• Anasayfa
  • https://www.facebook.com/tarihtarihcemiyeti/
  • https://twitter.com/ttcemiyeti
  • https://www.instagram.com/tarihtarihcemiyeti/
XVIII. Asırda Osmanlı-İran Münasebetleri / Ord. Prof. Dr. İsmail Hakkı Uzunçarşılı

Bu Sırada İran'daki Durum

722 M. de İran tahtında Şah Safi Süleyman'ın oğlu Şah Hüseyin bulunuyordu; bu zat 1694'ten beri yani otuz senedir hükümdardı. Şah Hüseyin'in babası Şah Safi çok zalimdi; büyük oğlunu öldürtmüş, ikinci oğlu yanından kaçmış, halim ve selim olan üçüncü oğlu Hüseyin babasından sonra İran şahı olmuştu; Şahın diğer bir zevcesinden Mirza Abbas adında bir oğlu daha vardı.

Şah Hüseyin saltanatının ilk senelerinde ahlâkını bozmadı; fakat yumuşaklığı sebebiyle vükelâ azıttılar, kendisini yavaş yavaş sefahate alıştırdılar, işleri bırakarak sefahatle vakit geçirir oldu. Şah Hüseyin'in bu lakaydisi ve gevşekliği yüzünden hükümdarlığının son senelerine doğru isyanlar baş gösterdi; huduttaki muhtelif aşiretler kendisini tanımaz olmuşlardı.

Bu cümleden olarak Doğu İran'daki Türk aşiretlerinden Galcai veya Kılıçlar denilen oymakların reisi olup amcasının yerine Kandehar idaresini ele almış olan Emir Üveys oğlu Mahmud Han1 metbu olan Şah Hüseyin'e isyan ederek amcazâdesi Mir Kasım Herat'ı işgal etmiş ve Mir Mahmud ise üzerine sevkedilen Safikulu ve Lütfihan kumandalarındaki İran kuvvetlerini mağlup ettikten sonra 1720 M.'de Kirman'ı ve arkasından Yezd'i ve daha sonra Meşhed'i alıp 1722'de Safevilerin payitahtı olan Isfahan üzerine yürümüştür.

Mir Üveys oğlu Mahmud bu sırada karşısına çıkan İran kuvvetlerini bozduktan sonra Isfahan'ı muhasara altına almış ve bu sırada bazı İran ricali şehzâde Tahmasp'ı alarak Kazvin şehrine kaçmışlardır.

Bir taraftan Mir Mahmud'un bu muvaffakiyeti ve diğer taraftan Belucistan halkının Bender-Abbas taraflarını yağmalamaları ve yine bu sırada Sünni olan Dağıstan halkının ayaklanarak Hacı Davudhan kumandasıyla Şirvan'ın merkezi olan Şamahi'yi zapt ile Gence taraflarına doğru yürümeleri üzerine2 İran'ın bu vaziyeti Erzurum valisi Silâhtar İbrahim Paşa tarafından 1122 M.'de tafsilâtıyla hükümete bildirilmiş ve istihbaratını teyit ve tevsik etmek isteyen Erzurum valisi aynı zamanda Tebriz'de bulunan Fransa tüccarının İran'a gelmemeleri için Erzurum ve İzmir'de bulunan ortaklarına İran'ın durumu ve Isfahan'ın muhasarası hakkında gönderdikleri mektupları da hükümete yollamıştır. Yine böylece İran'ın karışıklığı hakkında Bağdat valisi Eyyüblu Hasan Paşa'nın daha evvel göndermiş olduğu arizası da Erzurum valisinin aynı olduğundan vezir-i âzam Damad İbrahim Paşa bu hususta tedbir almak için devlet erkânıyla görüşme yapmıştı.

Toplanan mecliste Bağdat ve Erzurum valilerinin tahriratları okunarak ne yapılmak lâzım geleceğine dair müzakere cereyan etmiş, neticede İran'la hudut komşuluğu dolayısıyla zahirde Osmanlılarla hem hudut olan İran vilâyetlerini Afganlılardan muhafaza için müdahaleye karar verilmiştir (1722 Mayıs).

Osmanlı Hükümetinin Zebunküşlüğü

Vezir-i âzam İbrahim Paşa İran'ın bu âciz vaziyetinden istifade etmek isteyerek ibtida suret-i haktan görünüp İran'ın bu derece zebun halini ve şayet Isfahan düşerse diğer yerlerin de süratle elden çıkacağını gözönüne alarak uzun zamandan beri devam edegelen sulhün muhafazası için Osmanlı hududu üzerindeki İran vilâyetlerinin halkını komşuluk hukukuna riayeten Afganlılara karşı muhafaza ve müdafaa edilmesi mütaleasıyla o yerleri işgale karar vermiştir (1722 Mayıs). İran Şahı şâyet düşmanı defedecek olursa bu işgal edilecek yerlerin dostane bir surette bir muahedeye bağlanacağı münasip görülmüş ve İran'ın payitahtı olan Isfahan'ın, Afganlılar tarafından zaptını müteakip Türk hududu üzerindeki İran topraklarını işgal eylemeleri ve bilhassa birinci derecede ehemmiyeti haiz Revan, Tebris, Gence ve Tiflis'in derhal işgali Basra, Bağdat, Musul, Şehrezur, Van, Erzurum, Kars, Çıldır valilerine emrolunmuştur.3

Hükümetin, Isfahan'ın düşmesine kadar vaziyete intizar edilmesi hakkındaki emrini dinlemek istemeyen Erzurum valisi derhal taarruza geçilmesini yazmış ise de 1723 Mayıs tarihiyle kendisine gönderilen fermanda "Madem ki Dar-ül-Mülk-i Şâh-ı Acem olan Isfahan düşmemiştir, taraf-ı Devlet-i aliyyemden İran memleketine tecavüz olunduğuna rızay-ı hümayunum olmamağla yerinden hareket eylemeyesin; Isfahan'ın düştüğü haber alınır alınmaz derhal harekâta başlayasın" kaydıyla Erzurum valisi taarruzdan menedilmiştir.4 Fakat bir ay sonra gönderilen diğer bir fermanda da Isfahan zapt olunsa dahi Afgan Emiri Mahmud'un maksadının ne olduğu anlaşılmadıkça hiç bir harekette bulunulmaması valilere tavsiye olunmuştur.5

İran'a Sefer Açılması

Afganlı Mir Mahmud, 1723 M.'de yedi ay muhasaradan sonra Isfahan'ı zapt ve Şah Hüseyin'i bazı evlat ve iyaliyle esir ederek hükümdarlıktan ıskat ettiği Bağdat valisi Hasan Paşa tarafından hükümete bildirilmiştir. Şah Hüseyin, kendi eliyle İran Şahlığını Mir Mahmud'a terk ederek Mahmud'un başına taç koymuş ve Dergezin ve Kandehar'dan getirttiği Sünnî halkı Isfahan'a iskân etmek suretiyle devlet merkezinde kesif bir Sünnî kitlesi vücuda getirmek istemiştir.

Şah Hüseyin esir düşmeden evvel Isfahan muhasarası esnasında kaçarak evvelâ Kazvin ve oradan da Tebriz'e gelmiş olan şahın oğlu Tahmasp burada şahlığını îlân etmiş ve hükümdarlığını Osmanlı pâdişahına bildirmek için İstanbul'a bir elçi göndermek istediğini Van valisi vasıtasıyla Erzurum valisi ve seraskeri İbrahim Paşa'ya bildirmiştir; fakat Osmanlı hükümeti henüz Şah Hüseyin'in hal'i ve ölümü hakkında doğru bir malûmat olmamasından dolayı bu cihetin anlaşılmasına kadar Tahmasp tarafından gönderilecek elçinin Erzurum'da alıkonularak ihtiyacının hazine tarafından temin edilmesi, Erzurum valisine emrolunmuştur.6

Bağdat valisi tarafından gönderilmiş olan 1723 tarihli tahriratta Şeyheyn yani Hazret-i Ebu Bekir ve Hazret-i Ömer'le üçüncü halife Osman'a seb' eden İranlılardan intikam alınma zamanının geldiğini ve kendisinin Kirmanşah üzerine hareketine müsaade edilmesini yazmış olduğundan7 bu müracaat İran'a tecavüze vesile arayan hükümetin de arzusuna muvafık düşmesi üzerine bu defa İran halkını Afganlılara karşı muhafaza için değil, yapılacak harekâtla İran topraklarının Osmanlı arazisine ilhakı maksadıyla tecavüze karar verilmiş ve açılacak seferin meşrû olduğuna dair şeyhulislâm Abdullah Efendi'den bir de fetva alınmıştır (1723 M.).8 Bu karar üzerine üç cephede yani Kafkas, Azerbaycan, Irak mıntıkalarında el birliğiyle hareket edilmesi seraskerlere yazılmıştır.9

Daha aşağıda görüleceği üzere İran'daki karışıklık, Afganlıların taarruzları ve Osmanlı hükümetinin de hudutlarda faaliyete başlaması üzerine Şirvan ve havalisindeki Sünnî halk Osmanlı hükümetine müteaddit müracaatlarda bulunarak İranlılar tarafından camilerinin ahıra çevrilmesinden, kitaplarının yakılıp ulemanın katledilmelerinden şikâyet ederek Şiîlerin ellerinden kurtarılmalarını ve İranlılara karşı mücadeleye girişmiş olan Davud Han'ın Şirvan Hanı tanınarak kendisine menşur gönderilmesini rica ediyorlardı. Osmanlı hükümeti bu müracaatı kabul ederek Davud Hanı Şirvan hanı olarak tanımış10 ve bu taraftan hudut olmak dolayısıyla Davud Han'ın Şirvan Hanı olarak Osmanlı himayesinde bulunduğu Rus çariçesine bildirilmek üzere Nişli Mehmed Ağa adında bir elçi Moskova'ya gönderilmiştir.

Kafkas harekâtı Tiflis'in Zaptı

Henüz İran'a harp açılmazdan evvel yani 1727 Ağustos sonlarına doğru Erzurum valisi Silâhtar İbrahim Paşa, Tiflis taraflarına çuhadarını gönderip Tiflis hanı Vahtan Han'ın İranlılara itaatten çıkıp müstakil bir hükümet kurarak etrafındaki yerleri emri altına alıp kendisine itaat etmeyen Müslüman Lezki taifesine taarruz ettiğini ve maksadının Şirvan ve havalisini istilâ etmek olduğunu haber almış ve keyfiyeti hükümete bildirmiş olduğundan mesele müzakere olunarak neticede Tiflis'in zaptına karar verilmiş ve yapılacak harekâtın Vahtan Han'a karşı olup bunun İran ile olan aradaki sulhü bozmayacağı takarrür ederek Tiflis üzerine yürümesi için Erzurum vali ve seraskerine emir verilmiştir (Ekim 1722).11

İran seferine dair verilen fetva üzerine üç cephede de taarruzî harekât başlamıştır. Tiflis tarafına serasker olan Silâhtar İbrahim Paşa, Kars karargâhından kalkarak maiyyetinde Diyarbekir valisi vezir Arifî Paşa ile Kars beylerbeğisi İshak ve Şebin-Karahisar mutasarrıfı İbrahim Paşalar olduğu halde hareket edip Revan Hanı olup Osmanlılara teslim olan Mehmed Kuluhan, Tiflis üzerine giderek Vahtan Han'ı muhasara edip arkasından Tiflis'i işgal etmiş12 buraya evvelâ Mustafa Paşa ve arkasından da Arifî Ahmed Paşa tayin13 olunmuştur. Daha sonra Küri ve havalisi zapt olunarak idaresi Ömer Paşa'ya verilmiştir.14

Erzurum valisi ve o cephe seraskeri Silâhtar İbrahim Paşa'nın ağır hareketi, tamahkârlığı, ve hükümetçe emir verilmesine rağmen Şirvan hanı Davud Han'a yardım etmeyerek Bakû'nün Rusların eline geçmesine sebebiyet vermesi gibi halleri Kafkasya'daki devlet nüfuzunu sarsması sebebiyle seraskerlikten azlolunarak yerine Arifî Ahmed Paşa tayin edilmiştir (1135 Zilhicce/1723 Eylül).15

Yeni serasker Arifî Ahmed Paşa, Revan (Erivan) üzerine giderek üç ay muhasara ve şiddetli muharebeden sonra Tahmasp'tan yardım gelmesinden ümidini kesen Revan muhafızı Ali Kuluhan'ın müracaatı üzerine 28 Eylül 1724'te Revan teslim olmuş ve muhafızlığı da Anadolu valisi vezir Osman Paşa'ya verilmiştir.16 Revan'ın tesliminden az evvel de Nahcuvan elde edilmiştir.

Revan'ın alınması Üçüncü Ahmed'in fevkalâde memnuniyetini mûcip olarak serasker Arifî Ahmed Paşa'ya Diyarbekir'e ilâve olarak Revan eyaletini de tevcih ettikten başka ihtiyacına sarfe dilmek üzere iç hazine yani Enderun hazinesinden de kendisine on beş bin kuruş atıyye göndermiştir.17 Bundan sonra Arifî Ahmed Paşa'nın yerine serasker tayin edilen Erzurum valisi Hacı Mustafa Paşa tarafından 1725 Ağustos'ta Lori ve Eylül'de Gence zapt edilmiştir.

Azerbaycan Harekâtı Tebriz'in Zaptı

Tebriz üzerine yapılacak harekâtın seraskerliğine Van valisi Köprülüzâde Abdullah Paşa tayin olunmuştur.18 Selmas kasabasını teslim alan Abdullah Paşa, hazırlığını yaptıktan sonra askerin ihtiyacı olan zahireyi temin edecek olan Hoy, Çors, Tasuc, Merend kasabalarını Tebriz'de bulunmakta olan Tahmasp'ın yardımına rağmen 1724 Mayıs'ta zapt etmiş ve bundan sonra Tebriz üzerine yürümüştür.

Tebriz muhasarası esnasında kışın bütün şiddetiyle erken başlaması sebebiyle askerlerin siperlerde durması mümkün olmadığından Abdullah Paşa, muhasarayı kaldırmağa mecbur olmuş ve Tebriz'e yakın Şüster'e ve oradan Tasuc taraflarına çekilerek keyfiyeti hükümete bildirmiştir.19 Abdullah Paşa'nın, muhasarayı kaldırması pâdişahça muvafık görülmemekle beraber ses çıkarılmamış ve altı ay sonra tekrar muhasaraya başlaması üzerine Tebriz alınmadıkça hiç bir sebeple muhasaranın kaldırılmaması bazı tarizlerle kendisine kat'î olarak emrolunmuştur (1724 Ağustos).20 Tebriz'in kat'i surette zaptı pâdişah tarafından arzu edildiği için Bağdat valisi ve Hemedan seraskerine, Abdullah Paşa'ya yardım etmesi hakkında 1137 Muharrem tarihiyle ferman gönderilmiş ise de21 buna lüzum kalmamıştı. 17 Zilkade 1137 cumartesi günü Tebriz yakınına varan Abdullah Paşa'yı İran kuvvetleri karşılamış vukua gelen muharebe pek şiddetli olmuş, İran kuvvetleri üzerine üç koldan hücum yapılmış, akşama kadar devam eden savaşta mağlup olan İran askerleri Tebriz'e kaçmışlarsa da onları takip ederek duvarları aşan beş, altı yüz Osmanlı askeri hemen şehir kapılarını açtıklarından kol kol şehre giren kuvvetler iki gün bir gece şehirde ve kalede muharebeye devam ettikten sonra beşinci gece bütün şehir ve kale elde edilmiş ve şehir içindeki şiddetli mukavemetten dolayı Tebriz halkına îtimat edilmeyerek bunlar tehcire tâbi tutulmuşlardır.22

Tebriz muhasarası esnasında orta kolda bulunan Halep valisi Hekim oğlu Ali Paşa'nın büyük gayreti görülmüş ve bu esnada rütbesi Rumeli beylerbeği iken vezirlik verilerek Anadolu valiliğine tayin olunmuştur (1725 Ekim). Tebriz'in zaptından sonra Rumiye (Urmiye) ve daha sonra Erdebil alınmıştır.

Irak-ı Acem Harekâtı Kirmanşah ve Hemedan'ın Zaptı

Irak tarafından İran üzerine serasker tayin edilen Bağdat valisi Eyüblü Hasan Paşa 1723 M.'de Bağtat'tan Kirmanşah üzerine hareket etmiş olduğundan icap ederse kendisine yardım etmesi 1723 Aralık tarihli bir fermanla Van valisi Köprülü zâde Abdullah Paşa'ya emredilmişti.23 Hasan Paşa, Bağdat kuvvetleri ve kendi maiyyet kuvvetlerinden başka Şehrizur beylerbeğisi Abdurrahman Paşa ve Kürd beyleri kuvvetleriyle Kirmanşah (Kirmanşahan) üzerine gidip orayı muhasara etmiş, İran'ın Kirmanşah muhafızı Abdulbaki Kan mukavemet edemeyeceğini anlayarak şehir ve kaleyi Hasan Paşa'ya teslim etmiştir (16 Ekim 1723). Kirmanşah'ın işgalini müteakip, Tahmasp'ın kumandalarından Luristan Hanı Ali Merdan'ın Kirmanşah'ı kurtarmak üzere geldiği haber alınması üzerine kendisine karşı Abdurrahman Paşa gönderilerek mağlup edilmiştir.24

Bundan sonra ahalisinin çoğu Sünni mezhebinde olan Erdelan tarafına Baban sancak beyi olup kendisine Erdelan beylerbeğiliği verilmiş olan Mehmed Han (Paşa) gönderilip aynı sene Kasım ayı içinde buranın merkezi olan Sine harpsiz olarak işgal edilmiş ve bundan başka Abdurrahman Paşa gönderilerek Luristan eyaletinin bazı yerleri alınmış ve aynı zamanda serasker Hasan Paşa tarafından gönderilen bir mektup üzerine Meraga hanı Feridun Han da itaat ederek beylerbeğilik pâyesiyle Meraga sancağı üzerinde bırakılmıştır.

Irak-ı Acem seraskeri Hasan Paşa takriben yani 1724 Şubatında Kirmanşah'ta vefat ettiğinden yerine Basra valisi bulunan oğlu Ahmed Paşa hem Bağdat valisi ve hem serasker olmuştur.25 Ahmed Paşa acele Bağdat'a gelip orada birkaç gün kaldıktan sonra da Kirmanşah ordugâhına gelmiş ve Afganlı Mahmud'un Hemedan üzerine geleceğini haber alarak Hemedan'ın elde bulunması Luristan eyaletinin elde edilmesine vesile olacağından Afganlılardan evvel davranarak Hemedan'ı elli sekiz gün muhasaradan sonra 1136 senesi kurban bayramının ikinci günü bir hücumla zapt etmiştir (31 Ağustos 1724).26 Pek müstahkem olan Hemedan'ın zaptından dolayı resen gönderilen bir hatt-ı hümayunla serasker Ahmed Paşa ile maiyyeti taltif edilmişlerdir.27 Bundan sonra Maraş valisi İbrahim Paşa gönderilerek Nehavend teslim olmuştur (1724 Kasım).

Serasker Ahmed Paşa, Hemedan'ın işgalinden sonra bizzat hareket ederek Luristan eyaletinin merkezi olan Hurremâbad kasabasını işgal etmiş ve bunun üzerine Kirmanşah, Hemedan ve Erdelan eyaletlerinin tahririne sabık Basra defterdarı Mustafa Fehim Efendi memur edilmiştir.28

Afganlılarla Temas Eşref Şah'ın Elçileri

Isfahan'ı zaptetmiş olan Mir Üveys oğlu Mahmud, Şah Hüseyin'den taç giyerek İran hükümdarlığını ilân etmiş olup yapmış olduğu müthiş katliâmlardan dolayı sonradan âsâbı bozulmuş ve Geylan tarafına Tahmasp üzerine sevk ettiği kuvvetlerin mağlup olmasından sonra vehme düşmüş korkmağa başlamış hatta bir aralık Şah Hüseyin'in hapiste bulunan evlat ve akrabalarını öldürtmüş ve bunlarla beraber Şah Hüseyin'i de öldürmek istemişse de onun, ayağına kapanarak yalvarması üzerine insafa gelmiş29 ve sonra mezalimini maiyyetine de teşmil etmişti; hatta kendi vücudundan et parçaları koparıp yiyecek kadar cinneti artmıştı; nihayet Afgan beyleri bunun yerine amcazâdesi Eşrefi hükümdar yapmak istemişler ve Şah Mahmud, bir gece uyurken öldürmüş olduğu amcası Abdullah'ın oğlu Eşref tarafından 23 Mayıs 1723'te boğdurulmuş30 ve yerine Eşref hükümdar olmuştur.31 Eşref Şah İran'daki mevkiini tahkim için Şah Hüseyin'in kızını almıştır.

Mahmud'un ölümüyle Eşref'in onun yerine geçmesinden ve Kum ve Kâşân taraflarında meşgul olmasından istifade etmek isteyen Şah Tahmasp, derhal faaliyete geçerek Isfahan'ı zapt için oraya dokuz konak mesafeye kadar gelmiş ve aynı zamanda Şah Hüseyin'in diğer evladından olup Isfahan'dan kaçmış olan Safî ismindeki şehzade de Isfahan üzerine yürümüşse de,32 her iki şehzade de bir başarı elde edememişlerdir. Eşref Şah Kum ve Kâşân taraflarındaki İran kuvvetlerini bozduktan sonra Isfahan'a dönmüş ve Tahmasp'ı mağlub ederek onu yedi sekiz kişi ile Mazenderan'a kaçırmıştır.33

Eşref Şah 1138 yılı başında (1725 Ekim) Hemedan seraskeri Ahmed Paşa vasıtasıyla Abdülaziz ve Molla Rahim isimlerindeki elçilerini İstanbul'a göndermişti.34 Bunlar pâdişaha, Eşref Şah'ın namesi ve vezir-i âzam ve şeyhulislâm ve ulemaya hem Eşref Şah'dan ve hem de İtimad-üd-devle'si yani vezir-i âzamı olan Zela Han35 ve uleması taraflarından mektuplar getirmişlerdi.

Eşref Şah nâmesinde İran tahtına oturduğunu ve İran'a ait olan Hemedan ve Luristan'dan Ahmed Paşa'nın geri çekilmesini ve eski hudutlar üzerinden anlaşma yapılmasını yani Osmanlılar işgal ettikleri Hemedan, Kirmanşah, Erdelan ve Tebriz, Gence ve Revan ile Tiflis'in geri verilmesini istemekte idi.

Keyfiyet müteaddit defalar konuşulmuş, bir çare bulunması istenmiş nihayet Eşref Şah'ın halife-i müslimîn olan Osmanlı hükümdarına karşı gelmesinden dolayı aleyhine fetva verilmiş36 ve pâdişahın Eşref Şah'ın nâmesine cevap vermesine lüzum görülmeyerek Şeyhulislâm tarafından verilen fetva ile sadr-ı âza mansup ve mazul dokuz kazasker ile diğer bir hayli ulema ve meşayih taraflarından yüz kırk imzalı bir mektup Eşref Şah'ın elçilerine verilerek iade olunmuşlardır (1126 Mart).

Bu münasebetle Bağdat valisi Ahmed Paşa Isfahan üzerine serasker tayin edilip Eşref Şah'a karşı harp ilân edilmiştir; seraskere gönderilen fermanda İslâm halifesi olan pâdişaha karşı itaatsizlik göstererek saltanat-ı seniyye civarında vaki Isfahan'da isyan üzere olan Mir Eşref nâm mechul-ün-neseb, bağî ilân edilerek hakkında fetva verildiği beyan edilmiştir (1726 Haziran).37

Eşref Şah ile Muharebe

Eşref Şah'ın elçileri iade edildikten sonra yukarıda kaydedildiği gibi üzerine Bağdat valisi Ahmed Paşa serasker tayin olunarak Eşrefi yakalayanlara veya öldürenlere mükâfat vadolunmuştur.38

Seraskerin maiyyetine elli bin kişilik bir kuvvet ile39 lüzumu kadar top ve harp levazımı verilerek 1726 Ekim'de Hemedan'a yirmi saat mesafede bulunan Andıcan sahrasında Eşref Şah'la muharebe oldu.

Muharebenin ilk safhasında Osmanlı kuvvetleri galebe edip araya akşam girdiğinden harp durmuş ve bu halde istifade eden Eşref Şah, huduttaki Kürd beylerine haber gönderip "Osmanlılar Isfahan'a sahip olurlarsa siz reaya gibi iç ilde kalacaksınız ve ben muvaffak olursam Babanlı Mehmed Paşa'ya Hemedan'ı ve diğerlerinize de hanlık veririm" diye on sekiz Kürd beyini gizlice ele alması üzerine ertesi günü muharebe başladığı zaman sol kolda bulunan Kürd beylerinin harp etmeden dağılmaları üzerine askere perişanlık geldiğinden Ahmed Paşa mağlup olarak Hemedan'a çekilmiş ve nakli mümkün olmayan toplar Eşref Şah'ın eline geçmiştir.

Bu mağlubiyet üzerine Ahmed Paşa'ya tesliyeti havi bir ferman gönderilmek suretiyle tatmin olunmuş ve bundan sonraki harekâtta daha basiretli hareket etmesi ve icap eden kuvvetlerin gönderileceği bildirilmiştir.40 Eşref Şah bu muvaffakiyetten sonra faaliyete geçip bazı harekâtta bulunmuş ve Acem hanlarından olup evvelce Meraga hanı bulunup sonradan Eşref Şah'a iltica etmiş olan Şahkulu Han'ı mühim bir kuvvetle Orbad (Ordu-bad) taraflarına göndermiş ise de bunlar Tebriz seraskeri Hekimoğlu Ali Paşa tarafından mağlup edilerek beş bin maktul vermişlerdir.41 Hekimoğlu Ali Paşa aynı zamanda Erdebil ve havalisinde, Azerbaycan'da yaylak ve kışlak hayatı geçiren Şahseven aşiretini de şiddetle tedip ederek yağmacılıklarını önlemiştir.42

Eşref Şah'a karşı Osmanlı hükümeti evvelkinden daha ziyade hazırlığa başlamış ve hatta Rumeli'den de kuvvet celp etmiş ve bütün cephelerdeki harekâtı intizam altına alarak harp levazımını yetiştirmeğe muvaffak olduğundan ve bilhassa Hemedan cephesi iyice takviye edildiğinden Eşref Şah uyuşmak için Hacı İsmai1 adında bir elçi yollayarak serasker Ahmed Paşa'nın tavassutunu istemiştir.

Eşref Şah elçisi ile gönderdiği mektupta ehl-i İslâm arasında harp ve kıtal meşrû değildir; geçen sene ne ise bir iştir oldu diyerek sulhe yanaşmış ve Bağdat valisi ve Irak cephesi seraskeri Ahmed Paşa da keyfiyeti İstanbul'a yazmış ve bunun üzerine Hemedan kadısı Abdullah Efendi murahhas tayin olunarak Eşref Şah'ın murahhası Molla Nusret ile görüşmüştür (1727 Temmuz).43

Hemedan Musalehası

İki taraf arasındaki görüşme neticesinde Osmanlı devletinin İran'dan zapt ettiği yerler44 tamamen Osmanlı Devleti'nde kalacak Ândıcan muharebesi esnasında Osmanlı kuvvetlerinin terk ettikleri toplar geri verilecek ve yine bu muharebeyi müteakip Afganlıların işgal ettikleri Sultaniye, Zencan, Tarım, Ebher bütün tevabiile Osmanlılara iade olunacaktı. Bu suretle 3 Ekim 1727 tarihinde on iki madde üzerine aktedilen muahedename pâdişah tarafından tasdik edilmiştir. Bu müsaleha mûcibince Huveyze aşireti Osmanlılara bırakılmıştı.

Muahede akdinden sonra iki taraf büyükelçileriyle birbirlerine hediyeler göndermek âdet olduğundan Halep kadılığından mazul Müverrih Raşid Efendi beylerbeyi payesiyle büyükelçi olarak Isfahan'a gönderilmiştir. Elçi Raşid Efendi avdet ederken Eşref Şah'ın teamül hilâfına vezir-i âzâma mektup yollamamış olması Damad İbrahim Paşa'nın canını sıkmıştır. Osmanlı elçisine mukabil Eşref Şah da büyükelçi olarak Şiraz Han'ı Namdar Mehmed Han'ı göndermiştir (1728 Haziran).45

Tahmasp'ın Anlaşma Teklifi

Eşref Şah elinden Isfahan'ı kurtarmak üzere onunla mücadeleye girişmiş olan Şah Hüseyin'in oğlu Tahmasp, 1726 M.'de Osmanlılarla anlaşmak isteyerek Osmanlıların işgal ettikleri yerlere tecavüz etmemek şartıyla üç senelik bir mütareke teklifinde bulunmuş ve bu isteğini Tebriz seraskeri Köprülüzâde Abdullah Paşa vasıtasıyla Osmanlı hükümetine bildirmişti.

Bu müracaat üzerine Osmanlı hükümeti, İran'dan alınan yerlerin Osmanlılarda kalması esas olmak şartıyla görüşmeye muvafakat ederek sabık birinci rüznâmçeci Mustafa Efendi'yi Tebriz'e yollamıştır. Bu sırada Tebriz seraskeri Abdullah Paşa hastalandığından kendisine malikâne olarak verilen Rakka eyaletine dönmüş ve yerine o tarafların ahvaline vakıf olan Anadolu valisi Hekimoğlu Ali Paşa Tebriz seraskeri tayin edilmiştir (1726 Ağustos).

Şah Tahmasp'ın bu teklifi bir netice vermediğinden İran Şahı bu defa da Eşref Şah'a karşı Ruslarla anlaşmak isteyerek onlara Hazer Denizi sahillerinden ve Kafkasya'dan bazı yerler vermek suretiyle neticesiz bir anlaşma temin etmiştir.

Şirvan ve Dağıstan Vaziyeti

 Şirvan'daki Durum

İranda Safevî Şahlığı'nın yıkılması esnasında Afgan ve Osmanlı istilâlarından başka kuzeyde Dağıstan taraflarında da Ruslar bu yağmadan kendilerine de pay çıkarmak istiyorlardı; bu sırada Şemahi'de bulunan bazı Rus tüccarlarıyla Prens Çerkaski'nin Lezki aşireti tarafından öldürülmeleri Rus hükümdarına vesiyle vererek Lezkileri tedip bahanesiyle İran'a harp ilân edip Derbend ile İran istilâsına başlamış olan Osmanlılardan evvel Bakû'yü işgal etmişti.

Biraz aşağıda kısaca yazılacağı üzere bu sırada İran hükümetine karşı muhalefete kalkarak Şirvan'ı işgal eden Davud Han Rusların bu ilerlemesine karşı kendisini müdafaa etmek ricasıyla Osmanlı hükümetine müracaat eylediğinden bu müracaatı kendi işgal siyasetine uygun gören Damad İbrahim Paşa Davud Han'a derhal Şirvan Hanlığını tevcih ettirmiş ve bu hanın kendi himayesi altında olduğunu Rus çarlığına bildirmiş olduğundan Ruslar bu cihetten taarruzlarını durdurmuşlardı.46

Rus hükümeti bu cihetten durmakla beraber İran'ı Afganlılardan kurtarmak üzere Şah Tahmasp'a yardım etmek üzere onunla bir anlaşma yaparak buna mukabil Hazer denizi kenarındaki Geylan, Mazenderan ve Esterâbâd'ı işgal eylemiştir.47

Davud'un Hanlığı

Bu sıralarda Kafkasya'da ilerlemekte olan Osmanlı kuvvetleri tarafından Tiflis, Küri, Gence ve havalisi işgal edilmiş ve bu tarihler Davud Han'ın Şirvan taraflarında İranlılara karşı silâha sarıldığı zamana tesadüf etmişti.

Bir asırdan uzun bir zamandan beri Şiî tazyikine maruz kalan Sünni halk, son zamanlarda İran'daki durumdan ve Afgan istilâsından istifade ile İranlılara karşı silâha sarılarak Hacı Davud Bey kumandasında olarak İranlıları birkaç defa mağlup etmişler ve Şamahi, Berdâ, Erdebil ve havalisine hücum edip oralardaki Şiîleri katleylemişler ve vaziyetlerini takviye için Şirvan ulema ve âyanından bir heyeti İstanbul'a göndererek üç seneden beri kendilerini İranlıların tecavüzlerinden koruyan Hacı Davud Bey'in Osmanlı himayesinde olarak kendilerine Han yapılmasını istirham etmişlerdi (1722 Eylül).

Bunun üzerine vaziyet hükümetçe müzakere olunmuş ve Dağıstan evvelce Osmanlı toprakları olup sonra İran'da kalmış olduğu cihetle buralarının kendisine ait olduğu ileri sürülmüştü. Fakat vezir-i âzam İbrahim Paşa bu işe müdahaleyle Osmanlı Devleti'nin İran'dan başka Rusya ile de mücadeleye atılacağını ileri sürmüş ise de ekseriyet âcizlere ve bilhassa ehl-i sünnet mezhebinde bulunan halka yardım etmenin elzem olduğunu ileri sürdüklerinden şayet İran tarafından Şirvan halkı üzerine bir hareket vukubulursa o zaman İran'a sefer açılmasına karar verilip bu karar 1135 senesi iptidalarında (1722 Ekim) Erzurum valisi Silâhtar İbrahim Paşa'ya bildirilmişti.

Osmanlı hükümeti bu suretle karar verdikten sonra Hacı Davud Bey'in hanlığının kabulünü bir müddet geciktirmek istediği sırada İran'daki bu ihtilâllerden istifade etmek isteyen Rusların Dağıstan taraflarında işgale başlamaları üzerine mesele tekrar görüşülerek Ruslara karşı Şirvan'ın muhafazasına karar verilerek burası yurtluk ocaklık olarak Hacı Davud Bey'e tevcih olunarak mîralem Derviş Mehmed Ağa ile kendisine menşur, sancak ve hil'at yollanmış ve yukarıda yazıldığı üzere bu han'ın Osmanlı himayesinde olduğu Rus hükümetine de bildirilmişti.

Osmanlı hükûmeti nüfuzu altına girmiş olan Şirvan ve havalisine nizam vermek ve Rusların yayılmalarına ve Hazer Denizi sahiline inmelerine mâni olmak üzere o tarafa Gürcistan'da faaliyette bulunmakta olan Mustafa Paşa'nın girmesini emretmiş ise de her ne sebebe mebni bunu Gürcistan seraskeri silâhtar İbrahim Paşa tatbik etmediğinden bu hal Bakû'nün Ruslar tarafından işgaline sebep olmuştu.

İran Vaziyeti Dolayısıyla Ruslarla Müzakere Müzakerelerin Birinci Safhası

Şirvan Hanlığı'nın Davud Bey'e tevcihinden sonra İran Şahıyla ittifak etmiş olan Rusların İran'a isyan eden Lezki taifesi yani Şirvan kuvvetleri üzerine Hazer Denizi yoluyla sefer açması ve Dağıstanlıların Osmanlı himayesini kabul etmiş olmaları Osmanlılarla Rusları karşılaştırdı.48

Osmanlı Devleti Şirvan'ı himayesi altına aldıktan sonra Rusların Kazak ve Çerkesleri tahriklerine ve Kafkasya'ya inmelerine müsaade etmek istemeyerek bu hususta anlaşmak üzere bilmünasibe daha evvel söylendiği üzere 1722 M. tarihinde Rus Çarı büyük Petro'ya kapıcı başılardan Nişli Mehmed ağa adında bir elçi ile49 name gönderip bunda Osmanlı Devleti'ne tâbi olan Lezkiler üzerine sefer yapmanın aradaki sulhe mugayir olduğunu bildirmiş olduğundan Rus Çarı, Lezkilere karşı açtığı seferden vazgeçtiğini İstanbul'daki küçük elçisi vasıtasıyla Osmanlı hükümetine bildirmiş ve İran meselesini görüşmek üzere elçisi bulunan Nepluyef'i memur etmiştir.

Nepluyef, Fransa elçisinin tavassutıyla Osmanlı ve Rus ihtilâfının hallini istedi; bunun üzerine Reisülküttab Mehmed ve defterhane emini Hacı Mustafa Efendiler murahhas tayin olunup mutavassıt olan Fransa elçisi de beraber olarak görüşme oldu.

Moskov elçisi ilk söz olarak İran seferinin durdurulmasını teklif ettiyse de Osmanlı murahhasları Azerbaycan, Gürcistan, Şirvan ve Dağıstan'ın evvelce Osmanlılara âit iken sonradan İran'a geçtiğini ve bugün buraların asıl sahibine intikal eylemesine mebni Rus elçisinin teklifi reddedilmiştir; bunun üzerine elçi, bu teklifi kabul edilmedikçe müzakereye başlayamayacağını ve bu hususta hükümetinden talimat almak icap ettiğini beyan ettiğinden Fransa elçisi Marquis de Bonnac'ın tavassutiyle Moskova'dan yeni talimat gelinceye kadar müzakerenin üç ay geri bırakılmasına karar verilip doksan gün sonra tekrar müzakereye başlanması ve bu müddet zarfında Hazer Denizi tarafındaki Osmanlı-Rus harekâtının tatil edilmesi hususunda mutabık kalındı.

Bu karardan sonra 6 Ağustos 1723'te evvelâ Bab-ı âlide ve ertesi günü pâdişahın huzurıyla vezir-i âzamın Beşiktaş'taki yalısında vaziyet görüşülerek Ruslarla tekrar müzakereye başlamadan evvel Derbend'i işgal etmiş olan Rus kuvvetlerinin Bakû ile Hazer Denizi kıyısında henüz işgal etmedikleri bazı yerlerin elde edilmesi kararlaştırılmıştır. Bunun üzerine Rumeli payesiyle Kars valisi olan Mustafa Paşa o tarafa memur edilip kendisine ilâveten Trabzon beylerbeyliği de verilmiş ve aynı zamanda keyfiyet Şirvan hanına da yazılmış50 ve Davud Han ile Şirvan'da ileri gelen bazı aşiret reisleri arasındaki ihtilâfın da halledilmesi 1724 Nisan tarihli fermanla Mustafa Paşa'ya emir olunmuştur.51 Fakat daha yukarılarda birkaç kere söylendiği üzere Tiflis seraskeri İbrahim Paşa o cephenin mesul kumandanı bulunmak dolayısıyla "mülâhazam vardır'' diye Mustafa Paşa'yı kırk, elli gün Şirvan taraflarına göndermediğinden bu müddet zarfında Ruslar daha evvel davranıp Bakû'yü işgal etmişlerdi.

Müzakerenin İkinci Safhası

Bu ikinci görüşmede Rus elçisi Yuvan Nepluyef, Çariçenin Osmanlılarla sulh üzere yaşamak istediğini ve hükümdarının işgal ettirdiği Derbend ve Bakû'den başka İran'dan müstevli kuvvetleri çıkartmak şartıyla Şah Tahmasp'ın Geylân, Mazenderan ve Esterâbad'ı 1723 Ekim muahedesiyle Ruslara teslim etmiş olduğunu beyan etmiş ve sonra şu teklifte bulunmuştur:

1- Osmanlılarla Ruslar arasında Ker suyu hatt-ı fasıl olacak ve bunların Hazer tarafı çarda kalıp fakat o tarafta bulunan Şamahi şehri Osmanlılara tabi olan Şirvan Hanı Hoca Davud Hana bırakılacak.

2- Çariçe ile Şah arasındaki muahede dosta dost düşmana düşman olmak suretiyle aktedilmiş olduğundan Osmanlı kuvvetlerinin İran'a karşı olan harekâtı tatil ederek Tahmasp'la sulh yapılacak.

Bunun üzerine Osmanlı murahhasları tamamen İslâm ülkesi olan Derbend ve Bakû taraflarının çok zaman evvel Osmanlıların elinde bulunduğundan yine onlara âit olması lâzım geldiği halde Rusların kuvvet sevkiyle burayı işgal ettiklerini ve Şah Hüseyin'in henüz hayatta bulunurken oğlu Tahmasp'ın buraları Ruslara terk edemeyeceğini ve buraların Osmanlı pâdişahının mevrus mülkü olduğuna ve bundan başka İran üzerine açılmış olan seferin durdurulamayacağını beyan edip ve ancak buraların tahliyesi suretiyle Çariçe ile bir anlaşmaya varılabileceğini ve aksi halde Osmanlı Devleti'nin harben buraları alacağını söylemişlerdir.

Bu mukabele üzerine Rus elçisi Osmanlı murahhaslarının tekliflerini kabule selâhiyeti olmadığını söyleyerek talimat istediğinden görüşme muvakkat bir zaman için kesildi. İki devlet arasında tavassut eden Marquis de Bonnac her iki tarafla ayrı ayrı görüşerek bir uyuşma yolunu bulmağa çalıştığı gibi Osmanlı hükümeti de Rusların bu suretle işi uzatmaları harp hazırlığı için olduğunu tahmin ederek uyanık bulunuyordu.

Osmanlı hükümeti ilk teklifinde Rusların Derbend ve Bakû'yü terk etmelerini istemişti, fakat daha sonra meydana çıkan asıl ihtilâfın Ruslarla İran'ın ittifak etmiş olmaları ve Rusların, İran'ı düşmanlarından kurtarmağı taahhüt eylemeleri idi; bundan dolayı Osmanlıları İran'la anlaştırmak suretiyle Ruslar hâkim bir rol oynamak istediklerinden Derbend ve Bakû meseleleri ikinci plânda kalmıştı.

Bu vaziyet karşısında mesele 15 Ocak 1724'te hükümetçe görüşülerek gerek hükümet erkânı ve gerek bizzat pâdişah Moskov çarının teklifi ile İran harekâtının durdurulamayacağına kat'i olarak karar verip icap ederse Ruslara karşı harp açılmasını tensip ederek icap edenlere emirler göndermişlerdir.52

İran'ın İşgali Hususunda Osmanlı-Rus Antlaşması

Müzakerenin ertesi günü Fransa elçisi ile Rus elçisi vezir-i âzamla mahremane görüşüp vezir-i azam çariçenin arzusu gibi pâdişahın da sulhü bozmak istemediğini, fakat çariçe'nin İran'daki Osmanlı harekâtına mani olmak istemesinin harbe sebebiyet vereceğini ve bu hususta fetva verildiğini beyan ile hazırlık yapılacağını söylemiş ve Fransa elçisi de Osmanlı-Rus ihtilâfının Avusturya için faydalı olacağını açıklamıştır; bunun üzerine her iki taraf daha mülâyim bir surette hareket ederek  ki Damad İbrahim Paşa yeni bir hadise çıkmasını istememekte idi. Osmanlı devleti Rusların işgal ettikleri Derbend ile Bakû'yü istemekten vazgeçmiş ve Rusya da bu şekli kabul etmiş olduğundan 24 Haziran 1724'te bir anlaşmaya varılmış ve bu anlaşma altı madde ve bir hatime üzerine tespit edilmiştir.53

Bu muahedenâmenin birinci maddesi mûcibince Şirvan eyaletindeki Lezki taifesi Osmanlı himayesini kabul ettiğinden Şirvan Hanı Davud Han bunlara da han olup merkezi olan Şamahi şehrinde oturacaktı.

Bu tarafta yani Şamahi'nin Hazer denizi kenarına kadar olan mesafenin sülüsü yani Güney Şirvan, Şirvan Hanlığında sülüsan yani Kuzey Şirvan Ruslarda kalacaktı. Ruslarda kalan Derbend ile Şamahi hududu kara tarafından da tahdit olunmuş ve aynı zamanda Osmanlı hududu da ayrılmıştır.54

Muahedenin ikinci maddesinde Şirvan'da Osmanlı himayesinde bir hanlık kuruluyordu; herhangi bir muhalif vaziyet vukuunda Osmanlı hükümeti Şirvan hanlığına asker sevk edebilecek, fakat sevkiyat münasebetiyle Rus hükümetini haberdar edecekti.

Anlaşmanın üçüncü maddesi mûcibince İran'la tahdit edilen hudut arası ile Kür veya Kur nehirlerinin birleştiği yerden başlayarak İran'da bırakılan Erdebil şehrinden îtibaren Ordubad, Tebriz, Merend, Meraga, Rumiye, Hoy, Tors, Selmas ile Azerbaycan tevabiinden Gence, Berdâ, Karabağ, Nahcivan, Revan ve Üç-kilise Osmanlılarda kalacaktı; yine Erdebil şehri kenarından ve Tebriz'e bir saat yakın mahalden Hemedan'a doğru çekilen hattın güzergâhındaki kasabalar ve Hemedan şehri ve Kirmanşah ve Erdelan yine Osmanlılara tâbi olacaktı.55

Dördüncü madde gereğince Rus çarı Osmanlıların elindeki bu yerlerin Osmanlı devletine terki için Şah Tahmasp'ı iknaya çalışacak icap ederse tehdit edecek ve buna mukabil Osmanlı hükümeti de çarın aldığı yerlerin Ruslarda kalması hususunda çara yardım eyleyecekti. İran'ın geri kalan yerleri müstahik olan kim ise onda kalacaktı.

Beşinci madde, Osmanlıların işgal ettiği yerlerin işgalini şah Tahmasp kabul ettiği takdirde Osmanlı hükümeti de onun şahlığını tanıyacağını bildirmektedir. Bundan başka Çar; İran'la yaptığı muahede mûcibince Afganlıları İran'dan tard etmek üzere Tahmasp'a yardım ederse Osmanlı hükümeti tarafsız kalacak ve şayet Afganlılar Osmanlı hükümetine karşı bir harekete girişecek olurlarsa Osmanlı hükümeti de Çar'la birlikte Afganlıları İran'dan çıkarmak üzere harekete geçecekti.

Altıncı maddedeki kayda göre Şah Tahmasp Osmanlıların ve Çarın elde ettiği yerleri bu devletlere terk etmekte taallül gösterecek olursa her iki hükümet elde ettikleri yerlere sahip olup İran üzerindeki menfaatlerini temin ile aradaki ihtilâtı bertaraf edip İran'a her kim hükümdar olursa olsun müdahalede bulunmayacaklardı.

Bu suretle Osmanlı hükümeti İran'ın bu suretle parçalanmasında muvakkat bir müddet için büyük bir parçayı aldıktan başka Ruslarla da anlaşma yaparak yine İran'a ait olan kuzey Şirvan ile Dağıstan ve Hazer Denizi kenarındaki Geylan, Mazenderan ve Esterâbad'ın Ruslarda kalmasına ve Aras nehri'nin Kur nehri'ne döküldüğü yere kadar Rusların sahip olmasına muvafakat etmiştir. İki taraf arasındaki fiilî hudut tespiti 23 Ocak 1727 tarihinde sona ermiştir.56

Ruslarla Müttefik Olarak Eşref Şah'a Taarruz Teşebbüsü

Osmanlı-Rus muahedesi mûcibince Afganlı Eşref Şah'ın, Osmanlıların İran'dan zapt etmiş oldukları yerleri istemesi ve İslâm halifesine karşı cephe alması üzerine Osmanlı hükümeti Ruslarla beraber İran Şahı Tahmasp'a yardım etmeği kabul etmişlerdi. Bu suretle Ruslar yirmi bin yaya ve onbin atlı kuvvetin Derbend'de hazır olduğunu bildirdiklerinden Tebriz seraskeri Hekimoğlu Ali Paşa'nın Geylan'da Reşt şehrinde bulunan Rus generali Dulgorok ile görüşerek sevkiyat hususunda bir karar tesbit etmeleri emrolunmuştu (1727 Ağustos).57

Hekimoğluna gönderilen hükümde Osmanlı kuvvetlerinin mevcudu yüz binden fazla olduğundan ve Rusların da o kadar kuvvet göndermelerine imkân olmayacağından bir iş yaptım diyebilmek için hiç olmazsa Rusların kırk; elli binden aşağı kuvvet göndermemeleri lâzım geleceği ve bu miktardan aşağı kuvvet kabul etmemesi bildirilmiş ve bu hususta Bağdat valisi ve Isfahan seraskeri Ahmed Paşa'ya da yazılmıştı.58 Fakat bu iş yüz üstü kalarak Osmanlı hükûmeti yukarıda bahsedildiği üzere Eşref Şahla sulh akdeylemiştir.

Şirvan'daki Olaylar

Hanlık Mücadelesi

İran'a karşı ayaklanarak Osmanlı himayesini isteyen Şirvan halkına arzuları üzere Hacı Davud Bey, Han tayin edilerek kendisine teşrifat (berat, hil'at, sancak) gönderilmişti. Davud Bey'in Şirvan Hanı olması kendisinden daha nüfuzlu olan Dağıstan beylerinden Kumuk hâkimi Sürhay tarafından hoş görülmediğinden Davud Han'ın tayininden itibaren Şirvan'da mücadele başlamış ve Osmanlılarla Ruslar arasındaki muahede ve Rusların Dağıstan'a ve Kuzey Şirvan'a sahip olmaları ve bu taraf halkı ve aşiretleri üzerinde fena tesir yaptığından bu da Şirvan işlerini daha ziyade bulandırmıştı. Bunun üzerine Erzurum valisi ve Gence seraskeri Hacı Mustafa Paşa 1727 Ağustos'ta Şemahi'ya gitmiş, halkı dinlemiştir; bunlar evvelâ Rusların kendi yakınlarına kadar gelmelerinden şikâyet edip icap ederse Ruslarla harp edeceklerini beyan etmeleri üzerine Mustafa Paşa, Osmanlı Devleti kendilerini himaye etmeyecek olursa şimdiki yerlerinin de Rusların ellerine geçeceğini beyan ederek halkı tatmin etmiş ve bu sırada ahitnâme mûcibince hudut tespit olunmuştur.59

Sürhay'ın Şirvan Hanı Olması

Serasker Hacı Mustafa Paşa'nın Şemahi'den avdetinden sonra Şirvan hanı Hacı Davud-Han'ın Ruslarla aktedilen muahedeyi tatbik ettirmemek için halkı mümaneata teşvik ettiğini ve Şirvan'ın asayişi için Kumuk hâkimi Sürhay'ın Şirvan hanlığına getirilmesini tafsilâtiyle anlatması üzerine hükümetçe Davud Han'ın kendisine lâyık bir hizmete tayinine kadar Gence'de oturması muvafık görülüp60 Şirvan hanlığı Sürhay'a tevcih kılınmıştır 1728 Mart.61

Hacı Davud Han Gence'ye geldikten sonra mazul hanların bir adada ikametleri kaideden olmasına mebni dört oğlu, ailesi ve iki kardeşiyle birlikte Rodos adasında ikamet ettirilmiştir.62

Şah Tahmasp'ın Faaliyeti

Türkmen Fetih Ali Han'ın Tahmasp'a Yardımı

Isfahan'ın sukutu üzerine Kazvin'e kaçan şehzade Tahmasp, memleketini kurtarmak için sağa sola başvurmuş, Osmanlılara elçi göndermiş ve kendisine yardım edilerek Afganlıları tard etmek şartıyla Moskov Çarı Petro'ya bazı mühim yerleri terk etmesine rağmen bir netice elde edememişti. Bu taraflardan ümidini kesen Tahmasp nihayet Horasan ve Harezm taraflarına giderek Kaçar Türkmen aşireti beylerinden Fetih Ali Han'dan yardım istedi. Fetih Ali Han buna muvafakat ederek Tahmasp'a kendi aşiret kuvvetlerinden başka Afşar ve Bayat ve Çemişkezek aşiretlerinden de yardımcı kuvvet yolladı.

Tahmasp bu kuvvetleri alınca iptida Abdâlî Afganlardan Seyistanlı Mahmud'un eline düşmüş olan Meşhed'i ve daha sonra Herat'ı geri aldı. Kendisine yardıma gelen kuvvetlerden Afşar aşireti reisi İmamkulu oğlu Nadir Ali ismindeki Türkmen beyinin fikir ve mütalealarından istifade ederek onu kendisine Eşik ağası yani kapıcılar kethüdası yaptı ve Tahmasp Kuluhan adını verdi.

Tahmasp Kuluhan'ın Zuhuru

Şah Tahmasp üzerinde nüfuzunu hissettiren Nadir Ali veya Tahmasp Kuluhan, bütün iktidarı ele almak için kendisinden ileri gelen ve Şah Tahmasp'a kuvvet vererek iyiliği dokunan Fetih Ali Han'ı katlettirerek iktidarı ele aldı; sonra Isfahan üzerine yürüyerek Damagan, Derühar ve Isfahan önlerindeki üç kanlı muharebeden sonra Eşref Şah'ı mağlup ederek İsfahan'ı elde etti.63 Bu hizmeti sebebiyle Şah Tahmasp, Nadir Ali Han'ı kendisine îtimadüddevle yani sadr-ı âzam yaptı (1730 M.).

Şah Tahmasp bundan sonra İtimaddüddevle'si Tahmasp Kuluhan'ın teşvikiyle Osmanlılar tarafına döndü ve ilk iş olarak Osmanlıların İran'dan zaptetmiş oldukları yerlere beyannameler dağıttırarak vaziyetten halkı haberdar etti; bu hal Osmanlı hükümetini telaşa düşürerek uyanık bulunmaları hudutlardaki kumandanlara bildirildi.64 Filhakika bu beyannamelerin tesiri görüldü; Şahseven aşireti ile Karabağ taraflarındaki Civanşir'e tabi aşiretler ve Berdâ ahalisinden bir kısmı ile Sığınak Ermenileri isyan etmişlerdi.65

Bu defa teşebbüsü ele alan İranlıların taarruz etmeleri ihtimaline binaen alınan tedbirler ve yapılan tertibat kâfi gelmedi;66 muhaberatla vakit geçirildiği sırada vaziyet değişti. Şah Tahmasp iptida Osmanlı hükümetine Rıza Kuluhan adında bir elçi yollayarak İran'dan zaptedilen yerlerin geri verilmesini istedi.67

Osmanlı vezir-i âzamı, parçalandığına kani olduğu İran'ın bu toparlanmasından şaşırmıştı. Eşref Şah'ın mağlubiyeti ve arkasından Osmanlıların eline geçmiş olan yerlerin istenmesi İstanbul'daki sohbet ve eğlence âlemlerini alt üst etmişti; Damad İbrahim Paşa gaileyi def için gelen İran elçisi ile görüşerek68 yeni bir muharebe safhası açmadan Kirmanşah ile Hemedan'ı Tahmasp'a verip diğer yerler Osmanlılarda kalmak üzere bir anlaşmaya varıldığı sırada on bin kadar bir kuvvetle taarruza geçen Tahmasp Kuluhan Ferahan ve Yezdicurd şehirlerini geri aldıktan başka arkasından Tebriz seraskeri Köprülüzâde Abdullah Paşa'yı mağlup ederek Hemedan ile Tebriz'i istirdat eyledi ve bu suretle tekarrür eden sulh bozuldu,69 ve İstanbul'daki İran elçisi Rıza Kuluhan da Limni adasına sürgün edildi (24 Temmuz 1730). Hemedan'ın sukutu üzerine buranın muhafızı Abdurrahman Paşa'nın iyi muhafaza edemeyerek kalenin düşmesine sebebiyet yermesinden dolayı Üçüncü Ahmed katlini emrettiyse de bu sırada İstanbul'da Patrona ihtilâlinin çıkması ve daha sonra Bağdat valisi ve İran seraskeri Ahmed Paşa'nın ricaları üzerine yeni hükümdar Birinci Mahmud Abdurrahman Paşa'yı atv etmiştir.70

İran Tarafındaki Başarısızlıklar Dolayısıyla İstanbul'daki Vaziyet

İran'a karşı türlü tevil ve vesileler ile yapılan zebunküşlük ve bunun neticesinde elde edilen muvaffakiyetler dolayısıyla Damad İbrabim Paşa meclisine müdavim şairler vücuda getirdikleri kasidelerle Üçüncü Ahmed'i ve Damad İbrahim Paşa'yı göklere çıkarıyorlardı; bu hal 1723'ten 1730 senesine kadar yedi seneye yakın tantanalı bir surette devam etti; bu senelerde vukua gelen muzafferiyetler lâle eğlencelerine, helva sohbetlerine neşe verdi.

İbrahim Paşa ve oğlu Mehmed Paşa ile yeğenleri Ali ve Mustafa Paşalar Üçüncü Ahmed'in damadı olup kaptan-ı derya Kaymak Mustafa ve kethüdası (kethüday-ı sadr-ı âli) Mehmed Paşalar da kendisinin damadı idiler. Bunlardan başka diğer maiyyet ve mensupları da yüksek memuriyetleri işgal ediyorlardı. Bütün hüküm ve nüfuz vezir-i âzamın elinde olup huzur ve rahata düşkün olan pâdişah işleri İbrahim Paşa'ya bırakmıştı.

İran seferi açılıp ilerlemeler ve muzafferiyetler elde edilmeğe başlayınca bir anlaşmaya varılmak için Tahmasp'ın göndermiş olduğu elçiler kabul edilmeyerek71 istilâya devam edilmişti. Daha yukarılarda söylendiği üzere Kafkasya'daki İran toprakları bir muahede ile Ruslarla paylaşıldı. Azerbaycan ve Irak-ı Acem gibi İran'ın en münbit yerleri işgal olundu; nihayet Nadir Ali Han'ın Tahmasp'a intisap ile işleri ele alması üzerine vaziyet değişti. İptida Eşref Han'ın mağlup olarak Isfahan'ın istirdadı ve arkasından Osmanlıların işgal etmiş oldukları, Hemedan ve Tebriz'i ve o havalideki bazı yerleri geri almaları İstanbul'da için için İbrahim Paşa'nın sefahat hayatına karşı beslenen kin, bu sarsıntıdan istifade edilerek kendisini gösterdi. İbrahim Paşa aleyhtarları faaliyete geçtiler, aslı esası olmayan sözlerle halkı vezir-i âzam aleyhine tahrike başladılar.

Vaziyetin ciddiyetini gören İbrahim Paşa, Tahmasp'ın İstanbul'a göndermiş olduğu elçisi Rıza Kuluhan'la görüşüp varılan anlaşma gereğince Kirmanşah, Hemedan, Erdelan, Luristan, Tebriz ve Huveyze'yi tevabiiyle şaha terk ederek Revan, Kâht, Tiflis ile merkezi Şemahı olan Şirvan Hanlığı Osmanlılarda kalacak ve Osmanlı hükümeti Tiflis ile Şirvan hanlığını Kırım hanlığı gibi yarı müstakil olarak idare edecekti (1739 Haziran). Bu anlaşma neticesi olarak Tebriz muhafızı çavuşbaşı vezir Kara Mustafa Paşa aldığı emir üzerine72 bir gece Tebriz'i terk ile çekilmiş olduğundan hudutta istikrarsız bir vasiyet tahaddüs etti.

Osmanlı hükümetinin kazancından bu kadar fedakârlığına karşı anlaşmanın esassız olduğu sonradan anlaşıldı. İranlılar bu suretle tesbit edilen muahedeye karşı Osmanlıların tekrar harbe girişmek istemediğini anlayarak muahedenin tasdikini geciktirip vakit kazandılar ve arkasından da taarruza geçtiler.

Bu vaziyet üzerine pâdişah Revan, Tiflis, Gence Kars ve Van muhafızlarına fermanlar yollayarak pek metin olan ve yüz bin kişilik kuvvetlere mukavemet edecek metanette bulunan kalelerin şiddetle müdafaasını emrederek tekâsülleri, görülenlerin ecdad-ı izamı ervahı için başlarının kesileceğini ve kuş olsalar pençesinden kurtulamayacaklarını bildirdi73 ve aynı zamanda kendisinin bizzat sefere gideceğini vilâyet ve sancaklara yazarak hazırlık emretti.74

Damad İbrahim Paşa, pâdişahı bizzat sefere çıkarmakla vaziyeti kurtaracağını zannediyordu; pâdişahın sefer esnasında konak yerlerinin isimleri, otağ-ı hümâyunun kurulacağı yerlerin mesahaları istenildi75 ve (27 Temmuz 1730) da pâdişah tuğları kapı arasına çıkarılıp ayın on beşinde (31 Temmuz) Üsküdar'a naklolundu. Kapıkulu ocakları da tamamen Üsküdar'a geçtiler. Pâdişahın Üsküdar'daki otağ-ı hümâyuna çıkması zamanı gelince bizzat vezir-i âzam saraya giderek:

-"Her şey hazır, vakit geldi, saadetle buyurunuz, deyince senelerce rahata alışmış olan pâdişah birkaç saat tereddütten sonra "sefere gitmeyeceğim" cevabını verince vezir-i âzamın dört tarafı deniz oldu; şaşırdı ve bu halin vahim neticesini hissetti. Vaziyeti Muhzır ağa ile Üsküdar'da bulunan yeniçeri ocağı ağası Hasan Ağa'ya bildirince ocaklının ayaklanması ihtimaline binaen o da korktu ve derhal:

-"Yeniçeriler Üsküdar'da pâdişahın teşriflerine muntazırdırlar; geçmeyecekleri duyulursa fena bir hadise zuhuruna sebep olur; böyle bir kalabalığı dağıtmak kabil değildir" diye haber göndermesi üzerine Sultan Ahmed istemeyerek sancağ-ı şerifi alıp Üsküdar'a geçti (3 Ağustos 1730) ve bizzat sefere hareket etmek üzere olduğu vilâyetlere yazıldı.76 Vezir-i azam, pâdişahdan evvel hareket edeceği için sadaret kaymakamı olarak büyük damadı Kaymak Mustafa Paşa'yı tayin ettirdi.77 Gitmesi teehhür edince Mustafa Paşa İstanbul kaymakamı oldu.

Üçüncü Ahmed'in sefere gitmek istememesi duyulmuş olduğundan yapılan propagandalarla halk kapalı ve âşikâr olarak Damad İbrahim Paşa aleyhinde söylenmeğe başladılar. Bu dedikoduları ve aleyhindeki cereyanı haber alan vezir-i âzam pâdişahın sefere gitmek istemediğini iyice anlayarak bir daha hükümdarın gideceği sözünü ağzına almadı ve pâdişahın Üsküdar ve yahut Bursa'da oturmasını ve kendisinin daha evvel gideceğini ve kışı Halep veya Amasya veya Tokat'ta geçireceğini söylüyordu; seferi açtığına pişman olmuştu; bir aralık da kendisinin Üsküdar'da kalarak bir serasker göndermesini ileri sürdü, hülâsa pâdişahla damadı iki tenperver bir türlü cezri bir kararla zevk ve safasına alıştıkları İstanbul'dan ayrılmak istemiyorlardı.

İran murahhaslarıyla kararlaştırılıp verilen gizli emir üzerine tahliye edilen Tebriz'in İranlılar tarafından işgali haberinin duyulması fena tesir yaptı; Tebriz'in düşmesinin vezir-i âzam tarafından verilen gizli emir üzerine olduğu haber alınarak İbrahim Paşa aleyhtarları kuvvetli faaliyette bulundular; Tebriz'den çıkanların cemiyet halinde İstanbul'a gelecekleri rivayetleri ortaya çıktı, yeniçerilerin Orta Camii'ne ve etrafına kâğıtlar dağıtarak bir isyan hareketi mukaddimesi başladı.

Bunun üzerine tehlikeli durumu gören İbrahim Paşa, mensupları, vaziyeti gizlice sadr-ı âzamın küçük damadı sadaret kethüdası Mehmed Paşa'ya bildirip bu halin büyümeden bastırılmasını söylediler, fakat o bu tavsiyeleri dinlemediği gibi söyleyenleri de yanından kovdu.

Ayaklanmayı tertip edenlerden Şeyhülislâma kâğıt gelmişti; bunlar kâğıtlarında yarı açık yarı îma ile "Biz, Mahmud-ül-hısal bir pâdişah isteriz" sözleriyle Şehzade Mahmud'un pâdişah olmasını istemekte idiler.

Kethüdanın gösterdiği kayıtsızlık, işe ehemmiyet vermemesi ve ocakların Üsküdar'da bulunmaları, isyanı tertip edenlerin cür'et ve faaliyetlerini arttırdı; isyanı tertip edenler ayak takımı olmayıp bu iş, İbrahim Paşa'ya aleyhtar olanlar tarafından hazırlanmıştı; fakat onlar meydanda görünmüyorlardı.

1 Mahmud'un babası Mir Üveys Kandehar'ın zenginlerindendi. Bu sırada Kandehar'da eski Gürcü beylerinden Yorgi vali bulunuyordu; Müslüman halk bir Hıristiyan valinin idaresini hoş görmüyorlardı. Yorgi nüfuzundan çekindiği Mir Üveys'i Kandehar'da öldürtmek istediyse de cesaret edemedi; ikram yollu bir hizmetle Isfahan'a göndererek arkasından öldürülmesini yazdı; fakat Mîr Üveys Acem ricaline hediyelerle geldiğinden öldürülmedi, bilâkis kendisine itimat edildi, Şah'ın meclisine kadar girdi, bir münasebet düşürüp Yorgi'ye itimat edilmemesini söyledi; nihayet kendisini Kandehar emiri yani askerî kumandanı tayin ettirdi, sonra bir fırsatını bulup Yorgi'yi öldürterek Kandehar'a sahip oldu; üzerine gelen Yorgi'nin kardeşi Hüsrev Han'ı da mağlup ederek öldürdü (1712). Mir Üveys bu suretle yedi sene Kandehar'ı müdafaa ile vakit geçirdi. Mir Üveys vefat edince bir sene kardeşi Abdullah Kandehar'ın idaresini ele aldı; bu, İran hükümetiyle anlaşmak istiyordu; fakat Kandehar halkı burasının tekrar İranlılara geçmesinden korkarak Mîr Üveys'in oğlu Mahmud'ı teşvik ederek amcası Abdullah'ı öldürttüler; Mahmud o sırada on sekiz yaşında idi.
2 1722 Mayıs tarihiyle Van valisi Köprülü-zâde Abdullah Paşa'ya gönderilen hükümde: Mîr Üveys oğlu Mahmud Han ve ammi-zâdesi Kasım Han ve Dağıstan ümerasının taraf taraf İran topraklarını zapta başlayıp üzerlerine sevkedilen Kızılbaş kuvvetlerinin mukavemet edemedikleri ve bu suretle Kandehar, Herat, Kirman, Yezd ve Şamahi'nin elden çıktığı ve Isfahan'ın da zaptedilmek üzere olduğu beyan olunmuş ve kendisine direktif verilmiştir (Mühimme 130, s. 362).
3 Erzurum valisine gönderilen fermandan:
"...taife-i Surh-serânın bu rütbede za'f-ı hal ve perîşânî-i ahvalleri, husûsâ makarr-ı hükümet olan Isfahan şehri dahi âhara musahhar olursa bilkülliyye halleri mütekeddir... olup taraf taraf sair memaliki dahi elden gideceği zâhir ve bâhir olmağın eğerçi Devlet-i aliyye-i ebed peyvendimle Acem-şahları beyninde müddet-i medideden beru pâberca olan müsalemeye binaen halen Acem şahının bu güna za'f-ı hali vakitlerinde devlet-i aliyyem tarafından memalikine taarruz olunmak tab'ı şahâneme mugayir olup lâkin halen memâlik-i mezkûreye hücum eden taife. mazbut asker olmayıp muhafaza ve mümarese bilmediklerinden uğradıkları yerlerde kabul-i itaat ve istîman eden ahali ve tüccar ve reâyâ hususa aralarında bulunan aceze ve mesakini bimayet ve sıyanet için. cenab-ı hilâfetmeâbımın dahî adl ü dâd üzere şah-ı müşârünileyhin bu gûnâ za'f-ı hal vaktinde memâlik-i mahrusama karib ve civan olan ahalisi perişan olmazdan mukaddem tedarikine teşebbüs ve zapt u rabtında ihmal olunmak himmet-i pâdişâhâneme muvafık olmadığı nümâyân bâ'de zaman Şâh-ı müşarünileyh kuvvet bulup müdafaalarına zaferyâb olur ise ol vakitte muktezâsı üzere adl-ü insaf ile hareket ve mâbeynimizde ahsen vech ile görülüb dostluk merasimine riayet olunmak üzere şimdilik memâlık-i mahrusam civarında olan memleketlerin Devlet-i aliyyem tarafından nez' ve tahsiline müsaraat olunmak emr-i müstahsen görülmeğin bu hususta vüzerây-ı izam ve ulemây-ı kiram ve sair âyan ve erkân beyinlerinde istişare olundukta memâlik-i mahrusam civarında olup ecdad-ı izamım zamanlarında nice kere Devlet-i aliyyemin zapt ve tasarrufuna girip himaye-i hümâyunumuza mûtat olan memleketlerinden herkes (her vali) kendü hududuna karib ve münasip olan kılâ' ve bukaı şurût-ı mezkûre üzere zapt ve ahalisini hıfz ve haraset eylemeleri..." 1134 Şaban iptidaları (Mühimme defteri 130, s. 360).
4 Mühimme defteri 130, s. 392, Evâil-i Ramazan 1134.
5 Mühimme defteri 130, s. 396, Evâhır-i Ramazan 1134.
6 Mühimme defteri, 131 s. 128 (Evâil-i Receb 1135). Tahmasp'ın elçisinin adı Murtaza Kulu Han'dır. Osmanlı hükümeti Murtaza Kulu Han vasıtasıyla Tahmasp'a verdiği cevapta İran'ın Afgan ve Rus kuvvetleri tarafından istilâ edilmekte olup buna karşı Osmanlı hükûmetinin harbi kendi topraklarından uzak tutmak istediği ve eğer Osmanlı kuvvetlerinin istilâ ettiği yerlerin Osmanlı hükümetinde kalmasına muvafakat edilecek olursa memulünden ziyade himaye göreceği bildirilmiştir.
7 Mühimme 131, s. 230.
8 Alınan iki fetvadan biri sulhün feshine ve Şiî olan İran erkeklerinin katillerinin vacib olduğuna, diğer fetva da bir kısım eshaba ve Hazreti Peygamber'in zevcelerinden Ayşe'ye seb' ve bazı Kur'an âyetlerini kendi arzularına göre tercüme ve tefsir ile ehl-i sünnetin katillerini mübah sayıp ailelerinin ırzına tecavüz eden Kızılbaşların memleketlerinin darülharp ilanıyla üzerlerine harp açılmasınınn meşrû olduğuna ve elde edilecek kadın ve çocukların esir sayılmasına dairdir (Mühimme 131, s. 17 ve Raşid, c. I, s. 64).
9 Mühimme 132 s. 230, 237 (Evahir-i Zilkade 1135.).
10 Davud Han'a, Şirvan Hanı olarak 1135 Rebîulevvel sonları (1723 Ocak) tarihli menşur Berat ile nâme-i hümâyun yollanmıştır (Nâme defteri, 7, s. 65).
11 Mühimme 130, 8. 458 (Evâhir-i Muharrem 1135).
12 Mühimme defteri 131, s. 190, 1135 Şevval iptidaları (1723 Temmuz).
13 Tiflis valisi tayin edilen Mustafa Paşa aldığı emir üzerine Osmanlı himayesine girmiş olan Davud Han'ın yardımına gitmek istemişse de bazı mülâhazalara mebni serasker İbrahim Paşa, göndermemiş ve onun yerine Tiflis valiliğini Vahtan'ın oğlu olup İslâmiyet'i kabul etmiş olan Şehnevaz İbrahim tayin edilmiştir; fakat Tiflis gibi yeni zapt edilen burasının idaresinin yeni Müslüman olan Şehnevaz İbrahim'e verilmesinin mahzurlu olduğu görülerek Tiflis valiliği hükümet tarafından Arifî Ahmed Paşa'ya verilmiştir (1723 Ağustos). Daha sonra Silâhdar İbrahim Paşa'nın yerine Kafkas cephesi seraskeri olan Arifî Ahmed Paşa'ya gönderilen bir emirle Şehnevaz İbrahim'in Tiflis'ten alınmasından müteessiren irtibat ile bir gaile çıkarması ihtimaline mebni rehin olarak ordugâhta alıkonulması bildirilmiştir. Yine aynı tarihle Arifî Ahmed Paşa'ya gönderilen başka bir hükümde Vahtan Han ile oğlu Şehnevaz'ın mallarına dokunulmaması ve korkunç bir şahıs olan Vahtan ile kardeşinin ve Şehnevaz İbrabim'in isyan etmek üzere hazırlık yaptıkları haber alınması sebebiyle bunların hapisleri ve icap ederse katilleri bildirilmiş ise de Arifî Paşa bunları tezkiye ederek hayatlarına dokunmamıştır (Mühimme 131, s. 213 ilâ 216, 261, 262, 267).
14 Mühimme 131 s. 220, 228, 245.
15 Çelebi-zâde Âsım s. 69. Silâhtar İbrahim Paşa'nın azlinin başlıca sebebi para mukabilinde sabık Tiflis Hanı Vahtan Han'ın oğlunu Müslüman yapıp Tiflis valisi yapması ve bir de Mustafa Paşa'yı hükümetin emrine rağmen Şirvan hanının yardımına göndermeyerek İran topraklarından faydalanmak isteyen Ruslara Bakü'yu kaptırmaya sebebiyet vermiş olmasıdır. İbrahim Paşa'yı itham eden ferman sureti Mühimme 131 s. 298'dedir (Sene 1136 Safer).
16 Mühimme 132 s. 121 ve 405.
17 Mühimme 132 s. 121, 134, (1137 Safer) Revan'ın zaptından sonra Arifî Ahmed Paşa hükümete bir arize takdim ederek Aras nehrinin Revan'a üç saatlik yerden geçerek Hazer denizine döküldüğünden bu nehrin bazı yerleri temizlenecek olursa sal ve kelek ile Revan'ın üç saat yakınına kadar zahire vesaire gelebileceğini ve Zengi nehri dahi temizlenecek olursa Revan kalesi altına kadar zahîre nakli mümkün olacağını yazması üzerine derhal keşfi yapılarak nehrin temizlettirilmesi emrolunmuştur (Mühimme 132 s. 171, Sene 1724 Aralık).
18 Abdullah Paşa, Köprülü-zâde Şehid Fazıl Mustafa Paşa'nın ikinci oğlu (Büyüğü Numan Paşa), olup Şeyhulislâm Erzurumlu Seyyid Feyzullah Efendi'nin damadı idi.
19 Mühimme 132 (sene 1136).
20 Tebriz'in zaptına memur olan Van valisi vezirim Abdullah Paşa'ya Hüküm ki.

"...Vezir-i âzam-ı sabık ammin müteveffa Ahmed Paşa (Fazıl Ahmed Paşa) Kandiye kalesini üç sene alettevâli sayf ve şitada muhasara ve as-
ker-i İslâm metrislerde kışlayıp ikdam ve ihtimamları sebebiyle feth ve teshiri müyesser olduğu gibi Tebriz'in dahi muhasarası hulül-ı eyyam-ı şitaya dek mümted olur ise madem ki feth ve teshiri müyesser olmadıkça siz dahi bir hatve ayrılmayıp umumen anda kışlayıb. netice-i kelâm Tebris'in feth ve teshiri aksay-ı murad-ı pâdişâhânem olmağla." (1724 Ağustos, Mühimme, 132, s. 69).
21 Mühimme 132, s. 93 ve 110.
22 Mühimme 132, s. 345.
23 Mühimme 132, s. 257.
24 Raşid Zeyli Çelebi-zâde Asım s. 70, 79.
25 Mühimme 131, s. 410 (1136 Cemaziyelâhır sonu).
26 Mühimme 132, s. 92 ve Çelebi-zâde Asım, s. 180 ilâ 189. Hemedan'ın çevresi iki buçuk saat olup kalenin sekiz zirâ yüksekliği ve üç zirâ genişliği vardı (bir zirâ-ı mîmari 75, 8 santimetre).
27 Çelebi-zâde Âsım, s. 189.
28 Mühimme defteri, 132, s. 117.
29 Eşref Şah 1730'da Isfahan'ı terk edip kaçtığı sırada tahtını gaspettikleri bu ihtiyar Şahı da öldürerek Belucistan'a gitmiş ise de kendisi de burada halk tarafından parçalanmıştır.
30 Raşid Zeyli Çelebi-zâde tarihi'nin bir yerinde (s. 291) Şabanın dokuzunda ve diğer bir yerinde (s. 429) Recep ortalarında boğulduğunu yazıyor.
31 Erzurum valisi Gence ve Şirvan Seraskeri Mustafa Paşa'ya gönderilen hükümden: "...Mir Üveys oğlu Mahmud Han'a bazı illet ile cünun ve hifkt isabet etmekle cumhur-ı taife-i Afgan bilittifak mümâileyhin ammizâdesi Eşref Han'a mütabeat ve ol dahi Mahmud Han ve havassı âşiretinden serkârda olanları îdam ile istiklâl-i hükümeti emrine kıyam edüb...".
32 Mühimme defteri, 132. s. 34 (1125 Temmuz sonları).
33 Mühimme, 132, s. 352 (Evahır-ı Zilhicce 1137).
34 Bu elçiler, hükümetten müsaade gelinceye kadar Hurremâbad ve Hemedan'daki Osmanlı karargâhlarında bir müddet beklemişler ve ancak 15 Ocak 1726'da İstanbul'a gelmişlerdir.

35 Bu isim Çelebi-zâde Âsım'da Zela ve Mühimme defterinde Zad olarak kayıtlıdır (Mühimme defterî, 135, s. 145).
36 Eşref Şah Osmanlı hükümdarının imam yani halife olduğunu kabul etmekle beraber imamın müteaddit olabileceğini nâmesinde beyan etmiş olduğundan, Osmanlı şeyhulislâmı da bilmukabele aralarında Hind Denizi gibi yekdiğerinin memleketine taarruz edemeyecek bir hudut olmadıkça imamın bir olacağını ve anın da Osmanlı hükümdarı olabileceğini ileri sürmüş ve halifenin İran ülkesinden zaptettiği yerleri kendisine terkini isteyen Eşref Şah'ın hal'i ve davasından rucü etmezse kendisine karşı harbin caiz olduğuna fetva vermiştir (Mühimme 133, s. 388 ve Çelebi-zâde Âsım, s. 354).
37 Mühimme 134, s. 131 (Evahır-ı Şevval 1138).
38 Gönderilen fermanda "...Sertâğıyan-ı Afgan olan Eşref Han'ı yakalayana yüz kese akçe ve başvezirini elde edene elli kese akçe verilerek üzerlerindeki bütün eşya ve malın kendilerine verileceği, yakalayan vezir olursa dilediği eyâlet kayd-ı hayat şartıyla kendisine tevcih edilip, beylerbeyi ise vezir, ümeradan ise beylerbeyilik ile ikram olunacağı ve eğer askeriden ise kendisine vezirlik hariç olarak rütbe verileceği ilân olunmuştur (Mühimme 134 s. 120).
39 Hammer'e göre Osmanlı kuvvetleri yetmiş, seksen bin ve Eşref Şah'ın ise yetmiş bindi.
40 Serasker Ahmed Paşa'ya vezir-i âzam tarafından yazılan mektuplarda dirlikli askere itimat edip Kürd âşiretlerine bağlanmaması tavsiye edilmesine rağmen Ahmed Paşa bu tavsiyelere ehemmiyet vermemiş, Arap ve Acem cenklerinde Kürd beylerinin hizmetlerine güvenerek itimat göstermesi bu perişanlığa sebep olmuştur (Çelebi-zâde Âsım, s. 438); bilhassa vezir-i âzamın kendi kalemiyle olup (benim izzetlu oğlum paşa) başlığıyla Ahmed Paşa'ya gönderilen mektup, Ahmed Paşa'nın hatalarını gösterip kendisini ikaz için yazılmış olup (Çelebi-zâde, s. 513) bu mektup İbrahim Paşa'nın itidal ve kıyasetine güzel bir delildir.
41 Hekimoğlu'nun bu hizmeti pâdişah tarafından takdir olunarak kendisine samur kürk ve kılıç gönderilmiştir (Mühimme 134, s. 38, 1727 Mayıs ve Çelebi-zâde Âsım, s. 450).
42 Mühimme 135, s. 199 ve Çelebi-zâde, s. 605.
43 Mühimme 135, s. 145 sene Evahı-ı Zilkade 1139.
44 Osmanlıların İran'dan aldıkları yerler Kirmanşah, Hemedan, Sine, Erdelan, Nehavend, Luristan, Merend, Mekri, Meraga, Selmas, Serkân, Hoy, Azerbaycan'ın merkezi olan Tebriz, Gence, Karabağ, Revan, Ordubad, Nahcuvan, Tiflis, Küri, Şirvan ve merkezi Şamahi ve diğer bazı küçük kasabalardı.
45 Bu elçiye gösteriş yapılmak için ne masraflar ihtiyar edildiğini Küçük Çelebizâde'den öğreniyoruz (Raşid zeyli, s. 616-624). Eşref Şah'ın elçisi 19 Ağustos 1727'de Sadr-ı âzam Damad İbrahim Paşa tarafından kabul edilmiştir.
46 Mühimme defteri 131, s. 376 (1136 Cemaziyelevvel).
47 Rus hükümeti daha sonra Tahmasp Şah ile olduğu gibi Safeviye tacının gasıbı olan Eşref Şah ile de on maddelik bir muahede akdiyle anı İran şahı tanımıştır.
48 Lezkiler, serkeş ve yağmacı bir zümre olup Şamahi'deki Rus tüccarlarını öldürüp mallarını yağma etmişler bunun üzerine Çar, keyfiyetten İran şahını haberdar ederek bunların tedibini istemiş ise de bir ses çıkmadığından Rus hükümdarı, kuvvet göndererek Lezkileri tenkile başlamış ve bunların Osmanlı himayesine girmeleri üzerine seferi tatil etmiştir. Pek haşin olan Lezkiler epey müddet Osmanlıları da uğraştırmışlardır.

49 Bu, Nişli Mehmed Ağa'nın sefaretnâmesi Tarih Vesikaları Dergisi'nin on ve on birinci sayılarında F. R. Unat tarafından neşredilmiştir.
50 Mustafa Paşa'ya verilen emirde "mükâlemenin başlangıcından sonuna kadar Kızılbaş memleketinden Bahr-i Hazer sevahilinde vaki mahallere tarafeynden terk-i taarruz esas-ı mükâleme kılınmağla ibtida-i mükâleme, tayin olunan ruz-ı Kasım hulül etmeden mukaddem Niyazova ve Bakü kalesi vesair Geylan'a varınca Bahr-i Hazer sevahilinde vaki mahallerde henüz Moskovlu zaptına girmeyen mahallere bir az miktar adam vaz'ı ile muhafaza olunmak devlet-i aliyye'ye menfaatli olduğu bildirilmiş ve bu karar aynı zamanda yurdluk ve ocaklıkla Şirvan hanı bulunan Hacı Davud Han'a da yazılmıştır (Mühimme 131, s. 215; 1135 Zilkade ortaları ve Mühimme 131, s. 209; Zilkade ibtidaları). Davud Han'a giden fermanda da hükümete 6 Kasım 1723'te Rus kapı kethüdasıyla taksim işini tekrar görüşmeğe başlayacağından o müddet gelmeden evvel Hazer sahillerindeki Niyazova, Bakü ve Geylan'a varıncaya kadar Rusların henüz nüfuz etmedikleri mahallerin işgali beyan edilmişti.
51 Şirvan'da Hacı Davud Han'a karşı Gazi Komukmir âşireti reisi Sürhay Han muhalefet ederek Revan seraskeri ve Diyarbakır valisi Arifî Ahmed Paşa vasıtasıyla hükümete müracaat ederek valilik istemişti. Osmanlı hükümeti gerek Şirvan ve gerek o tarafların idaresinin Dağıstan ümerasının elinde bulunmasını arzu ettiğinden Şirvan'a Davud Han'ın yerine kimi isterlerse Han tayin edeceğini ve sadâkatine mebni Davud Han'ı da başka bir yerde vazife vereceğini beyan ile Erzurum valisi Vezir Mustafa Paşa'yı mühim bir kuvvetle Şirvan tarafına yollayıp yeni han olacak zat için de neşur, hil'at ve sancak göndermiştir (Mühimme 131, s. 438; Evasıt-ı Receb 1136).
52 1136 Cemaziyelâhırında hükümet Ruslara karşı sefer hazırlığına başlayarak Azak ve Taman kalelerine asker koymuş ve ilkbaharda Rus seferi için Anadolu ve Rumeli'ye fermanlar gönderilmiştir (Mühimme 131, s. 339-354 ve 453, 461); fakat daha sonra anlaşma yapılarak seferden sarf-ı nazar edilmiştir.

53 Osmanlı hükümetinin Derbend ve Bakü'yü Ruslarda bırakarak bir anlaşmaya yol açması 1724 Ocak'ta olup Rus çarının muvafakati üzerine muahedenin tespiti tarihi metinde kaydedildiği üzere 24 Haziran 1724'tür. Muahedenin teatisi tarihi ise 1137 Rebîulâhır/1725 Ocaktır (Nâme defteri
7, s. 78).
54 Mühimme defteri, 134, s. 218'de hudut tahdidine memur olan Derviş Mehmed'e gönderilmiş olan 1727 Eylül tarihli hükümdeki talimat.
55 Osmanlı hükümeti Afganlıların Sünnî mezhebinde olmaları sebebiyle Şiî mezhebinde olan İran Şahını müdafaa için onlarla harp edemeyeceğini beyân ettiğinden Rusların icapında Afganlılara karşı İran'ı müdafaa etmek hususundaki tekliflerini önlemişti; fakat bu zahiri bir bahâne olup daha aşağıda görüleceği üzere Osmanlı hükümeti Eşref Şah'a karşı Ruslarla anlaşmaya teşebbüs etmiştir.
56 Hammer (Almanca nüsha), c. 7, s. 340, 341 ve Çelebi-zâde Âsım, s. 138-169, 537.
57 Mühimme, 134, s. 170.
58 Mühimme 134, s. 170.
59 Kafkasya'daki Şirvan, Rus ve Osmanlı hududunu tahdide Osmanlılar tarafından Derviş Mehmed Ağa ve Rııslar tarafından da Aleksandr Romanzof memur edilmişlerdir. Bu tahdit heyetine mutavassıt olan Fransa tarafından d'Allion isminde bir diplomat memur edildi ise de mâzeretine mebni bulunamamıştır.
Sürhay Han'ın Şirvan hanlığı zamanında bunun, Şirvan-Rus hududu olarak tespit edilen yerleri aşdığından Ruslar, ve bunun da bilmukabele Ruslardan şikâyet etmeleri üzerine iki taraf arasını bulmak için Osmanlı hükümeti tarafından kapıcıbaşı Mustafa Ağa Rusya'ya gönderilmiştir (1729).
60 Umde-i nişinân-ı mesned-i hânî üsve-i kübera-i Dağıstanî sabıka Şirvan Han'ı olan Elhac Davud Han'a hüküm ki; Şirvan Hanlığı iktiza hasebiyle ahara tevcih olunmağla... sizin âher veçhile murad ve mesulinize müsaade olunmak üzere. emr-i şerifim vusülünde Gence tarafına gelüb. (Mühimme, 135, s. 31; 1140 Evâsıt-ı Ramazan).
61 Sürhay Han'a gönderilmiş olan 1728 Mart tarihli fermandan:. Cenab-ı emaret-meâbınız, zâtınızda mevcud olan gevher-i asalet muktezasınca Şirvan hanlığına müstahık olduğunuz düstür-ı mükerrem halen Erzurum valisi olup Gence ve Şirvan nizamına memur olan vezirim Mustafa Paşa tarafından arz ve ilâm olunmağla Şirvan Hanlığı. hatt-ı hümâyun-ı şevket-makrunum mücibince berat-ı âlişanımla sana tevcih ve îta ve hal ve şanınız îlâ ve hassaten hila'-i fahire-i mülükânemden samura kaplu bir sevb hil'at inayet ve ihsanım olub. (Mühimme, 134, s. 379).
62 Davud Han 1728 Ekim'de dört oğlu, iki kardeşi ve bütün âilesiyle birlikte evvelâ Rodos'ta ikamet ettirilip (Mühimme, 135, s. 167) sonra yani 1735 Nisan'da Gelibolu'ya naklolunmuş (Mühimme, 140, s. 357) ve daha sonra orada vefat etmiştir.
63 Eşref Şah'ın İstanbul'a gönderdiği büyük elçi Namdar Mehmed Han avdet ederek Hemedan'a gelmiş ve bu sırada Tahmasp'ın Eşrefi mağlüp ederek İsfahan'ı istirdat eylediğini duyunca ileri gidememiştir. Bunun üzerine Eşref Şah'ın Kirman tarafına çekildiği haber alınınca elçinin Bağdat ve Basra üzerinden Kirman'a gitmesi emrolunmuştu (Mühimme, 137, s. 2; 1142 Cemaziyelâhır sonları). Namdar Mehmed Han, bu emrin gelmesinden evvel Bağdat'a gelip oradan kaçarak Tahmasp Kulu Han'a iltica etmiştir.
64 Mühimme, 136, s. 40, 1730 Nisan sonları).
65 Mühimme, 136, s. 78, 103. Bunların tedipleri sırasında Şahsevenler Ruslara iltica etmişlerdi. Bunun üzerine Vezir-i âzam Damad İbrahim Paşa Şahsevenleri himaye etmenin dostluğa mugayir olduğunu ve bunların iadelerini Rus başvekiline yazmıştır.
66 Mühimme, 136, s. 16, 111, 119, 141, 1730 Haziran ve Temmuz.
67 Bağdat valisi ve Hemedan seraskeri Ahmed Paşa'ya gönderilen hükümden: Halen Şehzade Tahmasp İsfahan'a malik olmağla gurur ve nahvet dimağ-ı fesad-âlüduna galip olmağın müdir-i umuru olan şahs-ıbed-kiş-i muhalı endişin (yani Tahmasp Kuluhanın) tarafına tahrir ve irsal eylediği kâğıdınan hülâsa-i mefhumunda birkaç seneden beru bezl-i hazâin ve emval-i bîşümar ve it'âb-ı asakir-i zafer medar ile memâlik-i İran'dan feth ve teshir kılınan memleketlerin kendülere iadesini rica ve müsâade olunmadığı halde zaptına mübaşeret olunmak mukarrerdir deyu iş'ar etmekle sen ki vezir müşarünileyhsin üç bin nefer kapun halkı ve ademlerinle acaleten kalkıb Hemedan kalesine varub maiyyetine memur kılınan askerle memalik-i mahrusa-i pâdişahanemi" muhafaza etmek... (Mühimme, 136, s. 66; Evail-i Şevval 1142/Nisan 1730).
68 Bu elçi Osmanlı hükümetini oyalayarak, müzakere vesilesiyle İsfahan'a adamlarını gönderip yeni talimat istemiş (Mühimme, 136, s. 3; Cemaziyelivvel 1142) ve bu suretle vakit kazanmıştır. Filhakika Rıza Kulu Han 1730 Ağustos'ta İstanbul'da bulunarak sulh için çalışıyor görünüyordu (Mühimme, 136, 8. 155).
69 Halen Gence muhafızı Vezir İbrahim Paşa'ya hüküm ki: "Bundan akdem Isfahan tarafından irsal olunan elçileri şah tarafından akd-i sulhe murahhas olmak üzere arz ve inha ile bazı mesulüne müsaade-i hümâyunum herzanî kılınıp akd-i müsaleme ile tarafeyinden temessükât ahz ve îta olunmuşken mezburlar nakz-ı ahd ve pişvay-ı geyatin-i ins-ü can olan Tahmasp Kulu Han, başına cem'eylediği... evbaş ile memâlik-i İran'dan dahil-i kabza-i tasarruf olan memâlike su-i kasd ve halen kazay-i Tebrizi istilâ ettiği. îlâm olunmakla. Gence'nin muhafazasına ikdam olunması. Mühimme, 136, s. 189 (1143 Safer sonları tarihli hüküm). Subhî tarihi İran elçisiyle anlaşma neticesinde verilen emir üzerine Tebriz'in tahliye edildikten sonra işgal olunduğunu yazmaktadır (varak 5b).
70 Mühimme defteri, 136, s. 351 (1731 Ocak).
71 1723 M. 'de Şah Hüseyin'in oğlu olmak üzere Tebriz'de şahlık iddiasında olan Tahmasp'ın bir elçisinin İstanbul'a geleceği Erzurum valisi Serasker Silâhtar İbrahim Paşa tarafından hükümete bildirilmesi üzerine keyfiyet müzakere olunarak Şah Hüseyin'in hal'i ve ölümü malüm olmadığından bunun anlaşılmasına kadar elçinin Kars veya Erzurum'da ikamet ettirilmesi emrolunmuştu. Bu elçinin adı Murtaza Kulu Han'dı (Mühimme, 131, s. 18 ve 208). Daha sonra yani 1726 Mayıs'ta Erzurum valisi Gence ve Şirvan seraskeri Mustafa Paşa'ya yazılmış olan hükümde Şehzade Tahmasp tarafından elçilikle gelip Erzurum'da oturmakta olan Berhudar Bey'in matlüba muvafık bir mektubu ve sözü olmadığı için kendisini gönderen Tahmasp tarafına iadesi emrolunmuştur (Mühimme, 133, s. 230).
72 Subhî tarihi, s. 5b.
73 Mühimme, 136, s. 201, 1730 Eylül.
74 Mühimme, 136, s. 126, 1730 Temmuz.
75 Mühimme, 136, s. 149, 1730 Ağustos.
76 Hudut kumandanlarıyla vilâyetlere gönderilen tâmimden: "Tevaif-i. Acam-ı bed-fercamın hududa karib mahallerde tahazzüb ve ihtişadlarından, memâlik-i mahrusama su-i kasdlan münfehim olmağla biliktiza Şark seferine azimet-i hümâyunum muhakkak olduğu bundan akdem mufassal ve meşruh emr-i şerifimle îlâm olunmuştu. Elhaletü haza bizzat cenâb-ı hilâfetmâabım izz ü ikbal ve saadet ve iclâl ile işbu muharrem-ül-haramın on sekizinci hamis (perşembe) günü... Üsküdar'da otağı pâdişahâneme şerefbahş-ı kudum ve inşaallah-ü taâlâ kariben savb-ı maksüda azimet-i hümâyunum muhakkak olmağla îlâm-ı hal içün işbu emr-i şerif-i âlişânım irsal olunmuştur. 1730 Ağustos. Mühimme, 136, s. 162.
77 Vezir-i âzam Damad İbrahim Paşa da büyük damadı kaptan-ı derya Mustafa Paşa'yı sadaret kaymakamı bırakarak pâdişahtan evvel 1730 Eylül'de hareket edeceğini bildirmiştir (Aynı Mühimme defteri, s. 173, 180-182).

  
2454 kez okundu

Yorumlar

Henüz yorum yapılmamış. İlk yorumu yapmak için tıklayın