• Anasayfa
  • https://www.facebook.com/tarihtarihcemiyeti/
  • https://twitter.com/ttcemiyeti
TAVSİYE KİTAP
60.000'lik Tarihi Fotoğraf Arşivi
Osmanlı Döneminde Şam Üretimi Çiniler / Doç. Dr. Sitare Turan Bakır

Bu çalışmada 16 ve 17. yüzyıllarda Suriye'nin Şam şehrinde yapıldığı kabul edilen çinilerin teknik ve estetik özellikleri; Şam'daki mimari yapılarla, müze ve koleksiyonlardaki örneklere dayanarak açıklanacaktır.1 Ulaşabildiğimiz kaynaklarda mimari yapıları ve çini bezemeleri ayrı ayrı veya birkaçını birarada ele alarak inceleyen çalışmalar mevcuttur. J. Carswell ile M. Meinecke'nin araştırmaları, konuya ışık tutmakta, ancak derlendiğinde henüz incelenmesi gereken noktaların varlığına işaret etmektedir.

16 ve 17. yüzyılda Şam şehrinin Osmanlı hakimiyetindeki yıllarına geçmeden önce, konuya daha geniş bir perspektiften bakarak, İslam dünyasında ve Suriye'de çini bezeme geleneğine kısaca değinmek yerinde olacaktır.

Sanat tarihi ile ilgili yayınlarda, çini bezemenin ilk örneklerinin ortaya çıkışı M.Ö. 3000'li yılların ilk yarısında, Mısır'da bulunan Sakkara mezar piramitlerine kadar uzanmaktadır. Yine M.Ö. 12 ve 6. yüzyıllar arasında Asurluların renkli sırlı ve kabartmalı çinileri, Babillilerin meşhur İştar Kapısı, Mezopotamya bölgesinde çini bezemeli yapıların geçmişe uzanan örneklerindendir. Irak'ta bulunan lüster tekniğindeki çiniler, 9. yüzyılda İslam dünyasında çini üretiminin ilk örneklerine işaret eder. 1011. yüzyıllar İslam seramikleri için verimli sayılırsa da, çini bezeme yönünden bilgi edinemediğimiz karanlık bir dönemdir. Kaynaklar 10. yüzyıla tarihlenen Suriye-Rakka'daki lüster tekniği çinilere dikkati çekmektedir. 12. yüzyıl ve sonrasına ait, İran, Anadolu, Türkistan, Kuzeybatı Afrika ve İspanya'da çok sayıda çinili eser bulunmaktadır.2

Şam Üretimi Mavi-Beyaz Çiniler

Yüzyıllar boyunca Emevi, Fatimi, Eyyubi gibi farklı yönetimlerin hakimiyetinde bulunan Suriye'de çini bezeme geleneği 10. yüzyıldan sonra, ancak 15. yüzyılın başlarında Memlûk hakimiyeti döneminde, mavi-beyaz çinilerle kendinden söz ettirmektedir. Bu dönemin en önemli çinileri, Şam'daki 1423 tarihli Halil el Tebrizi Camii ve Türbesi'nde bulunmaktadır. Caminin kıble duvarındaki panolarından birinde çinici ustasının Tebriz kökenli olduğu ipucunu veren nesih yazı karakterli "Amel Gaibi. Tebrizi" ibaresi yer almaktadır.3 Sanat tarihçiler Şam'daki sınırlı örneğe rağmen, mavi-beyaz üretimin Şam'da yapıldığı konusunda birleşmektedirler. Ancak Micheal Meinecke, 1988 yılında yayınlanan makalesinde, bu tarzda aynı dönemde yapılmış birçok benzer örneğe dayanarak Kahire'de ve Şam'da tespit edilen mavi-beyaz çinilerin aynı ustaların sorumluluğu altında üretilmiş olabileceğini tartışmaya açmıştır.4 Kahire'deki yapılarda rastlanan "Amel Gaibi. Tebrizi" ibaresi bu bağlantıyı güçlendirmektedir.

15. yüzyılın Şam mavi-beyazlarını, Halil el Tebrizi Camii ve Türbesi'nden başka, Şam'da diğer yapılarda fragmanlar halinde bulmak, ayrıca dünya müzelerinde ve özel koleksiyonlarda rastlamak mümkündür. Bunlar çoğunlukla altıgen formludur. Hamurun rengi gri-beyazdır, iri taneli ve gevşek dokuludur. Sırları lekeli ve çatlaklıdır. Beyaz zemin üzerinde kobalt mavisi fırça darbeleriyle desenler oluşturulur. Bazılarında siyah, turkuaz, mor konturlar tespit edilmiştir. Desenler, Uzak Doğu örneklerinin motifleriyle, Tebrizli olduğu söylenen ustaların kazandırdığı İran sanatı etkilerini ve yöresel üslupları yansıtan bir nitelik taşımaktadır. Bunlar palmiye ağaçları, iğne yapraklı stilize çiçekli dal ve yapraklar, merkezde yer alan rozet çiçekli kompozisyonlar ve çeşitli ibrik figürleridir.5

15. yüzyıl Şam-Kahire çinilerinin paralellerini; farklı bir üretim olan Edirne Muradiye Camii (143536) ile Bursa Muradiye Külliyesi içinde yer alan Cem Sultan Türbesi'nde (1479) görmekteyiz. Bunlar teknik kalite ve desen açısından Şam'ın mavi-beyazlarından ayrılıklar gösterdiği gibi, altıgen formların ebatları Şam örneklerinde daha büyüktür.

XVI-XVII. Yüzyıl İznik Etkili Şam Üretimi Çiniler

Araştırmalar 15. yüzyılın başlarına tarihlenen mavi-beyaz Şam üretimi çinilerin daha sonra sınırlı sayıda üretildiğine işaret eder. Şam üretimi çiniler için yeni bir sayfanın açılması, 1516 yılında Suriye'nin Osmanlıların eline geçmesiyle gerçekleşmiştir. Bilindiği gibi 16. yüzyıl, Osmanlı çini sanatının doruk noktasına ulaştığı bir dönemdir. Özellikle Kanuni Dönemi'nde cami ve türbeler için çini siparişleri gözle görülür şekilde artmış, İznik atölyeleri çok yoğun çini üretim talebiyle karşı karşıya kalmıştır. Bu yoğun üretimin Osmanlı'nın hakimi olduğu topraklarda hissedilmesi doğal bir gelişme olarak kabul edilmelidir.

Şam çinilerinin motif ve kompozisyonlarında bariz olarak görülen etkilere girmeden önce, bağlantısını kurduğumuz dönemin İznik çini örneklerini, kısaca hatırlatmak uygun olacaktır:

16. yüzyılın başı, Osmanlı seramiklerinde mavi-beyaz bezemelerin yoğunlaştığı bir dönemdir. Geçmişle kıyaslandığında bu seramikler, teknik açıdan mükemmeli yakalamış ve üretim kalitelerini 17. yüzyıl ortalarına kadar sürdürmüştür.

1535 ile 1560 yılları arasında, mavi-beyazdan çok renkliliğe geçiş dönemi olarak nitelenen, bir grup seramik dikkati çeker. Bunlar yeni renk ve motifleriyle önceki mavi-beyazlardan farklıdırlar. Kompozisyonlarda hatayi-rumi bulut üslubunun yanında, doğadan yarı stilize gül, sümbül, lale, nar, müge çiçeği, enginar, gibi motifler kullanılmış; desenlerde disiplinli çizim anlayışı yerini daha özgür bir anlayışa bırakmıştır. Kobalt mavisi turkuaz ve siyahın yanında yeşilin çeşitli tonları, patlıcan moru ve eflatun tonlarının eklenmesiyle yeni bir renk paleti oluşmuştur.

Uzunca bir dönem, bu grup seramikler literatürde "Şam işi (tipi) seramikler" adı altında anılmıştır. Ancak Oktay Aslanapa'nın yürüttüğü İznik kazılarında çıkan bol örnek, geçiş dönemi olarak kabul edilen bu seramiklerin, İznik'te yapıldığını kanıtlamaktadır. "Şam işi" sıfatıyla anılması, bunların benzer renkteki örneklerinin Şam'da da görülmesindendir. Bilgi yetersizliğinden kaynaklanan bu tür yanlış adlandırmalar, birçok seramik grubu için yapılmış, ancak yapılan kazılar, doğruları gün ışığına çıkarabilmiştir.

"Çok renkliliğe geçiş dönemi seramikleri"nin yanında, aynı gruptan çinilere, sadece Osmanlı'da Bursa Yeni Kaplıca'da (1552-53)6 ve İstanbul Silivrikapı'daki Hadım İbrahim Paşa Camii'nde (1551) rastlamaktayız.

16. yüzyılın ikinci yarısında, İznik üretimi çini ve seramikler "Çok renkli kırmızılı sıraltı tekniği" ile parlak bir döneme girer. Gelişmiş kompozisyon kurguları, zenginleşen renkleri, sınırsız çeşitte motif stilizasyonlarıyla dikkati çekerler. Kabarık kırmızı, zümrüt yeşili, kobalt tonları, turkuaz, siyah renkler şeffaf sırın altında derin ve ışıltılı bir görüntüye bürünmüştür. Saray nakkaşları hatayi, rumi, bulut üsluplarını; bahar, lale, sümbül, gül, zambak, zerrin, servi, üzüm asma yaprakları, süsen, afyon motifi, nergis, gibi çiçeklerle bir arada ustalıkla kullanmıştır.

17. yüzyıl ortalarına kadar süren bu verimli üretim, çeşitli nedenlerle aksamış ve yüzyılın sonunda İznik'teki atölyelerin kapanmasıyla son bulmuştur. Bu yüzdendir ki 17. yüzyılın ikinci yarısında yapılarda daha çok mavi beyaz çiniler görülür. Bunlarda kaba desenler, özensiz bir işçilik hakimdir.

Şam Üretimi Çinilerin Yer Aldığı Yapılar

Şam'da çini üretim geleneğinin, Osmanlı'nın Suriye'yi almasından itibaren hız kazandığını ve 16-17. yüzyıllarda bu şehirde, İznik üretimi çini gruplarının etkisi altında kalarak üretim yapıldığını belirtmiştik. Bu dönemde İznik'ten Şam'a ustalar ya da desen kalıpları gönderildiğine ve yerel atölyelerde benzer çinilerin üretildiğine inanılmaktadır. Aşağıda Şam şehrinde yerinde inceleyebildiğimiz örnekler, teknik ve bezeme özelliklerine göre detaylarıyla açıklanmaktadır. Bunlardan birkaçının, sadece yayınlardaki yazılı ve görsel malzemelere dayanarak değerlendirildiğini belirtmek yerinde olacaktır.

1- Şam üretimi çinilerin Şam'daki ilk örneklerine, Osmanlı mimarisinin üslup özelliklerini taşıyan Süleymaniye Camii'nde (1554-1560) rastlıyoruz. Caminin revaklı avlusunda kapı ve pencere üstlerinde, simetrik desenli kemerli çini alınlıklar bulunmaktadır (Res.

1). Cami mimarisi Osmanlı karakterinde olmasına rağmen çiniler kendine has bir üslubu yansıtırlar. Desen kurguları ve motifler İznik etkilidir. Diğer taraftan sıraltı tekniğindeki bu çinileri İznik örneklerinden farklı kılan ise renkleridir. Kobalt mavisi, turkuaz, adaçayı yeşili mor ve konturda siyah kullanılmıştır.

Dikkate değer diğer bir nokta, hatayi ve rumilerden oluşan kompozisyonlarda, motif konturlarının beyaz bırakılmış olmasıdır. Bu görünüm 14 ve 15. yüzyılda erken Osmanlı mimarisinden bildiğimiz renkli sır tekniğini (cuerda seca) hatırlatmaktadır. Teknik olduğu gibi uygulanmamış ancak sıraltında taklit edilmeye çalışılmıştır.

2- Şam'da Süleymaniye Camii'ne bitişik olan II. Selim Türbesi'nde çini bezemeler bulunmaktadır. Afif Bahnassi makalesinde; türbenin banisi ve yapım tarihi ile ilgili olarak iki ayrı görüşten söz etmektedir. Bazı araştırmacılar yapının; II. Selim tarafından 1586 yılında, diğerleri ise Kanuni Sultan Süleyman tarafından 1560 yılında yaptırıldığına inanmaktadır. Bu yapıda ve yapının içinde bulunan mescit içinde pencere ve kapı üzerlerinde birçok Şam üretimi kemerli çini alınlıktan ve panodan söz edilmektedir.7

3- Şam'daki 1562-3 tarihli Sadeddin Zaviyesi'nin içinde, 16. yüzyılın Şam üretimi çinilerinin karekteristik özelliklerini içeren beş adet kemerli çini alınlık bulunmaktadır. Bunlardan ikisi, caminin güneybatı duvarında mihrap nişinin iki yanında, günümüzde camekanlı dolap haline getirilen nişlerin üzerindedir. Diğer üçü caminin güneydoğu duvarındadır. Simetrik şemalı kemerli alınlıkların tümünde, ortada dilimli veya dikdörtgen kartuşun içinde sülüs yazı karakteriyle yazılmış Kur'an'dan ayetler, dini ibareler yer almaktadır. Kitabelerin etrafındaki desenlerde, hatayi ve rumi motifleri birarada kullanılmıştır. İznik etkili hatayi çiçekleri, gonca ve yapraklar rumi kapalı formlarının ve helezonlarının arasına kalabalık bir kompozisyon anlayışıyla yerleştirilmiştir.

Mihrap duvarının sağında ve solunda şemse göbekli hatayi, rumi ve naturalist üslubun birarada kullanıldığı çini panolar göze çarpmaktadır. Şemse göbekli panoların cami için tasarlandığı anlaşılmaktadır. Ancak desenler birbirini doğru takip etmediğinden John Carswell, Şam çinileriyle ilgili makalesinde, bunların montaj aşamasında yanlış yerleştirilmiş olabileceğini tartışmaktadır.8

Mihrap duvarının üst bölümünde çini kuşak yazısı, şemse göbekli panoların üzerinde de kemerli alana göre tasarlanmış naturalist üsluplu çini panolar yer almaktadır. John Carswell, çinilerin yapıyla aynı tarihli olduğunu belirtirken, üzerlerinde 1574, 1586-7 ve 1596-7 olmak üzere üç değişik tarih bulunan çini levhaların da, daha sonradan eklendiğine dikkati çekmektedir.9 Farklı tarihlerine rağmen bu çinilerde kullanılan renkler, Şam çinilerinin karakterini oluşturan, kobalt mavisi, soluk bir yeşil (adaçayı yeşili), turkuaz, siyah ve bazen de mordur.

4- Şam'daki Derviş Paşa Camii (1574), 16. yüzyılın çeşitli desende çini örneğini birarada görebildiğimiz diğer bir yapı olarak karşımıza çıkmaktadır. Çini ile kaplı mihrapın niş bölümünde gelişigüzel monte edilmiş; hatayi, rumi, tepelik (palmet) motiflerinden oluşan, farklı desende ulama karo çiniler bulunmaktadır (Res. 2). Nişi çevreleyen bölümün en üstünde, talik yazı karakteriyle yazılmış dört kartuş içinde 1574 (H. 982) tarihinin düşüldüğü kitabe yer almaktadır. Yazı kartuşlarının etrafı, yeşil rengin hakim olduğu mermer taklidi çini bezemeyle dolgulanmıştır. Geri kalan alanlar hatayi motifli ulama karolarla bezenmiştir. Genel olarak bakıldığında, niş içinde ve dışında, bezenecek alanın formunun dikkate alınmadan, çini bezeme yapıldığını görüyoruz. Desenlerin sınırlarda gelişigüzel kesilmesi ve yerleşim düzeni bu çinilerin stok çinileri olma olasılığını akla getirmektedir. Kullanılan renkler Şam çinilerinin klasik renkleridir. Sırları bol çatlaklıdır.

Mihrabın yanında yayınlardan tanıdığımız, tasarım açısından oldukça başarılı ve ilginç olarak nitelendirebileceğimiz bir pano mevcuttur (Res. 3). Panonun ortasında kemerli ve mermer taklidi sütunlu alan, bunun içinde de peygamberin ayak izi (Kadem-i Nebi) betimlenmiştir. Kemerden aşağıya doğru içi yazı ile bezeli kandil vazo sarkıtılmıştır. Kemerin üzerinde talik yazı karakterinde dikdörtgen kitabe, köşebentlerinde bulut ve hatayi motifli bezeme görülmektedir.

Kemerli alanı içerden dışarıya doğru; hatayi desenli orta kalınlıkta bir bordür, bunun yanında hatayili ulama ve üst bölümde talik yazılı kartuşlar içeren kalınca bir bordür ve en dışta üç iplik rumi bordür çevrelemektedir. Renkler klasik Şam çinilerinin renkleridir. Bu panoda yeşil ve kobalt rengin hakim olduğu dikkati çekmektedir.

Derviş Paşa Camii'nde mihrap ve mihrap duvarındaki çinilerinden başka, bezemede pencere ve kapı üzerlerinde kemerli kitabeli alınlıklar kullanılmıştır. Bu alınlıkların tasarım açısından en güzel örneği ve en sağlam kalmış olanını yine yayınlardan tanımaktayız (Res. 4). Kompozisyonun ana teması, dilimli dikdörtgen kartuşların içinde yer alan, talik yazı karakterli ayetten oluşmaktadır (180. ayet-Saffat Suresi).10 Yazının etrafı yarı stilize çiçeklerden olan lale ve karanfillerle ustaca bezenmiştir. Desenlerdeki sade ve özgür yaklaşım, İznik'te 16. yüzyıl ortalarında tabaklarda görülen, "Çok renkliliğe geçiş dönemi seramikleri"ni çağrıştırmaktadır. Kemerli alınlık en dıştan ince mermer taklidi bordürle sınırlıdır. Kobalt mavisi, turkuaz, yeşil, mor ve konturda siyahla renklendirilmiştir.

Derviş Paşa Camii'nde üç değişik kemerli kitabeli pano daha bulunmaktadır. Bunlardan biri, Hz. Peygamber'i metheden (Kaside-i Bürde) ibarelerin yer aldığı talik yazı karekteriyle yazılmış, dört adet dilimli dikdörtgen kartuş etrafında, ince rumi desenlerden oluşmaktadır. Ana zemin kobalt mavisi ile boyanmış, rumilerin küçük detaylarında turkuaz renk tercih edilmiştir.

Bir diğer kemerli alınlıkta, üst üste yerleştirilen dilimli dikdörtgen kartuşların içinde yine talik yazı karekteriyle Kur'an'dan bir ayet yer almaktadır (128. Ayet-Bakara Suresi). Yazının etrafı İznik etkili desenlerle bezenmiştir (Res. 5). Tasarımda gözle görülür bir acemilik söz konusudur. Alınlığın sağ ve sol yanında küçük alanlara bahar ağacı tasvirleri sığdırılmaya çalışılmış, üst bölümde ise naturalist üsluptan farklı bir üslup olan hatayi ve rumi motifleri tercih edilerek desen bütünlüğü bozulmuştur. Ana desenin etrafı yeşil rengin hakimiyetinde mermer taklidi bir bordür deseniyle çevrilidir. Kullanılan renkler klasik Şam çinilerinin renkleridir. İznik'te olduğu gibi, Şam örneklerinde de cetveller (ince bantlar) turkuaz renkle boyanmıştır. Renklerdeki akmalar ve sırdaki çatlaklar, çoğu örnekte olduğu gibi, teknik yönden sorunlar yaşandığını göstermektedir.

Derviş Paşa Camii'nden son kemerli alınlık örneğinde, "Allah dört halifenin minber, mihrap ve mescidinin ışığıdır" anlamına gelen talik kitabe tespit edilmektedir. Alınlığın dolgu desenleri, naturalist üslup çiçeklerinden lale, zambak, gül motifleriyle ustaca tasarlanmıştır. Kemerli çini alınlık en dıştan hatayi çiçeği ve yaprak desenli, ince bir bordürle çevrelenmiştir.

Kemerli alınlıkların dışında Derviş Paşa Camii'nin avlusunda ve caminin içinde farklı desende altıgen ve ulama karolu panolar bulunmaktadır (Res. 6). Gelişigüzel monte edilmiş olan ulamaların bazıları daha önce sözünü ettiğimiz mihrap nişindeki karolarla aynıdır. Karoların desenleri İznik örneklerini hatırlatan hatayi-rumi, hatayi-bulut kompozisyonlu ulama şemalardır. Caminin avlusundaki altıgen çinilerin çoğu merkezi şemalı hatayi üsluplu desenlerdir. Tümünde karekteristik Şam çinilerinin renklerinden, kobalt mavisi, yeşil, turkuaz, mor ve konturda siyah renkler kullanılmıştır. Pişirim sırasında renklerin aktığı, sırda çatlakların oluştuğu gözlenmektedir.

Derviş Paşa Camii'nin çinilerini mihrap, mihrap duvarındaki pano, pencere, kapı üzerindeki alınlıklar ve ulama çiniler olarak ele aldık. Benzer özelliklerinden dolayı alınlıklar, mihrap ve mihrap duvarındaki bazı çiniler, yapıyla aynı tarihte yapılmış olmalıdır. Mihrap nişi, avlu ve caminin diğer bölümlerinde karşılaştığımız ulama karolar büyük olasılıkla stok çinileridir. Bunlar yapıyla aynı tarihlerde veya daha geç üretilmiş çiniler olabilir.

Derviş Paşa Camii'nden başka, camiye bitişik Derviş Paşa Türbesi'nde de çini panoların varlığı bilinmektedir.11 Sekizgen planlı türbenin içinde köşelerde sekiz adet pano kullanılmıştır. Bunların desen ve renklerinden, camideki örneklere göre daha geç tarihte üretilen çiniler oldukları anlaşılmaktadır. İri motifleri, uzun sapları ve kompozisyon kurgularıyla İznik'in 17. yüzyıl çinilerini hatırlatırlar. Birkaç çeşitte pano kompozisyonun tercih edildiği desenler; serviler, içi rumi bezemeli vazolar, lale, karanfil, sümbül, süsen, zambak, gül motifleri ile bezenmiştir. Panoların hepsini bir bordür deseni çevreler.

5- Şam'da bulunan ve Şam üretimi çinilerle bezeli bir diğer yapı, 1586 tarihli Sinaniye Camii'dir. Mimar Sinan'ın eseri olan bu camide, kemerli çini alınlıkların desenleri Sadeddin Zaviyesi'ndekileri çağrıştırmaktadır. Dikkatli bakıldığında bunlardan iki alınlığın deseni, Sadeddin Zaviyesi'ndeki alınlıklardan biriyle aynıdır (Res. 7).12 Hatayi üslubu motifler, hurdeli rumiler arasında ustaca gezdirilmiştir. Motif ve kompozisyon kurgusu İznik etkili olan bu desen, griftliği ve yoğunluğuyla Şam üslubunu yansıtmaktadır. Aynı desenlerin kullanıldığı Sadeddin Zaviyesi ve Sinaniye Camii'ndeki alınlıklarda kitabeler farklıdır. Sadeddin Camii örneğinde ve Sinaniye Camii'nin 39. ayetin, Kehf Suresi'nin yazılı olduğu aynı desenli alınlıklarda, sülüs yazı karekterinin tercih edildiği dikkati çekmektedir. Alınlıkların diğer yapılardaki örneklerinde olduğu gibi, zeminlerinin kobalt mavisi ile boyalı olduğu tespit edilmektedir. Özellikle rumi hurdeli rumilerin, yeşil renkle boyandığı diğer motiflerde turkuaz, yeşil, mor ve konturlarda siyah tercih edildiği gözlenir.

Sinaniye Camii'nde değişik desenli diğer alınlıkta "Çerağ ve mescit, mihrap ve minber Ebubekir ve Ömer, Osman ve Haydar" ibaresi karşımıza çıkmaktadır (Res. 8). Talik yazı karekterindeki bu yazı oldukça başarısızdır. Hatayi-rumi motifinin kullanıldığı kompozisyon kurgusu; Sadeddin Zaviyesi, Derviş Paşa Camii ve Sinaniye Camii'nin alınlıklarıyla benzerdir. Ancak iri motifleri, yer yer akan renkleri, kalitesiz işçiliğiyle özensizdir. Zeminde kobalt mavisi, cetvellerde turkuaz renk tercih edilmiştir. Benzerlerinde olduğu gibi; rumi ile hurdelenen rumi motiflerin zemini, yeşildir. Yaprak ve hatayi çiçekleri yeşil, turkuaz, morla, tüm motifler de siyah renkle konturlanmıştır. Kemerli alınlık, dilimli yarım motiflerden oluşan, incecik bir bordürle çevrilidir. Bu desenin aynısını Şam Milli Müzesi'nde tespit ettik. Ancak bu örnekte, dilimli dikdörtgen kartuşun içinde 36. ayetin Nur Suresi yazılıdır.

Sinaniye Camii'ne girişte kapının üzerinde bulunan alınlık, şimdiye kadar incelediğimiz örneklerden farklıdır (Res. 9). Bu pano görmeye alıştığımız kemerli alınlıkların aksine, dikdörtgendir. Üzerinde herhangi bir yazı kartuşu bulunmamaktadır. İznik etkili ana desende, motif çeşidi zengin, kompozisyon şeması yanyana ulanabilecek şekilde düzenlenmiştir. Tekrar eden bölümde, servi ağacı, zeminden yukarı doğru uzanan lale, karanfil, sümbül, bahar dalları, süsen gibi yarı stilize çiçekler ustaca kullanılmıştır. Renkler karekteristik Şam renkleridir. Zemin diğer alınlıklarda olduğu gibi, kobalt mavisi ile boyalıdır.

6- Mısır'da Sina Dağı'nda St. Catherine Kilisesi'ndeki "Burning Bush Şapeli" olarak tanımlanan şapelde, Şam üretimi çinilere rastlanmıştır. Şam'daki yapıların kitabelerinde yer alan dini ibareler, çinilerin bir inanca hizmet ettiğini yansıtırken; şapeldeki çinilerin, mekandaki objelere bir fon oluşturacak şekilde, sadece dekoratif amaçlı kullanıldığı anlaşılmaktadır. John Carswell'in yaptığı tespitlere göre bu yapıda desen ve kalite yönünden, büyük bir bölümü ulama karo deseni olan, 13 değişik çini grubu bulunmaktadır.13 Yazar, bunların ilk üç tipini, usta ellerden çıkan başarılı örnekler olarak nitelemiştir. Metinde çinilerin üretimi ve tarihi, detaylarıyla tartışılmaktadır. Şapeldeki bir Yunanca panodan hareketle, 1680 yılında çinilerin hibe yoluyla gelmiş olabileceği ve bunların arasında daha erken tarihlilerin de bulunduğu tahmin edilmektedir. Yapının 1770, 1847 ve 1911 yıllarında restorasyon geçirdiği göz önünde bulundurulduğunda, çoğu çini örneğinin 17. yüzyıl ve daha sonrasına ait olabileceği belirtilmektedir.

7- Şam'daki Selahaddin Eyyubi Türbesi, 13. yüzyıla aittir. Kitabesinde İbrahim Paşa tarafından, 1618 (H. 1027) yılında tamir edildiği yazılıdır. 17. yüzyılın karekterini yansıtan çiniler, restorasyon sırasında yerleştirilmiş olmalıdır. Türbenin içinde dikkati çeken ilk örnek, kemerli nişin içindeki çini bezemedir (Res. 10). Bu alanda çok çeşitli ulama karo, bordür ve pano örneğinin yanında; 1618 tarihinin bulunduğu, kemerli kitabeli pano yer almaktadır. Kitabenin iki yanında vazodan çıkan sümbül, lale, karanfil, süsen gibi iri çizilen çiçekler, yukarı doğru uzayan saplarıyla, İznik çinilerinin 17. yüzyıl özelliklerini yansıtırlar. Kobalt mavisi, turkuaz renkler ağırlıklı olarak kullanılmış, bunun yanında, küçük alanlarda kırmızı renk göze çarpar.

Kemerli kitabeli panonun etrafında, gelişigüzel yerleştirilen 16. yüzyılın sonuna ait olduğunu tahmin ettiğimiz stok çinileri görülmektedir. Bir başka grup kobalt mavisi ve turkuaz rengin hakim olduğu, 17. yüzyılın mavi-beyaz çinilerini hatırlatır. Bunlar hatayi üslubunun iki veya üç ana hat üzerinde gelişen bordür kompozisyonları ve panolarıdır. Türbenin diğer duvarlarında yer yer ulama çiniler ve bordürler bulunmaktadır. Lizbon Calouste Gülbenkyan Müzesi, Londra Victoria&Albert Müzesi, New York Metropolitan Müzesi gibi dünya müzeleri ve özel koleksiyonlarda benzer birçok örneğine rastladığımız bu çini panolardan biri; üzüm-asma yapraklı ulama desendir.14 Kompozisyon alanı; kalın saplı hatayi motifleriyle madalyonlar şeklinde bölünmüştür. Madalyon içlerine üzüm asma yaprakları yerleştirilmiştir. Bir diğer ulama desen; tek bir karoda, iri, bol yapraklı ve detaylı çizilen hatayi motifinden oluşan kompozisyondur.15 Bu ulama desenler müze ve koleksiyonlardan başka, motiflerdeki ve renklendirmedeki küçük değişikliklerle, Şam'daki yapılarda karşımıza çıkmaktadır. Örneğin, Sinaniye Camii'nde üzüm asma yapraklı desen, Sina Dağı'ndaki şapelde iri hatayili ulama desen kullanılmıştır.


Şam Üretimi Çinilerin Dünya Müzeleri, Özel Koleksiyon ve Müzayedelerdeki Örnekleri

16-17. yüzyıl Şam üretimi çiniler, yayınlardan izleyebildiğimiz kadarıyla birçok dünya müzesinde görülmektedir. Bunlardan bazıları, Londra'da Victoria&Albert Müzesi,16 New York'ta Metropolitan Müzesi, Şam'da Milli Müze, Lizbon'da Calouste Gülbenkyan Müzesi, Budapeşte'de Devlet Tatbiki Sanatlar Müzesi çinileridir. 17 Özel koleksiyonlardan Londra'da Lord Leighton'ın evinin 'Arab Hole' denilen bölümü, Şam'dan getirtilen duvar çinileriyle kaplıdır. Antaki Özel Koleksiyonu18 ve Zsolnay Koleksiyonu19 gibi özel koleksiyonların yanında dünyaca ünlü müzayede firmalarının kataloglarında Şam üretimi çinilerin benzer örneklerini görmek mümkündür. Bu çinilerin teknik ve desen özelliklerini kaynaklar aracılığıyla bilmekteyiz. Bu yüzden detaylı tanımlamalar sadece yayınlanmayan Lizbon Calouste Gülbenkyan Müzesi depolarında tespit ettiğimiz Şam çinileri için yapılacaktır.

Lizbon Calouste Gülbenkyan Müzesi'nde Şam Çinileri

1- Çini Parçası-16. yüzyılın ikinci yarısı/env. no: 1589 (Res. 11).

Bu parçada desen, hatayi üslubu motifler ve rumi formundan oluşmuştur. Zemin rengi kobalt mavisi, motifler yeşil, turkuaz, mor, konturlar siyahtır. Sırda bol çatlak göze çarpar. Süleymaniye Camii'nin alınlık desenlerini çağrıştıran bu çininin, Süleymaniye Camii için yapılan alınlıklardan birinin parçası olduğunu düşünmekteyiz.

2- Çini Parçası-16. yüzyılın ikinci yarısı/env. no: 1622.

Bu parçada hatayi üslubu motiflerin sadece bir kısmı görülmektedir. Renkli sır tekniğini hatırlatan sır altı uygulamada, motiflerin kontur bölümleri beyaz bırakılmıştır. Zeminde kobalt mavisi, motiflerde yeşil ve turkuaz, konturda siyah kullanılmıştır. Bordür olarak, beyaz zemin üzerinde kobalt mavisi bezemeler dikkati çeker.

3- Bordür Çini-16. yüzyılın ikinci yarısı/env. no: 1730 (Res. 12).

Bu bordürde kompozisyon, hurde rumili ve içi bulut motifli yaprak olmak üzere, iki ana dal üzerinde gelişmektedir. Yardımcı dallarda bordürün üst ve alt kenarlarına dayanarak helezonlar çizen, hatayi çiçekleri görülmektedir. Zemin rengi kobalt mavisi, rumi zeminleri yeşil, yaprak zeminleri turkuazdır. Hatayi çiçekleri mor ve yeşildir. Koyu zeminde motiflerde beyaz alanlar bırakılmıştır. Sırda bal peteğini andıran ince çatlaklar vardır. Gülbenkyan Müzesi'nde aynı envanter numarasıyla 93 parça aynı bordürden tespit edilmiştir. Bu çini bordüre diğer dünya müzelerinde ve özel koleksiyonlarda rastlamaktayız.20

4- Ulama çini pano-16. yüzyılın ikinci yarısı/env. no: 1614 (Res. no: 13).

İki karodan oluşan panonun etrafında; üç dal üzerinde gelişen rumi kompozisyonlu bordür (üç iplik rumi) görülmektedir. Ana desen dünya müzelerinde ve 16-17. yüzyıla ait Şam yapılarında sıklıkla tercih edilen iri hatayi desenli ulama kompozisyondur.

5- Ulama çini pano-16. yüzyılın ikinci yarısı veya 17. yüzyıl/env. no: 1591.21

Bu panoda kompozisyon alanı; içleri bahar çiçeği bezeli, kalın saplı hatayi motifleriyle; madalyonlar şeklinde bölünmüştür. Madalyon içlerine üzüm-asma yaprakları yerleştirilmiştir. Panoyu rumi tepeliklerden oluşan bir bordür çerçeveler. Üzüm-asma yapraklı pano zemini, kobalt mavisi ile boyalıdır. Bordür zemini yeşil renktedir. Hatayi motiflerinin kalın sapları turkuazdır. Diğer motiflerde yeşil ve mor da kullanılmıştır. Bu pano deseninin benzerine motif ve renk programında küçük değişikliklerle, Şam'da Sinaniye Camii'nde, Victoria&Albert Müzesi'nde, Selahaddin Eyyubi Türbesi'nde ve özel koleksiyonlarda rastlamaktayız.22

6- Çini pano-16. yüzyılın ikinci yarısı/env. no: 1605 (Res. 14).

İki karodan oluşan şemseli ulama şemanın, yan kenarında rumili bordür deseni bulunmaktadır. Şemsenin içi, İznik desenlerinde görmeye alıştığımız, rumi kapalı formlarıyla değerlendirilmiştir. Şemselerin etrafı 'S' şeklinde bulut motifleriyle bezelidir. Şemse ve bordür zemini kobalt mavisidir. Diğer motiflerde kobalt mavisi ile birlikte turkuaz ve açık yeşil renkler kullanılmıştır. Sırda bol çatlak gözlenmektedir.

7- Ulama çini pano-16. yüzyılın ikinci yarısı/env. no: 1638 (Res. 15).

İki karodan oluşan karolarda kompozisyon alanı; içi rumi bezeli şemse motifleri ile bölünmüştür. Şemse formların etrafı lale, nar, karanfil gibi natüralist çiçeklerle bezelidir. Desen tekrarı üst üste ve yanlara devam edecek şekilde düşünülmüştür. Renkler Şam çinilerinin karekteristik renkleri olan kobalt mavisi, turkuaz, yeşil, mor ve konturda siyahtır. Sırda çatlaklar görülür.

8- Çini karo-16. yüzyılın ikinci yarısı veya 17. yüzyıl/env. no: 1578.

Bu karoda, yanyana üç ayrı yaprak kökten çıkan bezemede, lale ve karanfil çiçekleri kullanılmıştır. Ortaya yerleştirilen arslan figürü nadir bir uygulamadır. Motifler kobalt mavisi boyalı zeminde beyaz bırakılmış, arslan ise yeşil renkte boyanmıştır.

Özetleyecek olursak; çinili yapılar ve müzelerdeki örnekleriyle vermeye çalıştığımız Şam'da çini üretiminin, 16. yüzyılın ikinci yarısından itibaren hız kazandığını ve ilerleyen yıllarda bollukla üretilmeye devam ettiğini görmekteyiz. Şam'daki yapılarda karşılaşılan örneklerin dışında, Sina Dağı'ndaki St. Catherine Kilisesi'ndeki şapelin içindeki çiniler, bunların Suriye dışına da çeşitli sipariş veya hibe yoluyla gönderildiği düşüncesini desteklemektedir.

Şam'da sıraltı çiniler, İznik'in 16. yüzyıl ortalarında üretilen 'Çok renkliliğe geçiş dönemi seramikleri' ve açıkça 16. yüzyılın ikinci yarısında 'Çok renkli kırmızılı sır altı çini ve seramikleri'nin etkisi altında üretilmiştir. Bu etki, daha çok motif ve kompozisyonlardaki benzerliğe dayalı olarak açıklanmalıdır. İznik'in belli prensip ve ilkeler içinde gelişen kompozisyonları, Şam örneklerinde daha içten geldiği gibi, disiplinden uzak, özgür bir yaklaşım sergiler. Diğer taraftan Şam çinilerindeki düşük üretim kalitesi, kullanılan farklı renk paleti, özensiz işçilikleri, bu çinileri İznik çini ve seramiklerinin kusursuz örneklerinden tamamen farklı kılar. Hamurları gevşek dokulu ve iri tanelidir. Sırları oldukça kalın, lekeli, derin çatlaklıdır. Bazı örneklerde bal peteğini andıran ince çatlaklar görülür. Karekteristik renkleri; kobalt mavisi, turkuaz, yeşilin tonları (adaçayı yeşilinden fıstık veya zümrüt yeşiline kadar çalabilen yeşil renkler), mor tonları ve konturda siyahtır. Bunlar, kobalt mavisi-turkuaz-yeşil, kobalt mavisi-turkuaz-mor veya tüm renkler birarada kullanılarak uygulanmıştır. Birçok çinide renklerin pişirim esnasında akma eğilimi gösterdiği dikkati çeker. Kırmızı renk denemelerinin olduğu çinili yapılara da rastlanmaktadır.

16. yüzyılın ikinci yarısında Şam çinilerinde desenleri; motif ve kompozisyon özelliklerine göre iki kategoride inceleyebiliriz:

Motiflerde; 16. yüzyılın İznik çini ve seramiklerindeki hatayi-rumi üslubu ve natüralist üslup çiçeklerinin hemen hemen tüm çeşitleri bulunur. Lale, karanfil, gül, sümbül, zambak, bahar çiçekleri, süsen sık rastlanan örneklerdir. İznik örneklerine göre, kompozisyon içinde süsen çiçeği daha bol kullanılmıştır. Motiflerin iri ve az detaylı olduğu örnekler çoğunluktadır. Çiçek stilizasyonları dışında nadiren de olsa stilize kuş figürlü çini parçaları bulunmaktadır. Bordürlerde ve sütunlarda mermer taklidi desenler görülür. İznik çinilerinde rastlanan çintamani motifi, Şam çinilerinde de kullanılmıştır. Panolarda, vazo, kupa gibi cansız objelere yer verilmiştir.

Çini ile bezeli yapılarda kompozisyon alanları; pencere ve kapı üzerlerinde sıklıkla tercih edilen kemerli kitabeli alınlıklar, mihrap ve duvarlarda panolar, ulama karo ve bordürlerden oluşmaktadır. Kemerli alınlıklarda, ortada ikili veya dörtlü kartuşlar içinde çoğunlukla talik, bazen de sülüs yazı ile dini ibarelerin yer aldığı bölümler bulunur. Yazıların etrafı hatayi ve rumi üslubu desenlerle simetrik olarak tasarlanmıştır. Motifler ve desen kurgusu tümünde benzerdir. Zaman zaman hatayi ve rumi motiflerinin grift helezonlarla oluşturduğu kalabalık desenler dikkati çekmektedir. İznik'in beyaz zeminli alınlıklarının aksine, Şam'da alınlık zeminleri kobalt mavisi boyalıdır.

Şam yapılarında pano kompozisyonları çeşitlilik sergiler. Hatayi üslubunun kullanıldığı ulama şemalı örneklerin bazılarında üst bölümde dikdörtgen kartuşlarda talik kitabeler görülür. Ulama panoların etrafı ince bordürlerle çevrilidir. İznik örneklerinde olduğu gibi, şemse göbekli, hatayi ve natüralist üslup çiçeklerinin yer aldığı simetrik kompozisyonlu panolar, Derviş Paşa Camii'nin Peygamber'in ayak izinin bulunduğu pano örnekleri, Şam üretiminin nadir örnekleri olarak kabul edilmelidir.

Ulama karolar, panoların haricinde, gelişigüzel yerleştirilerek yapıların gerekli görülen bölümlerinde kullanılmıştır. Bunların daha çok stok çinileri olduğu düşünülmektedir. Çeşitli örneklerinin desen ve renklerde yapılan küçük değişikliklerle üretildiği anlaşılmaktadır.

Suriye'nin Şam üretimi çinilerini bir sonuca bağlamak gerekirse; bu topraklarda çini üretimi geleneği çok eski tarihlere dayanmaktadır. 15. yüzyılda mavi-beyazlarla ivme kazanan taşra üretimi, 1 6. yüzyılın ikinci yarısında, Osmanlı'nın hakimiyetinde İznik etkili çinilerle kayda değer bir atılım yapmıştır. Bu üretimin 17. yüzyılda sürdüğü anlaşılmaktadır.

Şam'da karekteristik renkteki örneklerden başka, kırmızı renk denemelerinin olduğu çiniler ve İznik'in 17. yüzyıl mavi-beyazlarını çağrıştıran bezemeler de bulunmaktadır. Kaynaklar Şam'da çini üretiminin gerileyerek 19. yüzyıla kadar devam ettiğini göstermektedir. Günümüzde ise 1997 yılındaki ziyaretimizde üzülerek gördük ki, çini üretiminden artık eser kalmamıştır.




1 Metinde 1997 yılında ziyaret ettiğimiz Suriye Şam şehrindeki bazı çinili yapılar, 1992 yılında Lizbon Gülbenkyan Müzesi'nde tespit ettiğimiz çoğu yayınlanmamış parçalardan oluşan Şam çinileri, kaynaklardaki örneklerle birlikte değerlendirilecektir.
2 Gönül Öney, İslam Mimarisinde Çini, Ada Yayınları, 1987, 13.
3 Michael Meinecke, "Syrian Blue-and-White Tiles of the 9th/15th Century", Damaszener Mitteilungen, 3, 1998, 205.
4 A.g.e., 212.
5 Memluk bağlantılı mavi-beyaz çiniler ile ilgili detaylı bilgi için bkz: John Carswell, "Six Tiles", Islamic Art in The Metropolitan Museum of Art, 1972, 99-124; Michael Meinecke, a.g.e., 203214.
6 Bursa Yeni Kaplıca çinilerinin, Rüstem Paşa tarafından yaptırılan restorasyon sırasında (1552-3), Timurtaş Hamamı'ndan nakledildiği bilinmektedir. Çinilerin üretimi için, en geç tarihin restorasyon tarihi olabileceği tahmin edilmektedir. Bu yapıdaki çinilerle ilgili detaylı bilgi için bkz: John Carswell, "The Tiles in the Yeni Kaplıca Baths at Bursa", Apollo, 1984, 42-43/Nurhan Atasoy-Julian Raby, İznik, Alexandria Press, 1989, 129.
7 Afif Bahnassi, "The Damascene Tilework in Ottoman Buildings", International Congress of Turkish Art, İstanbul/Turkey, Bildiriler-Dokuzuncu Milletlerarası Türk Sanatı Kongresi, C: I, Kültür Bakanlığı. Ankara, 1995, 240-241.
8 John Carswell, "Syrian Tiles from Sinai and Damascus", Archaeology in the Levant: Essays for Kathleen Kenyon, Oxford, 1978, 270.
9 A.g.e., 272.
10 Derviş Paşa Camii ve Sinaniye Camii'ndeki çini kitabelerin okunmasında Prof. Dr Ali Alparslan, Yrd. Doç. Hüseyin Gündüz ve Yrd. Doç. Ali Rıza Özcan'a yardımlarından dolayı teşekkür ederim.
11 Afif Bahnassi, a.g.e., 244-245, 248-250.
12 Alınlıkları karşılaştırmak için bkz: John Carswell, a.g.e., 282 Levha XLVIII-Tile panel A.
13 John Carswell, a.g.e., 274.
14 Üzüm-asma yapraklı çini deseni için bkz: Gönül Öney, a.g.e., 85.
15 Calouste Gülbenkyan Müzesi'ndeki örneği için bkz: Res. 13.
16 Victoria Albert Müzesi'ndeki Şam çinileri için bkz: Gönül Öney, a.g.e., 84-85.
17 Budapeşte, Tatbiki Sanatlar Müzesi'ndeki Şam çinileri için bkz: Geza Feher, "Osmanlı Keramiklerinin Macaristan'daki Hatıraları Hakkında Notlar", First International Congress On Turkish Tiles And Ceramics/Birinci Milletlerarası Türk Çini Ve Seramik Kongresi Bildirilerin Türkçe Özeti, Türk Petrol Vakfı, 1986, 111, res. 6, 7, 9.
18 Antaki Özel Koleksiyonunda bulunan Şam üretimi çini için bkz: John Carswell, "Ceramics", Tulips, Arabesques&Turbans, Alexandria Press, London, 1982, 118, levha 106.
19 Zsolnay Koleksiyonundaki Şam çinileri için bkz: Art Above Borders, Turkish Ceramics and Orientalism in the Zsolnay Collection, Exhibition Catalog, (Exhibit Organization: Ibolya Gerelyes, Orsolya Kovacs), Janus Pannonius Museum, Pecs, Hungary, 2000, 44, 45, 46, 47, 49.
20 Benzer örneği için bkz: John Carswell, "Ceramics", Tulips, Arabesques&Turbans, Alexandria Press, London, 1982, 119, levha 110.
21 Bu çini pano Gülbenkyan Müzesi kataloglarında yayınlanmıştır. Bkz: Calouste Gulbenkian Foundation, Calouste Gulbenkian Museum, Catalog, Lisbon, 1989, 190, levha 109.
22 Victoria & Albert Müzesi örneği için bkz: Dip not 14



Altun, A., "İznik", Türk Çini ve Seramikleri, Sadberk Hanım Müzesi, 1991, 8-49.

Art Above Borders, Turkish Ceramics and Orientalism in the Zsolnay Collection, Exhibition Catalog, (Exhibit Organization: Ibolya Gerelyes, Orsolya Kovacs), Janus Pannonius Museum, Pecs, Hungary, 2000.

Aslanapa, O., Anadolu'da Türk Çini ve Keramik Sanatı, İstanbul, Türk Kültürünü Araştırma Enstitüsü Yayınları, 1965.

Aslanapa, O. Türk Sanatı, Remzi Kitabevi, 1984.

Atasoy, N.-Raby, J., İznik, Londra/Singapur, Alexandria Press, 1989.

Bahnassi, A., "The Damascene Tilework in Ottoman Buildings", International Congress of Turkish Art, Istanbul, Turkey-Dokuzuncu Milletlerarası Türk Kongresi, C: 2, Kültür Bakanlığı, Ankara, 1995, 239-250.

Bakır, S. T., İznik Çinileri ve Gülbenkyan Koleksiyonu, Kültür Bakanlığı, Ankara, 1999.

Bakır, S. T., "İznik Çinilerinde Ulama Karo Tasarımları, Osmanlı Ansiklopedisi, (Editör: Güler Eren), C: 11, Ankara, 1999, s. 220-226.

Calouste Gulbenkian Foundation, Calouste Gulbenkian Museum, Catalog, Lisbon, 1989.

Carswell, J., "Six Tiles" Islamic Art in The Metropolitan Museum of Art, 1972, 99-124.

Carswell, J., "Syrian Tiles From Sınai And Damascus", Archaeology in the Levant: Essays for Kathleen Kenyon, Oxford, 1978, 269-296.

Carswell, J., "Ceramics", Tulips Arabesques&Turbans, (ed: Yanni Petsopoulos), Alexandria Press, London, 1982, 73-120.

Carswell, J., "The Tiles in the Yeni Kaplica Baths at Bursa", Apollo, July 1984, C.XX, 269, 3643.

Meinecke, M., "Die Osmanische Architektur Des 16. Jahrhunderts In Damaskus", 5th International Congress of Turkish Art, Budapest, 1978, 575-585.

Meinecke, M., "Syrian Blue-and-white Tiles of the 9th/15th Century", Damaszener Mittteilungen, 3, 1988, 203-214.

Necipoğlu, G., "From International Timurid to Ottoman: A Change of Taste in Sixteenth-Century Ceramic Tiles", Muqarnas, 7, 1990, 136-169.

Porter, V., Islamic Tiles, London, 1995.

Öney, G., Türk Çini Sanatı, Yapı Kredi Bankası Yayını, İstanbul, 1976.

Öney, G., İslam Mimarisinde Çini, Ada Yayınları, 1987.

Yetkin, Ş., Anadolu'da Türk Çini Sanatının Gelişmesi, İstanbul, 1986.

Yetkin, Ş., "Hadım İbrahim Paşa Camii Çinileri", İlgi, 20/45, İstanbul, 1986, 22-26.

Paylaş |                      Yorum Yaz - Arşiv     
3750 kez okundu

Yorumlar

Henüz yorum yapılmamış. İlk yorumu yapmak için tıklayın