• Anasayfa
  • https://www.facebook.com/tarihtarihcemiyeti/
  • https://twitter.com/ttcemiyeti
Osmanlı'dan Cumhuriyet'e Müzik Teorisi Eserleri / Yrd. Doç. Dr. Recep Uslu

Müzik teorisi yani müzik kuramları müziğin temel esasları belirlemek için kaleme alınan eserlerdir. Eskiden beri "nazariyât" denilmesi adet olmuş Türkçe müzik teorisi eserlerinin eksiksiz bir listesini oluşturmak bir hayli zor bir iştir. Bunun en önemli iki nedeni vardır. Biri bu eserlerin yazma ve farklı kütüphanelerde bulunması, ikincisi özel koleksiyonlarda bulunması. Bu iki zorluğu aşmaya gayret ederek uzun zamandır yaptığımız çalışmanın ürünü olarak Türkçe yazılmış Türk ve Batı müziği teori eserlerini bir araya getirmeye çalıştık. "Nazariyât" kelimesi müzik teorisini anlatan kitapların kapaklarında çokça kullanılan bir kelimedir. Bunun Safiyyüddin'den başlayan dönemlerdeki karşılığı ise "edvâr" kelimesi olmuştur. XVIII. yüzyılda "edvâr" kelimesinin yerini "nazariyât" kelimesi almıştır. Nazarî eserler ele aldıkları ilmin temel konularına açıklık getirmeğe çalışmışlardır. İlk bakışta tek tip gibi görünen müzik seslerinin kayıt yani belirli kurallar (nazariyât) altına alınmasının kolay olmadığını konuyla yakından ilgilenenler bilir. Tarih boyunca çeşitli teknik aletlerin olmadığı devirlerde bu zorluğu aşmak için epey uğraşılmıştır. Bazılarının "İslamî Doğu Musikisi" adını verdiği dönemde bir çok Arapça, Farsça müzik teorisi eserleri kaleme alınmıştır. Bir süre sonra oluşturdukları bu yeni medeniyetin kültürü ve derin etkisi Avrupa'ya ve Amerika'ya kadar ulaşmıştır. Bugün dünyanın çeşitli kütüphanelerinde Arapça, Farsça ve Türkçe yazma eserlerinin bulunması bunun en belirgin göstergesidir.

Türklerin müzik tarihi Orta Asya Eski Türk kavimlerine kadar uzansa da müzik teorisiyle ilgilenmeleri İslamlaştıktan sonra başlamıştır. Türklerin yaşadıkları bölgelerde yazılan eserler içinde ilk anılacak eser Harizmî'nin bir ansiklopedi olarak değerlendirilen Mefâtîhu'l-ulûm adlı kitabındaki "ilmü'l-musiki" kısmı olmalıdır.1 Daha sonra Farabî ve İbn Sina'nın konuya açıklık getirmeye çalışan önemli eserlerinde işlenen müzik sesi, nağme hakkındaki teorik ve felsefik yaklaşımları ile izahları, Safiyyüddin Abdülmü'min Kitâbü'l-Edvâr'ı ile sistemli hale gelmeğe başlamıştır. Sistemci okul olarak adlandırılan bu başlangıca Abdülkadir Meragi önemli bir ivme kazandırmıştır. Celayirli ve Timurlu saraylarında bulunan Abdülkadir Meragi'nin adı, oğullarından biri olan Hace Abdülaziz'in, Osmanlı topraklarına gelmeden önce de bilinmekteydi. Beyliklerin henüz tamamen ortadan kalkmadığı, Osmanlı devletinin yükselmeğe başladığı bu sırada yazılan müzik bilgisi aktaran bazı eserler Anadolu topraklarındaki Türklerin müzik bilgisini göstermektedir. Bilindiği kadarı ile XIII-XIV. yüzyıl arasında Anadolu'da ve Orta Asya'da yazılmış tercüme ve telif eserler arasında doğrudan müzik ve teorisi ile ilgili Türkçe bir esere rastlanılmamıştır.2

XV. yüzyılda daha çok bir tarihçi olarak bilinen Amasyalı Şükrullah, Risâle min ilmi'l-edvâr adlı eserini Yıldırım Bayezid'in (ö. 1403) oğlu İsa Çelebi için yazmıştır. Bu eser Türk müzik teorisi konusunda Türkçe yazılan ilk eser olmalıdır. Bunun ardından Türkçe yazılan müzik eserleri içinde, XV. yy. başlarında yazılan Sazlar Münazarası ve Çenknâme'de yer alan müzik bilgileri I. Mehmed (1413-1421) döneminde kaleme alınmışlardır.3 Osmanlı topraklarında Farsça müzik teorisi eseri yazan Kırşehirli Yusuf'tur. Kırşehirli Yusuf'un yazmış olduğu Farsça aslı kayıp olan edvar risalesinin yine aynı yüzyılda yapılan Türkçe'ye tercümesi günümüze gelebilmiştir. Yusuf'un bu eseri, muhtemelen ilk defa Fatih zamanı şairlerinden Bursalı Hariri tarafından tercüme edilmiştir. II. Murad döneminde, gittikçe artan müzik teorisyenliği zaman zaman birbirinin tekrarı gibi görülen, ancak ayrıntılarda bazı farklı bilgiler verdiği anlaşılan müzik teorisi eserleri yazılmıştır. Bedr-i Dilşad'ın bir ansiklopedi gibi değerlendirilen, Kabusnâme'den tercüme olduğu iddia edilen, ancak özellikle ilgilendiğimiz müzik kısmının asıl Kabusnâme'den büyük farklılıklar taşıdığı bilinen Muradnâme (1427) ve Hızır b. Abdullah'ın Edvâr-ı Musikî (1441) adlı eserleri II. Murad için yazılmış Türkçe müzik eserleridir. Bu eserlerde bilgi vermek amacıyla zaman zaman ebcet notaları kullanılmıştır.

Fatih zamanında şair Bursalı Hariri'nin Kırşehirli'nin eserinden yaptığı Risâle-i Edvâr adlı (1469) tercüme aslının henüz bulunamamış olması nedeniyle önemlidir. Hace Abdülaziz'in Nekâvetü'l-edvâr adlı Farsça eseri, Fethullah Şirvani'nin Arapça yazdığı Mecelle fi'l musikî adlı eserleri teorik bilgilere bazı yenilikler getirmektedir. Fatih'in yaptığı bir hatadan dolayı sarayından uzaklaştırdığı Aydınlı Şemseddin Rumi'nin eseri ise başında müzik teorisini ilgilendiren bilgiler barındıran ilk güfte eserlerinden olup II. Murad, Fatih ve II. Bayezid devri bazı musikişinasların Arapça ve Farsça güfteli repertuarlarını kaydetmektedir.

Henüz Fatih Sultan hayatta iken, Amasya'da vali olarak bulunan Bayezid'in (II.) zamanında müzik ile ilgilendiği tertiplediği eğlence meclislerinden bilinmektedir. Yine valiliği sırasında İbn Cemaleddin Amasî, yazarını belirtmeden Safiyyüddin Abdülmümin'in Kitâbü'l-Edvâr'ını kopya (istinsah) edip Bayezid'e (II.) sunmuştur. Yazmasından bu kopyanın o sıralarda şehzade olan Bayezid'in emriyle gerçekleşmiş olduğu anlaşılmaktadır. Daha sonra II. Bayezid Osmanlı tahtına padişah olunca, Ladikli Mehmed Çelebi, Arapça Zeynü'l-elhân ile er-Risâletü'l-Fethiyye adlı iki Arapça müzik teori eserini II. Bayezid'e sunmuştur. Bunlardan Zeynü'l-elhân'ın (1484) bir de Türkçesini yazmıştır. Kadızade Mehmed Tirevî'nin Türkçe Risâle-i Musikî (1488), Mahmud b. Hace Abdülaziz'in II. Bayezid'e sunduğu Farsça Makâsıdü'l-edvâr adlı eserleri de XV. yy.'ın son eserlerindendir. XV. yüzyıl Osmanlı müzik teorisi eserlerinin çokça olduğu ve müzik teorisinin anlatımında Safiyyüddin ve Meragi sisteminden farklı bir yol izlendiği görülmektedir.

XVI. yüzyılda Seydi yüzyılın tespit edilen tek Türkçe müzik teori eseri yazan müzik teorisyenidir. el-Matla' fî beyâni'l-edvâr ve'l-makâmât adlı eserini 1504'de yazmıştır. Bu sırada II. Bayezid henüz Osmanlı tahtındadır. Hace Abdülaziz'in oğlu Mahmud Farsça yazdığı müzik teorisi hakkındaki eserini, önce II. Bayezid'e sunmuş, II. Bayezid'in ölümünden sonra bu eserini bazı küçük değişikliklerle ve adını Muhtasar der ilmi'l-musikî diye değiştirerek Kanuni Sultan Süleyman'a takdim etmiştir. Bununla Mahmud'un II. Bayezid'den Kanuni zamanına kadar sarayın gözde musikişinası olduğu da ortaya çıkmaktadır. XVI. yy. boyunca bir başka müstakil müzik teorisi eserine rastlanmamaktadır.

XVII. yüzyılda Osmanlı sultanlarının düğünlerini, eğlencelerini yazıya dökmek Surname geleneğini başlatmıştır. Daha önceki dönemlerde yazılan müzik teorisi eserleri de kopya edilmişlerdir. XVII. yüzyıl üç padişah dönemini idrak eden Ali Ufkî Bey'in (ö. 1675?) Mecmua-i Saz u Söz, İyi bir nota ve güfte eseridir, hatta ilk nota eseri olmasıyla onyedinci yüzyılın yüz akıdır. Bu eser bu yüzyılda müzik hayatının canlılığını gösterir. Mehmed Çelebi'nin Mevzûâtü'l-ulûm adlı eserindeki "musikî ilmi" hakkında verdiği bilgilerden XVII. yüzyılın müziğe bakışını öğrenebiliriz. Türk müziği teorisi eserleri içinde XVII. yüzyılın ikinci yarısının sonlarında yazılan Kantemiroğlu'nun (: Kantemiroğlu, ö. 1723) edvarı, bestelerin notalarını da vermesi açısından Türk müzik tarihinde mühim bir yer tutmaktadır. Sultan II. Ahmed'le XVII. yüzyıl sona ermektedir.

Osmanlılarda XVIII. yy.'a girerken II. Mustafa'nın (1695-1703) padişah olduğu görülmektedir. Bu yüzyılda hüküm süren, kurduğu saz takımı ile4 dikkati çeken III. Ahmed'in (1703-1730) saltanatının ikinci devresine Lale Devri denmektedir. Bu devir Patrona Halil isyanı ile sona ermiştir. III. Ahmed aynı zamanda düğün ve şenlikleri ile de ünlü idi. Kevserî mecmuası (1717) bu dönemde yazılmıştır. Sadrazamlardan Damat İbrahim Paşa (ö. 1730), Şeyhülislamlardan Feyzullah Efendi (ö. 1711) ve Esat Efendi (ö. 1753), padişahlardan I. Mahmud'un da (ö. 1754) bestekar oldukları bilinmektedir. I. Mahmud zamanında kaleme alınmış yazarı bilinmeyen bir risalede5 o sıralarda kullanılan çalgılarla ve batı enstrümanlarından söz eder. Yüzyılın son padişahı III. Selim (1789-1807) musikişinas yaratılışlı bir padişahtı. XVIII. yüzyılın sonlarında III. Selim'in etrafında oluşan bir musiki ekolünün meydana geldiği kabul edilir.

Aslında bu bir ekolden daha ziyade müzik canlılığıdır. Yapı Kredi Kültür ve Sanat Sermet Çifter Kütüphanesi yazmaları içinde tezhipli bir mecmua III. Selim'in bestelediği eserlerin güftelerine aittir6. Yine aynı kütüphanede III. Selim adına yazılmış yazarı bilinmeyen İlm-i Edvâr-ı Musikî adı verilen Türkçe bir müzik teorisi eseri vardır. Neyzen, kanunî ve tanburî olan III. Selim ondört makam tertib etmiştir. Yüzyılın ortalarında yazıldığı tahmin edilen Ankara Milli Ktp. nr. 131'deki yazma dört müzik teorisi eserini bir araya getiren bir mecmuadır. Osman Dede'nin Rabt-ı Ta'birat-ı Musikî'si Farsça olarak yazılmıştır. Hasan Sezai Gülşeni'nin (ö. 1737) Zübde-i Makale-i İlm-i Musikî adlı eseri bugüne kadar aslı ve yazarı bilinmeyenler arasında kalmıştı, yaptığımız bir çalışmayla gün ışığına çıkarıldı. Hızır Ağa, Tefhimü'l-makamât adlı Türkçe müzik eserini 1761 yılında yazdı. Bu eser bazı saz aletlerinin resimlerini de vermektedir. 1789 tarihli Derviş Halil'in risalesi de fazla bilinmeyen mecmualardandır.7 Yüzyılın sonlarına doğru Abdülbaki Nasır Dede'nin III. Selim'in isteği üzerine yazdığı Tahrîriyyetü'l-musikî adlı eseri kendi icat ettiği nota yazımını ve kullanımını, Tedkîk u Tahkîk adlı eseri, Mehmed Hafid Efendi'nin Galatat içindeki "musikî" maddesi, yüzyılın müzik teorisi bilgileri veren eserler olarak değerlendirilebilir.8

Türk müziğinde kullanılan makam isimlerinin Rumlar tarafından XVIII ve XIX. yüzyılda kullanıldığı, eserlerinde bazı Türk müziği bestelerini kaydettikleri bilinmektedir. Osmanlı Devleti'nin sınırları içinde Rum olup Türk müziği hakkında eser yazanlar sırasıyla şunlardır:

1- Panayotis Halacoğlu: Kilise korosunun sağ taraf şefi (protopsaltis) olan Halacoğlu eserini 1728'de yazmıştır.

2- Kirilos Marmarinos: Halacoğlu'nun talebesidir. Eserinde Türk müziği makamlarından 76'sının seyirlerini vermiş ve kilise müziği ile karşılaştırmıştır. Eserinde Türk müziği ses sistemi hakkında da bilgiler verir9.

3- Apostolos Konstas:. Eski Bizans müziğinin yeni sisteme göre anlatımı ve Türk müziği hakkında bilgiler üzerine bir kitap yazmıştır (İstanbul 1820).

4- Konstantinos Vizandios (1779-1862). Rum patrikhanesi sağ taraf koro şefi (protopsaltis) olan Vizandios eserinde Marmarinos'u kopya etmiştir. Eksoteriki Musikinin Anlatımı adlı eseri İstanbul 1843'de basılmıştır. Tanburi Küçük Artin'in 1730 yıllarında ermenice yazdığı eserinde Üstad ile çırağı Tahmasp'ın karşılıklı konuşmalarını verirken Türk müziği hakkında da bir hayli bilgi verir. Makam dizileri, şedler ve usuller verdiği bilgiler içindedir. Ayrıca kendine göre verdiği notalar içinde hiç bir eserin tam notasını vermemiştir. Bu eserin N. K. Tahmitzian'ın neşri ve Rusça çevirisi basılmıştır. 10

XIX. yüzyıla girerken padişahlığı devam eden III. Selim'in saltanatı 1807'de sona ermiştir. Yüzyılın başında yazılan 1801 tarihli olup Hafız Ahmed İzzet'in yazdığı mecmua11 Zikr-i Edvâr-ı Kadîm (1801), Edvâr-ı İlm-i Musikî (1806) adlarını taşıyan eserlerin asıl yazarları bilinmemektedir. 1806 tarihli olup Kantemir ve Kevseri mecmuaları ile ortak metinleri olan Anonim, Edvâr-ı İlm-i Musikî,12 tarihi bilinmeyen ancak padişah Selim Han için yazılmış olan Türkçe manzum ve nesir çeşitli metinlerden oluşturulmuş İlm-i Edvâr-ı Musikî13 Mehmed Hafid Efendi'nin içinde Hızır Ağa'nın edvarını kaynak olarak kullandığı müzik bilgilerini aktardığı ed-Dürerü'l-müntehabat (1806) adlı galatat sözlüğünü III. Selim'e sunmuştur. XIX. Yüzyılda Hamparsum Limoncuyan'ın (ö. 1839) zamanın müzik eserlerini kendi icadı olan bir nota ile kaydetmesi önemli bir olaydır. Bu nota çeşidinin kullanımı çok yayılmıştır.14 XIX. yüzyılın sonlarında güftelere bolca yer veren Haşim Bey Mecmuası'ndan (1864) ve müzik teorisi bilgilerini onun eserinden önemli oranda aynen nakleden talebesi Bolahenk Mehmed Nuri'nin Mecmua-i Kârhâ ve Nakişhâ Beste ve Şarkiyât'ın (1890) dışında eserler daha fazla eğitime yönelik yazılmaya başlanmıştır.

XIX. Yüzyıl Türkçe Türk ve Batı müziği teorisi eserlerinin yazıldığı bir yüzyıldır. Türk müziği için eğitime yönelik ilk defa Udi Ahmed Rıfat, Şamlı kanuni Hasan Dede'nin derslerine yardımcı olması için Miftâh-ı Nota'yı (1874) yazmıştır. Muzıka-yı hümayun kolağalarından Hüseyin Remzi'nin Batı müziği teorisi hakkında Usûl-i Nota (1875) adlı müzik teorisi bilgileri veren eseri de bu amaca yöneliktir. Üstelik bu eser Türkçeye İtalyancadan giren müzik terimleri yerine Fransızcanın tercih edilmesini tavsiye etmektedir. Eseri de Fransız müzik hocalarından birinin eserinden yapılmış bir tercümedir.

Bu ilk Batı müziği teori eserinden sonra başkaları da yazılmıştır. Bu eserlerde zaman zaman Türk müziği bilgileri ile karşılaştırmalar yapılmıştır. Muzıka-yı Hümayun'un ilk hocası Guatelli Paşa'nın öğrencisi Mehmed Emin'in Nota Muallimi (1302), Selim Efendi'nin Makamât ve Usul ve Musikî-i Osmanî (1303),15 Mehmed Kami'nin (Cemal?) Erae-i Nağamat (1304), Mabeyn-i hümayunda miralay Rıfat Bey'in Nota Kitabı (1305),16 Mustafa Safvet'in Solfej yahut Nazariyât-ı Musikî (1306), Bahriye nezareti celilesi katiplerinden Edhem Efendi'nin güftelerle birlikte kısa müzik teorisi bilgiler verdiği Bergüzâr-ı Edhem Yahut Ta'lîm-i Musikî (1890), Muallim Kazım Bey'in Musiki: Şark Ve Garb Musikisinin Diyez Ve Bemolleri Hakkında (1311), İsmail Hakkı'nın Mahzen-i Esrâr-ı Musikî yahud Teğanniyât-ı Osmanî (1313/1897), Mehmet Zati Bey'in Kütüphâne-i Musikîden Nazariyât-ı Musikî (1315) ve daha sonra yazdığı zeyl Ta'lîm-i Kıraât-ı Musikî (1316), Mehmed Cemil'in Mükemmel Ta'lîm-i Musika (1900) adlı eserleri tamamen müzik teorisi bilgileri veren eğitime yönelik eserlerdir. Bu eserlerden yalnız Usul ve Nota, Solfej, Mükemmel Ta'lîm-i Musikî adlı eserler içinde Türk müziğine yer vermeyen tamamen Batı müziği teorisi üzerinedir. Nota Muallimi, Musikî ve Ta'lîm-i Kıraât-ı Musikî adlı eserler Batı müziği ağırlıklı olmakla birlikte Türk müziği hakkında bilgiler de vermektedirler.17 P. Kiltzanidis'in müzik teori bilgileri veren eseri ise Batı müziği ile birlikte Türk müziğine geniş yer veren 1881'de İstanbul'da basılmış rumca eserlerden biridir.18 Edhem Bey'in Bergüzâr'ı ve Ahmed Avni'nin Hânende (1899) adlı eserlerinde müzik teorisi bilgilerinden çok fazla güfteler yer almaktadır.

XIX. yüzyılda matbuat hayatında gazetelerde yazılan makalelerle zaman zaman müzik teorisi bilgileri aktarılmaya çalışılmıştır. Bir çok makalenin içinde dikkati çeken yazı ve yazarlara değinmek gerekir. Mesela Nuri Şeyda Bey'in (ö. 1901), müzik konulu makaleleri çeşitli gazete ve mecmualarda, mesela İkdâm gazetesinde yayınlanmıştır. Devrin musikişinasları tarafından görüşleri tartışılmıştır. 19 Şevket Gavsi Bey'in Peyam gazetesi Edebî Nüsha'sında yer alan "Edebiyât-ı Musikî" başlıklı makaleleri zaman zaman müzik teorisi bilgilerine de girmektedir. Ali Rıfat'ın (Çağatay), "Fenn-i Musikî Nazariyâtı" başlıklı yazısı Batı müzik teorisini anlattığı bir kitap kabul edilebilinecek kadar uzundur. Sultan II. Abdülhamid için yazılan bu makaleler bir kitap hazırlığı gibi "Mukaddime"den sonra dersler halinde ancak alt başlıklar kullanılmadan yazılmıştır. Dolayısı ile bazı makalelerde zaman zaman benzer konulara dönülmektedir. Birinci dersden itibaren "musikî"nin önemi ve tarihi, ses ve çeşitleri, nota işaretleri, koma, diyez, perdeler ve nota yazısı, dügah, segah, çargah, minör, majör, usuller ve nota, makamlar, ahenk, armoni gibi konular işlenmiştir (Baskısı: Malumat, sy. 1-7, 9-10, 13, 14, 16, 20, 21, 23, 28, İstanbul 11 Mayıs 1311/1895. Makaleden tespit edilebilenler bunlar olup, aradaki bazı derslerle ilgili sayılar ayrıca araştırılmalıdır). Anmayı gerektiren son yazı Rauf Yekta'nın "Musikî Nazariyâtı: Lisân-ı Elhân" adlı Resimli Gazete'de yayınlanan makaleleridir. Daha sonra bu yazılarını kitap haline de getirmiştir (Resimli Gazete, sy. 10-13, 15, 17, 19, 20, 28, İstanbul 1896; Rauf Yekta, Türk Müziği Nazariyatı, İstanbul 1343/1924. Yeniden tıpkıbasım ve latinize şekli: Musikişinas, İstanbul Bahar 1997, s. 9-32).

XX. yüzyılın başlarında Türk müziği nazari bilgileri veren ilk eser Tanburî Cemil Bey'in Rehber-i Musikî'sidir (1903). Muallim Kazım Bey'in Ta'lîm-i Musikî veya Musikî Istılahları20 adlı eseri müzik terimlerini açıklayan bu sahada yapılmış ilk sözlüktür.21 XX. yüzyıl başlarında Osmanlı harfleri ile yazılmış eserlerin yazarları ve eserleri içinde Türk ve Batı müziği teorisi hakkında olanlar yer almıştır.

Bunlar içinde yer alan eserlerden bazıları İstanbul Konservatuarı için yazılmıştır. Bunlardan Rauf Yekta'nın başlattığı ve daha sonra geliştirilen adına Arel-Ezgi-Uzdilek sistemi denilmesi adet olan Türk müziği nazarî bilgileri günümüzde genel kabul görmüştür.

Aşağıda Osmanlı harflerinde yazılan Türkçe Türk ve Batı müzik teorisi eserlerinin yüzyıllara göre kronolojik bir listesi yer alacaktır. Bu eserlerden basılı olanların tam künyesi, yazmaların bir kopyasının bulunduğu kütüphane ve numarası bu listede yer almaktadır. Yazmaların yazıldıkları tarih kronolojide esas alınmıştır. Bunlardan bazıları üzerinde yüksek lisans, doktora, sanatta yeterlik çalışması yapılmış bazıları üzerinde ise henüz bir çalışma yapılmamıştır.

Onbeşinci Yüzyıl Esereleri

1- Şükrullah Amasyalı, Risâle min ilmi'l-edvâr (1410?), Gözde Uludemir eseri lisans tezi yapmıştır, Dokuz Eylül Güzel Sanatlar Fakültesi, 1995.

2- Bedr-i Dilşad, Muradnâme (1427), Eser aynı adla basılmıştır (haz. Adem Ceyhan), I-II, Ankara 1997 (II, 722-755, "musikî" kısmı).

3- Hızır b. Abdullah, Edvâr-ı Musikî (1441), TSMK, Revan, nr. 1728, harekeli nesih, 131 vr. (haz. M. Sadreddin Özçimi, yüksek lisans tezi, 1989, MÜ Sosyal Bilgiler Enstitüsü)

4- Harîrî b. Mehmed, Risâle-i Edvâr (1469), Paris Bibliotheque Nationale, Or. Mss, Suppl. Turc nr. 1424 (Kırşehirli Nizameddin ibn Yusuf'un Risâle-i Musikî Adlı Eseri, haz. Ubeydullah Sezikli, yüksek lisans tezi, 2000, MÜ Sosyal Bilimler Enstitüsü); Ankara nüshası Nilgün Doğrusöz tarafından sanatta yeterlik çalışması yapılmıştır (İTÜ Sosyal Bilimler Enstitüsü, 1997).

5- Ladikli Mehmed Çelebi, Zeynü'l-elhân fî ilmi't-te'lîf ve'l-evzân (1494), İÜ Ktp., TY, nr. 4380, 889/1484 tarihli (Ruhi Kalender, XV.yy.da Musiki Kuramı ve Zeynü'l-elhân, doktora tezi, 1982, Ankara Üniversitesi, s. 70-157)

6- Kadızade Mehmed Tirevi, Risâle-i Musikî (1492?), Köprülü Ktp., Hafız Ahmed Paşa, nr. 275/5, vr. 104b-119a (Kadızâde Tirevi ve Musiki Risalesi, haz. Nuri Uygun, yüksek lisans, 1990, MÜ Sosyal Bilimler)

7- Anonim, Kitâb-ı Edvâr: Ruhperver (1500?), Leiden Bibliotheca Academiae Lugduno-Batava, cod.Or., nr. 1175

Onaltıncı Yüzyıl Esereleri

1- Seydi, el-Matla' fî beyâni'l-edvâr ve'l-makâmât (1504), TSMK, III. Ahmed, nr. 3459, 39 vr. (haz. Mithat Arısoy, yüksek lisans tezi, 1988, MÜ Sosyal Bilimler)

Onyedinci Yüzyıl Eserleri

1- Kantemir, Kitâb-ı ilmu'l-musikî ala vechi'l-hurufât (1691), Yalçın Tura tarafından yayınlanmıştır (2001)

2- Anonim, Risâle-i Musikî (XVII. Yy.), Süleymaniye Ktp., Nafiz Paşa, nr. 1011/6, vr. 244a-248b

Onsekizinci Yüzyıl Eserleri

1- Kevserî, Mecmûa-ı Musikî (1717).

2- Yusuf Çengî Mevlevî, Edvâr-ı Musikî (1724), Millet Kütüphanesinde nr. 712 (veya 713). Bu kısa risale tarafımdan basıma hazırlanmıştır.

3- Anonim, Fî ilmi'l-makamât ve hüve'l-musika (1724), Süleymaniye Ktp., Serez, nr. 3872/2, nesih, vr. 34b-36a

4- Derviş Hasan Gülşeni, Zübde-i Makâle-i İlm-i Musikî (1734), Millet Ktp., Ali Emiri, Manzum, nr. 736, vr. 281-285. Recep Uslu'nun basıma hazır çalışması.

5- Hızır Ağa, Tefhîmü'l-makamât fî tevlidi'n-nağamât (1765?), TSMK, Hazine, nr. 1793, nesih yazı, 17 satır, 28 vr. (haz. Yavuz Daloğlu, Dokuz Eylül Üniversitesi, lisans bitirme tezi, 1985, Güzel Sanatlar Fakültesi Müzik Bilimleri)

6- Anonim, Risâle-i Musikî (XVIII. yy. Ortaları), Ankara Milli Ktp., nr. 131/4, talik, 10 sayfa (Nilgün Doğrusöz, sanatta yeterlik çalışması, 1997, İTÜ Sosyal Bilimler Enstitüsü)

7- Derviş Mehmed Emin, Der Beyân-ı Kavâid-i Nağme-i Perde-i Tanbur (1770?), İlk defa A. Krafft tarafından Risâle-i Fenn-i Musikî adıyla anılmaktadır: Wien Staatsarchiv, Ms. nr. 389; Ankara Milli Ktp., nr. 131/3 (Nilgün Doğrusöz Ankara nüshası, sanatta yeterlik çalışması, 1997, İTÜ Sosyal Bilimler Enstitüsü); Murat Bardakçı Viyana ve Ankara nüshasını ayrı ayrı yayınlamıştır: "Derviş es-Seyyid Mehmed Emin'in Tanbur Perdeleri Risalesi", Musikişinas, sy. 4, 2000, s. 6-39

8- Derviş Halil, Risâle-i Musikî (1789), İstanbul Belediyesi Atatürk Kitaplığı, Osman Ergin, nr. 267/5, rıka, türkçe, vr. 71b-82b. Hacer Umut Bingöl konuyla ilgili bitirme tezi hazırlamıştır. (2000, İTÜ TMDK Müzikoloji Bölümü)

9- Abdülbaki Nasır Dede, Tedkîk u Tahkîk (1794). Yalçın Tura'nın sadeleştirmesi yayınlanmıştır: Nasır Abdülbâki Dede: İnceleme ve Gerçeği Araştırma, İstanbul 1997.

10- Abdülkadir Seyyid Mehmed Bey, İlm-i Edvâr-ı Musikî (1794?), Yapı Kredi Kültür ve Sanat Yayıncılık Sermet Çifter Ktp., nr. 1040, nesih, 41 vr.

Ondokuzuncu Yüzyıl Eserleri

1- Anonim, Risâle-i Musikî: Teşrîh-i Makamât-ı Musikî ve Zikr-i Edvâr-ı Kadîm (1801), TSMK, Emanet Hazinesi, nr. 2069/1, vr. 1-23a, h. 1216 tarihli Ahmed İzzet eliyle.

2- Anonim, Edvâr-ı İlm-i Musikî (1806), İÜ Ktp., TY, nr. 1856/2, 91 vr.

3- Mehmed Hafid Efendi, Galatat içinde "Musikî" (1806). Recep Uslu, Mehmed Hafid Efendi ve Musiki, İstanbul 2001 içinde yayınlanmıştır.

4- Anonim, İlm-i Edvâr-ı Musikî (1806?), Yapı Kredi Kültür ve Sanat Yayıncılık Sermet Çifter Ktp., nr. 1040, nesih, 41 vr.

5- Anonim, Risâle-i Kanûn-ı Ferahnümûn (1860?), Millet Ktp., Ali Emiri, musiki, nr. 117

6- Haşim Bey, Mecmûa-i Kârhâ ve Nakışhâ ve Şarkıyât, İstanbul 1280/1864

7- Bolahenk Mehmed Nuri Bey, Mecmûa-i Kârhâ ve Nakışhâ Beste Ve Şarkiyât, İstanbul 1290/1873

8- Ahmed Rıfat-Hasan Dede, Miftâh-ı Nota, İstanbul 1291/1874, 30 s.

9- Hüseyin Remzi Bey (Evliya), Usûl-i Nota, İstanbul 1292/1875, 22 s.

10- Mehmed Emin, Nota Muallimi, İstanbul 1302/1884-5, 70 s.

11- Selim Efendi, Makamât ve Usul ve Musikî-i Osmanî, İstanbul 1303),22

12- Mehmed Kami (Cemal?), Erae-i Nağamat, İstanbul 1304

13- Mustafa Safvet (Atabinen), Solfej yahut Nazariyât-ı Musikî, İstanbul: Mahmud Bey matb., 1306/1888, 120 s.

14- Rıfat Bey, Nota Kitabı, İstanbul 130523

15- Edhem Efendi, Bergüzâr-ı Edhem Yahut Ta'lîm-i Musikî, İstanbul: Bahriye matb., 1307/1890, 192 s.

16- Kazım Bey (Uz), Muallim, Musikî: Şark Ve Garb Musikisinin Diyez Ve Bemolleri Hakkında, İstanbul 1311/1893, 14 sayfa.

17- Mehmet Zati (Arca), Kütüphâne-i Musikîden Nazariyât-ı Musikî, İstanbul 1315/1897, İki cilt bir arada 138 s.

18- Ahmed Avni (Konuk. Ö. 1938), Hânende: Müntehâb Ve Mükemmel Şarkı Mecmuası, İstanbul 1899

19- Mehmed Cemil, Mükemmel Ta'lîm-i Musika, İstanbul, ts., 201 s.


YİRMİNCİ YÜZYIL BAŞLARI (1928'E KADAR)

1- Cemil Bey (Tel, Tanburi), Rehber-i Musikî, İstanbul 1321/1903, 79 s.

2- Ali ve Salahaddin, Muhtasar Risâle-i Musikî, kısım 1-2,1.cüz, İst. 1325/1909, 47 s.

3- Ömer Vasfi, Makamât ve Usulât-ı Müzik, İstanbul 1325/1909, 42 vr.

4- Mehmed Zati (Arca. ö. 1951), Tedrisât-ı Musikî I, İstanbul 1326/1910, 40 s.; 2. baskı 1330/1914, 40 s.; 3. baskı 1336/1920, 32 s.; 4. baskı İstanbul 1926, 32 s.

5- Bekir Behlül (?) Bey, Medhal-i Musikî, İzmir: Ahenk matb., 1330/1914, 47 s.

6- Mehmed Hasib Bey, Telhîs-i Musikî, İstanbul 1330; A. Asadoryan Matb., 1332/1914, 60 s.

7- Kazım Bey (Uz), İbtidâi Nota Dersleri, İstanbul 1332/1914, 63 s.; 2. baskı İstanbul 1333/1917; 3. basım İstanbul 1334/1918

8- İsmail Hakkı, Muallim, Solfej yahut Nota Dersleri, Usulat, Solfej, Makamat ve İlaveli Nota Dersleri, İstanbul 1335/1919; İstanbul 1341

9- Sami Bey, Udi, Ahenk, İstanbul: Kasbar matb., 1337/1921, 48 s.

10- Kazım Muallim (Uz), Musikî Nazariyâtı, İst. 1339/1923, 48 s.

11- Mehmed Zeki-Veli Kanık, Nazariyât-ı Musikî, İstanbul 1341/1924; Ahmed İhsan ve Şurekası, 1926

12- Osman Zeki Bey (Üngör), Tegannî Dersleri: Çocuklara ve Gençlere, İstanbul: Matbaa-i Ahmed İhsan, 1341/1924, 38+94 s.; İst. 1342/1925, 88 s.

13- Korsakoff N. Rimsky, Nazarî ve Amelî Armoni (çev. Ahmed Muhtar Ataman), İst. 1926, 107+24 s.

14- İsmail Hakkı, Muallim, Mahzen-i Esrâr-ı Musikî: Musikî Tekâmül Dersleri İkinci kitap, İstanbul 1926, 50 s.

15- Mehmed Ali Feridun, İlk Musikî Kitabı, İstanbul: Şirket-i Mürettibiye matb, 1926-27, 64 s.

16- Mehmed Zati (Arca), Ta'lîm-i Kıraât-ı Musikî II, İstanbul 1927, 80 s.

17- Halil Bedi (Yönetken), İlk Mektepler için Gınanın Usul-i Tedrîsi, İstanbul 1927, 57 s.

18- Musa Süreyya Bey (İlbey), Musikî Kitabı, İst. 1927, 156 s.

19- Ahmed Muhtar Bey (Ataman), Mektepliler için Şen Şarkılar, İstanbul 1928, 33 s.

20- Ahmed Muhtar Bey (Ataman), Musikî Alfabesi, İstanbul 1928

21- Muhiddin Sadık Bey (1900-1982), Musikî Nazariyâtı, İstanbul: Akşam matb., 1928, 82+5 s.




1 Harizmi'nin eserindeki musiki kısım için bk. Uslu, Recep, "X. yy. da Orta Asyada Ansiklopedi Bilgini Harizmi ve Eserindeki Musiki Bilgileri", Musiki Mecmuası, sy. 471, 2001, s. 64-67.
2 XIII-XV. asır arasında Anadolu'da yazılmış eserlerin bir listesi için bk. Uzunçarşılı, İ. Hakkı, Anadolu Beylikleri ve Akkoyunlu-Karakoyunlu Devletleri, Ankara 1969, s. 259-262.
3 Alpay, Gönül, "Sazlar Münazarası", Araştırma, sy. 10, 1972, s. 99-132; aynı yazar, "Çengname'de musiki terimleri", Araştırma, sy. 10, 1972, s. 83-97.
4 Akkoç, Avni, "III. Sultan Ahmed'in Saz Takımı", Musiki Mecmuası, sy. 19 (227), 1967, s. 910.
5 TSMK, Revan, nr. 1793; Karatay, Topkapı Sarayı Müzesi Kütüphanesi Türkçe Eserler, I, 633.
6 Yapı Kredi Kültür Sanat Yayıncılık Sermet Çifter Ktp, nr. 1088, 27 vr. Nesih.
7 Bu risaleden ilk defa Mehmed Hafid Efendi ve Musiki (İstanbul 2001, s. 11) çalışmasında bahsetmiştim. Derviş Halil, Risâle-i Musikî, İstanbul Belediyesi Atatürk Ktp., Osman Ergin, nr. 267/5,
vr. 71-82. 1204/1789 tarihli.
8 XVIII. Yüzyıl müzik literatürü hakkında bir değerlendirme için bk. Uslu, Recep, "XVIII. Yüzyılda musikiye genel bir bakış", Mehmed Hafıd Efendi ve Musiki, Pan yayıncılık, İstanbul 2001, s. 7-13.
9 Popescu-judetz, Türk Musikisi Kültürünün Anlamları, İstanbul, s. 49-50. Halacoğlu ile Marmarinos'un eserleri İngilizce incelemeleri ve çevirileri ile yayınlanmıştır (İstanbul: Pan yay. 2000).
10 Küçük Artin, Areveltsan..., trc. Tahmitzian, Erivan 1968. Daha ayrıntılı bilgi için bk. Popescu-judetz, Türk Musikisi Kültürünün Anlamları, s. 47-49, 93.
11 Anonim, Musiki-i Edvâr, TSMK, Emanet Hazinesi, nr. 2069, vr. 1-23a.
12 İÜ ktp., nr. 1856/2. kahverengi ciltli, aharlı 91 vr.
13 Yapı Kredi Kültür ve Sanat Yayıncılık Sermet Çifter Ktp., nr. 1040, nesih, 41 vr.
14 Hamparsum defterlerinin altı defter olduğu ve dördünün kayıp olduğu söylenir. Suphi Ezgi ve H. Sadettin Arel bazılarının çevirilerini yapmıştır (İstanbul Üniversitesi İstanbul Devlet Konservatuarı ktp., nr. 1617); İstanbul Belediyesi Atatürk Ktp., nr. 0. 86 (sr. 1637), 245 vr. Olan defterde onbir makamdan kırk dolayında eser vardır ve Gülay Karamahmutoğlu tarafından sanatta yeterlik çalışması yapılmıştır (1999, İTÜ Sosyal Bilimler Enstitüsü); İstanbul Arkeoloji Müzeleri ktp., nr. 1537, 109 vr. değişik makamlarda 53 eserin notası vardır; Hacı Emin Dede, Nota Kitabı, Divan Edebiyatı Müzesi, nr. 552, Galata Mevlevihanesi neyzenbaşısı Hacı Emin Dede'nin Hamparsumla yazdığı ayini. İstanbul Üniversitesi konservatuarında bulunan hamparsum defterlerinin numaraları: Y/204-2; Y/206-4; Y/207-5; Y/208-6; Y/215-13; Y/216-14; Y/217-15; Y/306.
15 Mizancı Murad, Devr-i Hamid Asarı, 83.
16 Mizancı Murad, Devr-i Hamid Asarı, 83.
17 XIX. yüzyılda yazılan batı musikileri hakkında tanıtım ve incelemeleri içeren yazımız yayınlanmıştır: Uslu, Recep, "Osmanlılarda Batı Musikisi Teorisi Eserleri: XIX. yüzyıl", Orkestra, sy. 307, 1999, s. 41-53.
18 Öneminden dolayı burada andığımız bir iki eser dışında Rumca ve Karamanlıca eserlere çok fazla değinmedik. Bu eserler için bk. Karamanlıca Yayınlar: Bahar, Cem, "Türk Musikisinin Tarihinin Kaynaklarından: Karamanlıca Yayınlar", Müteferrika (Dergisi), II, 1994, s. 39; Müteferrika, sy. 13, 1998, s. 5, 6; Bardakçı, Murat, Fener Beylerine Türk Şarkıları, İstanbul 1993, s. 9-73.
19 Özcan, Nuri, Osmanlı Ansiklopedisi, İstanbul 1992, III, 275.
20 Kazım Bey, Musiki Istılahları, İstanbul 1310/1892, 54 s.
21 Gültekin Oransay tarafından ilavelerle yeni harflere aktarılmıştır (Ankara 1964). Bu eserin Arapça tercümesi İbrahim Dakuki tarafından yapılmıştır: E. Kazım, el-Istılahatul-musikiyye (çev. İbrahim ed-Dakuki), Bağdad 1964, 111 s. Dakuki daha sonra bu esere bir zeyl olarak Arapça el-Müstedrek adında bir eser daha yazmıştır: Bağdad 1965.
22 Mizancı Murad, Devr-i Hamid Asarı, 83.
23 Mizancı Murad, Devr-i Hamid Asarı, 83.

  
3955 kez okundu

Yorumlar

Henüz yorum yapılmamış. İlk yorumu yapmak için tıklayın