hersek'in muhtar hale gelmesi, bunlar yapılıncaya kadar Bosna-Hersek'in büyük devletlerin garantisi altına alınması.

Bu sırada isyan mahalli bir karakterden çıkarak bir din ve mezhep savaşı kılığına girdi. Bu arada, Osmanlı devlet adamları, Berlin'de Prens Bismark, Avusturya başvekili Kont Andrassy ve Rusya başvekili Gorçakof'un arasında görüşmeler yapıldığını ve Hersek için Osmanlı Hükümetinden imtiyazlar istemek üzere Kont Andrassy'nin bir layiha hazırlamakta olduğunu haber aldılar. İngiltere'nin tavsiyesi üzerine Osmanlı Devleti bu layihanın kendisine gönderilmesinden önce bir ıslahat programı yayınlamak suretiyle Rusya, Almanya ve Avusturya'nın müdahalesini önlemeyi düşündü. Mahmud Nedim Paşa bu maksatla Hıristiyanlara yeni hak ve imtiyazlar tanıyan yeni bir ferman hazırladı. Adalet Fermanı adı verilen bu ferman Tanzimat ve Islahat Fermanlarındaki Prensipleri tekit ediyordu. Kont Andrassy, 1875 Adalet Fermanıyla, Osmanlı Devleti'nin vaad ettiklerine teminat göstermediğini öne sürerek Rusya ve Avusturya Başbakanlarının da onayını aldıktan sonra Osmanlı Devletine 30 Kasım 1875'te bir nota verdi.

Nota Osmanlı Devleti'nin işlerine karışmak maksadıyla değil, isyanın yatıştırılması için hazırlanmıştı. Paris Antlaşmasında bulunan devletlerin elçileri 30 Aralık'ta notanın muhteviyatını sözlü olarak bildirdi. Notada Din ve mezhep serbestliği, iltizam usulünün kaldırılması, çiftçilerin topraklarına sahip olması, vergilerin mahalli ihtiyaçlar için sarf edilmesi gibi konular vardı. Nota reddedildiği takdirde barışın sağlanamayacağı düşüncesi ve İgnatief'in telkiniyle notadaki üç maddenin Adalet Fermanında bulunması nedeniyle, nota 11 Şubat 1876'da kabul edildi. Ancak layiha asiler tarafından reddedildi ve daha köklü ıslahat istekleri geldi. Bu durum barışa Osmanlı Devleti'nin engel olmadığını gösterdi. Kont Andrassy Bulgar ve Giritlilerin de isyanıyla, isyan sahasının genişleyeceğine inanıyorlardı. Bu arada Bosna ve Hersek asileri Rusya, Sırbistan ve Karadağ tarafından da destekleneceklerine emin olduklarından tekrar silaha sarıldılar. Nitekim Karadağ'ın da yardımıyla bir süre sonra Bulgar isyanı da başladı.137

1867 Bulgar İsyanı

Din ve mezhep işleri bakımından Bulgarlar Fener Patrikhanesi'ne bağlıydı. 19. yy.'ın II. yarısında Bulgar köylüleri Rus ve Avrupa köylüsünden daha hür durumdaydı. Osmanlı idaresinin bozulması, Fener Patrikhanesinin kötü tutumu ve Rumlaştırma yolundaki çalışmaları, Bulgarlarda milli benliğin uyanması sonucunu doğurdu. Sırbistan ve Rusya'nın tahrik ve yardımları da bunu hızlandırdı. Bulgarlarda milliyet fikrinin uyanmasında eğitim ve fikir hareketlerinin temel teşkil ettiği görülmektedir. Bulgar eğitim ve kültür hayatında beliren canlılık, zengin kültürlü Bulgarları da etkilemişti. Bunlar Bulgar dilinde öğretim yapan okullar açtılar. Rusya'nın tahrikleri de bu zemin üzerinde Bulgar milli benliğinin uyanmasında çok tesirli oldu. Ruslar, subay, papaz, tüccar ve daha başka ajanları ile Bulgarlar arasında Osmanlı Devleti'ne karşı propagandaya girişti. 11 Mart 1870'de de Müstakil bir Bulgar kilisesi kuruldu.138

1867'de Bulgaristan'ı istiklale kavuşturmak için girişilen teşebbüslere Eflak ve Boğdan, Sırbistan ve Girit'de Osmanlı Devleti'ne karşı girişilen mücadeleler önemli rol oynamıştır. Osmanlı Devleti bu olaylar içinde en çok Bulgar ayaklanmalarına önem vermekteydi. Çünkü Bulgaristan İstanbul'a yakındı ve Balkanlar'ın da bir dereceye kadar merkezi sayılmakta idi. 1867'de Bulgar İhtilali, Bulgaristan dışında hazırlandı. Eflak ve Rus nüfuzundaki Beserabya'da Bulgar komitelerini teşkilatlandıran sevk ve idare merkezleri vardı.139 İşte bunların destek ve organizesiyle hazırlanan çeteler 1867'de Ziştovi yakınlarına gelerek Bulgarları isyan için teşvik ettiler.

Hacı Dimitri komutasında, talim ve terbiyeli, askeri üniformalı çeteler en iyi silahlara sahiptiler ve yağma hareketine girişmeyerek iyi bir idare için silaha sarıldıklarını iddia ediyorlardı. Halka dağıttıkları beyannamelerde Balkan Muvakkat Hükümeti tabiri yer alıyordu. Beyannamenin muhtevasına göre Bulgaristan'ın istiklali veya muhtariyeti isyanın başlıca hedefini teşkil ediyordu.140 Tuna Valisi Mehmed Sabri Paşa asileri bastırmakta gerekli sürati gösteremeyince Devlet Şurası Reisi Mithat Paşa olağanüstü memuriyetle Bulgaristan'a gönderildi. Paşa az zamanda çetelerin hareketini bastırdı. Ele geçirilen suçlular Rusçuk'ta ve Tırnava'da muhakeme edilerek idam edildiler. Mithat Paşa görevinin bitmesinden sonra hükümete verdiği raporda, Bulgaristan'da gelişmiş olan milliyet propagandası üzerinde durarak, devletçe, askerlik ve eğitim alanlarında alınması gereken tedbirleri sıraladı. Fakat bunlar, dikkate alınmadığı için Bulgaristan meselesi problem olarak kalmakta devam etti. 141

1876 Bulgar İsyanı

Bulgaristan, tuna vilayetinin kurulması ve aldığı tedbirlerle huzura kavuşmuşken; Bulgar kilisesine tanınan serbestlik Rusya'nın 1875'de Filibe Konsolosu Naydin ile Rusçuk Konsolosu Masnin'in kışkırtmalarıyla Kızanlık, Eski Zağra, Has Köy ve Çırpanlı Bulgarlar, topyekün isyana karar verdiler. Ancak Kızanlık ve Eski Zağra'daki hükümet memurlarının uyanıklığı sayesinde ayaklanma büyümeden bastırıldı ve ele başları hapsedildiler. Yakalanan asilerin sorgulanmasında, bütün Bulgaristan'da bir ihtilal hazırlığının yağıldığı ve Bulgaristan'a fiili yardım için Sırbistan'ın da savaşa hazırlandığına dair evrak ele geçirildi.

İgratiyef hadiseyi kendilerinin kışkırtmadığını söyleyip aslında Osmanlı Devleti'ni tehdit ederek Mahmud Nedim Paşa'yı kandırdı ve isyancıların liderlerini serbest bıraktırdı.142 Böylece Bulgaristan'da genel bir isyanın başlamasına zemin hazırlanmış oldu. Sadrazam bu hareketi ile Sırplara da savaş için hazırlanmaları hususunda, Osmanlı Hükümetinden endişe etmelerine gerek bulunmadığını garantilemiş oldu. Bulgaristan'da Slav ajanları Rus Çarı'nın ve hükümetinin himaye ve yardımına güvenerek Bulgarlar arasında Türk düşmanlığı ile istiklal fikrini rahatça yayıyorlardı. Rus casus Naydankeref; Bulgar köylülerini isyana hazırlamak memuriyetiyle Rus hükümeti tarafından Filibe'ye konsolos tayin edilmişti. 1876 Mayıs ayı için planlanan isyan Nisan'da, Otluk Köyü ve Pazarcık havalisindeki Bulgarların, Türk evlerini yakmaları ve halkı katletmeleriyle başladı. İsyan az zamanda Filibe'nin bütününe yayıldı.143

Filibe mutasarrıfı Aziz Paşa, isyan hareketini bastırmak için asker istediyse de, Mahmud Nedim Paşa, İgratiyef'in hadisenin genişlemesine yol açar ikazı üzerine yine asker göndermedi. Osmanlı Devleti'nin asilerle korumasız Türk köylülerini baş başa bırakması isyancıları güçlendirdi ve şiddet hareketleri arttı. Sonunda kendilerini korumak isteyen Türkler de silaha sarıldılar. Bulgaristan kan ve ateş içerisinde kaldı. İsyanın önemini anlayan Osmanlı Devleti, nihayet kuvvet gönderdi.  18.000 kişilik kuvvet şiddetli mukavemetten sonra isyanı bastırdı.144

Selanik Hadisesi

Avrat Hisarı nahiyesinde bir Bulgar kızı Müslüman olmaya karar vermiş ve bir Müslüman gibi giyinerek Selanik'e gelmişti. 6 Mayıs 1876'da kendisini üç zaptiye istasyondan alarak hükümet konağına götürecekti. Aslen Rum olan Amerika'nın Selanik konsolosu Lazeri'ye durum bildirildi. 145 Bunun üzerine konsolos, 150 kişilik bir Bulgar kuvvetiyle Bulgar kızı trenden iner inmez zaptiyelerin elinden alarak Amerikan konsolosluğuna götürdü. Ertesi gün hadiseyi duyan Müslümanlara bu durum hayli ağır geldi ve 5000 Müslüman hükümet konağına giderek vali Mehmed Refet Paşa'dan kızın kurtarılmasını istediler. Paşa'nın söz vermesine rağmen, topluluk Selim Paşa Camii'ne gelerek dağılmamaya karar verdi. Amerikan konsolos Lazeri'nin, kızın kendi isteğiyle konsolosluğa geldiğini söyleyip kızı vermemesi üzerine, kalabalık dağılmadı. Kendilerini yatıştırmaya gelen Vali Paşa'yı, camiide alıkoydular.

Fransız konsolosu Muline ve Almanya konsolosu Abot da halka dağılmaları için nasihatte bulunmak maksadıyla camiiye girmek üzere izin istediler. Ancak aynı gün öldürüldüler. İngiliz konsolosunun, Lazeri'yi ikna etmesiyle Bulgar kız hükümete teslim edildi. Bunun üzerine halk dağıldı. Bu hadise Avrupa'da büyük yankılar uyandırmıştır. Fransa, Almanya, Rusya, Avusturya ve İtalya Selanik limanına harp gemilerini göndererek suçluların cezalandırılmasını istediler. Bu gelişmeler karşısında Osmanlı hükümeti Selanik'e harp gemileriyle asker gönderdi. Ayrıca vali, hükümet tarafından değiştirildi. Suçlular mahkemeden sonra idam edildiler.146 Selanik hadisesi, bir Rus tertibiydi. Çünkü Selanik'e harp gemisi Rusya'nın İstanbul elçisi İgnatief'in başkanlığında toplanan büyük elçilerin görüşmeleri sonucu ortaya çıkmış ve uygulanmıştır.147

Berlin Memorandumu

Bulgar isyanının şiddetle bastırılması, Selanik hadisesinin meydana gelmesi, Medrese talebelerinin isyanı neticesinde, Sadrazam Mahmut Nedim Paşa görevinden alındı. Böylece Rusya'nın İstanbul'daki siyasi nüfuzu azaldı. Rusya Başbakanı Gorçakof bunu bir diplomasi hareketiyle telafi etmeye çalıştı. 12 Mayıs 1876'da Rus Çarı, Alman İmparatorunu ziyaret maksadıyla Berlin'e geldi. Gorçakof, Bismark ve Andraşi, Osmanlı İmparatorluğu'ndaki durumu gözden geçirdiler ve Gorçakof tarafından hazırlanan projeyi görüşerek Berlin Memorandumu haline getirdiler. Memorandumun önemi şöyle ifade ediliyordu. Osmanlı İmparatorluğu'nda, yabancı devletlerin vatandaşları ile Hıristiyan tebaanın emniyetlerinin tehlikede olduğu, Selanik hadisesiyle anlaşılmıştır. Bu gibi hadiselerin tekrarına engel olunmak için, büyük devletlerin tehlike hali olan bölgelere deniz kuvvetleri göndermeleri ve orada asayişi sağlayacak tedbirler almaları mümkündür. Bosna-Hersek isyanının bir an önce durdurulması için de asilerle iki aylık bir mütareke yapılmalı ve derhal ıslahata girişilmelidir.

Osmanlı Devleti ile asiler arasında yapılacak müzakerelerde şu esaslar görüşülecekti:

1- Vatanlarına geri dönen göçmenlere geçinebilecek gücü elde edinceye kadar yardım edilecek.

2- Bu yardım 30 Aralık tarihli notada yazılı karma komisyon ile müzakere olunacak.

3- Her türlü çarpışmanın önüne geçilmek için isyanın durdurulmasına kadar kuvvetler belli bir yere çekilecek.

4- Hıristiyanlar da Müslümanlar gibi silah taşıyacaklar.

5- Yabancı devlet konsolosları veya memurları genel olarak ıslahatın yürütülmesine ve özellikle göçmenlerin vatanlarına dönüşüne nezaret edecek.

Bu memorandumun özelliği Bosna ve Hersek'te, Avusturya ile Rusya'nın himayesi altında bir ıslahat programı uygulanmasını sağlamaktır. Konsolosların kontrolü altında yapılacak bu ıslahat hareketlerinde başarısızlık halinde başka tedbirler almak hususunda ilgili devletler müdahale edebileceklerdir. Berlin Memorandumu, Osmanlı Devleti'ne gönderilmeden önce Paris Antlaşması'nı imzalamış olan devletlerin onayına sunuldu.148 İtalya ve Fransa memorandumu kabul ettiler. İngiltere 15 Mayıs 1876'da red cevabı verdi. Bunun ardından İtalya ve Fransa da muvafakatlarını geri çektiler. İngiltere her ihtimale karşı Akdeniz filosunu da Çanakkale önlerine gönderdi. Bu hareketi İstanbul'da Türklerin İngilizler tarafından desteklendiği izlenimini kuvvetlendirdi. 30 Mayıs'ta memorandumun Osmanlı Hükümetine tebliğ edilmesi kararlaştırılmışsa da Osmanlı Devletinde saltanat değişikliği nedeniyle bu müdahale hiçbir zaman uygulanamamıştır.149

Sultan Abdülaziz'in Hal'i (1876)

Hersek isyanı, yabancı devletlerin Osmanlı Devleti'ne müdahaleleri, Bulgaristan İhtilâli, Selanik vakası; Avrupa kamuoyunun Türkler aleyhine dönmesi, Mahmut Nedim Paşa'nın Rus yanlısı politikaları, Tenzil-i Faiz kararından dolayı, İstanbul'da yönetim karşıtı olaylar başladı. Halk arasında Abdülaziz ve Bab-i Ali aleyhinde muhalefet güçlendi. İstanbul'da İslam ve Hıristiyan ahalinin birbirlerini boğazlayacakları yolunda rivayetler dolaşmaya başladı. Silahçı dükkanlarından bütün silahların satın alınması ve herkesin silahlanmaya başlaması işe daha ciddi bir boyut kattı.

Diğer taraftan "İstanbul'da asayiş bozuktur", diyen İgnatief, Abdülaziz'in kendi milletine ve askerine güveni kalmadığı gerekçesiyle İstanbul'a otuz bin kadar Rus askeri getirmek tedarikinde bulunduğu rivayeti halkın diline düşmüş, hoşnutsuzluk artmıştı.150 Bütün bu gidişatın bir sorumlusu olmalıydı. Kamuoyuna göre sorumlu Sadrazam Mahmut Nedim Paşa idi. O, yerinde durdukça durumun düzelmesine imkan yoktu ve sadaretten uzaklaştırılmalıydı.

Sadrazama muhalif olanlardan Mithat Paşa daha önce Adliye Nezaretinde, Hüseyin Avni Paşa seraskerlikte bulunmuştu. Mahmut Nedim Paşa, Hüseyin Avni Paşa'yı, Bursa valiliği ile İstanbul'dan uzaklaştırınca Mithat Paşa da ittifakla Adliye Nezareti'nden istifa etmişti. Mithat Paşa ve Hüseyin Avni Paşa, kamuoyunun hissetmekte olduğu hoşnutsuzluklardan istifadeye kalkışarak hükümet aleyhine bir hareket hazırlamaya koyuldular. Ordunun yüksek komuta mevkilerinde bulunan kimseler henüz bir hükümet darbesi yapacak düşüncede değildiler.

Genç Osmanlılar Cemiyeti ise henüz etkisiz bir teşekküldü. Tek çıkar yol büyük bir halk nümayişi idi. Halkı böyle bir nümayişe hazırlamak kolay değildi. Fakat medrese talebeleri ayaklandırıldığı takdirde, halkın da kendiliğinden onlara katılması kesindi. Bu sebeple İstanbul medreselerindeki talebeleri el altından kışkırttılar. 151

Özellikle Bosna-Hersek ve Bulgaristan bölgelerinden gelen talebeler, sadrazamın buralardaki Müslümanların katlinden sorumlu olduğunu düşündükleri için daha kolay ayaklandılar.152 10 Mayıs 1876'da, Fatih, Beyazıt ve Süleymaniye Medreselerindeki talebeler, derslerini bıraktılar ve Müslümanların çiğnenmesine sebep olanların cezalandırılması isteğiyle, Fatih ve Beyazıt Meydanı'nda toplanarak maksatlarını şöyle ifade ediyorlardı: "Devlet ve memleketin hukuk ve istiklali çiğnendiği bir zamanda derslerle uğraşmak hamiyet ve diyanet şiarı değildir. Her tarafta İslamlar, Hıristiyanların tahrik ve eziyetlerine zebun oluyor.

Buna sebep olan büyükleri ortadan kaldırmak şer'an cümlemize vazife borcudur". Talebelere halktan da katılanlar oldu. Kalabalık bundan sonra Bab-ı Ali önüne gelerek "Sadrazam ve Şeyhülislamı istemiyoruz" diyerek bağırmaya başladılar.153 Mahmut Nedim Paşa talebenin gelmesinden önce Bab-ı Ali'den, Şeyhülislam Hasan Efendi de Bab-ı Meşihatten ayrılmış bulunuyordu. 154 Abdülaziz, bunları bir bölük askerle dağıtabilecekken, baş mabeyinci Hafız Mehmet Bey'le ser yaver Halil Paşa'yı, toplanan kalabalığın ayağına gönderip, isteklerinin yerine getirileceğini bildirdi. Nümayişçiler, istekleri gerçekleşmedikçe dağılmayacaklarında ısrar ettiler. Bunun üzerine memurlar saraya döndüler ve gördüklerini, duyduklarını padişaha anlattılar. Talebeler Cuma günü daha da çoğalmışlardı. Sarayın duruma fazla direnemeyerek 12 Mayıs 1876 Cuma günü Mütercim Rüştü Paşa'nın sadarete, Hasan Hayrullah Efendi'nin Şeyhülislamlığa, Hüseyin Avni Paşa'nın seraskerliğe ve Mithat Paşa'nın Meclis-i Vükela'ya memur edildiklerini ilan etmesiyle talebeler dağıldı. Eski Serasker Abdi Paşa da Serdar-ı Ekrem unvanıyla Bulgaristan'a gönderildi.155

Sadrazam Rüştü Paşa, askerlik mesleğinden yetişmekle beraber siyasete ve idareye yeteneği vardı. Abdülaziz'in tahta çıkmasından sonra üç defa seraskerliğe, iki defa da sadrazamlığa getirilmişti. Abdülaziz'e göre büyük işler görecek çapta bir adam değildi. Sultan Abdülaziz bu tayini istemeyerek yapmıştı. Sadrazam Rüştü Paşa, iktidar hırsına sahip, zayıf karakterli padişahı fazla sevmeyen biriydi.

Hüseyin Avni Paşa, Fuat ve Ali Paşaların himayesinde sivrilmiş kimselerdi. Birkaç defa seraskerlik makamına getirilmiş, bir defa da sadarete gelip, padişahın itimadını kaybederek bu makamdan azledilmişti. Mahmut Nedim Paşa'nın sadrazam olmasıyla İstanbul'dan uzaklaştırılmıştır. Her ne kadar Mahmut Nedim Paşa'nın ikinci sadaretinde tekrar seraskerliğe getirilmiş ise de bu makamda pek az kalmış ve Bursa'ya sürülmüştü. Bütün bunlar Hüseyin Avni Paşa'nın Abdülaziz'e kin bağlamasına sebep olmuştu.

Mithat Paşa, valiliklerde başarılı olmuş, kendisini bu başarıları ile ispatlamıştı. Devletin içinde bulunduğu buhranlardan kurtulmasını Meşrutiyet'in ilanı ile mümkün görüyordu. Bu bakımdan Genç Osmanlılar Cemiyeti'nin lideri olarak kabul edilmekte idi. Hasan Hayrullah Efendi Abdülaziz'in imamlığında bulunmuştu. Ancak Padişah kendisi hakkında iyi bir fikir sahibi değildi. 156 Bu dört şahsiyetin, devlet idaresi hakkındaki düşünceleri arasında keskin farklar vardı. Bununla beraber iki noktada birleşiyorlardı; Birincisi kendilerini devamlı olarak devletin yüksek mevkilerinden uzaklaştırmış olan Mahmut Nedim Paşa'ya düşmanlık, ikincisi kendilerine hiçbir zaman güvenmemiş olan Abdülaziz'e güvensizlik.157

Vükela heyeti, padişahın kendilerinden hoşnut olmadığını biliyordu. O'nun, zaman kazanmak istediğini ve uygun göreceği anda Mahmut Nedim Paşa'yı tekrar sadarete getireceğini düşünmekte idiler. Böyle bir durumda ise sadece mevkilerini kaybetmeyecekler, son ayaklanmanın failleri olarak cezalandırılmalarına girişilecekti. Bu ihtimallere karşı koyabilmek için tek çıkar yol, Abdülaziz'i tahtından indirmekti.

Bu fikir ilk defa vükela heyetinde Serasker bulunan Hüseyin Avni Paşa tarafından benimsenmişti. Paşa, daha Şirvanizade Rüştü Paşa sadrazamken bu fikrini ona aktarmış, sadrazam bu fikre yanaşmamıştı. Hüseyin Avni Paşa bir defa da, padişahın Alemdağı'ndaki kasrına gitmesini fırsat bilerek orada onu tutmayı ve Sultan Murat'ı tahta çıkarmayı tasarlamıştı. Fakat padişahın İstanbul'a erken dönmesinden dolayı teşebbüse geçememişti. Mithat Paşa'nın, Abdülaziz'le ilgili maksadı Kanun-ı Esasi'nin ilanı idi. Rüştü Paşa ise mevkiinden emin değildi. Saraya da küskün olmakla beraber Abdülaziz'i hal' etmek fikri yoktu. Hüseyin Avni ve Mithat Paşalar tarafından kendisine bu fikir kabul ettirildi. Hal'den önce, Abdülaziz'in annesi Pertevniyal Valide Sultan, Cevher Ağa vasıtasıyla Mithat Paşa'dan yeni bir layiha yazmasını istemişti. Ancak Paşa, bu layihanın uygulanmasına söz verilirse yazılabileceğini söylemiş ve buna dair sözü alınca 4-5 maddelik bir layiha tanzim edip, ertesi gün Valide Sultan'a takdim etmişti.

Bu arada Hüseyin Avni Paşa, bütün hazırlıkların tamamlandığını söyleyince Mithat Paşa, gerekli tedbirlerin alınmasına dair bir layiha yazdığını ve kabul edilirse hal'e gerek olmadığını bildirdi. Ancak Hüseyin Avni Paşa, bunu olumlu bulmadı ve hal'in kaçınılmaz olduğunu söyledi. Bundan sonra yazılan layihanın uygulanmasına dair kesin bir söz alamayan Mithat Paşa Hüseyin Avni Paşa'ya iştirak etti. 158 Daha sonra, Şeyhülislam Hayrullah Efendi'nin ikna edilmesine geçildi. Mithat Paşa'nın konağında, Anadolu kazaskerlerinden fetva emini Kara Halil Efendi'nin de bulunduğu bir toplantı düzenlendi. Kara Halil, "Bu emr-i hayra çarşaf kadar fetva veririm" deyince işin şer'i tarafı da sağlama bağlanmış oldu. Vükela Heyeti bu sıralarda, İstanbul kamuoyunda, hal hadisesini destekleyecek bir psikoloji de görüyordu. Bu arada, Vükela Heyeti, Mahmut Nedim Paşa'nın tekrar sadrazam olması ihtimalinin söz konusu olduğunu saray muhitinden öğrenince padişahın tahttan indirilmesi için harekete geçmeye karar verdi.159

Hal'in gerçekleşmesi için ordunun ve donanmanın elde edilmesi gerekiyordu. Bunun için Hüseyin Avni Paşa, Harp Okulu komutanı Süleyman Paşa'yı, Şurayı Askeri Reisi Redif Paşa'yı ve Bahriye Nazırı Kayserili Ahmet Paşa'yı ikna etmeyi başardı. 26 Mayıs 1876'da Paşa'nın yalısında yapılan bu toplantı da hal'in ayrıntısı da görüşüldü. Tarih 31 Mayıs Çarşamba günü olarak tespit edilmişti. İşe girişmek için hal fetvasını almaktan ve beklemekten başka yapacak iş kalmamıştı. Fetva vermek hususunda Şeyhülislam son anda tereddüt etti. Bunun üzerine Süleyman Paşa kendisine gönderilerek ikna edildi. Alınan fetva şöyleydi: "Emir'ül Mü'minin olan zeyd muvazenesiz ve siyaseti bilmeyen bir kimsedir. Miri mallarını devlet ve milletin tahammül edemeyeceği bir şekilde şahsi masraflarına harcıyor, dini ve dünyevi işleri bozup karıştırıyor, devlet ve milleti tahrip ediyor. Padişah olarak durması devlet ve millet için zararlı olsa, hal'i lazım olur mu? El cevap: olur."160

Abdülaziz olan bitenden habersizdi. 29 Mayıs Pazartesi günü Hüseyin Avni Paşa'yı saraya çağırdı. Bu davet, Paşa'yı ürküttü. Padişahın hal' meselesini öğrenmiş olduğunu düşünmeye başladı ve işlerini bahane ederek bu davete katılmadı. Derhal arkadaşlarını Seraskerlik dairesinde toplayarak hal' işinin biran önce bitirilmesi kararının alınmasını sağladı. Hareket için yeni tarih 30 Mayıs olarak kararlaştırıldı. Süleyman Paşa, Harp Okulu talebesiyle sarayın veliaht dairesini tutacaktı. Redif Paşa, Dolmabahçe tarafını taburlarıyla muhafaza edecekti. Bahriye Nazırı Ahmet Paşa, donanma sandallarına bindirilmiş deniz erleriyle sarayın deniz cihetinden irtibatını kesecekti. Saray civarındaki karakolda mevcut, padişahın muhafaza birliği; subay ve erlerine güvenilemeyeceği için bunlar tehdit edilerek silahları alınacak ve Taşkışla'da hapsedileceklerdi. Saraya girip çıkmak şiddetle men edilecekti.

Abdülaziz'in durumu kavrayarak karşı koymak ümidiyle, Derviş Paşa'yı serasker tayin edip seraskerlik dairesindeki kuvvetleri kullanmayı istemesi ihtimaline karşı da, Haliç Köprüleri açık tutulacak ve Derviş Paşa'nın, Yüksekkaldırım'daki konağının etrafına asker konulacaktı. Bu plan, harfi harfine uygulandı. Saray sarıldıktan sonra, Süleyman Paşa'yanında beş subay ile Veliaht Murat Efendi'nin dairesine gitti .161 Murat Efendi, daha önce hal'in Salı günü öğle vaktinde yapılacağından haberdar edilmişti. Değişiklikten haberi yoktu. Süleyman Paşa'yı elinde silahla karşısında görünce telaşa kapıldı ve dairesinden çıkmak istemedi. Süleyman Paşa, Murat Efendi'yi güç bela ikna edebildi ve daireden çıkardı. Sarayın dışında, Sultan Murat'ı Hüseyin Avni Paşa karşıladı ve O'na biat etti. Ondan sonra da seraskerlik dairesine götürdü.

Orada Sadrazam, Şeyhülislam ve Mithat Paşa yeni padişaha biat ettiler. Sultan Murat'ın cülusunu ilan eden topların gürültüsü ile Abdülaziz uyandı ve hemen durumu anladı. Bu sırada Redif Paşa tarafından görevlendirilen Darüssaade Ağası Cevher Ağa Abdülaziz'e gelerek hal' edildiğini bildirdi ve derhal Topkapı Sarayı'na nakledileceği hususunda yeni padişahın iradesini kendisine tebliğ etti. 162 Bu suretle Abdülaziz devri kapanmış oldu.

Abdülaziz'in Ölümü

Abdülaziz, Dolmabahçe Sarayı'ndan, Topkapı Sarayı'na hüzünlü bir şekilde ailesiyle birlikte nakledildi. Ancak kendisine III. Selim'in dairesinin ayrılmış olduğunu görünce çok üzüldü ve buraya öldürülmek üzere geldiğini düşünmeye başladı. Fazlasıyla sıkılan Abdülaziz yeni padişaha yazdığı iki mektupla Feriye Sarayı'na geçmek istediğini bildirdi. İkinci mektuptan sonra V. Murat kendisine olumlu cevap verdi ve Abdülaziz Feriye Sarayı'na nakledildi. Burada çevresindeki kimseye güvenmiyor ve her şeyden şüpheleniyordu. Çeşitli sebeplerle güvendiği adamları yanından uzaklaştırılan ve zaman zaman hakaretlere uğrayan Abdülaziz, 3 Haziran Pazar sabahı odasından çıkıp abdest almak üzere abdesthaneye gitmişti. Eski padişah abdest aldıktan sonra tekrar odasına döndü ve sakalını düzeltmek için bir makas temin etti. Daha sonra içeride bulunan validesini çıkartıp kapıyı kapattı. Bu durum, Valide Sultan ve nöbetçi kalfaları şüphelendirdiğinden, onlar, başmabeynci Fahri Bey'i çağırıp durumu kendisine anlattılar. Bu sırada yan pencereden kapalı odayı gözetleyen bir cariye, Abdülaziz'in aynaya bakıp sakalını düzelttiğini haber vermiş, bunun üzerine Valide Sultan, Fahri Bey'i alıp aynı yerden odayı gözetlemeye başlamıştı. Fakat bir şey göremeyince belki kendisine bakıldığını hissetmiştir diye pencereden çekildi. Valide Sultan çekildikten kısa bir zaman sonra Abdülaziz'in odasından iniltiler işitilmeye başladı. Daire halkı telaşa kapılarak kapıyı zorlamaya başladılar ve kapı, kilidi kırılarak açılıp odaya girildiğinde eski hükümdarı, kolu sıvalı, başı açık olarak odanın yan minderi üzerinde sağ tarafına yatmış ve kana bulanmış olarak gördüler. Abdülaziz'in sıvalı kollarının damarlarından kan akmakta ve önünde küçük bir makasla, Sure-i Yusuf sahifesi açık Kur'an-ı Kerim bulunmaktaydı.

Manzara karşısında kadınlar çığlıklar kopararak camları kırmaya başladılar. Henüz hayatta bulunan eski padişah annesinin kucağındaydı. Fahri Bey, hekim bulmak için aşağı kata indi.

Nöbetçiye kapıyı açtırdı. Duyulan feryatlar üzerine karakol tarafından İzzet Bey askerlerle birlikte geliyordu. Fahri Bey kendisiyle karşılaşıp ondan hekim istedi. Fakat karakolda hekim yoktu. Daha sonra İzzet Bey, Fahri Bey'le beraber üst kata çıktılar. Olay yerine ilk gelen doktor, Avni Paşa, kendisine artık bir şey yapılamayacağını söylemiş ve eski padişah, validesinin kucağında ve maiyetinden birçok kadınların önünde ruhunu teslim etmiştir. Abdülaziz'in çocukları, yanına bırakılmadılar.

Feriye Sarayı'nın karşısında Paşa Limanı'ndaki yalısında oturan Hüseyin Avni Paşa, saraydaki hareketliliği fark ederek hazır bulunan beş çiftesine atlayarak olay yerine ilk önce yetişen kişi olmuştur.163 O esnada yalıda Paşa'nın yanında bulunan Paris sefiri Veliyüddin Paşa, Hüseyin Avni Paşa'nın pencereden sık sık saraya baktığını ve feryatlar üzerine rıhtımda hazır duran kayığına binerek karşı tarafa geçtiğini söylemiştir. Bu ifade, olayın cinayet olduğuna inananların önemli delillerinden birini teşkil etmektedir.164

Hüseyin Avni Paşa, cenazeyi karakola naklettirmiş, Abdurrahman Şeref'in bildirdiğine göre; altına neferlere mahsus ot yataklardan birini koydurup pencerelerden bir perde kopartarak merhum padişahın üzerine örttürmüştü. Vükela, Abdülaziz'in ölümünü, Fahri Bey'den dinledi ve bununla yetinerek, ayrıca bir soruşturma açılmasına gerek görmedi. Çağrılmış bulunan 19 doktor cesedi muayene etti. Raporun son kısmı şöyle idi: "Saniyen, bize irae olan alat, cüruhu mezkureyi husule getirebilir, salisen cüruhun heyet ve istikametinden ve bunları husule getirmiş olan aleti cerihadan bir intihar vukua geldiği istidlal olunuyor. Binaenaleyh Çırağan Sarayı hümayunu karakol hanesinde yapmış olduğumuz iş bu mazbata acizanemiz imza ve takdim kılındı".165

Böylece Abdülaziz'in ölümü bir intihar olarak kabul edilip resmen ilan olundu. Ancak usulüne uygun bir soruşturma yapılmayışı birçok kişinin cinayetten şüphelenmesine sebep olmuştur. Abdülaziz'in intihar ettiği iddiasında bulunanların en önemli delilleri, mazul padişahın tahttan indirilmesini hazmedemeyen bir yapıya sahip olması, hakir bir hayat yerine ölümü tercih etmesi ve sık sık intihardan söz ederek ilk ikamete mecbur tutulduğu Topkapı Sarayı'nda zehir istemiş olmasıdır.

Cinayet tezine ihtimal verenler ise, delil olarak Abdülaziz'in, serasker Hüseyin Avni Paşa tarafından öldürülmek istenişini ve seraskerin bu niyetini Mithat Paşa ile Sultan Murat'a açtığını, ancak reddedildiğini, bu arada Abdülaziz'in hizmetine dolgun maaşlarla yerleştirilen hizmetkarların da Hüseyin Avni Paşa'nın adamları olduğunu göstermektedirler. II. Abdülhamid döneminde, Abdülaziz'in ölümünden beş yıl sonra yapılan muhakeme ile ölümün intihar değil cinayet yoluyla olduğuna karar verilmiş, içlerinde Mithat Paşa'nın da bulunduğu on bir kişi idama mahkum olmuş ve bu karar padişah tarafından müebbede çevrilmiştir. Bununla birlikte, bu mahkeme kararı da meseleyi tam olarak aydınlığa kavuşturamamıştır. Bu konu hakkında arşiv vesikalarını inceleyerek araştırma yapan tarihçilerden Abdurrahman Şeref ile İbnülemin Mahmut Kemal İnal, kesin bir karara varmaktan kaçınmışlardır.

Ancak İbnülemin'in şu tespiti dikkat çekicidir: "Sultan Abdülaziz katledilmiş ise katlettiren Hüseyin Avni Paşa'dır. İntihar etmiş ise müsebbibi ve diğer tabirle manevi katili yine Hüseyin Avni Paşa'dır".166 Uzunçarşılı, ise Yıldız Arşivi'ndeki belgelere dayanarak yazdığı eserinde mahkemenin kuruluş ve işleyişi ile ilgili olumsuz yargılar ortaya koymuştur. Mithat Paşa da Mirat-ı Hayret isimli eserinde olayın cinayet olmadığına dair savunmasını ortaya koymuştur.

Çerkez Hasan Olayı

Abdülaziz'in hal'i, bu hadisede rolü olan ve padişahı öldürmekle suçlanan serasker Hüseyin Avni Paşa'ya karşı Abdülaziz'in yakınları arasında düşmanlık ve kin duyulmasına sebep olmuştur. Bunlardan biri de Çerkez Hasan'dı. Kendisinin Bağdat'a tayininden de rahatsız olan Hasan Bey, Mithat Paşa'nın Beyazıt'taki konağında 15 Haziran 1876'da Hüseyin Avni ve Reşit Paşaları öldürmüştür. Bunların dışında kendisini yaralayan, Mithat Paşa'nın adamlarından Mühtedi Ahmet Ağa'yı, serasker kapısından gelen zaptiyelerin ateşine cevap vererek bir zaptiyeyi öldürmüş, diğerini yaralamış, yakalandıktan sonra kendisine hakaret eden sadaret yaverlerinden Bahriye Kol Ağası Şükrü Bey'i çizmesinde sakladığı tabancayla öldürmüştür. Fakat Mithat ve Mehmet Rüştü Paşa'ya dokunmadığı görülen Çerkez Hasan, yapılan muhakemeden sonra idam edilmiştir.167



1 Danişmend, İ.H., İzahlı Osmanlı Tarihi Kronolojisi, cilt IV, İstanbul, 1972, s. 121.
2 Yücel, Y., 'Açış Konuşması', Mustafa Reşid Paşa ve Dönemi Semineri Bildiriler, 13-14 Mart 1985, Ankara, 1994, s.2
3 Küçük, C., 'Abdülmecid', Diyanet İslam Ansiklopedisi, cilt I, İstanbul, 1988, s. 262.
4 Danişmend, a.g.e., s. 196.
5 Subaşı,T., Anglo-Ottoman Relations and the Reform Question in the Early Tanzimat Period 1839-1852: With Special Reference to Reforms Concerning Ottoman Non-Muslims, Basılmamış Doktora Tezi (University of Birmingham), İngiltere, 1995, s. 55.
6 Mustafa Nuri Paşa, Netayicü'l-Vukuat, Kurumları ve Örgütleriyle Osmanlı Tarihi, (neş. Neşet Çağatay), cit II-IV, Ankara, 1980, s. 276.
7 Mehmed Ali Paşa hakında geniş bilgi için, bkz., Altundağ, S., 'Mehmed Ali Paşa' İslam Ansiklopedisi, VII, İstanbul. 1970, ss. 574-80.
8 Karal, E.Z., Osmanlı Tarihi, cilt V, Ankara, 1995, s. 196.
9 Öztuna, Y., Büyük Türkiye Tarihi, cilt VII, İstanbul, 1978, s. 24. Danişmend, a.g.e. s. 121.
10 Danişmend, a.g.e. s. 121.
11 Subaşı, T., "Anglo-Ottoman Relations Before the Tanzimat" New Millennium Perspectives in the Humanities, Global Publications, New York, 2001, s. 228.
12 Hünkar İskelesi Anlaşmasının metni için bkz., Hertslet, E., The Map of Europe by Treaty, IV cilt, London,-1875-1891, cilt II, no 168, s. 925. Palmerston'un Hünkar İskelesi Anlaşması sonrasındaki politikası hakkında bkz., Baker, R.L., 'Palmerston on the Treaty of Unkiar Skelessi', The English Historical Review, XLIII, 1928, ss. 83-9.
13 Altundağ, S., 'Kavalalı Mehmet Ali Paşa İsyanı Esnasında, Namık Paşa'nın Yardım Talep Etmek Üzere 1832 Senesinde Memuriyet-i Mahsusa ile Londra'ya Gönderilmesi', Belleten, VI, 1942, ss. 229-51.
14 'Your Turk is a Mahommedan it seems, and therefore an ally not fit for a Christian... but an alliance with a Mahommedan may be as good as a peace with an Atheist'. Subaşı, T., "Anglo-Ottoman Relations before the Tanzimat" New Millennium Perspectives in the Humanities, Global Publications, New York, 2001, ss. 228.
15 İngilternin Osmanlı Devletine karşı politikasındaki bu değişiklik için bkz., Webster, C., The Foreign Policy of Palmerston 1830-41: Britain, the Liberal Movement and the Eastern Question, 2 cilt., New York, 1969.
16 Gooch, G.P., 'The Eastern Crisis of 1840, Extract from the Unpublished Papers of Lord John Russell', The Cambridge Historical Journal, I, 2, 1924, ss. 170-77.
17 Uçarol, R., Doğuştan Günümüze Büyük İslam Tarihi, cilt XI, İstanbul, 1993, ss. 417-420.
18 Uçarol, R., Siyasi Tarih, İstanbul, 1985, s.134.
19 Danişmend, a.g.e., s. 130.
20 Mısır Meselesi hakkında daha geniş bilgi için bkz., Babıali, Hariciye Nezareti, Mısır Meselesi, İstanbul, 1334 ve Altundağ, S., Kavalalı Mehmed Ali Paşa İsyanı ve Mısır Meselesi 18311841, Ankara,1945.
21 Uçarol, Doğuştan Günümüze, s. 423.
22 Karal, a.g.e., s. 208.
23 Boğazlar Meselesi ile ilgili daha geniş bilgi için bkz., Altundağ, S., 1841 Boğazlar Meselesi: Büyük Devletlerin Akdenizde Mücadeleleri 1839-1841, İstanbul,1941. Erkin, F.C., Türk Soviyet İlişkileri ve Boğazlar Meselesi, Ankara, 1968. Tukin, C., Osmanlı İmparatorluğu Devrinde Boğazlar Meselesi, İstanbul 1947. Puryear, V.J., England Russia and the Straits Question 1844-1856, California, 1965. Beydilli, K., 'Karadenizin Kapalılığı Karşısında Avrupa Küçük Devletleri ve Miri Ticaret Teşebbüsü', Belleten, cilt LV, sayı 214, Ankara, 1991.

24 Boğazlar Anlaşmasının metni için, bkz., Erim, N., Devletlerarası Hukuk ve Siyasi Tarih Metinleri, cilt I, Ankara, 1953, ss. 311-3. Hurst, M., Key Treaties for the Great Powers 1814-1914, 2 cilt., London, 1972.
25 Tukin, a.g.e., ss. 227-8.
26 Osmanlı Devletini paylaşma projeleri için bkz., Bolsover, G.H., 'Nicholas I and the Partition of Turkey', The Slavonic and East European Review, 27, 1948-9, ss. 115-45. Henderson, G.B., (ed.), 'The Seymour Conversations, 1853', Crimean War Diplomacy and Other Historical Essays, 1933, ss.
241-47.
Süslü, A., 'Osmanlı İmparatorluğunu Paylaşma Projeleri, 1807-1812', Belleten, XLVII, 187, 1983, ss. 745-74.
27 Karal, a.g.e., s. 209.
28 Tukin, C., 'Girit', İslam Ansiklopedisi, İstanbul, 1970.
29 Osmanlı Devletinde Gayr-ı Müslimlerin yönetimleriyle ilgili bkz., Eryilmaz, B., Osmanli Devletinde Gayrimüslim Teb'anin Yönetimi, İstanbul, 1990.
30 Tekindağ, Ş., 'Lübnan', İslam Ansiklopedisi, İstanbul, 1970.
31 Ma'oz, M., 'The Balance of Power in the Syrian Town during the Tanzimat Period, 18401861', Bulletin of the School of Oriental and African Studies, 29, 2, 1966, ss. 277-301.
32 Karal, a.g.e., ss. 212.
33 Danişmend, a.g.e., s. 135.
34 Karal, a.g.e., ss. 212-3.
35 Uçarol, Doğuştan Günümüze, s. 450.
36 Karal, a.g.e., cilt VI, ss. 30-1.
37 Karal, a.g.e., ss. 35-6.
38 Danişmend, a.g.e., s. 195.
39 Danişmend, a.g.e., s. 196.

40 Ayrıntılı bilgi için, bkz., Ulman H., 1860-1861 Suriye Buhranı: Osmanlı Diplomasisinde Bir Örnek Olay, Ankara, 1966. Gökbilgin, M.T., '1840 dan 1861'e Kadar Cebel-i Lübnan Meselesi ve Dürziler', Belleten, X, Ankara, 1946. Ma'oz, M., Ottoman Reform in Syria and Palestine, 1840-1861: The Impact of the Tanzimat on Politics and Society, New York, 1968.
41 Karal, a.g.e., cilt VI, s. 42
42 Danişmend, a.g.e. s. 138.
43 Yorga, Osmanlı Tarihi (çev. B.S. Baykal), cilt V, Ankara, 1948, s. 494.
44 Florescu, R.R., 'Stratford Canning, Palmerston and the Wallachian Revolution of 1848', Journal of Modern History, 35, 3, 1963, ss. 227-44.
45 Danişmend, a.g.e., ss. 186-7.
46 Eflak ve Boğdan'ın birleşmesinde İngiliz elçisi Stratford Canning'in rolü hakkında bkz., Marinescu, B. & Wagner, G., The Union of the Romanian Principalities in the Concerns of Stratford Canning as Ambassador in Constantinople 1853-1858', Revue Roumaine d'Histoire, 9,2, 1970, ss. 261-9.
47 Karal, a.g.e., s. 63.
48 Uçarol, Doğuştan Günümüze, s. 455.
49 Subaşı, a.g.e., s. 98.
50 Karal, a.g.e., cilt V, ss. 213-4.
51 Uçarol, Doğuştan Günümüze, ss. 454-5.
52 Altınay, A.R., 'Mülteciler Meselesine Dair Fu'ad Efendi'nin Çar Birinci Nikola ile Mülâkati', Türk Tarih-i Encümen-i Mecmuasi, 12, 89, 1925, ss. 361-86 ve 13, 90, 1926, ss. 1-41.
53 Kurat, A. N., Türkiye ve Rusya, Ankara, 1970, ss. 68-9, Karal, a.g.e., ss. 213-7, Yorga, a.g.e., ss. 418-9.
54 Osmanlı Devleti'ni paylaşma projeleri için bkz., Bolsover, G.H., 'Nicholas I and the Partition of Turkey', The Slavonic and East European Review, 27, 1948-9, ss. 115-45. Henderson, G.B., (ed.), 'The Seymour Conversations, 1853', Crimean War Diplomacy and Other Historical Essays, 1933, ss. 241-47. Süslü, A., 'Osmanlı İmparatorluğunu Paylaşma Projeleri, 1807-1812',
Belleten, XLVII, 187, 1983, ss. 745-74.
55 Karal, a.g.e., s. 222.
56 Balta Limanı anlşması için bkz., Kütükoğlu, M.S., Osmanlı-İngiliz İktisadi Münasebetleri I, 1580-1838, Ankara, 1974.
57 Bailey, F.E., 'The Economics of British Foreign Policy, 1825-1850', The Journal of Modern History, XII, 4, 1940, ss. 449-85.
58 Uçarol, Doğuştan Günümüze, ss. 459-60.
59 Temperley, H., England and the Near East: The Crimea, London, 1936.
60 Kutsal yerler problemi ve Osmanlı Hükümetinin uyguladığı politika hakkında bkz., Baykal, B. S., 'Makamat-ı Mübareke Meselesi ve Babıali' Belleten, XXII, Ankara, 1959.
61 Uçarol, Siyasi Tarih, s. 152.
62 Karal, a.g.e., s. 223.
63 Uçarol, Siyasi Tarih, s. 154.
64 Karal, a.g.e., s. 227.
65 Mustafa Nuri Paşa, a.g.e., ss. 143-4.
66 Subaşı, a.g.e., ss. 98-9. Temperley, H., England and the Near East: The Crimea, London, 1936.
67 İstanbul da uzun yıllar İngiltere elçiliği yapan ve Osmanlı Hariciye mensuplarından fazlasıyla itibar gören Stratford Canning hakkında geniş bilgi için, bkz., Lane-Poole, S., The Life of the Right Honourable Stratford Canning: Viscount Stratford de Redcliffe, 2 cilt., London, 1888. Lane-Poole, S., 'Canning, Stratford', Dictionaery of National Biography, III, 1908, ss. 883-96. Warr, M., A Biography of Stratford Canning, Oxford, 1989.
68 Karal, a.g.e., ss. 231-2.
69 Henderson, G.B., (ed.), 'The Foreign Policy of Lord Palmerston', Crimean War Diplomacy and Other Historical Essays, 1933, ss. 190-206.
70 Uçarol, Doğuştan Günümüze, s. 467.
71 Slade, A., Türkiye ve Kırım Harbi, (çev. Rıza Seyfi), İstanbul, 1943.
72 Danişmend, a.g.e. s. 146.
73 Karal, a.g.e., ss. 234-5.
74 Canning'in bu olaylardaki rolu hakkında bkz., Skene, J.H., With Lord Stradford in the Crimean War, London, 1883.

75 Karal, a.g.e., ss. 237-8.
76 Akgündüz, A., İslam Hukukunda Kölelik ve Cariyelik Müessesesi ve Osmanlı'da Harem, İstanbul, 1995, s. 296.
77 Danişmend, a.g.e., s. 173.
78 Baykal, B.S., 'Paris Kongresi ve Anlaşması (30 Mart 1856) ', Aylık Ansiklopedi, Cild II, İstanbul, 1940.
79 Davison, R.H., 'Ottoman Diplomacy at the Congress of Paris (1856) and the Question of Reform', VII. Türk Tarih Kongresi, Kongreye Sunulan Bildiriler, 2 cilt. Ankara, 1973, II, ss. 580-6.
80 Paris Anlaşması hakkında daha geniş bilgi için, bkz., Danişmend, a.g.e., 178-82. Templerley, H., 'The Treaty of Paris of 1856 and its Execution, Part I', The Journal of Modern History IV, 3, 1932, ss. 387-414 ve II, IV, 4, 1932, ss. 523-43.
81 Küçük, a.g.m., s. 262.
82 Uçarol, Doğuştan Günümüze, s. 478.
83 Uçarol, Siyasi Tarih, s. 222.
84 Yorga, a.g.e., s. 517.
85 Karal, a.g.e., cilt VI, ss. 68-9.
86 Danişmend, a.g.e., ss. 202-3.
87 Uçarol, a.g.e., s. 233.
88 Danişmend, İ.H., İzahlı Osmanlı Tarihi Kronolojisi, c. IV, İst. 1972, s. 157.
89 Şeref, A., Tarih Musahabeleri, İstanbul 1949, s. 67.
90 Şehsüvaroğlu, H., Sultan Abdülaziz'in Hususi,Siyasi Hayatı, İstanbul, Devrive ve Ölümü, İstanbul, 1949, ss. 24-27.
91 Karal, E.Z., Osmanlı Tarihi, Cilt VII, Ankara, 1995, s. 3.
92 Danişmend, a.g.e., s. 198.

93 Celaleddin, M., Mirat-ı Hakikat, (neşr İsmet Miroğlu) İst. 1953, s. 59.
94 Şeref, a.g.e., s. 121.
95 Şehsüvaroğlu, a.g.e., s. 73-4.
96 Küçük, C., 'Abdülaziz', Diyanet İslam Aasiklopedisi, Cilt I, İstanbul, 1988, s. 185.
97 Karal, a.g.e., s. 3-4.
98 Öztuna, Y., Osmanlı Tarihi, cilt V, İstanbul, 1995, s. 209.
99 Karal, a.g.e., ss. 5-10.
100 Öztuna, a.g.e., ss. 210-211.
101 Karal, a.g.e., s. 13.
102 Danişmend, a.g.e., s. 199
103 Karal, a.g.e., s. 14.
104 Danişmend, a.g.e., s. 203.
105 Karal, a.g.e., ss. 16-17.
106 Öztuna, a.g.e., s. 214.
107 Armaoğlu, F., 19. Yüzyıl Siyasi Tarihi, Ankara, 1999, s. 280.
108 Salahi, M., Girit Meselesi 1866-1869, İstanbul, 1967, ss. 4-5.
109 Osmanlı Ansiklopedisi, c. 6, İstanbul, 1996, s. 198.
110 Danişmend, a.g.e., s. 209.
111 Karal, a.g.e., s. 22.
112 Öztuna, a.g.e., s. 214.
113 Karal, a.g.e., ss. 22-38.
114 Öztuna, a.g.e., s. 222.
115 Aksüt, A.K., Sultan Abdülaziz'in Mısır ve Avrupa Seyahati, İstanbul, 1944, ss. 4-5.

116 Aksüt, a.g.e., ss. 6-63.
117 Öztuna, a.g.e., ss. 211 -213.
118 Danişmend, a.g.e., ss. 207-208.
119 Karal, a.g.e., ss. 44-53.
120 Aksüt, a.g.e., ss. 130-135.
121 Upton-Ward, J.M.A., European Attitudes towards the Ottoman Empire, A Case Study: Sultan Abduaziz's Visit to Europe in 1876, Basılmamış Doktora Tezi (University of Birmingham), İngiltere,1999. Upton-Ward, J.M.A., 'Abdülaziz'in Avrupa Seyhati', Yeni Türkiye Dergisi, Ankara, 2000.
122 Şehsuvaroğlu, B., 'Sultan Abdülaziz'in Avrupa Seyahati', Belgelerle Türk Tarihi Dergisi, cilt I, Sayı I, İstanbul, 1967, ss. 41-49.
123 Mithat Paşa, Tasbıra-ı İbret, İstanbul, 1997, s. 83.
124 Şehsuvaroğlu, a.g.m., ss. 49-51.
125 Danişmend, a.g.e., s. 233.
126 Karal, a.g.e., ss. 55-65.
127 Karal, a.g.e., ss. 65-67.
128 Mithat Paşa, Mirat-ı Hayret, İstanbul, 1997, s. 40.
129 Karal, a.g.e. s. 71.
130 Mithat Paşa, Mirat-ı Hayret, İstanbul, 1997, s. 40-41.
131 Öztuna, a.g.e. ss. 229-230.
132 Danişmend, a.g.e., s. 246.
133 Karal, a.g.e., ss. 73-74.
134 Danişmend, a.g.e., s. 247.
135 Karal, a.g.e., s. 75.
136 Danişmend, a.g.e., s. 248.
137 Karal, a.g.e., ss.76-82.
138 Şentürk, M.H., Osmanlı Devleti'nde Bulgar Meselesi, Ankara, 1992, ss. 52-74.
139 Mithat Paşa, Tasbıra-ı İbret, İstanbul, 1997, s. 63.

140 Karal, a.g.e., ss. 94-95.
141 Mithat Paşa, Tasbıra-ı İbret, İstanbul, 1997, s. 64.
142 Şentürk, a.g.e., ss. 228-229.
143 Danişmend, a.g.e., s. 252.
144 Karal, a.g.e., s. 98.
145 Danişmend, a.g.e., s. 253.
146 Karal, a.g.e., s. 99.
147 Danişmend, a.g.e., s. 253.
148 Karal, a.g.e., ss. 99-100.
149 Danişmend, a.g.e., s. 256.
150 Şehsuvaroğlu, a.g.e., ss. 65-67.
151 Karal, a.g.e., s. 102.
152 Mithat Paşa, Tasbıra-ı İbret, İstanbul, 1995, s. 184.
153 Şehsuvaroğlu, a.g.e., ss. 68-70.
154 Mithat Paşa, Tasbıra-ı İbret, İstanbul, 1995, s. 185.
155 Hafız Mehmet Bey, Hakayık-ül Beyan Fi Hakk-ı Cennetmekan Sultan Abdülaziz Han, İstanbul, 1995, s. 53.
156 Öztuna, a.g.e., ss. 239-242.
157 Karal, a.g.e., s. 104.
158 Şehsuvaroğlu, a.g.e., ss. 70-79.
159 Öztuna, a.g.e., ss. 244-247.

160 Hafız Mehmet Bey, a.g.e., s. 54.
161 Şehsuvaroğlu, a.g.e., ss. 82-89.
162 Hafız Mehmet Bey, a.g.e., ss. 60-61.
163 Şehsuvaroğlu, a.g.e., ss. 99-100 ve 122-130.
164 Hafız Mehmet Bey, a.g.e., s. 76.
165 Şehsuvaroğlu, a.g.e., ss. 130-134.
166 Osmanlı Ansiklopedisi, cilt 6, İstanbul, 1994, ss. 233-234.
167 Şehsuvaroğlu, a.g.e., ss. 153-158.

Paylaş |                      Yorum Yaz - Arşiv     
6098 kez okundu

Yorumlar

Henüz yorum yapılmamış. İlk yorumu yapmak için tıklayın