• Anasayfa
  • https://www.facebook.com/tarihtarihcemiyeti/
  • https://twitter.com/ttcemiyeti
  • https://www.instagram.com/tarihtarihcemiyeti/
Türk Ebrû San'atı / Yrd. Doç. Dr. Ahmet Saim Arıtan

Türk mi'mârlık san'atı'nın gelişmesinde nasıl ana unsur câmi mi'mârîsi olmuş ve bu san'at kendisiyle beraber çini, mermer, cam, ahşap, kalem işi, sedefkârlık vs. gibi bir çok san'at dalına hayat vermiş ise, Kur'ân-ı Kerîm'le beraber önem kazanmış olan Arap yazısı'nı Türkler, başka bir ana unsur olarak kabul etmişler ve bu yazıyı son derece geliştirip, mükemmel örnekler vermişlerdir; hattâ bunu anlatmak için ma'rûf bir ifâdeyle "Kur'ân-ı Kerîm, Mekke'de nâzil oldu, Kâhire'de (Mısır) okundu, İstanbul'da yazıldı" denilecek kadar. Hüsn-i Hat adı altında geliştirilen ve "aklâm-ı sitte"de (altı çeşit yazı) denilen türleriyle yazılan âyet ve hadîsler; kağıttan mukavva'ya, büyük bez levhalardan mermerlere, ahşab'a, çini'ye, metal'e kadar her yere işlendi. Nakkaşlar bu yazıyı en güzel motiflerle çevreledi, müzehhibler altınladı ve süsledi. Böylece Hüsn-i Hat'tı tezyîn eden yardımcı san'at dalları doğdu. Bunların başında tezhîb, kalem işi, cild ve ebrû gelmekteydi.1

Tarifi

Ebrû, kitre veya benzeri maddelerle yoğunluğu artırılmış su üzerine özel fırçalar yardımıyla boyaların serpilip, orada meydana gelen desenlerin kağıda alınmasıyla elde edilen bir san'at eseridir.2

"Ebrû, uyumlu renkler dünyasının göze hoş gelen hârika eserlerini bizlere sunması yanında, fiziğin ve kimyanın kanunlarının uygulandığı bir san'at olarak karşımıza çıkmaktadır.3

Bu tarifler dışında, ekzotik, metafizik tarifler de yapılmaktadır:

"Ebrû başlıbaşına bir âlemdir. Hüsn-i Hat'la bir arada "nûrun alâ nûr" misâli bambaşka bir lisandır. Tarihî ve derûnî anlam olarak erbâbınca sürdürülen büyük bir keyiftir. Ama daha yakından baktığınızda, nakışlarında biçim biçim ilâhî bağış armonileri göreceksiniz. Fakat işin hem san'atçı hem eser açısından güzel yanı, bizzat oluşum halinde esrârını açması ve oluşum anında yüzünü göstermesidir. San'at eserini, sadece bitmiş göründükleri zaman değil, fakat aynı zamanda Goethe'nin deyişiyle "oluş hallerinde de tanımak" lâzımdır. Ebrû, böyle tanınması gereken san'at eserlerinin en başında gelenlerden biri, belki de bizim san'atlarımız açısından birincisidir".4

Türk Ebrûsu'nun büyük ustası Edhem Efendi (1829-1904): "Ebrû sihir gibidir, bazan tutar, bazan tutmaz" demektedir.5

Bu tür ifâdeler, akla, ebrûdaki felsefî ve tasavvufî düşünceleri de getirmektedir.

"Bazı günler, şafak veya gurub vakti ufka bakarsanız; kırmızı, sarı, lâciverd ve mavi renklerin en ilâhî tonları ile, bulutlardan bir ebrû'nun daha doğrusu ebrî'nin şekillendiğini görürsünüz. Yine bazı gecelerde, bulutlu semâlar kadar geniş bir ebrû teknesine, mehtâbın, usta fırçasıyla lâciverd, mavi ve ışıklı beyazın bütün nüanslarını serpiştiriverdiğine elbet rastlamışsınızdır.

İşte san'atkâr dedelerimiz, bir anda değişip kaybolan bu semavî güzellikleri yeryüzüne aksettirerek, onların ağaç yeşiline ve toprak rengine olan hasretini giderdikten sonra, bu şahane tabloyu kağıt üstünde de ebedîleştirmeyi bilmişlerdir. Bu anlayış içinde Tanrısına boyun kesen san'atkârın "benlik" ten uzaklaşan gönlü, sanki ebrû teknesinde şekillenmiş gibidir. Artık o zaman büyümeye başlayan ebrû teknesi derya kadar genişler, genişler ve bir kâinata döner. Ebrûcunun gönlü gibi... Hz. Ali ne güzel buyurmuş: "Sen kendini küçük bir cisim sanırsın, halbuki bütün bir âlem sende dürülüp bükülmüştür".6

Her ebrû tek'tir ve ikinci bir defa aynının yapılması mümkün değildir. Bu bir noktada insanın yaratılışına benzetilebilir. Bütünüyle biri birinin aynı olan iki insan bulmak mümkün değildir. Ebrû da öyledir. Ancak insanlardaki durum, insanın acziyetini ifade eder.

"Eskiler ebrû yapılmasını küllî irâde ve cüz'î irâdenin izâhına yerinde bir misâl olarak almışlardır. Boyaları usûlüne göre atarsınız (cüz'î irâde), gerisi onun bileceği iştir (küllî irâde), iş artık sizin hükmünüzden çıkar !".7

Dînî ve tasavvufî temele dayalı bir Türk-İslâm San'atı olan ebrû, onunla uğraşanlar üzerinde çok olumlu etkiler de bırakabiliyor. Hattâ, Batı dünyası bunu bir tedâvi metodu olarak bile kullanmaktadır.8

Etimolojisi

Ebrûnun etimolojisi nedir?

Ebrû kelimesi, Türkçe midir, Farsça mıdır, Hintçe mi dir. Aslen ebrû muydu, yoksa anavatanından Anadolu'ya gelince galât olarak "ebrû" adını mı aldı?
Ebrûya benzer şu kelimeler vardır:

1) Ebre 2) Ebr (Ebrî) 3) Ebrû 4) Âb-rû 5) Abar

1) Ebre: Çağatayca bir kelime olup, "Hâre gibi dalgalı veya damarlı (kumaş, kağıt vs.); cüz ve defter kabı yapmak için kullanılan renkli kağıt"9 demektir.

2) Ebrî: Farsça bir kelime olan "ebr"den10 türemiş olan ebrî, "bulut gibi" ve "bulutumsu"11 mânâları taşımaktadır.

3) Ebrû: Farsça "kaş" mânâsına gelmektedir.12

4) Âb-rû: Farsça isim tamlaması "Yüz Suyu" demektir. Ancak, sıfat tamlaması karşılığı "Su Yüzü" demektir.13

5) Abar: Hintçe bir kelime olup, Hindistan'da kullanılır.14

Kanaatimce, ebrû kelimesi bize Çağatay ülkesinde neş'et eden ebre'den geçmiştir. Ebrû'nun tarihçesi bölümünde de belirtileceği üzere ebrû, bir Çağatay bölgesi olan Buhâra'da doğmuş, İran'a uğramış, oradan Anadolu'ya gelmiştir. Böyle olunca, ebr'in, ebrî'leşmesinden önce ebre'nin bu ismi alması bana daha ma'kul gibi görünmektedir.15 Ebre yerine ebrî'nin kullanılması ise, Farsçanın Osmanlı Türkçesini meydana getiren iki dilden biri olmasından olsa gerektir.

Türkiye dışında ebrû şu isimlerle anılmaktadır:

Almanya'da : Turkısh Marmor Papier
Fransa'da : Papier Marbre Turc
Amerika'da : Turkısh Marbled Paper
Arab âleminde : Varaku'l-Mücezzâ.

Batı âleminde battal ebrûlardaki mermere benzeyen şekillerden dolayı "Türk Mermer Kağıdı" karşılığı olarak bu isim kullanılmıştır. Arap âlemi ise, mermer kağıdı değil de, Çağatay dilindeki manâyı kabul ederek damarlı kağıt karşılığı olarak bu ismi kullanmıştır.

Menşei

Ebrû'nun menşei konusunda farklı görüşler ortaya atılsa da, bazı san'at dallarındakinin aksine, önemli bir görüş ayrılığı yoktur.
Ebrû'nun:

a) VIII. yüzyılda "liu sha shien" adıyla Çinde,
b) XII. yüzyılda "Suminagashi" adıyla Japonya'da,
c) XV. yüzyılda "Ebre" adıyla Türkistan'da
d) XV-XVI. yüzyılda "Ebrî" adıyla İran'da
e) XVI. yüzyılda "Abar" adıyla Hindistan'da ilk defa uygulandığı iddia edilir.

Suminagashi adında, Japonya'da su üzerinde yapılan bir san'at vardır. Ancak yapılış gayesi ve şekli itibariyle bizim Türk Ebrûsu'ndan çok farklıdır. Üstelik suminagashi bir ebrû mudur, değil midir önce ona karar vermek gerekiyor. Ebrû değilse, zaten konunun bizimle ilgisi yoktur. Ebrû ise, XII. yüzyılda ortaya çıkan bir şey nasıl olmuş da ilerleme kaydedemeyip öylece kalmıştır. Ayrıca öğrenmesi de Türk ebrûsundan daha kolaydır. Normal mantık kâidelerine göre, hiçbir san'at dalı, kendisinden doğduğu san'attan daha zor olamaz.

İran veya Hindistan'da bu san'atın doğduğu fikri ise, tarîhen pek mümkün görünmemektedir. Çünkü, bir kere, kaynaklarda İran mı, yoksa Hindistan'da mı önce, bir kararlılık yok; ayrıca Hindistan'da bir İranlı XVI. yüzyıl ortalarında ebrûyu icad etmiş. Bir an için bunun doğru olduğunu kabul etsek bile şu bir gerçektir ki, "İran'da ebrû pek yoktur, yapılanlar matbaa boyası vs. iledir". 16 "İran ebrûculuğu, Türkiye'dekinden daha az bilinir ve Hint ebrûculuğu ise son zamanlara kadar yok sayılmıştır".17

Meşhur araştırmacı V. Minorsky; "Türkler yazıya da büyük önem vermişlerdir. Arap yazısının dekoratif değerini onlar ortaya koymuşlardır. Ebrûlu (hâreli) kağıt, bir Türk icâdıdır" demektedir. (V. Minorsky, A Catalogue of the Turkish Manuscripts and Miniatures, with an İntroduction by the late J.V.V. Wilkinson, Dublin, 1958).18

Gene, batı'da yazılan eserlerin önemlilerinden "Buntpapier" de "Türklerin güzel bir san'atı vardır. Biz batılılarca pek bilinmeyen bu san'ata, kağıda mermer görünümü verdiği için "Türk Mermer Kağıdı" deriz. Bu san'at, Türkistan'da doğmuş, burada fazla bir gelişme gösteremeden İpek Yolu ile Anadolu'ya ebrî ismini alarak geçmiş ve en güzel örneklerini Anadolu'da vermiştir"19 denilmektedir.

Şemseddin Sami, Kamûs-ı Türkî'sinde, ebrûnun menşeini XV. yy. Türkistan devri olarak göstermektedir.

Türkistan'da doğan ebrûculuğun, bizdeki ebrûculara göre Buhara'da başladığı kanaati vardır.20 Nitekim Anadolu'da ebrûculuğun öğretilip yaşatılmasında çok büyük rolü olan Şeyh Sadık Efendi de, ebrû'yu Buhâra'da iken öğrenmiştir.

Bütün bunlardan anlaşılmaktadır ki, Liu sa shien ve Suminagashi, yapılış teknikleri ve malzemeleri itibâriyle, bugünkü ebrûdan farklı şeylerdir. Bugünkü Türk ebrûsunun asıl vatanı Türkistan, geliştirildiği yer ise Anadolu'dur.

Tarihçesi ve Kaynakları

Ebrû san'atı yapılan ebrûların üzerine imza atılmadığı ve çok az yazılı kaynağı olduğu için, geçmişi hakkında çok az şey bilinen san'atlarımızdandır. Buna paralel olarak tarihi hakkındaki bilgilerimiz de yeterli seviyede değildir.

Bizdeki ve Batıdaki araştırmacıların ve ebrûcuların hemen hemen ittifak ettikleri bir konu; Türk Ebrûsu'nun başlangıcının en geç XV. yüzyılda olduğudur. Türk Ebrûsu'na ait ilk örneklerin 1413,21 1447,22 Fatih Dönemi,23 151624 da görüldüğü söylenirse de, şimdiye kadar örnekleri ortaya konulamamıştır.

Bir ebrûyu tarihlendirebilmek için ya ebrû üzerinde imza veya tarih bulunmalıdır, ya da ebrû üzerine yazılan şeyler tarihli olmalıdır. İşte, bu şekilde belge niteliğini taşıyan ilk eser 1519 tarihinden önceye ait Mecmûatü'l Acâib'dir. İstanbul Üniversitesi Kütüphanesi'nde (FY: 1423) bulunan bu yazma eserde, ta'lîk yazılar ve Heratlı Mîr Ali Kâtib'in imzasının zemininde hafif ebrûlar bulunmaktadır. Mîr Ali Kâtib H. 935/M.1518 yılında ölmüştür.25 Bu durumda bu ebrûları 1519 ve önceki yıllara tarihlendirebileceğiz. Bundan sonraki yazılı belgemiz H. 946/1539-40 yılına aittir. Topkapı Sarayı Müzesi Kütüphanesi H. 845'te bulunan bu yazma, Ârifî'nin "Gûy-i Çevgân" isimli eseridir. Buradaki ebrûlar sayfa kenarlarındadır. Daha sonra H. 962/1554 tarihli bir ebrûyu görmekteyiz. M. Uğur Derman Koleksiyonu'nda bulunan ve Malikî Deylemî hattı ile yazılan ta'lîk kıt'anın zeminindeki bu ebrû hafif ebrû tarzındadır. Bu konudaki son belgemiz ise 1595 tarihini taşımaktadır. Kemal Elker koleksiyonu'nda bulunan Fuzûlî'nin "Hadikatü's-Süedâ" isimli eserinin yazma bir kopyasında, en eski ebrû ustası Şebek Mehmed Efendi'ye ait 3 adet hafif ebrû bulunmaktadır.26

Türk Ebrûsu ile ilgili XVII. yüzyıl başlarına ait yazılı bir kaynağa sahibiz. Müellifi belli olmayan ve H. 1017/1608 yılına ait risâle "Tertîb-i Risâle-i Ebrî "dir. M. Uğur Derman Koleksiyonu'ndaki bu küçük eser, ebrû hakkında bize bilgi vermesi ve o zamana kadarki bilgileri bir araya getirmesi açısından çok önemlidir.

Şebek Mehmed Efendi'den sonra adını bilebildiğimiz ebrûcu Ayasofya Hatîbi Mehmed b. Ahmet İstanbolî'dir. Hatîb Mehmed Efendi'nin Türk ebrûculuğu açısından önemi, ebrûya, bilinçli olarak ilk müdâhaleyi yapmış olmasındandır. Mehmed Efendi, Ayasofya Câmii hatîbi olduğu için, ebrûya getirdiği bu yenilik kendi adı ile anılmış ve "Hatîb Ebrûsu" ismini almıştır. Bu ebrûyu çiçekli ebrûnun prototipi olarak kabul etmekteyiz.

Hatîb Mehmed Efendi döneminden sonraya ait bir yazma da Ali Emîrî Kütüphanesi Tarih: 809'da bulunmaktadır. Burada iki ebrû tarifi yapılmakta, kağıt koyarak teknedeki fazlalıkların alınması anlatılmaktadır.

Bunlar dışında, başka yazılı kaynakların varlığı anlaşılmakta ise de, henüz ortaya çıkarılamamıştır.

Hatîb Mehmed Efendi'nin H. 1187/1774'te vefâtından sonra, ebrû, XIX. yüzyılda bu san'atı Buhara'da öğrenen ve bunu iki oğlu İbrahim Edhem ve Nâfiz Efendi'lere de öğreten Şeyh Sâdık Efendi (Ö.1846) ile hayat bulmuştur. Hattat Sami Efendi, Hattat Aziz Efendi ve özellikle de İ. Edhem Efendi (1819-1904) ile XX. yüzyıla taşınmıştır.

XX. yüzyılda, nöbeti, Edhem Efendi'nin talebesi Necmeddin Okyay (1883-1976) devralmıştır. Necmeddin Okyay'ın Türk Ebrûculuk Tarihi açısından önemi, Hatîb Mehmed Efendi'nin "hatîb" ile başlattığı gelişmeyi devam ettirmesi ve bugünkü çiçekli ebrûyu yapmış olmasıdır. Bu sebeble de çiçekli ebrûlara "Necmeddin Ebrûsu" da denilmektedir.

Necmeddin Okyay'dan sonra yeğeni Mustafa Esat Düzgünman (1920-1990), ebrûnun günümüze ulaşmasında büyük hizmetler görmüştür. Türk Ebrûsu, Mustafa Düzgünmanla teknik ve kalite olarak zirveye ulaşmıştır.

Geleneksel Türk Ebrûsu, Düzgünman'ın icâzetli talebeleri, T. Alparslan Babaoğlu ve M. Fuad Başar ve onun talebeleri tarafından temsil edilmektedir.

Ebrû Malzemeleri

Türk Ebrûsu'nda kullanılan malzemeleri iki bölüme ayırabiliyoruz:

1) Temel malzemeler (araçlar)

2) Tüketim malzemeleri (gereçler)

1) Temel malzemeler, Tekne, Fırça (at kuyruğu kılı, gül dalı, ip), deste-seng, deste-seng altlığı, kürekler, cam kaplar, tel çubuklar (biz), taraklar, masa, kurutma çıtası'dır.

2) Tüketim (sarf) malzemeleri ise, suya yoğunluk veren maddeler (kitre vb.), su, boyalar, öd, neft ve kağıt'tır.27

Suya yoğunluk vermek için eskiden sadece kitre kullanılmaktaydı. Son yıllarda daha az problemli olması sebebiyle Deniz Kadayıfı (Carrageen) da kullanılmaktadır. Ancak Deniz Kadayıfı yurtdışından geldiği ve her zaman bulunamadığı için yaygın olarak kullanılamamaktadır. Gerek kitre, gerekse deniz kadayıfı çok pahalı olduğu için, özellikle öğrenci çalışmalarında ithal sâlep kullanılmaktadır. Bazı ebrûcular metil-selüloz (duvar kağıdı yapıştırıcısı) kullanmakta iseler de, bununla güzel ebrûlar yapılamamaktadır.

Klâsik ebrûda, toprak, bitki kökenli, pigment ve suda erimeyen boyalar kullanılmaktadır. Bunların ortak özelligi suda çözünmemeleridir.28 Günümüzde ise, bir çok ebrûcu, bu boyalar yanında, sentetik, anilinli, guaj, akrilik boyaları da kullanmaktadırlar. Ancak bu boyalar içinde bulundurdukları kazeinler sebebiyle kağıda zarar verdiklerinden, kullanılmaları, bunların tarihe intikâli açısından pek uygun görülmemektedir.

Klâsik ebrûda kullanılan kağıt ortalama 80/100 gr. asitsiz (ECF: Elementary Chlorine Free, TCF: Totally Chlorine Free) kağıttır ve bu kağıt herhangi bir işleme tâbi tutulmadan kullanılır. Son yıllarda, batı etkisiyle, kağıt şaplanarak da kullanılmaktadır.

Ebrû'nun Yapılışı

1. Ebrû Ortamı

Ebrû yapmaya başlamadan önce, onun yapılacağı ortamı hazırlamak çok önemlidir.

Ebrû yapılacak yer için temiz, tozsuz, havalandırılabilir, kapalı, rüzgâr, hava cereyanı vs. gibi dış etkilerden korunmuş bir mekân seçilmelidir. Çünkü ebrû atıldıktan sonra havada uçuşan toz, su zerrecikleri, yağ gibi maddeler ile ebrûnun yapıldığı yerin tavanından dökülebilecek kireç ve benzeri maddeler, o ebrûyu bozacaktır.

2. Isı ve Nem Ayarı

Ebrû yapmak, fizik ve kimya bilimi yöntemleriyle açıklanabilen bir işlemdir ve fiziksel bir takım parametrelerin etkisindedir. Bunların en önemlileri havanın sıcaklığı ve nemidir. Teknik olarak her ne kadar her mevsimde ebrû yapılabilse de gerçek anlamda kaliteli ve ebrûcuyu tatmin edecek ebrûlar ancak 18-20 derece sıcaklık ve %60 bağıl nemin altında yapılabilir.29 Isı yüksek olursa ebrûnun konturu kötü ve kırtıklı olur. Ebrû yapılacak odanın rutûbeti'nin ayarlı olması da çok önemlidir. Bu konuda başımdan geçen bir hatıramı nakledeyim: Fakülte'deki ebrû dersleri esnasında, tekne ve boyalar bir türlü ayar tutmuyor, boyalar akıyordu. Her türlü yolu denedik, olmuyor olmuyordu... Üstelik bir gün evvel teknenin keyfi çok iyiydi ve biz, bugün de güzel ebrûlar yapabilmek ümidiyle işe başlamıştık. Artık iyice bunaldığımız bir anda, atölye'ye giren bir arkadaşımız: "Hocam burası çok rutûbetli, burada nasıl çalışıyorsunuz?" der-demez bende şafak söktü. Halbuki ben sabah erkenden, kat görevlisinden atölyeyi temizlemesini istemiştim. O görevli de daha iyi temizleyeyim diye, zemini yıkarcasına ıslatmış. Beton zemin, suyu iyice emip, ısının etkisiyle buhar halinde tekrar odaya bırakınca olanlar bizim ebrûlara oldu. Derhal kapıyı pencereyi açıp odayı havalandırdık. Tekne yavaş yavaş düzelerek 1 saat içinde ebrû alınacak kıvama geldi. 6 yıl önceki bu hadiseden sonra bu sene de benzer bir şey başımıza geldi.

3. Yapılışı

A. Kitrenin Tekneye Boşaltılması

Ortamın hazır olduğuna kanaat getirdikten sonra önceden hazırlanmış kitre tekneye boşaltılır. Tekneye boşaltılma esnasında kitrede beyaz köpükler oluşursa bunlar, tekne üzerine birkaç defa kağıt yatırıp almak suretiyle giderilir ve kitre dinlenmek üzere bir kağıtla kapatılır. Daha sonra kitre ayarı yapılır. Bu, kitre üzerinde bir çubuğun çekilmesi suretiyle yapılır. Şâyet kitre üzerinde kalan iz geri çekiliyorsa, kitre koyu demektir; biraz su istemektedir. Eğer teknedeki iz çubuğun arkasından geliyorsa (ileri gidiyorsa) kitre sulu demektir. Bunların hiçbiri olmayıp kitre üzerindeki iz yerinde kalıyorsa, kitre, ebrû yapılacak kıvamda demektir.

B. Boyaların Ayarı

Yine önceden hazırlamış olduğumuz boyalardan (ana kap) daha küçük kavanozlara bir miktar boya alınır. Biraz da tecrübeye dayanarak yeteri kadar su ve öd'le ilk ayarlar yapılır. Bu, kaç renk boya kullanacaksak hepsi için ayrı ayrı gereklidir. Daha sonra bu boyaların ayarı kitre üzerinde yapılmalıdır. Bu ayarlar, ebrû, genellikle koyu renkten başlanarak30 yapıldığı için kullanılacak renk sırasına göre yapılacaktır. Başka bir tarifle, en alttaki rengin ödü en az olacak, üzerine atılacak her renge biraz daha öd ilâve edilecektir.

Ebrû'da, usta herşeyi kendi hazırlar. "Geleneksel san'atların çoğunda olduğu gibi, ebrûculukta da hazır satılan malzeme kullanılmıyor, san'atçının kendi malzemesini kendi hazırlaması gerekiyor. Ebrûnun özünü oluşturan da bu malzemeler ve bunların hazırlanmasındaki ritüel. Ama ne yazık ki, ebrûda eski malzemelerin, eski toprak boyaların kalitesine ulaşılamıyor artık".31

C. Ebrûnun Yapılışı

Artık teknemizi açabiliriz.32 Ama nasıl? "Önce aşk gerektir. Âşık olacaksın. Âşığa engel yoktur. Üstâd Mustafa Düzgünman (1920-1990) ne diyor Ebrûnâme'de:

Târif gerçi kolay amma, tatbikatta güçlük var
Tecrübesiz yapılırsa insan olur bî-karar
Görünüşe aldanıp da çok kolaymış deme sen
Bir ihtisas işidir bu, âşık olan er yapar.33

Ebrûcu ve neyzen, Üstâd Niyâzi Sayın işin zorluğunu anlatmak için "Ebrû atılmaz, denenir. Deneyince bir şeyler bulabilirsin. Tekne her zaman ebrû vermez. Atmaya başlayınca ne oluyorsa bir an vermeye başlar. İşte o anda sabaha kadar atacaksın"34 demektedir. Bununla, teknenin başına her oturuluşta kitre ayarı, boya ayarı, öd ayarı, ısı ayarı ve nem ayarının yapılması ve kontrol edilmesi gerektiği zımnen ortaya çıkmaktadır.

Ayarlarını yaptığımız teknede, daha önce de geçtiği gibi bütün ebrû çeşitleri -çiçekli ebrû dışında- yapılabilir.

Tekne kapağını kaldırırız.35 Şayet tekneyi kapatmayı unutmuş isek, bir ebrû kağıdını kitre yüzeyinden birkaç defa geçirerek, üzerindeki kaymaklanmayı bertaraf ederiz. Eğer böyle yapmazsak, atılan boyalar, kitre üzerinde iyi açılmaz, kırtıklanma ve yıldızlanma yapar.

C.1. Fırçanın Serpilişi

Kullanacağımız boyayı, atılmadan önce, her seferinde içindeki fırça ile iyice karıştırırız36 ve fırçadaki boyanın fazlasını, iki parmağımızla hafifçe sıkarak veya fırçayı kavanozun kenarına sıyırarak alırız. Fırçayı, diğer elimizin işaret parmağının iç kısmına doğru vurarak boyaları serperiz. Boya serpme işini, -biraz ebrûcunun alışkanlığına bağlıysa da -15-20 cm. mesafeden ve tekneye hemen hemen paralel durumda yaparız.37

Yukarıda anlatıldığı gibi ayar sırasıyla atılan her bir boya, kendinden önce atılan boyalarda kendine bir yer bulur. Bu, ebrûya has bir özelliktir. Kaç renk boya atılırsa atılsın, hangi boyanın önce, hangisinin sonra atıldığı hemen anlaşılır.

Buraya kadar anlatılanlar battal ebrû'yu tarif etmektedir. Bundan sonrası, yapmak istediğimiz ebrû cinsine göre ve ilgili bahiste anlatıldığı üzere yapılacaktır.

Yeni hazırlanan bir kitrede çok defa iyi ebrûlar çıkmaz. Kitre kirlendikçe, öd ve boya ile terbiye oldukça daha iyi netice verir. Hattâ, usta ebrûcular, hele acelesi varsa, yeni kitreye elindeki kullanmadığı bozuk boyalardan biraz döküp, kitrenin olgunlaşmasını çabuklaştırırlarmış.

C.2. Ebrûnun Tashîhi (Restorasyonu)

İstediğimiz ebrûyu yaptıktan sonra, üzerinde bazen istemediğimiz küçük boşluklar, havadaki toz ve yağ gibi tesirlerle delikler oluşabilir. Bu durumda ne yapacağız? İşte bu durumda ebrû tashîhi yapmamız gerekiyor. Fuad Başar bu konuda: "Ebrûda da restorasyon yapılabiliyor. Ancak ebrûda tamir, teknede yapılırken oluyor. Yapıldıktan sonra tamiri fevkalade zor ve sırıtıyor. Ebrû yaptığımızda, bazen boyaların arasında küçük hava kabarcıkları oluşur. Onları küçücük kağıtlarla almak lazımdır. Rahmetli Düzgünman o işe ebrû tashîhi derdi ve kendi buluşuydu. Şu anda dünyada henüz ebrû restorasyonu diye bir kavram yok. Fakat bugün onu da geliştirdik"38 demektedir.

C.3. Kağıdın Yatırılışı (Kapatılışı)

Vasıfları önce anlatılan kağıt iki elle tutularak, içinde hava kabarcığı kalmayacak şekilde ebrû üzerine kapatılır. Eğer kağıdımızın bir yüzü mat, diğer yüzü parlak ise mat yüzü tercih edilmelidir.39 Kağıdın boyayla teması anında boya kağıda yapışmış olduğundan özel bir süre beklemek gerekmez. Zaten kağıdın kıvrılan kenarlarını düzeltmek ve kabarcık kontrolu esnasında geçen 10-15 saniyelik süre yeterlidir.

C.4. Hava Kabarcıklarının Alınışı

Ebrû üzerine kağıdın yatırılışı esnâsında, dikkatli davranılmazsa hava kabarcıkları kalır. Kabarcığın olduğu yer boya almadığı için ebrû bozuk olur. Bu kabarcığın giderilmesi ise; bazı kaynaklarda belirtildiğine göre bir iğne vasıtasıyla temin edilirken,40 bugün bazı ebrûcular iğne kullanmayıp meydana gelen kabarcığın kağıdın gözeneklerinden çıkmasını beklemektedirler.

C.5. Ebrûnun Alınışı (Kağıdın Kaldırılışı)

Kağıdın kendimize yakın tarafının bir ucu, bir çubuk veya biz vasıtasıyla kaldırılıp ele alınır. Bilek hafifçe bükülerek ikinci uç da tutulup kağıt kendimize doğru ve teknenin kenarındaki mil'e sürtülerek sıyırılır. Klâsik olan yöntem budur. Ancak bugün bazı ebrûcular (Hikmet Barutçugil, Ahmet Çoktan, Peyami Gürel, Fuad Başar) "teknenin kirlenmemesi"ni temin için ikinci bir tekne kullanmakta, ebrûyu sıyırmadan alıp, ikinci tekneye yatırmakta ve bunun kenarına sıyırıp almaktadırlar.41 Geleneksel tarzda ebrû yapan hiçbir usta kitresinin kirlenmesini önlemek için böyle iki tekneyle çalışmamış ve öğrencisini de çalıştırmamıştır. Kitre kirlendikçe güzelleşir.42 Bu şekilde kullanmanın bir mahzûru da çok sulu olan ikinci tekneden alınan ebrûnun rengini biraz kaybetmesidir.43

Hasan Akay, ebrû'nun tekneden kaldırılışı ile ortaya çıkan güzellikleri -biraz da tasavvufî bir bakışla- şöyle anlatıyor: "Ve tabii, eli güzel bir ebrûzen, teknedeki güzel'i, bir gelinin duvağını maharetle, güzellikle ve aşkla ve tabii usulünce açar gibi kaldırır kağıdı tekne üzerinden: İşte ebrûnun yüzü suyu !. (ve güzelliğin huyu böyle bir şeyi bekler her zaman). Böylece, eskilerin hüsn dediği sayısız güzellik prensiplerinin bir yüzü daha der ve şükrederiz (Biz ederiz etmeyen bilmez bundaki güzelliğin kıymeti). Aklımızdan şu âyet geçer. "Yüzünüzü nereye dönerseniz Allah'ın vechi oradadır." Gayret bizden tevfik Allah'tandır. Bir ebrû örülmüştür; görür ihyâ oluruz. Bir bakış yakalamıştır gözlerimiz. Dünyaya gelmiş gibi oluruz yeniden. İpek gibi bir huzurla örünür ruhumuz. Belki renkli bir feryat bile kopar yüreğimizden. Ümitle doğruluruz. İşte Leylâklar! İşte sevinçler! Güzel Allah'a şükürler olsun!.".44

Bu şekilde elde edilen her ebrû sadece bir kağıda geçirilebilir. Bu bakımdan her ebrû, ünik bir san'at eseri durumundadır. Aynısı bir daha yapılamaz. Usta ve dikkatli bir ebrûcu, yapıp beğendiği ebrûyu bir daha yapmak için, hemen, aynı teknede ve aynı boyalarla yaparsa, ancak bir benzerini yapabilir. Eski kaynaklarda ikinci bir ebrû alınabileceği belirtilmektedir.45 Bu olsa olsa, yağlı boya ile yapılan "ebrûmsu"lar için mümkündür.

C.6. Ebrûnun Kurutulması

Ebrû alındıktan sonra sıra onu kurutmaya gelmiştir. Bazı kaynaklarda ebrûnun uçlarından ipe serilerek46 kurutulacağı belirtilirken, bazılarında çıta ve değnekler üzerinde,47 bir kısmında da ağ üzerinde48 kurutulacağı belirtilmektedir. İpe asılarak kurutmak, boyaların akması gibi bir mahzur doğurmaktadır. Bugün çıtalar üzerinde, çıtalara gerilmiş ağ veya sinek teli (naylon) üzerinde kurutulduğu gibi, daha profesyoneller için kurutma rafları da bulunmaktadır.

C.7. Teknenin Temizlenmesi

Ebrû alındıktan sonra, yeni ebrûya başlamadan önce, önceki ebrûdan, kitrenin yüzeyinde kalan ve ebrûyu sıyırırken tekne kenarında kalan boyalar temizlenmelidir. Bu, tekneye ebrû alır gibi bir kağıdın yatırılıp tekrar tekneden kaldırılması şeklinde yapılır.

C.8. Teknenin Örtülmesi

Daha önce de geçtiği üzere, gerek ebrûnun yapılmadığı küçük boşluklarda, gerekse o günkü ebrû çalışmasını bırakacağımız zaman, kitre yüzeyinin kaymak bağlamaması için tekneye bir kağıt yatırılır. Buna teknenin örtülmesi denir.

C.9. Ebrûnun Mührelenmesi ve Âher'i

Ebrû alındıktan sonra üzerinde kuruyan kitre,-bilhassa cildlerin kapak ve yan kağıtlarında kullanılan ebrûlarda, -mührelendiği zaman kağıt hem parlar, hem de boyaların ele çıkması önlenmiş olur.49 Mühre aynı zamanda kağıdı da düzeltir. Kaynaklarda nişasta, hattâ yumurta akı ile de âherlenip mührelendiği50 yazılıysa da, aslında iyi atılmış ve açılmış boyalarla yapılan bir ebrûnun âher'e, hattâ mührelemeye bile ihtiyacı yoktur.

4. Ebrû'da Renk Bilgisi

Ebrû yapmak kadar, onda kullanacağınız renkleri seçebilmek de çok önemlidir.

Celal Esat Arseven, ebrûyu anlatırken: "... Bunlarda renkler birbirine pek tatlı bir şekilde uyar. Güzel ebrûlar yapmak bir san'at haline gelmişti"51 demektedir.

Ebrûda güzel renk kompozisyonları oluşturmak çok önemlidir. Teknik olarak güzel bir ebrû yapılsa da seçilen renkler uyumsuz ise harcanan emek boşa gider. Belki de buradaki incelik, san'atçının san'atı ve renk zevkinin paralel olarak gelişmesidir.

Ebrûda renk bilgisi konusunda Üstâd Düzgünman: "Ebrûda estetik arama yönünden en iyi örnek battal ebrûdur. Umumi bir estetik kriteri aranırsa şunları söylemek gerekir. Evvela: ebrûda renk ahengi olmalıdır. Birbirini açmayacak renkler ebrûyu öldürür. Çok fazla sayıda renk de kullanılmamalıdır ki âhenk temin edilebilsin"demektedir.52

M. Uğur Derman, Necmeddin Okyay'dan bu konuda şunları naklediyor: "Edhem Efendi'den ebrûculuk tekniğini öğrenip de, yalnız başıma yapmaya başladıktan sonra, bunlardan birçok nümûneyi o zamanlar Üsküdar Toygartepesi'nde bize komşu oturan meşhur ressam Üsküdarlı Hoca Ali Rıza Bey'e (1858-1930) götürdüm. Benim iyi zannettiklerimi Rıza Bey bir kenara bırakıp, hiç üstünde durmadıklarımı 'Haa! İşte bu güzel olmuş' diye ayırmaz mı! Bir dahaki sefere O'nun gösterdiği yoldaki renk terkipleriyle ebrû yaptım ve renk zevkimi böylece geliştirmeye başladım".53

Bir ebrûda kaç renk kullanabileceğiz? Bu konuda Fuad Başar şöyle diyor: "Sohbetimize devam ettiğimiz sırada, bize ebrûda istediğimiz kadar renk kullanabileceğimizi ve teknik olarak da bunun mümkün olduğunu söyledi ve arkasından önemli bir noktaya değindi: Ama bir de kural olarak insan gözünün algılamasını düşünürseniz, üç ya da dört renk kullanılmasının çok daha uygun olduğunu farkedersiniz. Klâsik tezhipte de fazla renk kalabalığı görülmez".54

Bütün bunlardan anladığımız, ebrûda belli bir renk sıralaması ve sayısı yoktur. Birbirine yakıştığı ve âhengi bozmadığı sürece renkler istediğimiz şekilde ve sayıda kullanılabilecektir. Bu konuda tavsiye edilebilecek en iyi yol, başlangıçta ebrû ustalarının güzel ebrûlarına bakmak ve ona göre ebrû yapmaktır. Ben, birçok ebrûcunun ebrû masası'nın önündeki duvarlarda, eski ebrûcuların ebrûlarını gördüm. Başlangıçta taklit gibi gelen bu uygulama, zamanla o ebrûcu için bir meleke hâline gelecek ve kendinden kattıklarıyla da o kişinin renk uslûbu meydana çıkacaktır.

5. Ebrû'da Problemler

Ebrû yapmaya yeni başlayanların bazı problemlerle karşılaşmaları son derece tabîîdir. Organik maddelerle ve tamamen bir fizik-kimya hâdisesi olan ebrû'daki problemler, daha çok hocasından ebrûyu meşkederken yaşanarak öğrenilir. Ayrıca öğrenci, çalışırken karşılaştığı problemi hemen hocasına veya bu işi bilene sormalıdır. Unutulmamalıdır ki, sorma'nın hiçbir ayıbı yoktur. Bilen, tâlibine bu işi öğretmek zorundadır ki san'atının bereketi artsın. Bu çalışma sadece pratiğe dönük olmadığı için bu konuda ayrıntıya girilememiştir.

Teknikleri

Türk san'atında, beşyüz yılı aşan süredir yapılan bu ebrûlar hangi tekniklerle yapılmaktadır?

Şimdiye kadarki araştırmalarda sadece ebrû çeşitlerinden bahsedilmiş, tekniklerine pek temas edilmemiştir. Bu belki de çeşit ve tekniğin birbirine çok yakın ve içiçe oluşundandır.

Biz burada bu mevzûyu biraz açmak istiyoruz.
Bu tekniklerin önce toplu bir sıralamasını verelim:

1) Müdâhalesiz Teknik
2) Müdâhaleli Teknik
3) Kalıp ve benzeri Teknik
4) Yenilikçi Teknik

1. Müdâhalesiz Teknik

Boyaların, fırçadan tekneye atıldığı gibi kaldığı ve tekneye (ebrûya) hiçbir müdâhalenin olmadığı teknik. Buna eskilerde tarz-ı kâdîm deniyordu. İlk tarz (teknik) veya eski usûl demektir. Bu teknikle yapılan ebrûlar bugün "Battal Ebrû"olarak isimlendirilmektedir.

Bundan sonra yapılacak olan ebrûların hepsinin yolu battal'dan geçecektir. Çünkü battal olmadan diğer ebrû çeşit ve tekniklerine geçilmesi mümkün değildir.

2. Müdhahaleli Teknik

Battal atıldıktan sonra biz veya damlalık gibi bir âletle tekneye yapılan müdâhale ile yapılan ebrû teknikleridir.

Bu müdâhale, birkaç yolla ve birkaç safhada olabilmektedir:

a) Doğrudan Müdâhaleli: Kumlu ve Kılçıklı.

b) 1 Kademeli Müdâhaleli: (Battal zemine üzerine)

1- Gel-git
2- Bülbül Yuvası
3- Çiçekli
4- Kartuşlu (Pencereli)
5- Hatîb

c) 2 Kademeli Müdâhaleli:

1- Taraklı
2- Şal
3- Gel-git zeminli battal
4- Battal üzeri kartuşlu çiçekli
5- Gel-git'li hatîb

d) 3 Kademeli Müdâhaleli:

1- Taraklı Şal
2- Gel-git zeminli battal üzeri çiçekli
3- Şal zeminli hatîb

3. Kalıp ve Benzeri Teknikler a) Arap Zamkı ile Yapılan:

1- Yazılı Ebrû
2- Akkâse

b) Kalıp-Maskeleme:

Bu tekniğin tam adı henüz konulamamıştır. XVII. yüzyılda Hindistan'da kullanılmasına izâfeten Deccân Ebrûsu denildiği gibi, stencil, kâtıa da denilmektedir.

Bu teknik de bir ve birden fazla kademeli olarak uygulanmaktadır. Hattâ bu 9-10 kademeye kadar çıkabilmektedir:

1- 2 kademeli
2- 3 kademeli
3- 4 kademeli
4- 5 kademeli
5- 5'den fazla

4. Yenilikçi Teknikler

Bu teknikleri, klâsik ebrûda kullanılan tekniklerle yetinmeyip, yeni arayışlar içinde olan ebrûcular kullanmaktadırlar. Bunlara artık, ebrû değil, belki de resim veya soyut resim diyebilmekteyiz.55 Bunlar,

1- Nedim Sönmez'in İstanbul'u.
2- Hikmet Barutçugil'in Barut'u.
3- Peyami Gürel'in "The Moon"u.
4- Ahmet Saral'ın "Kelebekler"i.
5- Ahmet Çoktan'ın Gravürleri gibi ebrûlardır.

Çeşitleri

Ebrûnun bir çok çeşidi vardır. Bu ebrûlar, bazen yapım tekniği ile bazen desenin uyandırdığı çağrışımlarla, bazen de o ebrûyu ilk yapan san'atçının adıyla anılmıştır.

Ebrûnun çeşitlerini ikiye ayırarak incelemek istiyoruz:

a) Klâsik Ebrûculukta Kullanılanlar
b) Modern ve Batı Etkisindeki Uygulamalar

A. Klasik Ebrûculukta Kullanılan Ebrû Çeşitleri

1- Battal Ebrûsu (Tarz-ı Kadîm): Tekne üstüne serpilen boyalara hiçbir müdâhalede bulunulmadan yapılan ebrû'dur. Ebrû'nun prototipi'dir. Battal yapılışı en kolay ebrû gibi algılanırsa da, aslında en zor ebrû battal'dır. Battalın: zemin, somaki, serpmeli, neftli serpmeli, çok ince battal gibi çeşitleri vardır.

2- Gel-git (Tarama) Ebrûsu: Battal ebrû yapıldıktan sonra kalınca bir biz'le gidiş-gelişlerle bu ebrû çeşidi meydana getirilir. Yatay ve dikey olarak yapılabilir. Tarama ebrûsu da denilir.

3- Şal Ebrûsu (Şal Örneği): Gel-git ebrûsu'nun gene bir biz'le ve eksantrik hareketlerle şekillendirilmesiyle elde edilir.

4- Bülbül Yuvası Ebrûsu: Giderek küçülen damlalar halinde serpilen boyayla ince serpmeli olarak yapılan battal ebrû üzerine, bir biz yardımıyla dıştan içe doğru spiraller yapılarak meydana getirilir.

5- Taraklı Ebrû: Gel-git yapıldıktan sonra, bu çeşit ebrû için yapılan tarakların, kitre üzerinde bir kenardan diğer kenara doğru çekilmesiyle yapılan ebrû çeşididir. Tarak dişlerinin sıklığına göre, "Geniş Taraklı" veya "İnce Taraklı" gibi isimler alırlar.

6- Taraklı Şal Ebrûsu: Taraklı ebrû'nun şal deseni uygulanmış şeklidir.

7- Fon Ebrûsu (Hafif Ebrû): Üzerine yazı yazılması için, suyu ve ödü fazla boyalarla yapılan pastel renkli ebrûdur. Şal deseni ve battal'dan yapılır.

8- Serpmeli-Neftli Serpmeli Ebrû: Battal, gel-git, şal örneği ebrûları üstüne, boyanın küçük noktalar halinde serpilmesi ile elde edilir.

9- Neftli Ebrû: Boya içine yeteri kadar neft konularak yapılır. Buna "Neftli Battal" da denir.

10- Hatîb Ebrûsu: İçiçe damlatılan renklerle oluşturulan konsantrik halkalara iğne (biz) ile çeşitli şekiller vermek suretiyle yapılan ebrû çeşididir. Hercâi, Çark-ı Felek, Yürekli, Taraklı Yürek, Yıldızlı, Mütenevvia, Tahrirli gibi çeşitleri vardır.

11- Çiçekli Ebrû (Necmeddin Ebrûsu): Ebrûda "Hatîb"ten sonraki önemli bir aşamadır. Daha önceki denemeleri varsa da, şimdiki anlamda çiçekli ebrû 1918 yılından itibaren Necmeddin Okyay tarafından yapılmıştır. Lâle, karanfil, hercâi (menekşe), gelincik, sümbül, kasımpatı, gül, papatya gibi çeşitleri vardır. Yazı kenarları ve cildlerde kullanılan minik çiçekli ebrûlara da Koltuk Ebrûsu denir.

12- Yazılı Ebrû: Yapılacak ebrûnun içine bazı tekniklerle yazının da yerleştirilmesiyle yapılan ebrûlardır. İki teknikle yapılır: 1) Arap zamkı ile yazarak 2) Kalıp kullanarak. Geçmişte Necmeddin Okyay ile en güzel örnekleri yapılan yazılı ebrû, bugün kalıp tekniği ile T. Alparslan Babaoğlu, M. Sadreddin Özçimi ve Feridun Özgören tarafından uygulanmaktadır.

13- Akkâseli Ebrû: Ebrûda, zeminin ayrı, etrafının ayrı şekilde ebrûlanıp, ortasının boş bırakıldığı ebrû çeşididir. Teknik olarak yazılı ebrû ile aynıdır.

14- Kumlu (Kılçıklı) Ebrû: Tekneye atılan boyaların kuma benzer noktalı şekiller aldığı ebrû çeşididir. Bu noktalar irileşip (V) şeklinde ve kılçık'a benzer olursa, bu ebrû "Kılçıklı Ebrû" ismini alır.

15- Zerefşanlı Ebrû: Bu, doğrudan bir ebrû türü değildir. Bir ebrû üzerine, varak altın serpilerek elde edilir.

16- Altınlı Ebrû: Altın'ın boya gibi ezilerek diğer boyalarla atılması suretiyle yapılır.

B. Modern ve Batı Etkisindeki Ebrû Çeşitleri

1- Figürlü Ebrûlar: İnsan ve hayvan figürleri taşıyan ebrûlardır.

2- İspanyol Ebrûsu (Akordiyon ve Dalgalı) Ebrû: Ülkemizde yaygın olmayan ondüle görünümlü ebrûlardır.

3- Tavûsî Ebrû (Fantazi Taraklı Ebrû): Taraklı ebrûların ikinci bir tarak yardımıyla taranmasıyla ortaya çıkar.

4- Buket Ebrûsu: Tavûsî ebrû üzerine, özel tarağı ve tarağın bir kenarında boşluk bırakılarak yapılır.

5- Çift Ebrû: Önceden herhangi bir tarzda ebrûlanmış bir kağıt üzerine, ikinci defa ebrû yapılması ile elde edilir.

6- Kaplan Gözü Ebrû (Güneş Ebrû): Yanlışlıkla "Kedi Gözü" denilir. Zemin atıldıktan sonra, içine özel bir kimyevî terkîb konulan boyaların fırça ile atılması şeklinde yapılır.

7- Yahûdî Ebrûsu: Matbaada basılan veya yarı mekanik makinalarla seri ve standart olarak yapılan ebrûlardır.

Bugünkü ebrû Uygulamaları

Günümüzde, geleneksel ebrû uygulamaları yanında yeni uygulamalar da görülmektedir:

A. Klasik Uygulamalar

Günümüz ebrû ustalarından T. Alparslan Babaoğlu, M. Fuad Başar, M. Sadreddin Özçimi, A. Sabri Mandıracı, ve bu ekolden gelen genç ebrûcular geleneğe bağlı olarak ebrû yapmakta, malzemesi ve tekniği ile klâsik yoldan ayrılmadan bu ekolü geliştirmeye gayret etmektedirler.

1- T. Alparslan Babaoğlu: Klâsik Türk Ebrûsu'nun günümüzdeki en önemli temsilcisidir. Mustafa E. Düzgünman'dan 1984 yılında ebrû dersleri almaya başlayan Babaoğlu, 23 Haziran 1989'da bu san'atın öğretilmesi ve icrâı konusunda icâzet aldı.56 Ebrûda tamamen hocasının yolunda ilerleyen Alparslan Babaoğlu, onu iyice hazmettikten sonra ebrûda yeni tekniklerde uygulamaktadır.

2- M. Fuad Başar: Ebrûnun günümüze taşınmasında büyük rolü olan üstâd Mustafa E. Düzgünman'ın icâzetli 2 talebesinden biri olan M. Fuad Başar Erzurumlu'dur. 1980 yılında İstanbula yerleştikten sonra Düzgünman'dan ders almaya başlamış ve 10 Eylül 1989'da O'ndan icâzet almıştır.57 Aynı zamanda hattat olan sanatçı bir yandan klâsik ebrû'nun kurallarına sıkısıkıya bağlı kalırken, bir yandan bunu geliştirmek için yeni deneme ve uygulamalarda yapmaktadır.

3- M. Sadreddin Özçimi: Dünya çapında bir "neyzen" olan Özçimi,58 1993 yılında T. Alparslan Babaoğlu'dan ebrû derslerine başlamış ve 1997 yılında son yüzyılın 5. nesil ebrûcusu olarak icâzet almıştır. Ebrûda klâsik olan bütün teknikleri ve çeşitleri yapmakta olan san'atçı klâsik yoldan ayrılmadan değişik tarzda ebrûlar da yapmaktadır.

4- A. Sabri Mandıracı: Mustafa Düzgünman'ın ebrû derslerine devam eden Mandıracı59 tamamen klâsik ebrû gelenek ve tekniklerine bağlı olarak çalışmakta olup, farklı herhangi bir teknik denememektedir.

B. Neoklasik Uygulamalar

Bunun yanında teknik olarak klâsik ebrûya bağlı olmakla birlikte, gerek malzeme, gerekse form itibariyle yenilikçi kabul edebileceğimiz ebrûcular da vardır:

1- Niyâzi Sayın: Necmeddin Okyay'ın talebesi olan ve Mustafa Düzgünman'la da çalışan Niyâzi Sayın, dâima yeni bir şeyler aramakta, yeni formlar denemekte, akrilik vs. boyaları da kullanmaktadır.

2- Timuçin Tanarslan: Mustafa Düzgünman'dan ders alan Tanarslan, ebrûda modern klâsik ayırımına katılmamakta, klâsik ebrûları yanında, akrilik ve seramik boyalarla ebrûlar yapmakta, fırçalarında at kuyruğu kılı yerine, yarı sentetik kıllar kullanmaktadır.

3- Feridun Özgören: Ebrûya, Niyâzi Sayın'dan başlayan Özgören, klâsik tarza kısmen bağlıdır. Ancak "Ben kendimi boyanın cinsi ile sınırlamak istemiyorum" diyerek anilinli, akrilik ve guaj boyaları kullanmaktadır. Daha çok kalıpla yazılı ebrû çalışmaları yapmaktadır.

4- Salih Elhan: Kendisini geleneğe bağlı kabul etmesine rağmen, ebrûlarında akrilik boyalar kullanmakta ve batı etkili ebrûlar da yapmaktadır.

C. Modern ve Batı Etkisindeki Uygulamalar

1980'lerden bu yana gelişen bir ekol olarak, tekniğiyle, formuyla, malzemesiyle geleneğe hiçbir şekilde bağlı olmayan, bir çoğu batı etkisinde olan uygulamaları da görmekteyiz. Bu uygulamaları yapan ebrûcuların bir çoğunun Amerikalı ebrûcu müteveffâ Christopher Weimann'dan etkilendikleri anlaşılmaktadır.60

1- Nedim Sönmez: Geleneğe bağlı kalmadan, "modern", "resim-ebrû" geleneğini ilk uygulayan Türk san'atçısıdır. Klâsik ebrû çalışmaları da bulunan Sönmez, daha çok ebrû tekniği ile yaptığı tablolarla dikkati çekmektedir.

2- Hikmet Barutçugil: Klâsik dışı ebrû uygulamalarının önemli ustalarından birisidir. Bir hocadan ders almayan Barutçugil," eğer bir ustanın rahle-i tedrîsine girseydim, onun kalıpları içinde sıkılıp kalacaktım, belki de hocasız olmak, bana bir hürriyet vermiş oldu" derken yapmakta olduğu ebrûları da târif ediyor sanki. Hikmet Barutçugil, kendi adını verdiği Barut Ebrûsu, Çift
Ebrû, ebrû üzerine hat ve ebrû üzerine minyatür tarzında çalışmalar yapmaktadır.

3- Ahmet Çoktan: T. Alparslan Babaoğlu ve M. Fuad Başar'dan müştereken icâzetli olarak klâsik ebrû eğitimi alan Çoktan, 1992'den sonraki yıllarda modern ebrûya kaymıştır. Bugün, bu yolda eserler vermektedir.

4- Peyami Gürel: Resim anlayışıyla ebrûlar yapan bir san'atçı olan Gürel, önce ebrûda resmin imkânlarını deneyen, ardından ebrûnun imkânlarını modern resme taşıyan bir san'atçıdır.

5- Ahmet Saral: Modern ebrû temsilcilerinden olan Saral, ilk defa kendisinin yaptığını söylediği teknikle ebrû ile hayvan figürleri yapmaktadır. Köksal Çiftçi de bu tarzda çalışmaktadır.

D. Köksüz ve Çok Kötü Uygulamalar

Son yıllarda iyice tanınan ve çok fazla rağbet ve talep gören Türk Ebrû San'atı; yeteri kadar öğretecek ustası olmadığı için, rastgele açılan kurslara biraz devam edip, sonra kendi aklınca ebrûlar yapan, daha sonra kendi yetişmeden ebrû hocalığı bile yapıp öğrencileriyle yaptığı "ebrûmsu"ların sergilendiği günümüzde, yozlaşma tehlikesiyle karşı karşıyadır.

Bunlar dışında, eskiden ebrûlar sadece kağıt üzerine yapılırken, son yıllarda, çini, seramik, kumaş, ahşap, deri gibi yeni malzemeler üzerinde de uygulanmaktadır. Bunlarda dikkat edilmesi gereken husus, ne üzerine alınırsa alınsın yapılan şeyin "Türk Ebrûsu" karakterini kaybetmemesidir.



1 Işık Yazan, "Ebrû San'atı", Antika, S. 14, İstanbul, 1986, s. 40.
2 Ahmet Saim Arıtan, "Türk Ebrû San'atı ve Bugünkü Durumu" S. Ü. Sosyal Bilimler Dergisi, S. 8, Konya, 1999, s. 441.
3 Necati Sungur, "San'at ve Kimya Bir Arada: Ebrû", Bilim ve Teknik, S. 316, Ankara, 1994, s. 54.
4 Hasan Akay, "Ebrûnun Yüzü Suyu", Dergâh, C. 4, S. 69, İstanbul, 1995, s. 18.
5 Cüneyt Taylaner, "500 Yıllık Geleneksel San'atımız Ebrû", Skylife, Kasım 1995, İstanbul, 1995, s. 16.
6 M. Uğur Derman, Türk San'atında Ebrû, İstanbul, 1977, s. 54.
7 M. Uğur Derman, a.g.e., s. 13.
8 Ali Eşref Müezzinoğlu, "Ebrû Ustası Ahmet Çoktan", Sanatsal Mozaik, S. 24, İstanbul 1997, s. 75.
9 Şemseddin Sami, Kâmûs-i Türkî, İstanbul, 1978, s. 65.
10 Ferit Devellioğlu, Osmanlıca-Türkçe Ansiklopedik Lugat, Ankara, 1970, s. 236.
11 M. Uğur Derman, a.g.e., s. 8.
12 Ferit Devellioğlu, a.g.e., s. 237.
13 M. Bedreddin Yazır, Medeniyet Âleminde Yazı ve İslâm Medeniyetinde Kalem Güzeli (I-II. Kitap), Ankara, 1981, s. 162.
14 Christopher Weimann, "Erken Hint Tablolarında Ebrû Teknikleri", Ingrid Weimann-Nedim Sönmez: Christopher Weimann (1946-1988) Anma Kitabı, Tübingen, 1991, s. 49.
15 M. Zeki Kuşoğlu da aynı kanaattedir. Bknz. "Ebrû San'atımız" Bilim, Birlik, Başarı, S. 41, İzmir, 1985, s. 8.
16 T. Alparslan Babaoğlu, M. Ü. Güzel San'atlar Fakültesi, Ebrû Derslerinden, İstanbul, 13 Mart 1998.
17 Christopher Weimann, a.g.m., s. 49.
18 H. Gazi Yurdaydın "Bibliyoğrafya", Belleten, C. 24, S. 96, Ankara, 1960, s. 666.
19 A. Haemmerle-O. Hirsch, Buntpapier, München, 1961, s. 37.
20 M. Uğur Derman, a.g.e., s. 7.
21 Ali Eşref Müezzinoğlu, "Genç Bir Ebrû Ustası Ahmet Çoktan", Sanatsal Mozaik, S. 26, İstanbul, 1997, s. 71.
22 M. Ali Kağıtçı, "Ebrû Turkısche Tunkpapier", Palette, S. 30, Basel, 1969, s. 19.
23 Ali Rıza Özcan, "Ebrû San'atı", Milliyet Thema Larousse, C. 6, İstanbul, 1993, s. 310.
24 Meltem Cansever, "Ebrû San'atı", Art-Decor, S. 44, İstanbul, 1996, s. 153.
25 "En Eski Ebrûlardan", Antika, S. 36, İstanbul, 1988, s. 10.
26 Işık Yazan, a.g.e., s. 42.
27 Bu konuda geniş bilgi için bknz: Ahmet Saim Arıtan, a.g.m.
28 Bu konu için bknz; T. Alparslan Babaoğlu, "Türk Ebrû Geleneği", İnci Ayan Birol, "Ebrû", Yeşilay, S. 424, İstanbul, 1969, s. 3; Mehmet Ay, "Ebrû ve Kimya", Bilim ve Teknik, S. 316, Ankara, 1994, s. 57; Uğur Göktaş, "Ebrû San'atımız", Sanat Dünyamız, S. 30, İstanbul, 1984, s. 22.
29 T. Alparslan Babaoğlu, "Türk Ebrû Tekniği".
30 Bu konuda ve her ebrû için kesin bir kural yoksa da, zemine atılan koyu renkler kontrast verdiği için daha güzel görüntü verirler.
31 Meltem Cansever, "Ebrû San'atı", Art - Decor, S. 44, İstanbul, 1996, s. 150.
32 Tekne açmak demek "ebrû yapmaya başlamak" demektir.
33 Hasan Akay, a.g.m., s. 18.
34 2 Ocak 1998, evindeki ziyaretimizden....
35 Tekne kapağı, tekneye yabancı cisimlerin düşmemesi ve kitrenin yüzeyinin kaymaklanmaması için, kitre üzerine örtülen kağıda verilen isimdir.
36 Karıştırmadan kullanılırsa, boyanın üstündeki öd ve sulu kısım alınmış olur ve iyi sonuç alınmaz.
37 T. Alparslan Babaoğlu, Reddiye.
38 Ayşe Üstün, "Ebrû'nun Günümüz Ustalarından Fuad Başer'e Göre Yorumlanması, Ebrû San'atının Bugünkü Durumu", Türkiye'de El San'atları Geleneği ve Çağdaş San'atlar İçindeki Yeri, Kültür Bakanlığı Sempozyum ve Bildirileri, Ankara, 1997, s. 364.
39 Taşkın Savaş, "Ebrû San'atı", İstanbul, 1980, s. 12.
40 M. Uğur Derman, a.g.e., s. 20; Hikmet Barutçugil, Renklerin Sonsuzluğu, s. 61; Taşkın Savaş, a.g.e., s. 12; Gelişim Hachette, a.g.md., s. 1057.
41 Hikmet Barutçugil, Renklerin Sonsuzluğu, s. 61.
42 T. Alparslan Babaoğlu, Reddiye.
43 Durumu anlamak için bizzat tecrübe ettim (Müellif).
44 Hasan Akay, a.g.m., s. 20.
45 Celal Esat Arseven, a.g.md., s. 502; M. Zeki Pakalın, a.g.md., s. 498.
46 C. Esat Arseven, a.g.md., s. 502; M. Zeki Pakalın, a.g.md., s. 498.
47 İ. Ayan Birol, Ebrû, s. 3; M. Uğur Derman, a.g.e., s. 20; Uğur Göktaş, Ebrû San'atımız, s. 25.
48 Hasan Akay, a.g.m., s. 22.
49 M. Uğur Derman, a.g.e., s. 21; Uğur Göktaş, Ebrû San'atımız, s. 24; Gelişim Hachette, a.g.md., s. 1057.
50 M. Ali Kağıtçı, Kağıtçılık Tarihçesi, İstanbul, 1936, s. 222; M. Zeki Pakalın, a.g.md., s. 499.
51 Celal Esat Arseven, Türk San'atı, İstanbul, 1984, s. 283.
52 M. Fuad Başar, "Ebrû Ustası Mustafa Düzgünman İle Sohbet: Su Üstünde Hüner Satmak.", Altınoluk, S. 34, İstanbul, 1988, s. 34.
53 M. Uğur Derman, a.g.e., s. 26.
54 Ayşe Üstün, a.g.m., s. 365.
55 Beşir Ayvazoğlu, "Ebrû Hakkında Konuşmak", Zaman Gazetesi, İstanbul, 16 Mayıs 2001, s. 17.
56 Meltem Cansever, "Son Sözü.", s. 160.
57 Fuad Başar hakkında geniş bilgi için bknz; Ayşe Üstün, a.g.m., s. 363-368; Ercüment Dursun, "Ebrû, Uçsuz Bucaksız Bir Renk Cümbüşü", Zaman Gazetesi., İstanbul, 10 Haziran 1993, s. 11; Gülizar Çelebilik, Yaşayan Ebrû San'atkârlarından M. Fuad Başar, Konya, 1998 (S. Ü. Sos. Bil. Enst. Basılmamış Yüksek Lisans Semineri).
58 Sadreddin Özçimi, Sufi Rhytms (Sultân-ı Aşk), Kaset tanıtım broşürü, İstanbul, 2000.
59 Şerife Tekiş, Sabri Mandıracı'ya Ait Ebrû Çalışmaları, Konya, 1998, s. 36, (S. Ü. Sos. Bil. Enst. Basılmamış Yüksek Lisans Semineri).
60 Bknz; Ingrid Weimann-Nedim Sönmez, Christopher Weimann (1946-1988) Tübingen, 1991.


AKAY, H., "Ebrûnun Yüzü Suyu", Dergâh, S: 69, İstanbul, 1995, s. 18-22.

ARITAN, A. S., " Türk Ebrû San'atı ve Bugünkü Durumu", S. Ü. Sosyal Bilimler Dergisi, S. 8, Konya, 1999, s. 412-441.

ARSEVEN, C. E., " Ebrû", San'at Ansiklopedisi, C. I, İstanbul, 1975, s. 502-503.
--- , "Ebrû San'atı", Türk San'atı, İstanbul, 1984, s. 283.

AY, M., "Ebrû ve Kimya", Bilim ve Teknik, S. 316, Ankara, 1994, s. 57.

AYVAZOĞLU, B., "Ebrû Hakkında Konuşmak", Zaman Gazetesi, İstanbul, 17 Mayıs 2001, s. 17. BABAOĞLU, T. A., T. Alparslan Babaoğlu (Biyografisi),
-, M. Ü. Güzel San'atlar Fakültesi, Ebrû Derslerinden, İstanbul, 13 Mart 1998.
--- , 24 Temmuz 2001, İstanbul-Bulgurlu'daki evinde ziyaretimin notları.

BARUTÇUGİL, H., Renklerin Sonsuzluğu, İstanbul, 1999.
--- , (Haz.) Suyun Renklerle Dansı, İstanbul, 2000.

BAŞAR, M. F., "Ebrû Ustası Mustafa Düzgünman İle Sohbet: Su Üstünde Hüner Satmak", Altınoluk, S. 34., İstanbul, 1988, s. 33-34.

BAŞAR, M. F., -TİRYAKİ, Y., Türk Ebrû San'atı, İstanbul, 2000.

BİROL, İ. A., "Ebrû", Yeşilay, S. 424, İstanbul, 1969, s. 3.

CANSEVER, M., "Suda Şekillenen Renklerle İlâhi Düzene Ulaşmak: EBRÛ SAN'ATI", Art-Decor, S. 44, İstanbul, 1996, s. 150-156.
--- , "Geleneksel Ebrûnun Çağdaş Ustası Alparslan Babaoğlu: SON SÖZÜ TEKNE SÖYLER", Art-Decor, S. 44, İstanbul, 1996, s. 160-164.

ÇELEBİLİK, G., Yaşayan Ebrû San'atkârlarından M. Fuad Başar, Konya, 1998 (S. Ü. Sos. Bil. Enst., Basılmamış Yüksek Lisans Semineri).

DERMAN, M. U., "Türk Ebrûculuğunu Dirilten Adam", Hayat, S. 47, İstanbul, 1972, s. 20-21.
-, Türk San'atında Ebrû, İstanbul, 1977.
--- , "Ebrû'nun Ustası Mustafa Düzgünman", Antika, S. 36, İstanbul, 1988, s. 6-8.
-, "Mustafa Düzgünman", T. D. V. İslâm Ansiklopedisi, C. 10, İstanbul, 1994, s. 62-63.
-, "Ebrû", T. D. V. İslâm Ansiklopedisi, C. 10, İstanbul, 1994, s. 80-82.
-, "Ebrû'nun Yapılışı ve Çeşitleri", Bilim ve Teknik, S. 316, İstanbul, 1994, s. 56.

DEVELLİOĞLU, F., "Ebr", Osmanlıca-Türkçe Ansiklopedik Lügat, Ankara, 1970, s. 236.
-, "Ebrû", Osmanlıca-Türkçe Ansiklopedik Lügat, Ankara, 1970, s. 237.

DURSUN, E., "Ebrû; Uçsuz Bucaksız Bir Renk Cümbüşü", Zaman Gazetesi, İstanbul, 10 Haziran 1993, s. 11.

DÜZGÜNMAN, M., "Ebrûnâme", Yeşilay, S. 432, İstanbul, 1969, s. 2.
-, "Ebrû Nasıl Yapılır", San'at Çevresi, S. 84, İstanbul, 1985, s. 23.
-, "EbrûnunTalihsizliği, Yapılmasının Kolay Zannedilmesi" VİP, S. 13, İstanbul, 1990, s. 60.

ELHAN, S., Türk Ebrû San'atı, Ankara, 1998.

GOKTAŞ, U., "Ebrû San'atımız", San'at Dünyamız, S. 30, İstanbul, 1984, s. 22-31.
-, Ebrû Terimleri Sözlüğü, İstanbul, 1987.
-, "Hatîp Ebrûları", İlgi, S. 63, İstanbul, 1990, s. 32-35.

HEPGÜL, N., Ebrû İçin Müsvedde Halinde Bibliyografya, İstanbul (Kızıltoprak), 1985.
-, "Ben Mustafa Düzgünman", (1985 yılında yapılan bir röportajdan), Horhor San'at Galerisi Gazetesi, S. 15, İstanbul, 1992, s. 1 ve 4.

HAEMMERLE, A. - HİRSCH, O., Buntpapier, München, 1961, s. 37-55.

KAĞITÇI, M. A., Kağıtçılık Tarihçesi, İstanbul, 1936.
-, "Papiers Marbres Turc, Palette, S. 30, Suisse, 1964, s. 1.
-, "Ebrû, Turkische Tunkpapier", S. 30, Basel, 1969, s. 19.

KANT, B. L., "Nedim Sönmez ve Yvonne Jâckle Sönmez'in Ebrû Resimleri", Ebrû Tablolarıyla Nedim Sönmez-Yvonne Jâckle Sönmez, Tübingen, 1987, s. 29-33.

KUCUR, Ş., "Avrupa Ebrûyu Sevdi", Aksiyon, S. 5, İstanbul, 1995, s. 38-39.

KUMMÎ, Gülistân-ı Hüner, Nâşirin Mukaddimesi,......,......, s. 41-42.

KUŞOĞLU, M. Z., "Ebrû San'atımız", Bilim-Birlik-Başarı, S. 41, İzmir, 1985, s. 8-12.

MANDIRACI, S., "Ebrû San'atının Günümüzdeki Konumu Nedir? Geleceği Nasıl Daha İyi Olabilir", Kamu ve Ozel Kuruluşlarla Orta Oğretim ve Üniversitelerde El San'atlarına Yaklaşım ve Sorunları Sempozyumu Bildirileri, Ankara, 1994, s. 295-301.

MÜEZZİNOĞLU, A. E., " Genç Bir Ebrû Ustası Ahmet Çoktan", San'atsal Mozaik, S. 26, İstanbul, 1997, s. 70-76.

MÜSTAKÎM-ZÂDE, - S. S., Tuhfe-i Hattâtîn, İstanbul, 1928, s. 386.

ÖZCAN, A. R., "Ebrû San'atı", Thema Larousse, C. 6, İstanbul, 1993-1994, s. 310-311.

ÖZÇİMİ, M. S., Sufi Rhytms (Sultân-ı Aşk), Kaset Tanıtım Broşürü, İstanbul, 2000.

ÖZEMRE, A. Y., Üsküdar'da Bir Attar Dükkânı, İstanbul, 1997.

PAKALIN, M. Z., "Ebrû", Osmanlı Tarih Deyimleri ve Terimleri Sözlüğü, C. 1, İstanbul, 1983, s. 498-499.

SAVAŞ, T., Ebrû San'atı, İstanbul, 1980.

SCHICK, I. C., "Kalıpla Ebrû Yapma San'atı ve Yeni Bir Yazılı Ebrû Ustası: Feridun Özgören", Antika, S. 36, İstanbul, 1988, s. 19-25.

SCHIMMEL, A., "Önsöz", Suyun Renklerle Dansı, İstanbul, 2000, s. 10-11.

SÖNMEZ, N., "Ebrû San'atında Yenilikler", San'at Dünyamız, S. 34, İstanbul, 1985, s. 27-33.
-, Ebrû, L'Art du Papier Marbre Turc, Almanya, 1996.

SÖNMEZ, N., -Y. J., "Türklerin Ebrû San'atı", Bilder, Tübingen, 1987, s. 29.

SÖNMEZ, Y. J., -N., "Ebrû Tekniği", Ebrû Tablolarıyla Nedim Sönmez, Yvonne Jâckle-Sönmez, (Katalog), Tübingen, 1987, s. 47.

SUNGUR, N., "San'at ve Kimya Birarada: Ebrû", Bilim ve Teknik, S. 316, Ankara, 1994, s. 5459.

ŞEMSEDDİN S., "Ebre", Kâmûs-i Türkî, İstanbul, 1978, s. 65.

TAYLANER, C., "500 Yıllık Geleneksel San'atımız: Ebrû", Skylife, S. Kasım 1995, İstanbul, 1995, s. 16-24.

TURAN, O., "Mustafa Düzgünman Bibliyografyası: Bir Deneme", San'at Tarihi Araştırmaları, S. 10, İstanbul, 1991, s. 47-50.

TEKİŞ, Ş., Sabri Mandıracı'ya Ait Ebrû Çalışmaları, Konya, 1998 (S. Ü. Sos. Bil. Enst., Basılmamış Yüksek Lisans Semineri).

TÜRKMENOĞLU, M. T., Sudaki Nakış Ebrû, İstanbul, 1999.

UYAR, Y., "Günümüzde Ebrû ve Ustaları", Türkiyemiz, S. 68, İstanbul, 1992, s. 26-41.

ÜNVER, A. S., "Türk Tezyînâtında Tezhîp ve Ebrû", Radyo, S. 29, Ankara, 1944, s. 6-7.

ÜSTÜN, A., "Ebrûnun Günümüz Ustalarından Fuad Başer'e Göre Yorumlanması, Ebrû San'atının Bugünkü Durumu", Türkiyede'ki El San'atları Geleneği ve Çağdaş San'atlar İçerisindeki Yeri (Kültür Bakanlığı Sempozyum Bildirileri), Ankara, 1997, s. 362-368.

WEİMANN, C., "Erken Hint Tablolarında Ebrû Teknikleri", Haz. İngrid Weimann-Nedim Sönmez, Christopher Weimann (1946-1988) Anma Kitabı, (Tercüme: Seda Uncu), Konya, 1998 (S. Ü. Sos. Bil. Enst., Basılmamış Yüksek Lisans Semineri).

WEİMANN, I., "Onun İşi Bizim Hayatımız", Haz. Ingrid Weimann-Nedim Sönmez, Christopher Weimann (1946-1988) Anma Kitabı, (Tercüme: Seda Uncu), Konya, 1998 (S. Ü. Sos. Bil. Ens., Basılmamış Yüksek Lisans Semineri).

WEİMANN, I. - SÖNMEZ, N., "Christopher Weimann, (1946-1988), Tübingen, 1991.

YAZAN, I., "Ebrû San'atı", Antika, S. 14, İstanbul, 1986, s. 40-46.

YAZIR, M. B., Medeniyet Âleminde Yazı ve İslâm Medeniyeti'nde Kalem Güzeli, (I. II. Kitap), Ankara, 1981.

YURDAYDIN, H. G., " Bibliyografya: V. Minorsky, The Chester Beatty Library, A Catalogue of the Turkish Manuscripts and Miniatures, with an İntroduction by the late J. V. S. Wilkinson, Dublin, 1958", Belleten, S. 96, Ankara, 1960, s. 665-668.

Yazar Adı Yok, Tertîb-i Risâle-i Ebrî, 1608 (Yazma).
-, "En Eski Ebrûlardan", Antika, S. 36, İstanbul, 1988, s. 9-11.

  
3705 kez okundu

Yorumlar

Henüz yorum yapılmamış. İlk yorumu yapmak için tıklayın