• Anasayfa
  • https://www.facebook.com/tarihtarihcemiyeti/
  • https://twitter.com/ttcemiyeti
TAVSİYE KİTAP
60.000'lik Tarihi Fotoğraf Arşivi
XVII. Yüzyılda Türk Mûsikîsi / Yrd. Doç. Dr. Rûhî Ayangil

Osmanlı Cihan Devleti'nin XVII. yüzyıl siyâsî, iktisâdî ve kültürel tarihi, devletin içte ve dışta türlü gailelerle boğuştuğu son derecede ilgi çekici, önemli bir tarih kesitini işâret eder. Biz bu çalışmamızda, III. Mehmed'in saltanatının son üç yılını içeren ve sırasıyla I. Ahmet (slt: 1603-1617), I. Mustafa (ilk slt: 1617-1618/üç ay), II. (Genç) Osman (slt: 1618-1622), I. Mustafa (ikinci kez slt: 1622-1623), IV. Murad (slt: 1623-1640), Sultan İbrâhim (slt: 1640-1648), IV. Mehmed (slt: 1648-1687), II. Süleyman (slt: 1687-1691), II. Ahmet (slt: 1691-1695), II. Mustafa (slt: 1695-1703)'nın1 aralarında bulunduğu toplam on bir pâdişâhın hükümranlıkları dönemi olan 1600-1700 tarihleri ile, bu tarihlerin yaklaşık yirmi beşer yıl öncesi ve sonrasını da içeren biçimde o dönemin, mûsikî hayatımız bakımından ifâde ettiği değer üzerinde en genel hatlarıyla durmaya çalışacağız.

Dönemin siyâsî, iktisâdî ve içtimâî durumuna kısaca göz gezdirecek olursak, belli başlı şu konuların devletin ve toplumun gidişâtını etkilediğini görürüz: a) Saray ve devlet idaresinde bozulma: Padişâhlar ve özellikle vezir-i âzamların (Son örnekler Kanûnî ve Sokollu) dirâyetli yönetimlerinden sarf-ı nazar ile, inisiyatifin vâlide sultanlar, sultanlar, pâdişah hocaları, câriyeler, devşirme ecnebîler, vb. eline geçmesiyle oluşan yönetim zafiyeti. b) Pâdişahların vasıfsızlığı: İçki illetinden cinnete, hocaların yetersiz eğitimi, devlet yönetimi sorumluluğu üstlenemeyecek çocuk yaşlarda tahta çıkarılma; orduya kumanda etme becerisi bulunmama olumsuzlukları ile mâlûl pâdişâhların ardarda Osmanlı tahtına geçmeleri. c) İlmiye sınıfında tereddî: Kayırmalar ve rüşvetlerle ilim ve ehliyet sâhibi olmayan kişilerin önemli ilmî, idârî ve kazâî görevlere atanması suretiyle meydana gelen olumsuzluklar, kanun-nizâm hâkimiyetinin sarsılması. d) Osmanlı ordu ve toprak düzeninin bozulması: İlk örnekleri III. Murad döneminde görülmeye başlanan ve giderek çığırından çıkan biçimde orduya "devşirme usûlüne" aykırı yollarla asker yazılması, mîrî gelirlerin, tımar ve gelirli zeâmet akçelerinin tımarlı sipahîlere dağıtılması yerine, vasıfsız saray erkânına peşkeş çekilmesi; yönetim zaafından, vergi adaletsizliklerinden dolayı çiftçinin toprak işleme eyleminden uzaklaşarak kanun dışı davranışlara yönelmeleri. e) Rüşvet ve yolsuzlukların artması: Yine III. Murad döneminden itibaren giderek artan biçimde önemli devlet görevlerinin rüşvet karşılığı elde edilebilir hâle gelmesi, ayârı düşük para basılması sûretiyle ulûfe akçesi dağıtımlarının, askeri itaatsizlik ve kalkışmaya yönlendirmesi. Rüşvet belâsının ve yönetim aczinin ülkeyi nasıl sarmaladığını kendisi de büyük bir şâir ve mûsikîşinâs olan Kirim Hâni Gâzî Giray'in şu ebyâti (mûsikî ta'birlerine de yer vererek) gayet güzel ifâde ediyor: "Ehl-i İslâm illerin kâfir hasâret eyledi/Ey hüdâ-nâtersler siz rüşvet alın oturun/Arsa-i rezm içinde biz kanlar döküp kan ağlarız/ Vâdî-i işretde siz câm-ı safâ zevkîn sürün/ Hayli bîâhenkdir kaanûn-ı devlet nağmesi/Ey müdebbirler anın bârî kulağın burun" ...2 f) İran, Avusturya, Lehistan, Rusya cephelerinde uzun süren savaşlar ve Kırım Hanlığı mes'elesi3 g) Celâlî gailesi: Çiftbozanlar, ehl-i örf, altıbölük halkı, sahte yeniçeri ve acemî oğlanları ile sûhte tâifesinin ihtilâtı sonucu 16. yy.'ın ikinci yarısından itibâren Anadolu'da oluşan ve II. Osman'ın hal'i ile doruğa çıkan celâlî çetelerinin ayaklanmalarını bastırmak yolunda yapılan çetin ve kanlı iç savaşlar.4

Görüldüğü üzere, hükümdârlarının "yedi iklim sultânı" olarak tavsif edildiği ve üç kıt'ada konuşlanmış "memâlik-i mahrûsa" yı mâlik bir cihân devleti için hiç de iç açıcı olmayan ve kaçınılmaz sonun başlangıcını teşkil eden bu olumsuzluk dönemi resmi içinde bir kültür vediası olarak "mûsikî"nin serencâmını tâkîb etmek de, en az bu tablonun girift detaylarına vukûf kesbetmek denli bir güçlüğü bünyesinde taşımaktadır. Günümüzde mûsikî tarihimizin anlaşılıp aktarılmasında ve öğrenilmesinde karşı karşıya kalınan en büyük zorluk, geçmiş devirlerden günümüze intikal eden bilgilerin belge dayanağının eksikliği, diğer bir deyişle münhasıran mûsikîye ilişkin belgelerin -neredeyse yok mesâbesinde- az oluşudur. Bunda, mûsikî eserlerinin "nota" denilen yazılı tespit aracına (en yaygın olarak eriştiği IX. yy. ortalarından bu yana olan devir hesaba katılmazsa) geçmiş çağlarda sahip olunmayışı, vâr olanlara gereğince itibâr edilmeyişi; bestelenen eserlerin binler, yüzler seviyesinden "şifâhî kültür geleneği", "kulaktan meşk geleneği", "unutma-unutulma" akıbetine mâruz kalınması ile "on-lar" veya "birkaç", hattâ "hiç" seviyesine gerilemesi; bestekârlarımızın hayatlarına, hâtırâlarına ve eserlerine ilişkin yazılı biyografik kaynakların azlığı ve münderecâtının kifâyetsizliği, mevcûd olanların birbirinden en az yarım asır bâzan bir asır veyâ aşkın aralarla, gözlemlere dayalı olarak değil de, ancak duyultu ya da efsâne niteliğindeki söylemlere itibâr edilerek kaleme alınmalarının payı olduğunda şüphe yoktur. Hattâ döneminde yazılmış en önemli belgelerde dahi, bugünden bakınca hakkında kesin hüküm verilebilmesini engelleyici müphem ya da eksik kayıtların varlığı (örnekle: Şeyhülislâm Es'ad Efendi döneme ışık tutan önemli bir belge niteliğindeki te'lifi olan "Atrab'ülâsâr"ında, XVII. yüzyılın en büyükleri arasında kabul edilen Kutb-ı nâyî Osman Dede'ye ilişkin tek satir yazmamıştır.)5 O belgelere sâhip olunmasının iftihârını da-ne yazık ki-gölgelemektedir. Hâl böyle olunca, gerek mûsikî hayâti, gerekse bestekârlar ve eserleri hakkında "dolaylı kaynaklar" içinde iz sürmek kaçınılmaz olmaktadır. Mûsikî dışındaki kaynaklarda (örnekle: şuarâ tezkireleri, cönkler, vb.) bir bestekârın, bir icrâkârın ismine, doğum ölüm târihine, bir eserine ilişkin en ufak bir kayda ulaşmak bile mûsikî tarihi bilgisi açısından çölde suya erişmek değerine sahiptir.

İşte, ele aldığımız XVII. yüzyıl, mûsikîmiz bakımından birinci derecede kaynak eserlerin peş peşe kaleme alındığı bir dönem olmak itibâriyle, devlet ve toplum düzeninin karşılaştığı bütün olumsuzluklara rağmen, mûsikî târihimiz bakımından en önemli devirlerden birini teşkil etmektedir. Bu devirde telif olunan "güfte kitabı", "cönk", "risâle", "edvâr", "târih", "seyâhatnâme" vb. türdeki eserler yalnızca XVII. yüzyıl bakımından değil, ancak daha önceki devirler bakımından da kıyas yolu ile bilgiler edinmemize imkân veren, diğer yandan günümüzde genel geçer kabul gören bâzı yaklaşımların da o bilgiler ışığında yeniden gözden geçirilmesini gerekli kılan tespitleri bünyelerinde barındırmaktadır.

Dönemin kültürel yapısı: XVII. yüzyıl, aralarında Hâfız Post, Kutb-ı nâyî Osman Dede, Buhûrîzâde Mustafa Itrî, Köçek Derviş Mustafa Dede gibi dinî ve dindışı mûsikîmizin en büyük bestekârları addolunan isimlerin yaşadığı ve eser verdikleri devir olarak temâyüz eder. Mûsikîmizin bu en büyük isimleri yanında mimârî, şiir, edebiyât, târih, tasavvûf, tefekkür alanlarında da kültür târihimizin en önemli isimlerini yetiştiren bir dönem olmak bakımından on yedinci yüzyıl, her ne kadar büyük mes'eleler ve olumsuz durumlarla karşı karşıya olsa da hâlen -bir mâzî kuvvetiyle-6 dünyânın en büyük devleti konumundaki Osmanlı Devleti'nin sahip olduğu yüksek kültür düzeyi ve san'at çevresinin ne denli canlı ve verimli olduğunun ölümsüz örnekleri ile taçlanmıştır. Sedefkâr Mehmed Ağa, Davud Ağa, Ahmed ve Mustafa Ağa'nın Sultanahmet Câmii ve Yeni Câmi şaheserleri ve onları tezyin eden çinicilik örnekleriyle, ahşap işçiliğiyle, hat nümûneleri ile, yüzyıl ince zevkinin mimârî ve süsleme sanatlarındaki yansıması iken; hânedandan III. Mehmed (Adlî), I. Ahmed (Bahtî), II. Osman (Fârîs), IV. Murad, IV. Mehmed ile şurâdan Nef'î, Şeyhülislâm Yahyâ, Nâilî, Neşâtî, Nedîm-i Kadîm, Nâbî, Nev'izâde Atâî şiirin; Nergisî, Evliyâ Çelebi, Kâtib Çelebi nesir, seyâhat edebiyâtı ve tefekkür edebiyâtının zirvelerini teşkil ediyorlardı.

Târih alanında Solakzâde, Peçevî, Nâimâ, Koçibey; tasavvuf alanında da Ankaravî İsmâil Efendi, Aziz Mahmud Hüdâî, Sarı Abdullah Efendi dönemin en önemli temsilcileri idi. XVII. yüzyıl ayrıca tekke ve halk edebiyâtı bakımından da bu çığırın en önemli temsilcileri olarak Kuloğlu, Kâtibî, Âşık Ömer, Kayıkçı Kul Mustafa, Öksüz Âşık ve Karacoglan'ı Türk kültürüne armağan etmiş bir asırdır.7

XVII. yüzyılda mûsikî hayâtı: Siyâsî, idârî, içtimâî, fikrî ve bediî hayat, kurumları ve kişileri ile çeşitli te'sirler altında seyrini sürdürürken, XVII. yüzyılın mûsikî hayâtına, kurumlarına, gelişmelerine, bestekârlarına ve eserlerine, sanat anlayışlarına, makam tasnifleri ve usûl bilgilerine, dönem çalgılarına ve oyunlarına ışık tutan kaynakları ve bunları kaleme alanları tanımak hususunda belli başlı şu isim ve eserlerle karşılaşmaktayız: a) Bestekâr Hâfız Post'un "güfte mecmûası",8 b) Santûrî Ali Bey (nâm-ı diğer Ali Ufkî Bey)'in "Mecmûa-i Sâz-ü Söz" adlı cönkü (nota defteri)9 ve "Sarây-ı Enderûn" adlı betiği,10 c) Kutb-ı nâyî Osman Dede Efendi'nin "Rabt-ı Ta'bîrât-ı Mûsikî'si,11 d) Ahîzâde'nin edvârı,12 e) Evliyâ Çelebi'nin "Seyâhatnâme"si,13 f) Prens Demetrius Cantemir'in (nâm-ı diğer Kantemiroğlu) "Kitâb-ı 'ilm'ül mûsikî 'alâ vech'il hurûfât" adlı mûsikî kuramı kitabı 14 ile "Osmanlı Devleti'nin Yükseliş ve Gerileme Târihi" adlı te'lifi, 15 g) Şeyh'ülislâm Mehmed Es'ad Efendi'nin "Atrab'ülâsâr"ı.16 Bunlar yanında Kâtip Çelebi'nin "Keşf'üzzünûn"u (özellikle "Ilm-i mûsikî" bahsi),17 Gelibolulu Mustafa Âli'nin "Künh'ül ahbâr"ı18 ve Müstakîymzâde'nin "Mecmûa"sı19 gibi kaynaklar, şuarâ tezkîreleri, dönem târihleri, menâkıbnâmeler, vefiyyâtnâme ve rûznâmeler, yabancı gezginlere âit seyâhatnâmeler, sâlnâmeler, arşiv vesikaları,ilh.

Mûsikî eğitimi: Mûsikînin eğitimi dinî-tasavvufî mânâsıyle tekkeler ve Mevlevîhânelerde yapılırken dindışı mûsikî eğitiminde sarayda II. Murad zamanından beri teşkilâtlanmış, Fâtih ve Bayezid-i Veli dönemlerinde geliştirilmiş "Enderûn Mektebi"20 içinde yer alan "Meşkhâne"de, mûsikî sâhasında kabiliyetli yerli, devşirme veyâ mühtedî acemioğlanlarına gerek hâlen sarayda görev yapan, gerekse "çırağ edilmiş" veyâ saray dışından olmakla berâber ilm-i te'lifde ün sâhibi mûsikî hocaları (mûsikaar) tarafından saz ve söz faslı meşki sûretiyle yapılıyor, bu san'atin bütün incelikleri öğretiliyordu. Bir öğrencinin Enderûna dâhil olabilmesi için tûkîb edilmesi gereken süreçte, öğrenci adayının "Türkçe'yi, Islâmiyeti, Türk örf ve an'anelerini, âdetlerini, Türk hayatini" öğrenmesi amacı ile Anadolu'daki aileler nezdinde ilk eğitimlerini almak üzere (yüzyıllar boyunca) bu aileler arasında dağıtıma tâbî tutuldukları düşünülürse, sivil toplum hayatındaki eğitim anlayışı ile sarayın eğitim yöntemleri arasında mutlak bir paralellik olduğu sonucu ortaya çıkar. Bu da, dilden mûsikîye san'atın bütün dallarına kadar sarayla toplumun birbirinden kopuk değil aksine, ayni değerler manzûmesinin paylaşımcıları olduğu gerçeğini gözler önüne serer. Bu gerçeğin bilinmesi, mûsikînin "sarayın mûsikîsi", "halkın mûsikîsi" gibi bir ayrımla anlaşılıp ifade edilmesine engel oluşturur. Türk Milleti'nin mûsikîsi sarayıyla, tekkesi, mevlevîhânesi, konağı, evi ve köy meydanı ve kahvehânesiyle ayni bütünlüğün birbirinden ayrılması imkânsız rüknüdür ki, XVII. yüzyıldan kalan belgeler bize bu husûsu açıklar. Mûsikî eğitim kurumlarının ev, tekke, Mevlevîhâne, sarayda Enderûn meşkhânesi gibi çeşitliliğe sahip olması yanında, gerek saz mûsikîsi ve gerekse söz mûsikîsi bakımından mûsikî eğitim yönteminin yalnızca "meşk" sistemine inhisâr ettiği de bir vâkıadır ve bu eğitim yöntemi anılan bütün bu kurumlarda "ustadan çırağa usûlü dâiresinde aktarım" demek olan ve içerisinde tasavvûfî, mânevî mânasıyla "edeb, sabır, hürmet, ehliyet, musâhabe, ilh." mefhûmlarını bulunduran bir eğitim yöntemidir. Mâhiyeti itibâri ile meşk, "şifâhî, bellek kudretine ihtiyaç gösteren, ezberlemeye ve sürekli tekrarlamaya dayalı" ve hâfızadaki mevcutlara nazaran (mahfûzât) bir san'atkârin mûsikî ilim ve san'atındaki mertebesinin ölçülmesine imkân sağlayan bir yöntemdir ki, gerek önceki, gerekse sonraki devirler açısından da bu hep böyle olagelmiştir. XVII. yy.'in büyük mütefekkîri Kâtip Çelebi "Keşf'üzzünûn"unda "ilim elde etmenin şartları ve vâsıtaları" hakkında "feth"lerini sıralarken ilme tâlib olanlara: ".Her zaman yanında bir divit bulundurmalıdır ki yararlı bir şey işittiği zaman onu yazsın ve okuduklarından aldığı notları kaydetsin. Çünkü "ilim bir avdır, onun bukağısı yazmaktır. Yazdığını da ezberlemesi gerektir. Zirâ ilim hatırda tutulandır, defterlere emânet edilen değil...".21 diyerek öğüt vermektedir. "Yazdıktan sonra ezberleme"nin önemini işâret eden bir eğitim sistematiği içinde mûsikimiz, ne yazık ki "yazmadan ezberleme" gibi ağır ve mes'ûliyetli bir tutum ve davranışla (maalesef yüzlerce, binlerce örneği de sırf yazısızlık yüzünden unutularak) asırlar içinden günümüze ulaşmıştır.

İşte XVII. yüzyılın mûsikî kültürü ve târihimiz açısından bahâ biçilmez değer ve önemi, ilk kez bu yüzyılda "yazıya geçirilen" mûsikî eseri örneklerinin form, makam, usûl, bestekâr, güfte kâr, çalgı bilgileriyle günümüze ulaşmasına imkân veren bir ilmî, fikrî, bediî faaliyetin neşv-ü nemâ bulmasına tanıklık etmesinden kaynaklanmaktadır. Burada bir husûsu işâret etmekte yarar vardır ki o da, XVII. yüzyılda mûsikînin yazıya (tam deyişi ile nota yazısına) geçirilmesini te'min eden iki önemli müzik adamının ikisinin de Osmanlı sarayına sonradan dâhil olmuş iki "batılı entelektüel" oluşlarıdır. Bunlardan ilki Lehistan (Lwov-1610?) doğumlu (Polonyalı ve asıl adı Albert Bobowski/Alberto Bobovio olan) önceleri Enderûn meşkhânesinde "erbaşı" ve santûrî" daha sonra da Dîvân-i Hümâyûn mütercimi olan ve kendi deyişi ile "Ali Bey es'santûrî'an sâzendegân-ı Sultan Mehemmed22 (IV.Mehmed)" lakaplı Santûrî Ali Ufkî (Beğ), ikincisi ise evvelkinden yaklaşık yarım asır sonra (II. Ahmed Hân Devrinde) saraya intikal etmiş olan Buğdan Beyi Prens Demetrius Cantemir23'dir. (mûsikî târihimizdeki bilinen adı ile bestekâr-müverrih Kantemiroğlu). Gerçi Doğu İslâm müziğinde IX. yy.da el'Kındî'den başlayarak Urumyeli Safiyyüddin, Kutb'üddîn-i Şîrâzî ve Maragalı Abdülkaadir gibi müelliflerce mûsikî ilminin özelliklerini anlatan "edvârlar"da mûsikî perdelerini anlatma ve gösterme yöntemi olarak "ebced" sisteminden kaynaklı harf notasyonu kısıtlı olarak kullanılmışsa da,24 bu yönteme asırlar içinde yetişen mûsikî erbâbı tarafından iltifat edilmeyişi sonucunda mûsikî alanında büyük bir "corpus" kaybının yaşandığı âşikârdır.

Aynı kayıplar ne yazık ki Ali Ufkî ve Kantemiroğlu'nun kullandıkları tespit yöntemlerine de gerekli ilginin gösterilmeyişi neticesinde, sonraki asırlar açısından da benzer kayıplara uğranılması söz konusu olmuştur. Ali Ufkî, yukarıda "meşk"in hâfıza kudretine dayalı husûsiyetinden bahsederken belirttiğimiz "unutulma" konusunda bize şu çarpıcı bilgiyi vermektedir: "Mûsikî dâimâ ezber yoluyla öğrenilir. Yazılabilmesine ise bir mûcize nazariyle bakılır. Ben, ders (meşk) esnâsında öğrendiklerimi unutmamak için derhâl notayla kaydederdim. Bu kabiliyetimi müşâhade eden Türk üstâdlar bana takdîrkâr sözler söylerdi. Sırf bu yüzden içoğlanları cumhûruna baş, "erbaşı" olarak tâyîn olundum. Bunlar, öğrendiklerini (saz ve söz eserlerini) sıklıkla unuturlar, hâfızalarını te'yid için bana müracaat ederler ve müteşekkîr olurlardı. Hattâ kendilerine mûsikîyi yazma işini öğretmemi talep ederlerdi. Fakat, benim biricik murâdım tekrar hürriyyetime nâil olmak bulunduğundan ve bu murâdımı te'hir edecek işlerden sarf-ı nazar ettiğimden onlara bunun çok zamana ve emeğe ihtiyâç gösterdiğini söyleyerek karşı dururdum."25 Kanaatimizce, Ali Ufkî'nin nota öğretmekten kendi fikrince sarf-ınazar etmesinden ziyâde, bunu elde etme yolunda gerekli öğrenme tutkusunun diğerlerinde bulunmayışı üzerinde düşünülmek gerekir. Kaldı ki yarım asır sonra eserini26 kaleme almış ve bu eserinde kendi adı ile anılan notalama yöntemini açıklamış olan Kantemiroğlu da "Medhal-i 'ilm-i hurûfât-ı mûsikî" bahsinde "müzik yazısına itibâr edilmeyişi" konusunda şunları söylüyor: ". 'İlm-i mûsikîde çok kimesne kâmil olduklarına iştibâh yokdur. Velâkin hurûf ile perdelerin sadâsını, rakam ile vakt-i hareketi ve vezn-i usûli müteaddid ve bilâ kusur nezâket-i terâkib-i şürût-ı mûsikî üzre zabt ve icrâ eyleyenini görmedik." Aynı yüzyılda dinî mûsikînin büyük bestekârı Kutb-ı Nâyî Osman Dede'nin (1652?-1730) yine "ebced/harflerle notalama" yönteminin kendisi tarafından mahâretle kullanıldığını Sâlim tezkîresindeki şu kayıtdan: "kelimât ve hurûf kitâbet eder gibi nağme ve savtı kitâbet ederdi. Zîr ü bem vü tiz ü pest şîve-i harekâtı idâre-i mahsûs üzere yazıp bir vech ile zabt ederdi kim..."27 ifâdesi ile öğreniyoruz. Ancak Osman Dede'nin "ebced nota sistemini de içeren edvârı" ne yazık ki günümüze ulaşamamış ve kayıplarımız arasındaki yerini almıştır.28 On yedinci yüzyıldan sonra Türk Mûsikîsi eserlerinin yeniden notaya alınmaya başlanabilmesi için III. Selim Devrine ulaşılması, yâni yaklaşık bir asırdan fazla zaman geçmesi gerekecektir.29

Mûsikî kaynakları: XVII. yüzyılın mûsikî ile ilgili yazılı kaynakları bize, nota yazıları, dönemin ve önceki dönemlerin bestecileri, mûsikî makamları, formları, usûlleri, güfteleri, çalgıları, raksları, folkloru hakkında bilgi verdikleri gibi, o dönemin olayları, toplumun ve kişilerin ilim ve san'ata bakışları, hattâ ahlâk anlayışı bakımından da önemli ipuçları sunarlar. Bunlardan üç örneği aşağıda dercettik.

Hâfız Post'un "Güfte Mecmûası": XVII. yüzyılın en büyük bestekârlarından addolunan Hâfız Post (İmamzâde Mehmed) mûsikî hocası Kasımpaşalı Osman'dan tevârüs ettiği mûsikî bilgisiyle "herbiri kavâid-i ilm-i elhâna muvâfık enâfis-i âsârdan",30 bin civârında eser bestelemiş ve kendi adı ile anılan (iki nüsha halinde) bir de "güfte mecmûası" kaleme almıştır.31 Hafız Post Mecmûası'nın önemi O'nun, Abdülkaadir Merâgî'ye değin uzanan geri dönem için de, sonraki dönem için de Klâsik Türk Mûsikîsi "sözlü repertuarı"nın makam sistemi dâhilinde (bir tür) kodlanarak kaydedildiği "en kapsamlı ilk yazılı kaynak" oluşundan ötürüdür. Bu betiği ile Hâfız Post, makamlara göre bir "sunum tekniği" geliştirmiş ve çağdaşı Ali Ufkî'nin (Hâfız'ın sistematiğinden etkilenip etkilenmediğine ilişkin bir kanıt olmamakla birlikte) mecmûasındaki sistematikle benzerlik oluşmasına öncülük etmiştir.32 Mecmûada kaydedilmiş önceki devirlere ait örnekler yanında hem Hâfız Post'un kendi bestelerinin, hem de Itrî vd. gibi çağdaşlarının bestelerinin güfteleri, hem kendi el yazısı ile hem de bir başka elin (Itrî?) yazısı ile kaydedilmiştir. Mecmûada kayıtlı eserlerin makamları olarak sırası ile: "Rast", "Pencgâh", "Nişâbûr", "Nîrîz", "Mâhûr", "Rehâvî", "Sabâ", "Çargâh", "Hüseynî", "Muhayyer", "Kûçek/Sünbüle", "Nevâ", "Uşşâk", "Bayâtî", "Nihâvend", "Acem", "Acemaşîrân", "Kürdî", "Bûselik", "Aşîrân", "Irâk", "Evc", "Segâh", "Bestenigâr", "Uzzâl", "Şehnâz", "Hicâz", "Zirgüle", "Hisâr", "Arazbâr" makamlarını (30 makam); form olarak "Semâî" (257 adet), "Nakş" (68 adet), "Semâî nakş" (2 adet), "Kâr" (31 adet/4 tanesi Kâr-ı murassâ), "Semâî kâr" (2 adet), "Şarkı" (30 adet), "Semâî şarkı" (2 adet), "Savt" (3 adet) ve formu belirtilmemiş (540 adet) eserlerden toplam 935 eserin güftelerini müşâhade etmek mümkün. Bu kuruluşu ile Hafız Post'un Güfte Mecmûası, kendisinden sonra gelenler ve yazılanlar bakımından bir model oluşturmuştur.

Mecmûa-i Sâz-ü Söz: XVII. yüzyıl Türk Mûsikîsinin başlıca kaynaklarından biri olan "Mecmûa-i Sâz-ü Söz"33 de Ali Ufkî Bey, yaşadığı dönemle geçmiş devirlerin düşünce ve davranış yapısını kiyaslayan şu dizeleri kaydederek işe başlar: "Talîb isen ey puser ilme eğer/Selef ahvâline gel eyle nazar/Hizmet-i ehle duruşurlar imiş/Nice yollar sefer ederler imiş/Kul olurmuş ehline mutlak/Zât-ı ilme imiş i'tibâr ancak/Uçdı eflâke 'ilm-ü fazl-ı kerem/Kalmadı i'tibâr 'ilm ehline hem/Kaldı ortada i'tibâr ü vekar/Bir büyük cübbe ve bir kubbe destâr." Bu dizelerin yukarıda belirttiğimiz ilimde tereddî ve bîgânelik hususları ile örtüştüğü açıktır. Diğer taraftan şu dizeler de muhtemelen kendisinin nota yazısı kullanışına hayret ya da gıpta edenlere bir gönderme olsa gerektir: "Taaccüb idersen ey âşık bu ne hatdir ve ne kelim/Ak üstünde bir karadır buna ilim derler ilim". Yine Ali Ufkî ister esâret düşüncesinin te'siri altında, ya da gerçekten öyle olduğu için (entrikalar, ilişkiler, vb.) şu son derece mânîdar beyti de cönküne kaydetmiştir: "Gerçi nûş etdim cihânın yedi tasdan geçen zehrini/Velâkîn zehr-i katilden beter gördüm saray kahrını". Ahlâkî bir uyarıyı içeren şu dizelerle: "Ey merd-i cihân di de bir söz diyen dinle/Dil bir kulak iki, bir söyle iki dinle"; dönemin "şeyh" ve "mürid"lerini vasfeden şu: "Sermâye-i şeyh: Yaşlı göz, armut yüz, çok eski söz/Sermâye-i şitâb: rûşen göz, güler yüz, lâtif söz" kaydı dikkate değer tespitler olarak karşımıza çıkıyor. Dönemin dil anlayışını mukayese bakımından Kantemiroğlu'nun edvârında kullandığı dilin bir "ilim dili" olmasına karşın, Ali Ufkî'nin Mecmûasında kullandığı dilin "günlük konuşma dili" olduğunu rahatlıkla söyleyebiliriz. Onyedi dil bildiği söylenen34 Ali Ufkî Bey'in Arapça olarak kaydettiği şu: "El 'ilm'ü vel mâl yesteri' kullî 'ayb/El cehl'ü vel fakr yenkaşifü kulli 'ayb" özdeyişiyle, Farsça olarak kaydettigi Istanbul medhiyyesi şu: "Sitanbûl mecmî'a hâlik-ı cihânest/Der incâ din-i Ahmed hoş'ıyânest/Çunîn şehr-i mu'azzam kes nedîde/Behre çizî ki hevây-ı der miyânest" dizeleri, O'nun bu dillere de âşinâ olduğunun delili sayılmak gerekir.

"Sâz-ü Söz"de kaydettiği notalı müzik örneklerinin yanında "müfred"ler, "beyit"ler, "târih beyitleri", "gazel"ler, "kıt'a"lar, "yâve"ler hattâ "kelliğe ve uyuza karşı ilâç târifleri"nin de eklenmiş olması, bu mecmûanın gerçek bir "cönk" hüviyetini ifşâya kâfî delillerdir. Ali Beğ "Mecmûa-i Sâz-ü Söz"de yüzellibeşi Peşrev, kırkbiri saz semâîsi, yetmişikisi Murabbâ', otuzüçü güfteli semâî, sekizi şarkı (Cüce Ali Ağa'ya ait "Saçı leylim senin meylin kandedir" güfteli Hüseynî şarkının notası yazılmamış), ikisi tamamlanmamış kâr veyâ kârçe, ikisi nakş, doksanikisi türkü (Türkî imlâsı ile), kırkaltısı varsağı, ondokuzu ilâhî (biri güftesiz/sünbüle), onbeşi tesbîh (arapça ve farsça güfteli), dokuzu raksiyye, dördü yeltme, dördü oyun, biri tekerleme, biri nağme (acem), biri raks ve semâî (perîzâd) ve biri de cenk havası olmak üzere toplam beşyüzbeş parçayı kendi te'lifi olan nota yazısı ile notaya almış ve günümüzden üçyüzelli yıl öncesinin mûsikî dünyasını aydınlatmıştır. Bu çeşitli formların bestelenmesinde XVII. yüzyılda kullanılan usûller meyânında "Sâz-ü Söz"de şu usûlleri tespit etmekteyiz: Semâî, Sofiyâne, Düyek, Evfer, Devr-i revân, Fer'î, Fahte, Çenber, Devr-i kebîr, Muhammes, Hafif, Darbeyn (Devr-i kebîr/Berefşân), Sakîyl, Çâr usûl (Nîm sakîyl/Sakîyl/Fahte/Berefşân) Hâvî, Darb-ı fetih, Zencîr (Düyek/Fahte/Çenber/Devr-i kebir/Berefşân), Hamse (Zencir), Sedarb (Nim sakîyl/Düyek/Hâvi).

Yine bu usûllerle bestelenmiş olan eserler, "Mecmûa-i Sâz-ü Söz" de şu makamlara atıfla tertîb edilmiş "Fasıl" sırasi ile kaydedilmiştir ki, onu da burada dercediyoruz: "Fasl-ı Hüseynî", "Fasl-ı Muhayyer" (Muhayyer sünbüle makâmı da buraya dâhil edilmiştir), "Fasl-ı Nevâ", "Fasl-ı Uşşâk", "Fasl-ı Bayâtî" (Bayâtikürdi makamı da buraya dâhil edilmiştir), "Fasl-ı Acem", "Fasl-ı Sabâ", "Fasl-ı Çargâh", "Fasl-ı Segâh", "Fasl-ı Rast" (Pencgâh ve Gerdâniye makâmlari da buraya dâhil edilmiştir), "Fasl-ı Mâhûr", "Fasl-ı Evc", Fasl-i 'Arak" ('Arak muhâlif makâmi da buraya dâhil edilmiştir), "Fasl-ı Nihâvend", "Fasl-ı 'Uzzâl", "Fasl-ı Nişâbûr", "Fasl-ı Sünbüle", "Fasl-ı Şehnâz", "Fasl-ı Nikrîz", "Fasl-ı Bûselik", "Fasl-ı Bûselikaşîrân", "Fasl-ı Hisâr", ve "Nevrûz-ü acem".

Mecmûa'da eser sâhibi olarak kaydedilen bestekârların çoğunun günümüz bilgilerine intikal etmediği (ya da pek azının intikal ettiği) bir diğer vâkıadır. Ali Ufkî'nin eserler üzerine düştüğü kayıtlarda (başta da belirttiğimiz gibi) tam bir açıklığın olmadığı hususlar vardır. Şöyle ki, müellifin eserleri takdîm usûlü ya da kullandığı "serlevha"lar şu kuruluşta olup: "Peşrev-i Osman Paşa el 'atik/der makam-i dügâh-hüseynî/usûleş düyek" şeklinde sırasıyla, eserin "formunu/bestekârını/makamını/usûlünü" sarâhatle bildirir. Ya da bir başka serlevhada: "Peşrev-i Mevc-i deryâ/makam-i mezbûr/usûleş düyek" sırasıyla yine eserin "formunu/özel adını/âit olduğu makam grubunu ve usûlünü yine bir tereddüde mahal vermeyecek biçimde açıklar. Bu tür kayıtdan peşrevin "mevc-i deryâ" özel adı ile anıldığı, bestekârının belli olmadığı (unutulduğu/kaydedilmediği/eserin A.U'ya âit olabileceği, ilh.) sonuçları çıkar.

Ancak yine aynı kuruluşla sunduğu bâzı eserlerde bestekâr ismi ya da eserin özel adı olması gereken sırada kaydedilen "sıfat" ya da "tamlamalar"ın o eserin özel adını mı yoksa (dönemin özelliği olarak kişilerin bir lakap ya da sıfatla anıldıkları düşünülürse) bestekârını mı işâret ettiği husûsu müphemdir. Buna göre "Peşrev-i Tabaakat", "Peşrev-i Nagamat-i Tuyûr", "Peşrev-i Şâh-i Hûbân", "Peşrev-i Küll-i külliyât" gibi nitelemelerin eserlerin özel adları oldukları netlik arz ederken; "Peşrev-i Gamzekâr", "Peşrev-i Tozkoparan", "Peşrev-i Cigerdelen", "Peşrev-i Benefşezâr" gibi nitelemelerin açıklık taşımadığına dikkat çekmek isteriz. Bunlar o eserin özel adı olabileceği gibi (erkek yada kadın) dönem mûsikîşinaslarının "sıfat" veya "lâkap"ları da olabilir. Bu hususun kaydından sonra Mecmûada isimleri ile yer alan XVII. (ve bazı XVI.) yüzyıl bestecilerini "Mecmûa"dan naklen yazabiliriz. Bunlar: "Osman Paşa el 'atik, Derviş Frenk Mustafa, Tunç Ali, Nergiz, Ferrûh, Şah Murad (IV. Murâd Han), Ridvan Baba, Şah kulu, Melik-cân, Hasan-cân, Avvâd Ali Bey, Kul Mehmed, Cüce Ali Ağa, Behram Nefirî, Emirhâc, Solakzâde (müverrih, bestekâr, mıskaalî Mehmed Hemdemî Çelebi), Bayezid (Günümüz müzikçileri bunun II. Bayezid olduğu zannındadırlar. Biz aynı kanaatte değiliz. "Ali Ufki Bey hükümdâr isimlerini zikrederken saygılı bir ifâde kullanmakta olup (Sultan İbrâhim'in., Şah Murâd gibi) bir pâdişâha âit eserde Bayezid ismini yalın bırakmaz, mutlaka "Sultan, Hân, Evvel, Sânî" gibi belirlemelere riâyet ederdi düşüncesindeyiz.)

Küçük Ahmet Bey, Kantemirhan (Bu kaydın mevcûdiyeti düşündürücüdür. Ali Ufkî'den sonra yaşamış olan bestekâr Kantemiroğlu'nun mu yoksa Kantemirhan adı ile mâruf başka bir bestekârın mı kastedildiği tedkike muhtâc bir hususdur.) Nevâyî, Ali Bey (Ufkî?), Mıskaalî Ahmed Bey, Şerîf, Bülbül Âşik, Santûrî Ibrahim Çelebi, Dilkeş, Safîr, Arazbârî, Mehemmed Hafız İmam (Hâfız Post?), Sâhib-i kitâb (Ali Ufkî?), Halkazâde, Südcüzâde, Torlak, Çöğürcü Mehmed Ağa, Zülf-ünigâr (Harem kalfalarından olabilir), Bestenigâr (bu dahi), Benefşezâr (bu dahi), Dilşinâbân (bu dahi), Âlemârâ (Bu dahi), Deviş Piyâle (Camus), Papaz, Akbaba, Hasan Aga, Şehlâ Hasan Çelebi, Tozkoparan, Baba Zeytun, Kutbi (Nâyi Osman Dede), Koroglu (Âşık), Derviş Ömer, Ömer Bey Ibn-i Nâsûh Paşa, Müftî-i zaman Behâî Efendi, Hammâlî, Kâsebâz (Kâsebâz-i Misrî), Haydâr-can, Seyf'ül Mısrî, Tabl-ı alem, Kuzgun, Efrencî (Ali Ufkî Bey "Mecmûa"da "Efrencî" lâkabı ile iki gayr-ı müslimin ismini zikretmektedir ki bunlardan birisi Fasl-ı Uzzâl kısmında "Peşrev-i Rocer amel-i efrencî/Devr-i kebir" serlevhasıyla takdîm ettiği Rocer, diğeri de Fasl-ı Nişâbûr kısmında "Peşrev-i efrenc" yâ'ni Paven/usûleş Fer'i" serlevhasıyla takdîm ettiği Paven isimli şahıslardır),35 Kemânî Mustafa Ağa, Derviş Süleyman, Sermest.

"Mecmûa-i Sâz-ü Söz" bize XVII. yüzyılın halk mûsikîsi ve âşıkları bakımından da son derecede ilgi çekici örnekler ve bilgiler sunmaktadır. Ali Ufkî Bey Notaya aldığı türkü ve varsağılara koyduğu başlıklarla onların hangi olay ya da konuya ilişkin olduklarını belirtmiştir. Bu belirlemelerle, dönemin târihî, içtimâî ya da an'anevî hâdiselerine muttalî olunabilmektedir.
7
Örnekle, Celâlî gailesini dile getiren şu türkü bize o olaylarla ilgili olarak önemli bilgiler verir: "Türkî berây-ı celâlî "(Kâtib Ali)" (Dost) Hayderoğlu aklın yok mu başında/Niçün 'âl'Osman'a âsî olursun/Her ne zûlm eyledinse dünyâda/Etdiklerin cümle bir bir bulursun......Çok âsîyi çengellere dizdiler/Manoğlu'nun askerini bozdular/Hem Mehdî'nin derisini yüzdüler/Kamal (ı) oğlu berdâr oldı bilürsün...ilh." Bunun gibi bir çok türkü ve varsağı "Mecmûa"da konuları i'tibârı ile anılır: "Türkî berây-ı gazâ", "Türkî berây-ı mahabbet", "Türkî berây-ı gurbet", "Türkî berây-ı hurûc-ı gılmân ez sarây", vb. Bu türkü ve varsağıları dile getiren dönem âşıkları olarak karşımıza çıkan isimlerse şunlardır: Öksüz Âşik, Kâtib Ali, Kul Mustafa, Ali Ufkî, Karacaoglan, Kuloglu, Şahinoglu, Meftûnî, Kul Süleymân, Ishak, Ahmed, Halil. Ayrıca tekke ve tasavvuf edebiyâtı ve mûsikîsi örnekleri olarak ilâhî ve tesbihlerde güfte (veyâ beste) sâhibi olarak Sultan III. Murad'dan (Irak ilâhi: Uyan ey gözlerim gafletden uyan), Hakiyki, Abdül'ehad Nûri, Âşıkoğlu (Eşrefoğlu) Rûmî, Ali Ufkî, Şeyh Üftâde, Zâkiri ve (Hatip Hasan Ef.) kadar bu çığırda eser vermiş olanları tespit etmek mümkün olmaktadır.

Yaşadığı devrin tanıklık tutanağı olan eserini Ali Ufkî Bey, son derecede anlamlı bir kıt'a ile târihe tevdî etmektedir: "Ömrümün hâsılı oğlum gibidir işbu kitâb/Korkarın ben ölicek câhil ü nâdâne düşe/'İzzetin hakkıyçün senden bunı umarım yâ Râb/Hayr ile yâd iden sâhib-i yârâne düşe".

Kantemiroğlu ve Edvârı: Ali Ufkî Bey öldüğünde (1675) Kantemiroğlu henüz iki yaşında idi (Doğ: 1673) İlk kez on dört yaşında geldiği İstanbul'da önce dört yıl, ikinci seferinde de on yedi yıl ikamet ederek II. Ahmed'in koruyuculuğu altında 1710 yılına kadar Osmanlı hayâtını ve kültürünü, bu arada özellikle de Türk Mûsikîsini bütün yönleri ile özümsedi.36 "Osmanlı İmparatorluğu'nun Yükseliş ve Çöküş Tarihi"37 adıyla kaleme aldığı bir diğer ünlü eserinde Kantemiroğlu, kendisinin de içinde yer aldığı yüzyılın mûsikî hayatını ve "edvârı"nın doğuş öyküsünü şu sözlerle anlatır: "Hüseyin Baykara devrinden sonra zamanla gerileyen mûsikî hayâtı, Sultan Mehmed (IV.Mehmed) zamânında sırf canlanmakla kalmayarak, İstanbul'lu bir soylu olan Osman Efendi (Koca Osman?) sâyesinde en mükemmel biçimini bulmuştur. Osman Efendi kendisinden sonra hem sazlı, hem de sözlü mûsikî alanında birçok san'atkâr bırakmıştır. Ses san'atkârlarından "Kömür" lâkabını taşıyan Hâfız (Kömürcü Hâfız), sonra Buhurcuoğlu (Buhûrîzâde Mustafa Itrî), Memiş Ağa, Küçük Müezzin (Küçük İmam Mehmed Ef.?) ve Tesbihçi Emin ün salmışlardır. Saz san'atkârları içinde ise iki Rûm vardı. Biri ihtidâ eden Kemânî Ahmed, diğeri Ortodoks Angeli'dir (Tanbûrî Angeli Bunların her ikisi de bana onbeş yıl hocalık etmişlerdir. Ayrıca Çelebiko adında bir Yahudi vardı. Türk san'atkârlardan Derviş Osman ve talebesi Kurşuncuoğlu ve her ikisinin talebesi Taşcıoğlu lakaplı Sinek Mehmed ve Bardakçı Mehmed Çelebi tanınmışlardır. Bu son iki san'atkâr Kamboso Mehmed ağa adında birisinden ders aldılar. Daha sonra Ralaki Evpragiote adında Istanbullu bir Rûm soylusundan ve benden ders aldılar. Ben bunlara şarkıları notayla belirlemek için bugüne kadar Türklerin bilmedikleri yeni bir yöntem bularak, özellikle nazarî mûsikînin bazı kısımlarını öğrettim. Bunlardan başka İmparatorluğun başhazinedârı İsmâil Efendi ve bunun hazinedârı Lâtif Çelebi de öğrencilerimdendir. Bunların ricâsı üzerine mûsikî san'atı hakkında Türkçe küçük bir kitap yazdım ve hâlen pâdişâh bulunan II. Ahmed'e sundum".38 Kantemiroğlu'nun Türk Mûsikîsi kuramı bilgilerini ve notaya aldığı dönem eserlerini içeren ünlü eseri "Kitâb-ı 'ilm'ül mûsikî 'alâ vech'il hurûfât" O'nun yirmili yaşlarında kaleme aldığı ve II. Ahmed'e takdîm ettiği bir başyapıttır. Toplam üç yüzelli bir adet peşrev ve semâîyi içeren "Edvâr"ında Kantemiroğlu bu yüzyıla kadar dağınık biçimde gelen mûsikî bilgisi ve tekniğini bir "sistematik temel"e oturtma amacını gütmüştür. Bu amacın, eserinin "perde, âgâze, terkîb, makam" bahsini kaleme alırken dile getirdiği şu tespitler ışığında şekillendiğini görürüz: "Dîbâçe-i 'ilm-i mûsikî mâ'lûmun oldukdan sonra bilgil ki bu âna değin şerh-i makaamâtı ve edvâr-ı mûsikîyi îcâd idenler yalnız ameli görüb kavaîd-i ulûm şurût-ı kavânin üzere bir nesne tasnîf itmemişler ve bir makam neden olur gerçi göstermişler yohsa ne içün böyle olur ya bilmediler yâhûd bildiler ise ilmi inkâr idüb amele kanâ'at kılmışlar; lâkin ilm-i mûsikî bu âna değin böyle kalduğı gerçi mâlûmum değil lâkin amel ile gâyet mübtezel ve müsta'mel, 'ilm ile gâyet münker ve mühmel olduğı mâ'lûmumdur." Kantemiroğlu'nun geçmişe yönelik bu tespit ve tenkîdleri ile geleceğe yönelik önermeleri, O'nun mûsikîde bir aydınlanma çığırı başlattığını düşündürür. Kantemiroğlu Edvârı, Türk Mûsikîsi'nin bir "temel kuram kitabı" ve "saz eserleri antolojisi" olmasının yanında, ilk "solfej eğitimi", ilk "çalgı eğitimi (tanbûr)" metodu ve ilk "form bilgisi kitabı" olma özelliklerini de bünyesinde taşır. Ali Ufkî Bey'in "Mecmûa"sında eserleri bulunan gerek on yedinci ve gerekse on altıncı yüzyıl bestekârlarına ilâve olarak, Kantemiroğlu edvârı'nda şu bestekârların adlarına da notalı eser örnekleri ile ilk kez rastlanır:

Muzaffer (Saatçi), Acemler, Mehmed Ali, Hârûn Yahudi, Kutb-ı nâyî (Osman Dede Ef.), Sultânî, Çengî İbrâhim Ağa, Çengî Mustafa, Büyük Ali Beğ (Ali Ufkî), Büyük Kul Mehmed, Ağa Rıza, Ebrûkamer, Edirneli Ahmed, Zurnazen İbrâhim Ağa, Şeyh, Kanboso Mehmed Çelebi, Derviş Mustafa, Mıskaalî Hüseyin, Ağa Mü'min, Kalfaoğlu, Zâkîr (Hatîb Hasan Ef.?), Hatîb, Ali Hoca, Müstakîym Ağa, Ermeni Murad Çelebi, Hindîler, Eflâtun, Tatar Han Gazi Giray (XVI. yy.), Eyüblü Mehmed Çelebi, Hacı Kâsım, Kantemiroğlu, Kapucu, Baba Mest, Koca Angeli Tanbûri, Tûti', Derviş Recep, Vâhid, Çengi Cafer, Itrî (Buhûrizâde Mustafa), Tatar İbrâhim Çelebi, Karaoğlan Saraczâde, Sultan Korkut (XVI. yy.), Reftâr (Kalfa).

Yüzyıl geleneğinin bir nişânesi olarak peşrev ve semâîlerine birer özel ad da veren bestekârların eserlerine verdikleri özel adlardan "Edvâr"da gözlemlenen bazılarını da şöyle sıralayabiliriz: Nazlı, Semender, Nazîre-i Kutb-ı nâyî, Sancak, Firâknâme, Dilekli, Mâh-ı dünyâ, Gelincik, Rûhbân, Eğlence, Kabak Devri, Köhne dolap, Elçi Peşrevi, ilh.

Kantemiroğlu'nun "aded-i tesmiye-i makâmât 'alâ kavl-i hakîr" başlığı ile kendi "makam tasnifi"ni verdiği "yedi cins" makâma ilâve olarak "Şeyh mûsikûr terkibûta nihûyet yokdur buyurmuş" hükmünden hareketle kaydettiği "Aded-i tesmiye-i terkibât" kısmında pest ve tiz bölgelerde terkîb olunabilecek makamların adlarını, "hüküm"lerini sıralamış, bunlar arasında "Hüseynî makâmı"na "sebeb-i azameti" başlığı altında özel bir önem atfetmiştir. Döneminin eser bestelenmiş makamları olarak Edvârda, Ufkî'nin kaydettiğinden daha çok sayıda makam ve terkiple karşılaşıyoruz ki: Irak, Bayâtî, Hicaz, Bûselik, Kürdî, Nikrîz, Nühüft, Uşşâk, Sabâ, Muhayyer,Tâhir, Acem Yegâhi, Rehâvî, Sipihr, 'Uzzâl, Büzürk, Şehnâz, Evc, Hüseynî/Necit Hüseynî, Uşşâk aşîrani, Pencgâh, Mâye, Segâh, Acem aşîrani, Rast, 'Irak, Zengûle, Nevâ, Acem, Mâhûr, Geveşt, 'Arazbâr, Bestenigâr, Bûselik aşîrani, Isfahan, Şûrî, Nişâbûr makamları XVII. yüzyıl sonu itibârı ile bunların başlıcalarıdır.

Kantemiroğlu edvârında "esmâ-ı usûl" başlığı altında incelenen usûller ise şu adları taşımaktadırlar: Darb-ı Fetih, Hâvî, Sakîyl, Hafif, Türkî Darb, Çenber, Nîm Sakîyl, Remel, Muhammes, Berevşân, Evsat, Devr-i Kebir, Nim Devir, Feri' Muhammes, Devr-i Revân, Fahte, Evfer, Düyek, Sofyân, Frenkçin, Darbeyn, Zencir, Semâî, Semâî-i Lenk.

Kantemiroğlu bu yirmi dört usûle ilâveten Hezec, Harizm ve Yek-darb usûllerinin de mûsikî ile uğraşanlar tarafından kullanıldığına işâret etmekte, Türkî Darb ve Evfer usûllerinin yalnızca hânendelere mahsûs olduğunu vurgulamaktadır. Usûl öğrenmenin ve usûl ile meşketmenin güçlüğü konusundaki şu sözleri de üzerinde dikkatle durulmaya değer niteliktedir: "İmdi zikr olunan usûl ber vech-i vezn-i rakam herbirisinin sıfatına göre amelini idelim dirsen gerekdir ki kâmil üstâd ü usûlbend kimesneden ta'lîm alasın zîrâ usûlün veznini yalnız yazıdan bulmak bana gâyet müşkil iş görünür." Nasıl ki edvârının ilk bahislerindeki temel kuramsal açıklamalarından hemen sonar da şu sözleri ile mûsikîyi öğrenmenin yolunu işâret eder: "Bu ilmi eğer amele bir hoşça götüreyim dirsen gerekdir ki kemâlinden dinleyüb kendine mülk idesin yohsa yalnız okumağla kemâlâtın bulmak müşkildir."

"Mecmûa-i Sâz-ü Söz" ve Kantemiroğlu Edvârı XVII. yy. "Mehter Mûsikîsi" bakımından da önemli kaynaklar arasındadır.39 Her iki eserde de yazılmış "Elçi Peşrevi", "Hünkâr Peşrevi", "At Nakılı (Nakli?) Peşrevi", "Alay Düzen Peşrevi", "Sancak Peşrevi" gibi özel adlarla anılanlar yanında, çalıcı mehterler arasında oldukları şüphe götürmeyen "Nefirî Behram", "Zurnazen Edirneli Dağî Ahmed Çelebi", "Zurnazenbaşı İbrahim Ağa" gibi bestekârlara âit bir dizi peşrev ve semâîlerin "mehter dağarını" oluşturdukları kabul edilmektedir. Mehter havalarının meşk edildiği ve çalıcı mehterlerin (Tabl ü alem mehterleri) eğitildiği Mehterhâne (sâzende mehterhâne ve köshânesi)40 de, Enderûn-ı Hümâyûn bünyesindedir. Ali Ufkî'nin mehterlerin meşki hakkında verdiği bilgiler yanında41 Evliyâ Çelebi de bu yüzyıldaki mehter esnâfı, eğitimleri, meşkleri, törenleri (Köprülü Mehmet Paşa'nin IV. Mehmed'i karşılamasi esnasında pürsilâh atlara bindirilmiş mehterin pâdişâh-i Islâmı karşılaması; Vezîr-i âzam İbşîr Paşa'nın İstanbul'a gelişinde kubbe vezirlerinin yedi kat mehterlerini çaldırması) ve çalgıları hakkında ayrıntılı bilgiler sunar. Sarı pirinç boru, Kurrenây, Kurrenây-ı acemî, Nefîr, Kös, Nakkaare, Kaba zurna, Cura zurna, Efrâsiyâb borusu, Tablbâz, Davul bu yüzyılda kullanılan mehter sazları arasındadır.42 Anadolu ve Rumeli'de, mehter şehir/kale/kule vakit nevbetleri dışında davulun, XVII. yy.'da kervansaraylar, hanlar ve bekâr odalarında yatsıdan sonra kapıların kapanma vaktinde, o vakitten itibâren içeri ya da dışarı giriş-çıkış yapılmamasına alâmet olarak bu mekânlarda vurulması da âdettendi.43

Enderûn meşkhânesinde din dişi mûsikînin, mehterhânede ve nevbethânelerde askerî mûsikînin eğitim ve meşki yapıldığı gibi, mevlevîhânelerde de XVII. yy.'da, dinî mûsikînin eğitim ve meşkine devâm edildiği bir vâkıadır. Dönemin mevlevî mukûbeleleri, repertuarı, çalgıları hakkında özellikle yabacı gezginlerin kaydettikleri notlar mûsikî târihimiz bakımından önem arz eder.44 Bestekârı bilinen ilk mevlevî âyîni bir XVII. yy. eseridir ve IV. Murad Hûn döneminde yaşamış Kûçek (Köçek) Derviş Mustafa Dede'nin te'lifi olan Beyâtî makamındaki mevlevî âyînidir. (Şâhâ zî kerem ber menî dervîş niger/Ber hâl-i meni hûste-i dilrîş niger) nutk-u şerîfi ile başlayan bu müstesnâ güzellik ve değerdeki âyîn-i şeriften önce XVII. yy.'a değin, bestekârları bilinmeyen ve "Beste-i kadîm" denilen "Pencgâh", "Dügâh" ve "Hüseynî" makamlarındaki üç âyîn-i şerîfin Mevlevîhânelerde icrâ edildiğini biliyoruz. İşte Mustafa Dede'nin bu âyîn-i şerîfi, "beste-i kadîm" den sonra bilinen en eski âyîn-i şerîf olma özelliğini taşır.45 XVII. yy.'in dinî mûsikî alanındaki en büyük bestekârlarından bir diğeri de "Kutb-ı nâyî Osman Dede Efendi"dir ki, "Rast", "Uşşûk", "Çargâh" ve "Hicaz" makamlarındaki dört adet âyîn-i şerîf bestesi bu çığırın âbidevî örnekleri arasındadır.

Osman Dede Efendi'nin te'lifâti meyânindaki "peşrevler"i ile "n'at"i ve yine bir XVII. yy. dinî mûsikî şâheseri (san'at nefisesi)46 olarak bestelediği ve "Segâh", "Müstear", "Dügâh", "Sabâ", "Nevâ" (kayıp) ve "Hüseynî" makamlarından "altı bahir üzerine" tertîb ettiği (güftesi kendisinin ve Tevşih güfteleri Şeyh Nasûhî Hz.'nin) "Mi'râciyye"si ölümsüz eserleri arasındadır. Raûf Yektâ Bey Osman Dede ile ilgili şu hükmü verir: "Osman Dede'nin eserleri klâsik Türk Mûsikîsinin birer bediasidir. Her cümlesinde ayrı bir halâvet ihsâs eden âyîn-i şerifleri ve sâîr eserleri merhûm üstâdı ilelebet hürmet ve ta'zimle yûd ettirecektir"47 XVII. yy.'in dinî mûsikî sûhasinda yetiştirdiği isimler arasında "asrın en büyük mûsikîşinâsı" sayılan ve mûsikînin her dalında eserler veren Hûfiz Post'un yerini yukarıda işâret etmiştik. Siyâhî Ahmed'in "ta'lik hatt ve muhtemelen şiir vâdisinde"; Hûfiz Post'un, Koca Osman'ın ve Nasûh Paşazâde Ömer'in de mûsikî vâdîsinde talebesi olma ihtimâli yüksek olan Buhûrîzâde Mustafa Itrî (163?-1711?) hûnendeligi ve üst düzeydeki dindışı mûsikî verimleri yanında asil şöhretini dinî mûsikî, özellikle de Mevlevî olmasından dolayı Mevlevî mûsikîsi sâhasındaki eserleri ile sağlamış, klâsik Türk Mûsikîsi'nin "en büyük bestekâr"i pâyesini bu sûretle elde etmiştir. "Rast" makamındaki "N'at-ı Mevlânâ"sı ile "Segâh" makamındaki "âyîn-i şerîf"i yanında bütün dünya müziğinin en güzel ezgilerinden olan "mehâbetli" "Segâh Tekbir"i ve "Segâh Salât-ı Ümmiyye"si, "Cuma Salâsı" gibi şaheserleri ile XVII. yüzyıl mûsikîsini taçlandırmıştır. Döneminin yazarlarınca ittifakla yüceltilmiş (Safâyî, Sâlîm)48 ve dönemin pâdişâhının (IV. Mehmed) huzûr fasıllarında yer almış ve iltifata mazhar olmuştur.49

Yine bu asırda "Kur'an kıraatinde şöhret sâhibi "Amasyalı Evliyâ Mehmed" ile "Kumkapılı Şaban" başlıca isimlerdir. Yine dinî (ilâhî, tevşîh, temcîd, vd.) besteleriyle "Bezcizâde Muhiddin", "Koğacızâde Şeyh Mehmed" ve "Zâkirî" mahlâslı (Ali Ufkî MSS'de ilâhileri var) "Hatip Zâkirî Hasan Efendi", "Bursalı Derviş Ali" (Esved), "Aziz Mahmûd Hüdâyî", Hüdâyî Dergâhı zâkirbaşıları "Hâfız Kumral" ve "Şaban Dede", "Nane Ahmed Çelebi", sesinin güzelliği ile ünlü "Sütcüzâde İsâ" Sünbüli tarikatından "Abdülkerim", câmi eserleri ile mârûf "İmam Yusûfi", "Galatalı Vehbî Osman", Ayıntablı şâir bestekâr "Bedri Mehmed", "Nasûh Paşazâde Ömer", "Gülşen-i Sadâyî", ünlü mevlidhan "Bursalı Hâfız Ubeyd", ilâhi bestekârı "Yâkûbzâde Şeyh Mehmed", zâkirbaşi "Bursali Ebûbekir", "Bursali Muhrirzûde Salih Çelebi", asrın en muktedîr neyzeni "Mevlevî Yusûf Dede" (IV. Murad'ın takdîrini kazanarak huzûr fasıllarında bulunmuş, aynı zamanda "çeng" çalışı dolayısı ile "Çengî Yusûf Dede" olarak da anılan zat), Halvetiyyeden ilâhî bestekârı "Ümmî Sinanzâde Hasan", Celvetî şeyhi "Divitcizûde Şeyh Mehmed", Halvetî şeyhi "Nefes anbari Şeyh Osman", "Mustafa Anber Aga", "Edirneli İmam İbrâh'm Efendi", "Sepetcizûde Mehmed", "Hocazâde Mehmed Enverî", Gülşenîyyeden "Kefeli Derviş Abdi", zûkirbaşi "Fethullah Çelebi", "Şeyh Nazmi", "Âhenî Çelebi", "Bahçevanzâde Ali Şehrî", "Nakş" Ibrâhim", "Bursalı Havyarzûde Hüseyin", "Tablzûde Aklî", Kırım Hâni "Selim Giray", "Bursalı Tâlib" ve "Ali Şîr ü Ganî", yüzyılın isim ve eser sahibi dinî mûsikî müellifleridir.50

Huzur meşkleri ve yüzyılın diğer ünlü müzikçileri ile dönem çalgıları: XVII. yy.'da mûsikî hayatının gelişmesinde ve genişlemesinde dönemin hükümdarlarinin rolü ve paya inkâr edilemez bir gerçekliktir. Özellikle IV. Mehmed'in, kendisi de bestekâr olan IV. Murad'ın, Sultan İbrâhim'in ve II. Ahmed'in hüküm sürdükleri yıllarda san'atkârları koruyup gözettikleri ve ödüllendirdiklerinde ittifak vardır. Mûsikinin IV. Mehmed döneminde önemli bir yaygınlığa eriştiği, sarayda yetişen bestekâr, hânende ve sâzendelerin çokluğundan da anlaşılmaktadır. Bu padişahın sarayında güzel sesi ile tanınmış saray imamı Edirneli Hafız İbrâhim'in, Hâfız Post'un ve Itrî'nin gözde oldukları biliniyor. Hattâ saray hekimi Sâlih bin Nasrullah'ın dahi iyi bir sese ve mûsikî bilgisine sâhip olduğu, sarayda bestelerinin çalındığı; IV. Mehmed'in neyzen Derviş Fennî'yi zevkle dinlediği bilinmektedir. Aynı dönem sarayda bulunan besteciler arasında "Nazim"in ayrı bir yeri vardır.51 IV. Murad'ın Bağdat ve Revân seferleri dönüşünde içlerinde "Şeştûrî Murad Aga"nın da bulunduğu bir grup mûsikiciyi beraberinde İstanbul'a getirdiği,52 Nâyî Yusûf'u dinlemekten hoşlandığı ve iltifat ettiği de sabittir. Bunlar yanında gerek sarayda, gerekse ülkenin birçok yerinde Orta oyunu, Karagöz gibi seyirlik oyunlar, rakslar vb. meyânında da mûsikî bütün bunları tamamlayan bir öğe olarak daima yapılagelmiştir.

Diğer yandan, XVII. yy.'da İstanbul'da saray meşkhânesi ve diğer mûsikî mahfilleri dışında icrây-i san'at eyleyen 6000 çalgıcı esnâfının varlığından söz eden Evliyâ Çelebi bu yüzyılda kullanılagelen çalgılar bakımından da önemli bilgiler verir. Çoğunun günümüze intikal edemeden târihin sırlarına gömülen bu çalgılar arasında Santur, Çeng, Nây (ney), Dâire, Kemençe, Mûsikâr, Kudüm, Tanbûr, Kânûn, Ud, Çârtâr (dört telli), Şeştûr (altı telli), Kopuz, Çöğür, Çeşde (beş kirişli saz), Bunkûr, Yelteme, Mugnî, Iflik, Sünder, Çağana (nefesli), Derviş borusu (boynuzdan), Mizmûr, Tarak mizmari, yelli düdük gibi sazların adlarını, mûcitlerini ve hangisinden kaç icrâcı olduğunu kaydeder.53

Sonuç

En genel hatları ile gözlemlediğimiz ve belli başlı noktalarını kısaca vurguladığımız; makam/form ve usûl sistemi, eserleri, bestekârları, kuramcıları, icracıları, çalgıları ile biçimlenen XVII. yüzyıl mûsikîsi, (geçmiş çağlardaki kalıtımları da kıyas yolu ile nazara alınırsa) bütün ihmâl ve umursamazlıklara rağmen, bugünkü nesillerin ne denli zengin ve yaygın bir kültür değerinin mirasçıları olduklarını gösteriyor kanaatindeyiz. Günümüz sanatçı ve bilim adamlarının tarihteki ihmallerden ve olumsuzluklardan yarın adına önemli çıkarımları olması gerektiğini düşünüyoruz. Zirâ bu alana yönelik yapılacak her türlü bilimsel ve sanatsal çalışmanın, bu müstesnâ güzellik ve mânâdaki zevk sisteminin korunarak geliştirilmesi ve paylaşılması için girişilecek çabaların, adına yapılmaya değer bir kültür mirasına sahiplik etmekten kaynaklandığının unutulmaması gerekiyor. Bu mirasın niteliğini yine XVII. yüzyılın bir aydınının, Kantemiroğlu'nun, o yüzyıldaki duruma ilişkin tespitinden aktararak çalışmamızı sona erdiriyoruz: "Türk Mûsikîsinin, sözcüklerin oranı ve uyumu bakımından birçok Avrupa müziğinden, gerçeklere dayanarak, çok daha mükemmel olduğunu doğrulayabilirim. Bununla birlikte bu müziğin anlaşılmasının zor olduğunu da i'tirâf etmeliyim."54



1 Danişmend, İ. H., İzahlı Osmanlı Tarihi Kronolojisi, C.: 3, s: 200-484, İst., 1972.
2 Ertaylan, İ. H., Gazi Giray Han, s.: 40, İst., 1958.
3 Uzunçarşılı, İ. H., Osmanlı Tarihi, III. C., I. Kıs., Ank., 1973.
4 Akdağ, M., Türk Halkının Dirlik ve Düzenlik Kavgası, İst., 1975.
5 Şeyhülislâm Es'ad Efendi, Atrab'ülâsâr, Topkapı K. No: 1223.
6 Banarlı, N. S., Resimli Türk Edebiyatı Tarihi, C.: 2.
7 Banarlı, a.g.e.,
8 Hafız Post, Mecmûa, Topkapı Sarayı, Revan K., No: 1724.
9 Ali Ufkî, Mecmûa-i Saz-ü Söz, British Museum, Sloane: 3114, (orjinalinden Ayangil arşivindeki mikrofilm).
10 Ali Ufkî, Saray-ı Enderûn, British Library, Harley: 3409 (mikrofilm).
11 Osman Dede (Kutb-ı Nâyî), Rabt-ı Ta'bîrât-ı Mûsikî, (RY/HSA Kt.).
12 Ahîzâde, Ali Çelebi, Köprülü K. Hafız Ahmet Paşa Y: 275, Beyazîd K. Veliyyüddîn Ef. K., 3181.
13 Evliyâ Çelebi, Seyâhatnâme, C. 1, vd.
14 Kantemiroğlu, Kitâb-ı ilm'ül Mûsikî 'alâ vech-i hurûfât, Türkiyat Enst. Arel Kt.; ayrıca Demetrius Cantemir, Thi Collection of Notations, Transcribed and Annotated by O. Wright, SOAS-Uni. of London, 1992.
15 Dimitri Kantemir, Osmanlı İmparatorluğunun Yükseliş ve Çöküş Tarihi, İst., 1999.

16 Es'ad Efendi, a.g.e.,
17 Kâtip Çelebi, Keşfüzzünûn (İlm-i Mûsikî), Maarif Vekâleti, 1948.
18 Gelibolulu Mustafa Âli, Künh'ülahbâr.
19 Mustakîymzâde Mecmûası, Süleymâniye Küt. Es'ad Ef. Y: 3397.
20 Akyüz, Y. Türk Eğitim Tarihi, Ank. 1985; ayrıca: Koçu, R. E. Topkapı Sarayı, İst. 1960.
21 Gökyay, O. Ş., Katip Çelebi, İst, 1970.
22 Ali Ufkî, MSS.
23 Boğdan Prensi Demetrius Cantemir (d: 26. 10. 1673, ö: 21. 8. 1727), Öztuna, Y. BTMA. C. 1, Ank, 1990.
24 Öztuna, Y. BTMA. C. II, Ank., 1990.
25 Ali Ufkî, Saray-ı Enderûn.
26 Kitâb-ı 'ilm'ül mûsikî 'alâ vech-il hurûfât (Harflerle mûsikî ilminin kitabı).
27 Öztuna, Y., BTMA. C. II, Ank., 1990 bk. Osman Dede.
28 Raûf Yekta Bey, Mevlevi Ayinleri, C. VIII, İBK-İst, 1934.
29 III. Selim'in nota yazısı geliştirmeleri yolunda teşvik ettiği iki müzikçi Abdülbâkî Nâsır Dede Efendi ile Baba Hamparsum Limonciyan olmuştur. Bunlardan Nâsır Dede, geliştirdiği ebced notalama yöntemi ile yalnız iki adet eseri (III. Selîm'in Sûz-idilârâ Peşrevi ile aynı makamdaki mevlevî ayinini) notaya aldığı halde, Hamparsumun geliştirdiği ve kendi adı ile anılan
nota yöntemi fevkalâde yaygınlık kazanarak yüzlerce eserin kaybolmadan günümüze gelmesini temîn etmiştir. (RA).
30 Hafız Post, a.g.e.,
31 Wright, O., Words without songs (HP: The beginning of the Ottoman tradition), SOAS-, Uni. Of. London, 1992.
32 Ali Ufkî, MSS.
33 Behar, C., Ali Ufkî ve Mezmûrlar, İst., 1990.
34 Ali Ufkî Meşkhâne hakkında bilgi aktarırken (Saray-ı Enderûn) kendi zamanının sersâzendesi. Bir mühtedî Cenevizli ile, esir düşmüş bir İtalyan cantor'dan söz eder. Efrencî sıfatı ile andıkları bu ikisi olmak ihtimâl dahilindedir.
35 Öztuna, Y., BTMA., C. I, Ank., 1990. Bk. Kantemiroğlu.
36 Kantemiroğlu Tarih.
37 Kan. aynı eser.
38 Sanal, H., Mehter Mûsikîsi, İst., 1964.
39 Evliya Çelebi Seyâhatnâme C. I.
40 Ali Ufkî, Saray-ı Enderûn/Meşkhâne'de Mehter Meşki.
41 Evliyâ Çelebi, a.g.e.,
42 Aynı eser.
43 Aksoy. B., Avrupalı Gezginlerin Gözüyle Osmanlılarda Mûsikî, İst, 1994.
44 Raûf Yektâ Bey, Mevlevi Ayinleri, C. VII, İBK-İst., 1934.
45 Raûf Yektâ Bey, Mevlevi Ayinleri, C. VIII, İBK-İst., 1934.
46 Aynı eser.
47 Ergun, S. N., Türk Mûsikîsi Antolojisi, C. I, İst, 1942.
48 A.g.e.,
49 A.g.e.,
50 Nutku, Ö., IV. Mehmed'in Edirne Şenliği, Ank., 1972.
51 Arel, H. S., Türk Mûsikî Kimindir (İM).
52 Evliyâ Çelebi, a.g.e.,
53 Kantemiroğlu, Tarihi

Paylaş |                      Yorum Yaz - Arşiv     
5117 kez okundu

Yorumlar

Henüz yorum yapılmamış. İlk yorumu yapmak için tıklayın