• Anasayfa
  • https://www.facebook.com/tarihtarihcemiyeti/
  • https://twitter.com/ttcemiyeti
TAVSİYE KİTAP
Osmanlı Döneminde Vakıflar / Doç. Dr. Nazif Öztürk

"Mal odur ki, hayra sarfoluna" Aşıkpaşazâde Giriş

Milletlerin medeniyet seviyesini ve olgunlaşarak kemâle ermesini, çok çeşitli sebeplere bağlamak ve değişik tezâhürlerle izah etmek mümkündür. Toplumların medeniyet ve olgunluk kalitesini gösteren bu sebep ve tezâhürlerin başında yardımlaşma ve dayanışma duygusunun geldiğinde hiç şüphe yoktur. İçtimaî felsefe, genel manada insanlar arasındaki yardımlaşmayı "emr-i teâvun" olarak kabul eder. Fakat insanlar arasında meydana gelen yardımlaşma fiilini, yalnız alışveriş ve mübadele esasına hasretmek doğru değildir. Gerçi mübadele usulü, yardımlaşmanın ilk şeklidir. Ancak bu yardımlaşma şeklinin tek başına yeterli olduğunun kabul edilebilmesi için, mübadele yapacaklar arasında bir eşitliğin bulunması gerekir. Oysa insanlar kuvvet ve zaaf itibariyle doğuştan birbirine eşit değildir. İnsanlar arasındaki bu farklılığa rağmen çalışma ve kazanmada onları eşit tutmak, yardımlaşma duygusunu doğuran amilleri unutmak olur. Bu bakımdan yardımlaşmanın adil bir şekilde tecellisi için, ikinci bir suretin kabul edilmesi lüzum ve zarureti ortaya çıkar. Bu ise, insanlar arasında gerek "eşhâs-ı hukukiye" olan fertlerin ve gerekse "eşhâs-ı maneviye ve itibariye" olan cemiyetlerin kuvvetlileri tarafından zayıflarına karşı "vücûh-i birr u hayr"1 ile bir nevi fedakârlık yapmaları şeklinde tezahür eder. Bu yardımlaşma şekillerinden birincisi, yani mübadele usulü, sosyal sınıflar arasında aynı tabakaya mensup bulunanları; ikincisi ise muhtelif tabakalara mensup kimseleri yekdiğerine bağlamaya hizmet eder.

Esasen insanoğlunun görevi; dünya medeniyetinin muhtelif sınıfları arasında, sosyal bağları kuvvetlendirmek; Refah ve saadetin sebeplerini ilân ve neşretmektir. Bu manada yapılacak çalışma ve gösterilecek gayretlerden, en ziyade zayıflar istifâde edeceklerinden, sosyal yardımlaşma uygulamalarının bu kesimin lehine tefsir edilmesi gerekmektedir. Cemiyetlerin gelişme ve tekâmülünü sağlarken, hem mübadele esasını hem de yardımlaşma ve hayır kurallarının birlikte tanzim ve tertip edilmesi lâzımdır.2

Aristo, "erdemce en üstün olanın, kendi çıkarını düşünmeden, bütünün iyiliği uğrunda çalışanın ve en iyinin egemenliği esas alınmalıdır"3 der. XI. yüzyılın ilk yarısında yaşayan Farabi, "insan tek başına medeniyeti yakalayarak kendi hayatiyetini sürdüremez ve mükemmelleşemez. Yaratılışın gayesi olan mükemmelliğe, ancak birbiriyle yardımlaşan birçok insanın bir araya gelmesiyle ulaşılabilir" demektedir. Farabi sözlerine devamla, "gerçek mutluluk vasıtası olan hususlarda yardımlaşmayı amaçlayan bir şehir, erdemli, mükemmel bir şehirdir". Farabi bu şehri,"Medînetü'l-fâdıla" olarak nitelemektedir. O'na göre "mutluluğu elde etmek için üyeleri birbirine yardım eden toplum erdemli, mükemmel bir toplumdur. Ülkenin mutluluğunu sağlamak üzere şehirleri birbirine yardım eden milletler de, erdemli, mükemmel bir millettir.4 Aynı şekilde erdemli, mükemmel ve evrensel devlet de, bünyesinde barındırdığı bütün toplulukları mutluluğa eriştirmek üzere sahip olunan imkanları birbirleriyle paylaşmaya hazır bireyleri yetiştiren ve uygulamaya koyan devlettir.5

XVI. yüzyıl Osmanlı düşünürü Kınalızâde Ali Çelebi, Farabî'nin tasarladığı bu erdemli ve mutlu şehirlerin Kanuni Sultan Süleyman (1520-1566) zamanında gerçekleştirildiğini ifade ediyor.6 Bahaeddin Yediyıldız'a göre, Barkan'ın araştırmalarına konu ettiği "vakıf imaret siteleri", erdemli ve mutlu şehirlerin nirengi noktalarını oluşturmaktadır.7

Vakıf sistemi, Osmanlı Devleti'nin keşfedip ortaya çıkardığı bir kurum değildir. Kendinden önceki toplulukların ve İslâm devletlerinin tatbikatında yer alan ve yaşanan tecrübelerle Osmanlı'ya intikal etmiştir. Fakat Osmanlı döneminde olduğu kadar, hiçbir İslâm devletinde, vakıf sisteminden yararlanarak ülke zenginliklerinin paylaşılması, adil devlet yönetiminin tesisi ve erdemli şehirlerin kurulması konularında aynı başarı gösterilememiştir. Diğer bir ifade ile Osmanlı'ya kadar hiçbir devlet, dil, din, ırk ayırımı yapmadan bütün tebaanın huzur ve mutluluğunu sağlayacak adil devlet adamı prototipini ortaya koymak; ülke kaynaklarının toplumun bütün kesimleri arasında makul ölçülerde paylaşılmasına imkân sağlayan bir sistemi kurarak, geleceğinden emin, birbirinin hukukuna saygılı erdemli bir millet tipini ortaya çıkarmak; meydana getirilen imaret siteleri ile medeniyet seviyesini yakalayan, bünyesinde mutlu insanların yaşadığı faziletli şehirlerin kurulmasını sağlamak üzere vakıf sistemini geliştirememiş, yaygınlaştıramamış ve onun insanı büyüleyen maddî-manevî kudretinden yararlanamamıştır.

Vakıf, insanla beraber mevcut olan karşılıklı dayanışma ve başkasına iyilik yapma duygusunu, hukukî statüye kavuşturan ve ona süreklilik kavramı sağlayan, milletlerin sahip bulunduğu manevî güç ve değerlerin tanımlanmasına yardımcı tüzel kişiliğe sahip demokratik, sivil bir toplum kuruluşudur. Hizmet anlayışında evrensel bir yaklaşım hakimdir. Vakıfların bu özelliğine vurgu yapmak için, eski hukukçular vakfı tarif ederken "menafi'ı 'İbadullaha ait olmak üzere"8 tabirini kullanmışlardır. "ibadullah"ın çoğul olarak telaffuz edilmesi, vakıftan bir kişi yerine birden fazla kimsenin yararlanması gerektiğini göstermektedir. Bu bilgilerden anlaşılıyor ki, yalnız bir şahsın gözetilmesi için vakıf kurulması caiz olmadığı gibi, insanlara faydalı olmayan amaçlar için vakıf kurulması da caiz değildir. Bir kimse kabir veya türbede mum yakılması için malını vakfetse, o mumun ışığından insanlar yararlanmadıkça vakıf sahih olmaz.9 Bu durum vakıfların toplumsal bir kuruluş olduğunu ve ancak insanlığın yararına faaliyet göstermek amacıyla kurulabileceğini açıkça göstermektedir.

Vakıflar başlangıçta, ferdî ve içtimaî ihtiyaçların karşılanması amacıyla ortaya çıkmıştır. Daha sonra cemiyet hayatında meydana gelen değişime ve gelişmelere uygun olarak, içinde bulunduğu toplumların sosyo-kültürel yapısı, ekonomik imkanları ve kabiliyetleri oranında değişmiş ve gelişmiştir. Özellikle Osmanlı döneminde, serbest ekonomi kurallarına ve yerinden yönetim esaslarına göre faaliyet gösteren, her biri ayrı hükmî şahsiyeti haiz; devletin yükselme ve duraklama hareketlerine paralel olarak hizmet alanları genişleyip daralan, toplum ve devlet hayatımızda sosyal, kültürel, ekonomik hatta sosyal siyaset açısından10 belirgin bir potansiyele sahip bir sektör haline gelmiştir. 11

Osmanlı döneminde kurulan vakıfların merkez tescil kütüklerine kaydedilen vakfiyeleri, Vakıflar Genel Müdürlüğü Arşivi'nde muhafaza edilmektedir. Türk Medeni Kanunu'nun kabul tarihi olan 1926'dan önce eski hukukumuza göre kurulmuş bulunan mazbut ve mülhak vakıflara ait bu arşivdeki vakfiyelerin toplam sayısı 29.000 civarındadır. Bu vakfiyelerin 50 küsuru Selçuklular Dönemi'nden intikal etmiştir.12 Ancak bu rakamlar, o dönemlerde kurulan vakıfların toplam sayısını göstermekten uzaktır.13 Esasen ülkemizde bu amaçla henüz bir araştırma yapılmış değildir; yine de yöreler ve asırlar itibariyle bazı rakamlar vermek mümkündür. Elimizde bulunan bu verilere göre, 1519-1596 yılları arasında İstanbul'da 2860,14 1718-1800 yılları arasında Halep'te 48515 vakıf kurulmuştur.

Diğer taraftan vakıf kayıtları üzerinde yapılan fihrist çalışmaları ve yayımlanan üç ayrı doktora tezine göre, Osmanlı ülkesinde XVI. yüzyılda 776;16 XVII. yüzyılda 1663;17 XIX. yüzyılda 6000;18 XIX yüzyılda 900019 vakıf kurulduğu anlaşılmaktadır. Fakat hemen belirtelim ki gerek Vakıflar İdaresi Arşivi'nde bulunan vakfiyeler hakkında ve gerekse asırlar itibariyle kurulan vakıflar hakkında verilen rakamlar kesin değildir. Bizim tahminlerimize göre, Osmanlı döneminde kurulan vakıfların sayısı 35.000'in üzerindedir.20

Osmanlı döneminde bir vakıf üç aşamadan geçtikten sonra kuruluyordu. Önce kurulacak vakfın fikrî tasarımı yapılıyor, sonra seçilen amaçlar doğrultusunda "müessesât-ı hayriye" dediğimiz hizmet binaları inşa ettiriliyor ve hizmetin sürekliliğini sağlamak için gerekli olan gelir kaynakları belirleniyordu. Üçüncü aşamada hazırlanan vakfiye, murafaâlı bir duruşma ile mahkemenin onayına sunuluyordu. Mahkemelerce kurulması uygun bulunan vakıfların vakfiyeleri, mahkemede tutulan şer'iye kütük defterine istinsah ettiriliyor ve orijinal nüsha vakfı kuran kişiye iade ediliyordu.

Diğer taraftan 995/1586 tarihinde Harameyn Evkâf Nezâreti'nin;21 1188/1774 tarihinde Hamidiye, arkasından Laleli ve Hamidiye,22 1242/1826 tarihinde Evkâf-ı Hümâyûn Nezâret'nin23 kurulmasına kadar, vakıflar için merkezî bir tescil sistemi yoktu. Bu bakımdan merkezî tescil sisteminin bulunmadığı dönemlere ait bütün Şer'iye sicilleri, tahrir defterleri ve maliyeden müdevver hazine evrakı eksiksiz olarak tetkik edilmeden, Osmanlı döneminde kurulan vakıfların gerçek sayısını vermek mümkün değildir.

I. İskân, İstikrar ve Şehircilikte Vakıfların Rolü

Osmanlı tarihçilerinden Aşıkpaşazâde'nin "dünya halkına nimetler yediren, yoksul doyurucu ve sofra sahibi"24 olarak nitelediği Osmanlı hükümdarları; Anadolu'nun dinî, sosyal ve psikolojik atmosferini çok iyi kavramış ve bu faktörleri kurdukları devletin harcında ve temelinde kullanmışlardır.

Türklere Anadolu'nun kapısını açan 1071 Malazgirt Zaferi'nden hemen sonra bu topraklar üzerinde vakıflar tarafından gerçekleştirilen zaviyeler, imaretler, sebiller, çeşmeler, hamamlar, hanlar, camiler, mescitler, mektepler, medreseler, darüşşifalar ve bu yapılar topluluğunun tamamından oluşan külliyeler tesis edilmiş, bu yapılar bütünlüğü sayesinde çevrenin fizikî ve sosyal alt yapısı tamamlanmıştır. Yaşanabilir ortamların hazırlanmasından sonra, boylar, kabileler ve obalar halinde Orta Asya içlerinden batıya doğru akınlar düzenleyen atalarımız toprağa iskân edilmiş ve yerleşik bir düzen kurmaları sağlanmıştır.25

Türklerin Anadolu topraklarına ayak bastıktan sonra ilk tutunma merkezleri Ahlat, Harput ve Niksar oldu. Niksar vakıfları üzerinde yaptığımız bir araştırmada, 1000/1591 tarihlerine kadar bu ilçede kurulan vakıfların %75'nin zaviye vakıfları olduğu ortaya çıktı. Vakfiyelere göre, buralar âlimin, yolcunun, yoksulun, yerlinin ve yabancının bir araya geldiği yerlerdir. Zaviyelere gelmekten hiç kimse men edilmemektetir. Herhangi bir haberleşme imkânının bulunmadığı o dönemlerde, toplumun bütün kesimlerinin bir araya gelmesini sağlayan bu merkezlerin, istikrar ve huzurun sağlanmasında, toplumun belirli gayeler etrafında bütünleşmesinde büyük rol oynadığında hiç kuşku yoktur.26

Anadolu toprakları üzerinde göçebe hayattan şehir medeniyetine geçildiği dönemlerde, Mevlâna Selçuklu Devleti'nin başkenti Konya'da, daha çok aydın çevrelere hitap ederken; Hacı Bektaş-ı Veli ve Ahi Evren de Kırşehir taraflarında esnaf ve halk topluluklarına sesleniyordu.

Devlet, büyük çapta halkın sevgi ve saygısını kazanmış bu aziz kişilere, geniş araziler vakfetmek suretiyle, o çevre halkının nabzını elinde tutuyordu. Başında Mevlâna ve bağlılarının bulunduğu Celaliye Vakıfları vasıtasıyla Konya ve çevresini; Hacı Bektaş-ı Veli Vakfı ve Ahi Evren Vakıfları vasıtasıyla Kırşehir ve çevresini; Ankara ile Konya arasının temliki suretiyle tesis edilen Hacı Bayram-ı Veli Vakfı ile de Ankara ve çevresinin bir tek güvenlik görevlisine hacet kalmaksızın asayişi temin edilmiş, yöre halkının devletle kaynaşması sağlanmıştır.27

Osmanlı Devleti'nin kuruluş yıllarında istikrar unsuru olan bir başka kuruluş da Ahilik teşkilatıdır. Anadolu'nun şehir ve köylerinde, gündüzleri işlerinin başında, akşamları zaviyelerinde toplanan Ahiler, bulundukları yerde üretilen malların kalite kontrolünü yapıyorlar; çevrenin yoksul, hasta ve yaşlılarını koruyorlardı. Mahallenin yol, su, kaldırım gibi imar ve onarım hizmetlerini yapıyorlar, seyyahları ve yabancıları zaviyelerinde misafir ediyorlardı.28

Vakıflar eliyle meydana getirilen yapılar bütününün en gelişmiş şekli külliyelerdi. Vakıf sistemiyle meydana getirilen külliyeler, yeni fethedilen beldelerin İslâm mimarisine göre ihya edilmesinde, boş ve ıssız sahaların iskâna açılmasında, konup-göçen insanların bir şehir medeniyetine ulaşmasında, medreselerde üretilen bilgilerin halka aktarılmasıyla toplumda kültür bütünlüğünün sağlanmasında; erişilmez tarzda tasarlanan mimari yapılarıyla devletin güç ve kudretinin sergilenmesinde, inşasında ve tezyinatında gösterilen itina sebebiyle güzel sanatlardaki yeteneklerimizin sergilenmesinde; semtlerden mahallelere ve hatta köylere kadar uzanan dağılımı sebebiyle sosyal hayatta, birlik ve beraberliğin sağlanmasında ve daha pek çok sahada dinî, siyasî, sosyal ve kültürel fonksiyonlara sahipti.29

Klasik Osmanlı asırlarında külliyeler, iman, düşünce ve eylem dengesi üzerine kurulmuş birer kültür ürünüydü. Osmanlı yöneticilerine göre, her şeyin temeli, ferdin şahsî sorumluluğuna ve hür irâdesine dayanıyordu. Her şahıs bütün insanlığın meselelerini kendi meselesi gibi hissetmeli, bunun için gücü nispetinde çalışıp üretmeli ve ihtiyacından fazlasını kendi hür irâdesiyle diğer insanların ihtiyaçlarını gidermek, sıkıntılarını çözmek için harcamalıydı. Müslüman Türk şehrinin hücresini oluşturan bir külliye inşa etmek, böyle bir düşünce ve eylemi gerektiriyordu.

İnsanlar yaratıcılarıyla diyaloga girebilmeleri ve inançları gereği ibadetlerini topluca yapabilmeleri için külliyelerin merkezine camileri koymuşlardı. İnsanın kendini aşarak mükemmelleşmesinin yolu buradan geçiyordu. Camiler aynı zamanda manevî etkileşim ve bilgi iletişim merkezleriydi. Halka açılan konferans salonları fonksiyonunu icra ediyorlardı. İnsanların davranışlarına yön veren değerler herkese burada öğretiliyordu.

Külliyenin daha inşaatı başlamadan önce inşaat alanına su getirmek üzere su yolları şebekesi inşa ediliyor, diğer bütün birimlerden önce çeşmeler ve hamam yapılıyordu. Gaye, işçilerin banyo ihtiyaçlarını gidererek rahat çalışmalarını temin etmekti. Külliyenin esas bölümlerinin inşasından sonra ise vakıf kurucusunun türbesinin yapımı, ilgili diğer insanların ebedî istirahatgâhları için mezarlık ve bahçeler tesisiyle çevre düzenlemesi tamamlanıyor ve böylece külliyenin tabiatla uyumu sağlanıyordu.

İstanbul'un fethinden sonra kurmaylarını toplayıp, başta kendisi olmak üzere bütün mahiyetinin dikkatini şehrin imarına yönelten Fatih Sultan Mehmet'in amacı, yedi tepe üzerinde yükselen minarelerle İstanbul'u bir Türk şehri yapmaktan başka bir şey değildi.30

Bu düşüncesini vakfiyede geçen şu beyitle dile getirmektedir: "Hüner bir şehir bünyâd idmekdür Reâyâ kalbin abâd eylemekdür"

Bu işaret üzerine ileri gelen devlet erkânı harekete geçmiş, her biri İstanbul'un bir semtine, kendi adlarına vakıf imaret siteleri kurmuşlardır. Mahalleler bu sitelerin etrafında oluşmuştur. Bugün de İstanbul'un birçok semt ve mahalle isimleri; dinî, sosyal ve kültürel hizmet birimleri olan bu hayrat yapıları inşa ettiren hayırsever kimselerin adlarıyla anılmaktadır.31

Fatih Külliyesi'nin giderlerini karşılamak üzere, İstanbul içerisinde inşa edilen akarların sayısı, şehircilik ve ekonomiye sağlanan katkının boyutlarını gösterecek mahiyettedir. Bu amaçla İstanbul ve Galata semtlerinde 1130 ev, 4250 dükkân, 3 işhanı, 4 hamam, 7 burgaz, 2 kapan, 9 bahçe ile çarşı halinde 118 sandıkçı ve çevresiyle birlikte bir bütün oluşturan bezzasistanlar yaptırılmıştır.32 Sadece Mimar Sinan'ın muhtelif vakıf kurucuları adına inşa ettiği 14 külliyede toplam 2529 kişinin çalıştığı bilinmektedir.33

Bu külliyelerin yakın ve uzak çevre ilişkilerini inceleyen bir araştırmada, bu ilişkilerin "çevre-uyum" şeklinde ortaya çıktığı, bu uyum içinde, dünya mimârîsinde çok az rastlanan gelecekteki çevrenin ölçüsünü tespit etmek, gelecekle diyalog kurmak, kentin ilerideki siluetini ve karakterini belirlemek gibi bir olguyla karşılaşıldığı vurgulanmakta; bunun pratik işlevin çok ötesinde "mimârî düşünce"nin bir ürünü olduğu, kendinden önceki Osmanlı yapılarında da rastlanan bu ilişkiyi, Sinan'ın her büyük usta gibi kendinden önceki birikimi özümseyip, yeniden yoğurup norm olma özelliğine eriştirdiği belirtilmektedir. Osmanlı şehrinde yapılar, özellikle piramit camiler, bittikleri noktadan öteye bir süreklilik gösterirler. Çevre başka bir yapılar topluluğu değil, yapının bir devamı gibidir. En büyük sultan camilerinde dahi, oluşmuş çevreyi kollayan, kendinden sonra oluşacak çevreye yol gösteren bir tutum vardır. Yakın çevreyle plan düzlemindeki bu alçak gönüllü uzlaşma, üçüncü boyutta kent siluetini oluşturucu, sürekliliğin bilincinde, kendisinin bir devamı olacak yapılaşmanın ölçeğini, hatta ritmini belirleyen bir niteliğe bürünür. Meselâ, Süleymaniye, İstanbul silueti içinde tek bir yapı olarak değil, çok geniş bir çevreyle birlikte bir bütün olarak etki yapmaktadır. Ana kubbeden başlayarak, yakın yapılara atlayıp uzak çevreye kadar yayılan, sonra tekrar aynı uyum içinde başka bir anıtın ana kubbesine doğru yükselen bir dalgalanmanın parçası olmuştur. Sinan'ın Süleymaniye sırtlarında başlatıp kendinden sonraki ustaların ve halkın Marmara kıyılarına indikleri bu mîmarî, XX. yüzyılın açık eser kavramının özgün bir örneğidir.34

Bir Batılının "şehir taçları" olarak nitelediği bu külliyeler; yer yer ağaç topluluklarından meydana gelen yeşillik yığınları arasından kademeli olarak yükselir. 1573' te İstanbul'a gelen Du Fresne-Canaye'ın ifadesiyle "âdetâ korular arasında kurulmuş" olan ve İstanbul siluetini oluşturan35 külliyeler; Türklerin tabiat, insan ve Tanrı arasındaki ilişkiler üzerinde yaptıkları yorumun vakıflar yoluyla tecessümünden başka bir şey değildir.36

XX. yüzyılın başında İstanbul'un kültür hayatını tetkik eden Macar ilim adamı Karoly Kos, Osmanlı'yı ayakta tutan bu imar ve kültür hamleleri için şunları yazmaktadır:

"Osmanlı'dan önce yola çıkmış olan ve O'nun ardından yola koyulan diğer bütün kavimler yok olmuş, dağılmış ve eriyip gitmiştir. Oysa Osmanlı Türkleri bugün de ayaktadır. Türkleri ayakta tutan bu varlık kültür değil de nedir? Kendisinden önce bu yoldan geçen soydaşlarının, yabancı kültürlerden aldıklarını özümseyen; İranlılardan, Selçuklulardan bir şeyler öğrenen, ama bu arada Moğollar ve Bizans'tan da ders almasını bilen bir anlayışın oluşturduğu, evrensel boyutlara ulaşan bir kültürdür bu. Osman Bey zamanından itibaren fethedilen şehirlerde camiler, hamamlar inşa ettirilmiştir. Bu yapıların ilk örnekleri kabadırlar, ağırdırlar ancak hiçbir şeyin taklidi değildirler."37

Vakıf müessesesinin şehircilik hizmeti sadece belirli büyük kentlerle sınırlı değildir. Vakıf sisteminden yararlanılarak fethedilen şehirler yeni bir anlayışla imar edildiği gibi, ıssız kervan yolları geçitlerinde ve önemli tutunma merkezlerinde yeni yerleşim birimleri kurulmuştur. İfade ettiğimiz bu hususa birden fazla örnek vermek mümkündür. II. Murad'ın (1421-1451) Ergene nehri üzerinde yaptırdığı köprü ve diğer vakıf eserler sayesinde Uzunköprü ilçesi;38 II. Selim'in (1566-1574) Konya, Karaman ve Mut yol güzergâhında bulunan Karapınar'da yaptırdığı Selimiye Külliyesi sayesinde Karapınar ilçesi;39 Damat İbrahim Paşa'nın doğum yeri olan Muşkara köyüne yaptırdığı Külliye sayesinde Nevşehir ili;40 Darussaâde Ağası Beşir Ağa'nın vakıfları sayesinde, bugün Romanya sınırları içerisinde bulunan Sulina, Sokullu Külliyesi ile Payas,41 Kanuni Külliyesi ile Belen,42 Öküz Mehmet Paşa Külliyeleri ile Kuşadası ve Ulukışla ilçeleri kurulmuştur.43

Fetihten önce çok küçük yerleşim birimleri iken Osmanlı sonrasında inşa edilen vakıf külliyeler sayesinde Saraybosna, Mostar, Travnik ve Zıvornik şehirleri kısa bir süre içinde büyük şehir konumunu kazanmışlardır.44 Diğer Osmanlı eyaletlerinde olduğu gibi Balkanlar'da da, bilhassa Bosna-Hersek'te, şehir dokusunun çekirdeğini camiler etrafında inşa edilen külliye yapıları teşkil etmektedir. Bu külliyelerin en önemlilerinden biri cami, türbe (Gazi Hüsrev Bey ve Murat Bey türbeleri), şadırvan, medrese, kütüphane, imaret, tabhane, mektep, han, hanikâh, hamam, saat kulesi ve çarşıdan meydana gelen Gazi Hüsrev Bey Külliyesi'dir. Ne yazık ki bugün külliyeye dahil olan kütüphane, imaret,45 tabhane ve mektepten hiçbir eser kalmamıştır. Başta Gazi Hüsrev Bey Külliyesi olmak üzere Rumeli Eyaleti şehirlerine dağılmış bulunan bu külliyelerde, Türk-İslâm kültürünün bütün karakter ve özelliklerini bulmak mümkündür. Gazi Hüsrev Bey Külliyesi adeta Saraybosna'nın sembolü durumundadır.46

Vakıf kayıtları47 ve Evliya Çelebi Seyahatnamesi'48 ne dayanılarak yapılan tetkiklere göre, Osmanlı hakimiyeti döneminde sadece eski Yugoslavya topraklarında inşa edilen vakıf eserlerin sayısı 6941'e ulaşmaktadır. 1550'si ticarî, 217'si askerî, 396'sı sosyal amaçlı olmak üzere verilen bu genel toplamın 3800'ü Bosna-Hersek'te bulunmaktadır.49

Fetih yıllarında olduğu gibi devletin gerileme ve çöküş dönemlerinde de vakıf sisteminden yararlanılarak, Osmanlı sınırları dışında kalan bölgelerde yaşayan Müslüman ahalinin kendi inanç ve kültürlerini kaybetmeden hayatiyetlerini sürdürebilmeleri için bazı tedbirler alınmıştır. Bu tedbirlerin en tipik örneğini, Ayastefanos Anlaşması'nın50 çizdiği fevkalâde olumsuz siyasî bir ortamda imzalanan Berlin Muâhedesi'nin 30. maddesinin son fıkrasına dayanılarak,51 Osmanlı sınırları dışında kalan vakıfların ve o bölgelerde yaşayan soydaşlarımızın kimliklerini unutmadan varlıklarını sürdürebilmelerine yönelik II. Abdulhamid (1876-1909) Dönemi'nde yürürlüğe konulan kararlar oluşturmaktadır.

Berlin Konferansı'nda alınan kararlara dayalı olarak, Osmanlı yönetiminden koparak bağımsız hale gelen Yunanistan, Romanya, Sırbistan, Bulgaristan ve Karadağ'da kalan soydaşlarımızın kendi kültür ve inançlarını kaybetmeden, hayatiyetlerini devam ettirebilmelerini temin amacıyla şeyhülislâmlık makamı tarafından, İslâmî toplum hayatını düzenleyen 103 maddelik bir düsturname hazırlanmıştır. Şeyhülislâmlık tarafından hazırlanan bu talimatname, Meclis-i Mahsus'ca kabul edildikten sonra, padişah fermanı ile yürürlüğe konulmuştur.52 Kültürel kimliğin muhafazası için gerekli olan temel prensipleri sistemleştiren bu talimatnamenin mukaddimesinde, hilâfet ve halifelik hakkında yoğun ve yüksek fikirlere yer verilmektedir. Onlardan bazıları özet olarak şöyledir:

"Hiçbir sebeb-i infial ve inkılap halife ile Müslümanlar arasında mevcut olan ne biat-ı asliyeyi ne de din kardeşliğini kırıp bozamaz. Hangi şart altında bulunurlarsa bulunsunlar Müslümanlar, birbirlerine yardım etmeye ve cümleten hilâfet-i kübraya kemâl-i sıdk-ı hulûs ile teveccüh edip bağlanmaya memurdurlar. Bu bakımdan hitabet, imamet ve fetva gibi menâsıb-ı diniyyenin tevcihâtında; ibadet, nikâh ve fetvaya bağlı konular ile diğer hususların yerine getirilmesi; müderrislerin ve vaizlerin medrese ve mabetlerde okutup anlatacakları 'ulûm-i nâfia-i şer'iye ile dinin esas ve usullerine ait hususlarda ve hilâfet makamına bağlı bulunan vazifelerde Şeyhülislâmlık makamı vekil tayin edilmiştir. Bu bakımdan cemaat meclisleri tarafından idare olunan akvâm-ı müslimîne ait olmak üzere tavsiyeye şayan olan meşru' ve müstahsen bazı hususlar, bu talimatta on bahis halinde düzenlenmiştir".53

Vakıflarla ilgili bölüm, "İdare-i Evkâfa Dair Yedinci Bahis" başlığını taşımaktadır. Bu bölümde 62'den 70'e kadar 8 madde yer almaktadır. Bu maddelerde, evkâf müdürlerinin cemaat meclislerine bağlı olarak çalışacağı (md. 62); müdürün evkâf gelirlerini muhafaza için bir sandık teşkil edeceği ve işlerin yürütülmesi amacıyla müdürlük bünyesinde memur, tahsildar, kâtip gibi personelden meydana gelen bir idare oluşturulacağı (md. 63); evkâf sandığının iki anahtarı bulunacağı, bu anahtarlardan birisinin cemaat meclisinde, diğerinin evkâf müdüründe muhafaza edileceği ve sandığın müştereken açılacağı (md. 64); cami, mescit ve diğer hayratın bakım, onarım, temizlik, tertip ve düzeni ile buralarda görev yapan personelin denetim ve gözetiminin, ayrıca hizmetin aksaması halinde bu durumun mesuliyetinin evkâf müdürüne ait olacağı (md. 65) kayıtlıdır.

Maddelerin devamında, Evkâf Müdürlüğü'nün gelir ve giderini göstermek şartıyla her üç ayda bir ara bilanço, her yılın sonunda da, yıllık tahsilâtı ve masârıfı gösteren yıllık bilançoları hazırlayacağı; bu bilançoların, cemaat meclislerinin tetkikine sunulmak üzere müftüye teslim edileceği (md. 66) yazılıdır. Müftüler, evkâf müdürünün çalışmasına esas olmak üzere, kendi sorumluluk bölgelerinde bulunan vakıfları, vakfiyeleri olsun veya olmasın bir deftere kaydedecektir. Bu defterden ayrı olarak, mürtezikanın vaziyeti, hademe-i vakfa verilen maaşlar, hayratın tamiri için yapılan harcamalar, vakıfların tahsilât durumu, gerektiğinde bir vakıftan diğerine verilen borç ve idarî masraflar için yapılan harcamaları gösteren defterler müftüler tarafından tutulacaktır (md. 67).

Geliri giderini karşılamayan vakıflara, öbür vakıfların fazlalarından, bu mümkün olmaz ise, "vücûh-ı birr"e sarf edilmek üzere ayrılan paradan destek sağlanacaktır. Bu da yeterli olmadığı takdirde, hayrâtın idamesi ve hizmetin devamlılığını sağlamak amacıyla "ehali-i mahalliye"den iane suretiyle yardım toplanacak, cemaat meclisleri tarafından seçilecek mütevelliler tarafından harcamalar yapılmak suretiyle "müessesât-ı hayriye" onarılacak hizmetin devamlılığı sağlanacaktır (md. 68). Cemaat meclisleri tarafından tasdik edilen yıllık bilançolar, müftüler tarafından Makam-ı Meşihat'a gönderilecektir (md. 69). Bu madde ile ülke sınırları dışında kalan soydaş ve dindaşlarımızla devletin ilgisinin devam ettirilmesi sağlanmış olmaktadır.

Bu bölümün son maddesinde ise, o yörede bulunan vakıf mal varlığı ve hizmetlerin vakfiyelerde öngörülen esaslar çerçevesinde sürekliliğini ve mamuriyetini sağlamakla görevli olan evkâf müdürlerine, yıllık gelirin %10'nu nispetinde, ücret takdirinin cemaat meclislerine ait olduğu (md. 70) yazılıdır.54

Talimatın birinci bahsine, "İslâm beş esas üzerine bina olunmuştur"55 hadisi ile başlanmaktadır. İkinci bahiste "din hizmetlerinde silsile-i meratip", üçüncü bahiste "müteferrik esaslar" üzerinde durulmaktadır. Dördüncü bahis, "Müslümanların birbirleriyle olan hukukunu düzenleyen fetva ile alakalıdır". Beşinci bahis "cemaat meclislerinin teşekkül tarzını ve vazifelerini düzenlemektedir". Altıncı bahiste "toplumsal konular, sekizinci bahiste "idare-i eytâm", dokuzuncu bahiste "encümen-i faziletin önemi" anlatılmaktadır. Sonuncu ve onuncu bahiste "tevcih-i cihat (görevlilerin tayini)" belirli esaslara bağlanmaktadır. Bir mukaddime ile başlayan talimatname, "zamanın değişmesiyle hukukun değişmesi kaçınılmaz olduğundan, örf ve adetler değişir ve cemaat meclisleri de tadilâta lüzum görürse, müftüler tarafından Makam-ı Meşihat'a esbâb-ı mucibeyi havi lâyıhalar takdim edilerek, talimatta yapılacak değişikler için izin alınacak ve gereği yapılacaktır" sonuç (hatime) cümlesiyle tamamlanmaktadır.56

Kuşkusuz bir toplumu kendi öz değerleri ve kıymet hükümleriyle ayakta tutmak üzere hazırlanan her bahis çok önemli hükümler taşımaktadır. Fakat burada onların tamamını tahlil etmeye imkân yok; ancak birkaç önemli husustan özet olarak bahsetmek konunun daha iyi anlaşılmasını sağlayacaktır.

Her şeyden önce cemaat meclisleri Kur'anî ifadesiyle "emr-i bi'l-ma'rûf ve nehy-i ani'l-münker"57yapacaklardır. Zira Kur'an'da "sizden hayra davet eden, iyilikle emir ve kötülükten vazgeçiren bir ümmet olsun"58 denilmektedir. Emr-i bi'l-ma'rûf üç kısımdır. Birincisi "hukukullah"a, ikincisi "hukuk-ı âdemiye (şahsın hukuku)"ye, üçüncüsü "hukuk-ı müştereke"ye aittir. Bir beldede ezanın kesintisiz bir şekilde okunması, Müslümanların cuma ve bayram namazlarını İslâm'ın şiarına uygun bir şekilde eda etmeleri birinci şıkka; mescitler, camiler ve diğer hayrat eserlerin harap ve münhedim olmaları halinde, bu "müessesât-ı hayriye"nin tamiri veya yeni baştan inşalarına vakıflarında veya millet sandıklarında yeteri kadar nakitin mevcut olmaması durumunda, gereği yapılmak üzere memleketin güç ve servetine teveccüh etmek ikinci şıkka; akrabalık münasebetlerinin düzenlenmesi, genç kız ve erkeklerin denkleriyle evlendirilerek aile yapısı ve nikâhın muhafazası, bu hususlarda ailelere yardımcı olunması ve böylece nesebin korunması üçüncü şıkka girmektedir. Müslümanların iyilik ve takva üzerine yardımlaşmalarını sağlamak, ümmet arasında ibadete devamı temin etmek, yetim ve dulları maddî ve manevî yönden koruma altına almak cemaat meclislerinin en başta gelen vazifeleridir (md.57-58). Ayrıca cemaat meclislerinin kontrolünde her müftülük dairesinde, o yörede yaşayan ne kadar Müslüman kadın ve erkek varsa sayımları yapılarak defterlere kaydedilecek, doğum, ölüm ve yer değiştirme durumlarında bu defterler güncelleştirilerek tasdik edilecek ve her yıl bir sureti Makam-ı Meşihat'a gönderilecektir (md. 59-61). Yine cemaat meclisleri bünyesinde oluşturulan fazilet encümenleri tarafından her nerede cemaat-ı İslâmiye mevcut ise, orada bulunan çocukların azlığı veya çokluğuna göre iptidaiye (ilkokul) ve rüştiye (ortaokul) mektepleri açılacak (md. 93), ders programları hazırlanarak Meşihat'a gönderilmek üzere müftülüklere teslim edilecek (md. 96); açılacak ilk ve orta dereceli okullara öğretmen yetiştirmek üzere bir medrese tesis edilecektir (md. 98). Bu yapılanlara ilaveten mektep, medrese, kütüphane ve benzeri eğitim kurumlarında bulunan kitapların katalogları çıkartılacak ve hizmetin yürütülmesi için vakfedilen gelirlerinin kayıtları tutulacaktır (95).

Fizikî mekân temini, finansman sağlanması ve tutunma noktaları itibariyle vakıf merkezli alınan bu tedbirlerle Mithat Paşa'nın Tuna Valiliği (1864-1868) Dönemi'nde teşkil edilen cemaat meclislerine aktivite kazandırılmış, Osmanlı'nın Balkanlar'dan çekilmesiyle millî sınırların dışında kalan soydaş ve dindaşlarımızın dağılıp yok olmalarına mani olunmuştur.

Vakıflar eliyle inşa edilen külliyelerin ve diğer kültürel eserlerin kimlik belirlemede ve aidiyet hissi vermede oynadığı nazım rolün farkında olan Sırplar ve Hırvatlar, Balkanlar'daki son çatışmalarda sürekli bu vakıf eserlerini hedef seçmişler ve eski Yugoslavya toprakları üzerinde bulunan bir kültürü ortadan kaldırmaya çalışmışlardır. Sözün kısası, duraklama ve gerileme dönemlerinden itibaren Balkan toprakları üzerinde her türlü asimilasyon ve soy kırımı uygulamalarına rağmen, bu bölgelerde hâlâ soydaşlarımız ve dindaşlarımız milliyet ve inançlarını muhafaza ederek varlıklarını koruyabiliyorlarsa, bu durumu bir medeniyetin canlı şahitleri olan vakıf külliyelere ve bu kültürel birikim gerekçe gösterilerek uluslararası anlaşmalarla alınan tedbirlere borçluyuz.59

ABD'nin sembolü olan ikizlerin 11 Eylül 2001 tarihinde havaya uçurulması ve arkasından 7 Ekim 2001 tarihinde başlatılan Afganistan bombardımanı üzerine; dünyanın önde gelen haber ajanslarından Associated Press, söylediğimiz hususlara dayanarak "Osmanlı hâlâ yaşıyor" başlıklı bir haber yayınladı.60 Eski Osmanlı toprakları üzerinde meydana gelen çatışma bölgelerinin modern siyaseti de belirlediği vurgulanan haberde, "Osmanlı'nın derin izinin bugün hâlâ açık" olduğu belirtilerek, bu konuda Saraybosna'daki camilerden Bulgaristan'daki halk müziğinde yer alan Doğu ritmlerine. Yunanistan'daki kebaplardan Türkçe ve Arapça sözcüklerin bölgeye saçılmasına kadar birçok örneğe yer verildi.

II. Vakıfların Osmanlı Toplum Hayatındaki Yeri

Osmanlı Devleti'nin yıkılma döneminde, diğer müesseselerde olduğu gibi vakıf müessesesinde de gözlenen dağınıklığa bakarak bazı sosyal bilimciler vakıfların, içtimaî, iktisadî ve ilmî yönlerden doğurduğu zararlardan bahsetmektedir. Bu görüş sahiplerine göre, vakıflar kurduğu sosyal müesseselerle bedavadan yiyip içip yatan bir mürtezika (rızıklandırılanlar/karşılıksız yedirilip içirilenler) doğurmuştur. Çalışarak kendi hayatını kazanacak bu insanların, âtıl kapasite olarak devre dışı bırakılması o ülke için işgücü kaybıdır.61

Vakıf, bir malın rakabesini "temlik ve temellük"ten alıkoyarak "haps ve men" etmek suretiyle modern iktisat kurallarına aykırı bir şekilde, ülke ekonomisinde durgunluğa yol açmaktadır.62 İlmî zihniyet tekâmülü öngörmektedir. Fakat asırlardır bu ülkenin eğitim hizmetlerini üstlenmiş olan vakıf kurucuları, tesis ettikleri medreselerde okutulacak dersleri vakfiyelerinde belirtmişlerdir. Vakfiye hükümleri bağlayıcı olduğundan medrese ders programlarının günün gelişen şartlarına göre yenilenmesi mümkün olmamıştır. Bu durum Osmanlı eğitim sisteminin gelişmesine engel olmuştur.63

Vakıf sistemine yapılan bir başka itiraz da temlik suretiyle tasarruf hakkı elde edilen mirî arazilerin, malları "müsadere"den korumak ve aile fertlerine ilave birtakım haklar tanımak amacıyla vakfedilmesidir. Devletin ilk kuruluş yıllarında mirî arazinin temliki ve bu taşınmazların vakıflaştırılması konusunda çok titiz davranıldığı halde, daha sonraları aynı titizliğin gösterilmediği anlaşılmaktadır.64 Bu taşınmazlar çoğu zaman dinî ve hayrî gayelerle vakfedilmekle birlikte, zaman zaman zâhirî bir hayır perdesi altında aile fertlerine yönelik olarak tesis edildikleri de görülmektedir.65

Bu konuda lehte ve aleyhte ortaya atılan görüşler ne olursa olsun,66 Osmanlı toplum hayatında vakıf müessesesinin derin izleri bulunmaktadır. Vakıf müessesesini kavramadan, Osmanlı Devleti'nin ne iktisadî, ne sosyal ne de kültür hayatını tam olarak anlamak ve anlatmak mümkün değildir .

A. İktisadî-Ticarî Açıdan

Vakıf sektörü, meydana getirdiği sistem ve gösterdiği ekonomik faaliyetler itibariyle, gelir sağlayan ve elde ettiği bu gelirlerle toplum ve devlet yararına, çok çeşitli konularda hizmet üreten, kendi kendine yeterli bir yapıya sahiptir. Bu bakımdan vakıflar iki cepheli kuruluşlardır. Vakıfların tesisinde esas amaç hizmet olmakla birlikte, sistemin hukukî yapısı ve sosyal tesisleri tamamlandıktan sonra ilk yapılan şey, üretim yapmak ve gelir temin etmektir. XIX. yüzyılda kurulan merkezî vakıf yönetiminin gelir kalemleri; kura' ve mezâri' a'şârı, ferağ ve intikâl harçları, muaccelât ve mukataât bedelleri, icare-i vahideli müsakkafât ve müstegıllât kiraları, çiftlikler, orman ve zeytinlik işletmeleri, sinaî kuruluş kârları, nukud ve bankacılık çalışmaları gibi, ziraî, ticarî ve sinaî işletmelere dayanmaktadır.

Değişik dönemlerde vakıflar üzerinde yapılan araştırmalar, Türk iktisadî hayatının ortalama %16'sına vakıfların hakim olduğunu göstermektedir. Ö. Lütfi Barkan'ın Anadolu Eyaleti'nin 1530-1540 tarihleri arasındaki tahrirler üzerinde yaptığı araştırmalar, bu eyaletten sağlanan yıllık gelirin %17'sinin vakıfların elinde olduğunu ortaya koymuştur.67 Aynı dönemde, genel bütçenin Rum Vilâyeti'nde %15,70'i, Halep ve Şam Eyaleti'nde %14'ü, Zülkadiriye'de %5'i, Rumeli'de %5,4'nün vakıflara ayrıldığı bilinmektedir.68

Son dönemlerde her biri birer asırlık zaman dilimini kapsayacak şekilde, ihtimali sondaj metoduyla seçilen belli sayıdaki vakıflar üzerinde üç ayrı doktora çalışması yapıldı. Bu doktora tezlerinde elde edilen bulguların, genele uygulanması suretiyle varılan sonuçlara göre; Osmanlı ekonomisinin XVII. yüzyılda %15,97'sinin,69 XVIII. yüzyılda %26,80'inin,70 XIX. yüzyılda ise %15,77'sinin71 vakıfların elinde olduğu anlaşılmaktadır.

Bu konuda ulaşılan rakamlar dönemler itibariyle değişik olsa da; vakıfların ziraî işletmecilikten, imâlat sanayi, ticaret merkezleri, konut sektörü, istihdam ve para konularında ülke ekonomisinde belirli bir paya sahip olduğu açıktır.72

Vakıflar iktisadî hayatın canlı tutulması için ulaşım sisteminin emniyet altına alınmasında aktif rol almışlardır.73 Bu amaçlarla nehirler üzerine köprüler kurmuşlar, her 30-40 km. mesafede hanlar yaptırmışlardır.74 Buralarda hizmetin sürekliliğini sağlamak üzere gerekli tedbirleri almışlar, hanlarda konaklayan misafir ve hayvanların iaşe ve ibatasını vakıf gelirlerinden 3 gün süre ile karşılıksız sağlamışlardır.75 Yol güzergâhlarında bulunan hanların yanında, şehir merkezlerinde yer alan ve bir bakıma borsa gibi faaliyet gösteren,76 diğer ülke ve şehirlerden gelen malların pazarlandığı hanlar da vakıflara bağlı olarak çalışıyordu.77 Ayrıca şehre inen malların tüketiciye ulaştırılmasını sağlayan büyüklü küçüklü işyerleri, çarşılar, lokantalar. vs. çoğu zaman bir vakıf eliyle inşa edilen ticarî yapılardı. 953/1546 tarihli İstanbul Vakıfları Tahrir Defterlerinden edindiğimiz bilgilere göre, büyük sultan vakıfları hariç İstanbul'daki vakıflarının elinde gelir kaynağı olarak 4000'in üzerinde ev, 5717 dükkân, 28 kervansaray, 19 han, 38 bezhane, 18 mahzen, 14 bodrum, 68 fırın, 199 köy, 40 mezraa ve 228 değirmen bulunmakta idi.78 1258/1842-1260/1844 yılları arasına ait sadece 3 yıllık selâtin vakıflarının toplam gelirleri ise 11.929.914 kuruştu. Vakfiyelerde öngörülen bütün harcamalar yapıldıktan sonra bu vakıfların 2.794.086 kuruş gelir fazlası bulunuyordu.79 Sadece Sultan Abdulmecid (1839-1861) vakıflarının Mart 1267/1850-Şubat 1269-1852 tarihleri arasında geçen 2 yıllık süredeki geliri 4.177.215,5 kuruş, gelir fazlası ise 2.065.102 kuruşdu.80

1968/1561 tarihli Hüdâvendigar Livası Tahrir Defteri'nde verilen bilgilere göre, Bursa'da bulunan nukud vakıflarının para hacmi 3.349.046 akçeyi, yıllık geliri ise 333.119 akçeyi buluyordu. Aynı yıllarda vakıfların gayrimenkul işletmeciliğinden bu ilde 547.734 akçe gelir sağlanıyordu.81

Osmanlı Devleti'nin son döneminde, ülke hizmetlerinde istihdam edilen personelin %8,23'ü,82 Cumhuriyetin ilk yıllarında %12,68'i,83 1990'larda ise %0,76'sı vakıf sektöründe çalışıyordu.84 Ülkemizde bu şekilde akıl almaz düşüşler yaşanırken; aynı yıllarda üçüncü sektörün ABD'deki toplam malvarlığı 1 trilyon doları aşmış, 8.000.000 civarında kişiye istihdam imkânı sağlanmıştır. Bu rakam genel nüfusun yaklaşık %3'ne tekabül etmektedir.85 Avrupa Birliği'nde "sosyal ekonomi", Amerika Birleşik Devletleri'nden ve Avrupa tarım sektöründen daha büyüktür. Günümüzde bu ülkelerde çalışan nüfusun %5'i, sosyal ekonomi (sivil toplum kuruluşları) de istihdam edilmektedir.86

B. İctimaî-Siyasî Açıdan

Vakıflar, tesis edildikleri toplumların ihtiyaçlarına ve kurucularının dünya görüşü ve kabiliyetlerine göre, çok değişik amaçlarla kullanılabilecek bir yapıya sahiptir. O, ne bazılarının zannettiği gibi dokunulmazlığı olan bir değer ne de ictimaî zararlarından bahsedilerek, sosyal bünyeden sökülüp atılması gereken bir kuruluştur. Kurucusunun gayesine ve ona şekil veren hukukî normlara göre değer kazanmaktadır.

Bir toplumun ictimaî bünye itibariyle sağlamlığı, o toplumda tabakalaşmanın üst kesiminde yer alanların iyi yönlendirilmesine ve alt kesiminde yer alanların da iyi gözetilmesine bağlıdır. Vakıflar, yöneticiye bu imkânı sağlayacak yapıdadır. Vakıfların bu özelliğinden yararlanan Osmanlılarda devlet, yapı itibariyle babadan oğula geçen bir saltanat sistemiyle idare ediliyordu. Tek insan yönetimine dayanan bu idarî yapıya karşılık; başta padişah, kadın sultan ve paşalar olmak üzere her kademedeki yöneticiler toplum yararına kurdukları vakıflarla devlet-vatandaş irtibatını temin ederek, geniş kütlelerin yönetime bağlılıklarını sağlamayı başarmışlardır.87

Osmanlı yönetim anlayışına göre devletin görevi, adaleti sağlamak, tebaanın can ve mal emniyetini temin etmek ve insanlara dilediği gibi inanma ve kendini geliştirme fırsatı vermekten ibaretti. Bunların dışında kalan ve bir ülkenin gelişmişlik ve refah düzeyini gösteren eğitim, kültür, bayındırlık, sağlık ve sosyal yardım hizmetlerini yerine getirmek görevi, sivil toplum kuruluşlarına bırakılmıştı. Sivil inisiyatifler tarafından gerçekleştirilen, mektep, medrese, dergâh ve kütüphane gibi eğitim ve ilim müesseseleri; cami, mescit, namazgâh gibi dinî müesseseler; hastahane, eramilhane, tabhane, misafirhane, imaret ve kabristan gibi sosyal ve beledî müesseseler; yol, su, köprü, kaldırım, çeşme ve sebil gibi bayındırlık ve kültürel müesseseler, tarih boyunca vakıflar tarafından kurulmuşlar ve idare edilmişlerdir.

Bu müessesât-ı hayriyenin bir bölümünden yoksullarla zenginler birlikte yararlanırlar. Camiler, mescitler, çeşmeler, yollar, köprüler, kütüphaneler ve kabristanlar bu gruba dahildir. İmaretler, misafirhaneler, erâmilhaneler ve hastahaneler doğrudan yoksullara aittir. Mektep ve medreseler gibi ilim ve eğitim kurumlarında, özellikle sıbyan mekteplerinde yoksullar öncelik hakkına sahiptir. Muhtaçlara aylık bağlanması, eğitim çağındaki öksüz ve yetim öğrencilerin giyindirilmesi, dul ve yetim kızların evlendirilmesi, erâmilhanede kimsesiz şehit eşlerinin çocuklarıyla birlikte barındırılması gibi sosyal amaçlarla kurulan vakıfların meşrutun lehleri kesinlikle yoksullardır.

Vakıfların genel hizmet alanlarının yanında, yoksulların sosyal hizmet ve sosyal yardım konularında desteklenmesi, yedirilip içirilmesi; okul çağında bulunan öksüz ve yetim çocukların giyim kuşam, kırtasiye ve diğer eğitim-öğretim giderlerinin karşılanması için vakfiyelerde sayısız örnekler vardır.

Fatih Sultan Mehmed (1444-1481), İstanbul'da yaptırdığı külliye bünyesinde bulunan sıbyan mektebinde, "eytâm bulunur ise talim-i eytâm, bulunmaz ise etfâl-ı fukarây-ı müslimine talimi ikdam eyleyip"88 demek suretiyle, okulda okuma önceliğinin yetimlere ait olduğunu, okulun kapasitesini dolduracak kadar yetim öğrenci bulunmaz ise o takdirde fakir aile çocuklarının okula alınmasını istemektedir. Vakfiyenin bir başka bölümünde okul çağında olsun ya da olmasın, "makarr-ı serir'ü-saltanatlarında sakin olan eytâma, külle yevmin 100 akçeden tamam-ı şehrde 3000 akçe sarf oluna. Zeker ve ünsâ, ebeveynden ârî her yetim nısf dirhemden külle şehrin 15 akçe tevzi' oluna. Her ye time, muvazzaf-ı muayyeni şer'an hidane dairesinden huruç ve menzil-i istiğnâya vülûca değin verülub ol mertebeden sonra vazifesi yetim-i âhare tevcîh oluna"89 denilerek; İstanbul'da bulunan bütün yetim ve öksüzlerin bulûğ çağına gelinceye kadar gözetildiğini açıkça göstermektedir.

Kanuni Sultan Süleyman (1520-1566) ise vakfiyesinde, aynı kesim için şu şartları zikretmektedir: "Ve mekteb-i şerîf-i mastûrda taallüm-i Kur'ân-ı Azîm eden eytâm-ı zuafânın melbusâtı husûsiçun yevmî 10 akçe verilüb yılda iki def'a eytâm-ı mezbûra kifayet miktarı libâs alı-vireler. Ve her gün iki nevbet fukarâ içün pişen aştan ekmekten mektepde hazır olan eytâma ve evlâd­ı fukarâya vire. Ve adet üzere her ikisine bir çanak aş, bir pare et ve iki ekmek vireler. Ve mektep-haneye hasır lazım oldukça, mal-ı vakıftan alıvireler".90

Seyyid Ahmed Ağa Kızı Ümmü Gülsüm Hanım'ın 15 Zilhiççe 1204/1789 tarihinde Rodoscuk'ta (Tekirdağ) kurduğu vakfının konuyla ilgili bölümünde, "vakıf gelirlerinden her yıl 100 kuruş ayrılarak Ramazan ayında, yoksul ve yetim Müslüman çocuklar için yeteri kadar, entari, şal, cübbe, fes, kuşak, don, yemeni ve pabuç satın alına. Bu elbiseler bayrama yakın ihtiyaç sahiplerine dağıtılarak, mahzun gönülleri ve hayır duaları alına"91 denilmektedir. Kangalzâde Abdurrahman Paşa vakfiyesinde, "yoksulların cenazelerinin kaldırılması";92 Keyl Nâzırı Hacı Mustafa Ağa Vakfiyesinde, "hapishaneye düşmüş mahkumların borçlarının ödenerek hapisten kurtarılması";93 Kethüdâ Canfeda Hanım Vakfiyesi'nde, "ihtiyaç sahibi bekâr ve evlilere ev temin edilmesi, yoksul ve dullara maaş bağlanması";94 Abdulfettahbey Kerimesi Ayşe Sıdıka Hanım Vakfıyesi'nde, "yoksul kız ve dulların düğün masraflarının karşılanarak evlendirilmesi ve evlilik yaşını geçirmiş olan hanımlara elbise alınması";95 Mehmet Tahir Efendi Vakfıyesi'nde, "fazla-i mezkürenin rub'u aslı mal-ı vakfa zam olunup geri kalanın tamamının dul hatun, yetim ve yetimeye, fukarâ-i müslimîne ba-marifet-i mütevelli, seviyyen tevzi, taksim ve itâ oluna"96 denilmektedir.97

Alıntılar yaptığımız bu vakfiyelerden ayrı olarak, arşivlerde rastladığımız belgeler, hiçbir sosyal güvenlik kuruluşunun olmadığı o dönemlerde, çeşitli fonksiyonlarının yanında vakıfların bu hizmeti de yüklendiğini göstermektedir.

Dolmabahçe Camii'nin tamiri sırasında minareden düşerek ölen ve bu durumun tamirat memuru Ali Faik Bey'in düzenlediği bir raporla tevsik edilmesi üzerine, ölen şahsın hanımı Zühre'ye ve oğlu Hüsrev'e söz konusu cami vakfı gelirinden ödenmek üzere 45'er kuruş aylık bağlanmıştır.98 Aynı belgeden Zühre'nin hamile olduğunu ve doğumdan sonra bu çocuğa da aylık bağlanacağını öğreniyoruz. Nitekim bir başka belgeden, 17 Ağustos 1300/1882 tarihinde Zühre'nin Fatma Zübeyde isminde bir kız çocuğu dünyaya getirdiğini ve Fatma Zübeyde'ye 5 Teşrîn-i sani 1300/1883 tarihinden itibaren 45 kuruş maaş bağlandığını anlıyoruz.99

Benzer bir uygulamaya, başka bir belgede de rastlıyoruz. Belgeye göre, Uşaklı minare ustası el-Hac Mehmed adındaki şahıs, Selimiye Camii minare külahı kurşunlarının değiştirilmesi sırasında minareden düşmüş ve ayakları kırılmıştır. Bu şahsa 29 Recep 1265/1848 tarihinden geçerli olmak üzere, Evkâf-ı Hümâyûn Nezâreti'nce ayda 100 kuruş malûl maaşı bağlanmıştır. İkâmet yeri itibarıyla aylığının Kütahya Kaymakamlığı vasıtasıyla ödenmesi kararlaştırılmıştır.100

Sosyal hizmet, çok yönlü neticeler doğuran bir faaliyettir. Bir yandan hizmet vereni ve alanı mutlu kılarken, öbür taraftan devletin güven ve istikrarına hizmet eder. Sosyal bünyeyi kuvvetlendirir, devletin güç ve kudretini sergiler ve gelir dağılımı paylaşımında adaleti sağlar.101

C. Eğitim-Kültür Açısından

Kültür, bir toplumu ortak gayeler etrafında toplamak suretiyle onları millet vasfına yükselten; kabiliyetlerini ve bediî zevklerini ortaya çıkartan müşterek bir özelliktir. Kültürü meydana getiren unsurlar ise, ferdin beşerî davranışlarını tanzim eden inanç, onu ortak gayeler etrafında toplayan ve belirli bir dünya görüşüne yükselten eğitim, bireysel ve toplumsal kabiliyetlerin ortaya konmasını sağlayan sanattır.

Başta eğitim olmak üzere, kültürün temel unsurları olarak vasıflandırdığımız bu üç kavramın tarihteki gerçekleştirici gücü vakıflardır. Milli güvenliği ilgilendiren askerî ve teknik okulların haricinde kalan, ilkokuldan itibaren her seviyedeki eğitim hizmetlerinin vakıf müessesesi vasıtasıyla yürütüldüğü bilinmektedir.

Osmanlı döneminde 5-6 yaşındaki çocukların devam ettiği sıbyan mektepleri, mahallelerden köylere kadar ülkenin her tarafına yayılmıştı. Osmanlı sıbyan mekteplerinin sayısı konusunda elimizde sağlam istatistikler bulunmamakla beraber, Evliya Çelebi XVII. asırda sadece İstanbul'da 1993 sıbyan mektebi bulunduğunu kaydeder. XV ve XVI. asırlarda Rumeli eyaletinin merkez sancağında 60, Anadolu eyaletinde 154, nefîs-i Amasya'da 200, Erzurum'da 110 sıbyan mektebi bulunduğu bilinmektedir. Bunlara ilaveten XVII. asırda İznik'te 46, Sivas'ta 140 sıbyan mektebi mevcuttu.102 XVII. asırda Osmanlı ülkesini gezmiş bir Fransız seyyahı, her köyde okula rastlamış ve ilköğretimin Osmanlılarda Batı memleketleriyle mukayese edilemeyecek kadar yoğun olduğunu hayretle görmüştür.103

Daha önceki İslâm devletlerinde olduğu gibi, Osmanlılarda da orta ve yüksek öğretim medreselerde yapılıyordu. Osmanlı dönemi medreselerinin sayısını bugün için kesin olarak söylemek güç olmakla birlikte Cahit Baltacı'ya göre, XV ve XVI. asırlarda hizmete sunulanların sayısı 500'e ulaşmaktadır. Hatta tapu ve evkâf kayıtları tetkik edildiğinde, Osmanlılardan önce yapılmış olup da bu devirde aynı maksatla kullanılanlarla birlikte bu rakamın 1000'e yaklaşacağı tahmin olunmaktadır.104 Yananlar ve yıkılanlar hariç son zamanlarda yalnız İstanbul'da 178 medrese, 193 mektep, 147 kütüphane bulunuyordu. Anılan 178 medresede 2300 oda, 63 dershane bulunduğunu istatistikler gösteriyor. 147 kütüphaneye toplam 200.000'e yakın yazma kitaplar konularak öğrencilerin ve halkın istifadesine sunulmuştu.105

Osmanlı medreselerini eğitim seviyeleri bakımından "umumî" ve "ihtisas" medreseleri olarak iki gruba ayırmak mümkündür. Umumî medreseler, İslâmî ilimlerin muayyen nispetlerde okutulduğu, kadı, müderris ve müftü yetiştirmek maksadıyla tesis edilmiş eğitim kurumlarıdır. Bu medreseler köylere varıncaya kadar Osmanlı yerleşim birimlerinde yaygın olarak açılmışlardır. İhtisas medreseleri, ya doğrudan doğruya ihtisası gerektiren İslâmî ilimlerden birini, yahut da dışarıdan alınan ilimlerden birini derinlemesine öğretmeyi hedef alan ve o ilmin tahsiline mahsus metotlarla öğretim faaliyetinde bulunan medreselerdir. İhtisas medreseleri büyük şehirlerde açılmıştır. Bu medreseleri üç grupta toplamak mümkündür: Bunlar, Dâru'l-hadisler, Dâru'l-kurrâlar ve Tıp medreseleridir.106

Osmanlı medreselerinde eğitim parasız ve yatılıydi.107 imarette pişen yemekten öğrenci, öğretim elemanları ve çalışan personele, diğer misafirlerle birlikte iki öğün sıcak yemek veriliyordu.108 Genelde öğrencinin bursu orada çalışan idarî personelin aylığına denk, müderrisin maaşı ise bu miktarın yirmi beş katı idi109 ve her öğrenci yurtta tek odada kalıyordu.110

Araştırmalardan edindiğimiz bilgilere göre, sistemin en orijinal yanı, eğitimin halktan kopuk olmamasıdır. Yıl boyunca medreselerde üretilen bilgiler merkezde ders-i âmlar tarafından, bir bakıma halka açık kürsü olarak kullanılan camilerde verilen konferanslarla, diğer yandan eğitime ara verilen üç aylık sürede ülkenin dört bir yanına dağılan öğrenciler aracılığı ile halka ulaştırılıyordu. Böylece merkezden taşraya doğru yayılan bir kültür birliği sağlanıyordu.111

Bilgi ağının gelişmesi ve genişlemesini sağlayan kütüphanelerin tamamı vakıftı.112 Bugün de kütüphanelerde bulunan yazma kitaplar, ücretleri vakıf gelirlerinden verilen kâtipler tarafından yazılıyordu. Elmalılı M. Hamdi'nin verdiği bilgilere göre, 1914'te Osmanlı ülkesinde devlete ait tek kütüphane vardı. O da kapasite itibariyle İstanbul'da bulunan vakıf kütüphanelerinin en gerilerinde olan Veliyyü'd-dîn Efendi ve Ragıp Paşa kütüphanelerinden birisine bile denk değildi.113

III. Osmanlı Dönemi Vakıf Çeşitleri ve Yönetimi

XIX. asrın ilk çeyreğine kadar ülkemizde işler vaziyette bulunan vakıfları üç ana grupta toplanmaktadır. Bunlar Osmanlılardan önceki İslâm devletlerinden intikâl eden "evkâf-ı kadime", mîri arazinin temliki suretiyle kurulan "evkâf-ı irsadiye" ve Tebaa-i Osmaniye'den hayırsever kimselerin sırf kendi mülklerinden ayırdıkları mallarla tesis ettikleri "evkâf-ı sahiha-i lâzime"dir.114

Bu vakıf türlerinden her biri müstakil vakfiyeleri, vakfiyeleri olmayanlar da eski teamüllere göre, ayrı hükmî şahsiyetler olarak faaliyet gösteriyorlardı. "Evkâf-ı kadime" ile "evkâf-ı irsadiye"nin bir bölümü haricinde kalan diğer vakıflar üzerinde hükümetlerin doğrudan bir müdahalesi olmuyordu. Kadı huzurunda yapılan murafaalı duruşma sonunda, şer'iye sicillerine yapılan tescilin haricinde, ayrıca merkezî bir kayıt sistemi bulunmadığı için, "evkâf-ı lâzime-i sahiha"dan birçoğunun varlığından merkezî hükümet çoğu zaman haberdar bile olmuyordu.115 Bu vakıflar, vakıf kurucularının vakfiyelerde belirlediği esaslara, serbest ekonomi kurallarına ve yerinden yönetim esaslarına göre idare ediliyordu.

Genelde vakfın yöneticisi, hayatta olduğu sürece vâkıfın kendisi, ölümünden sonra da evlâd ve ahfâdı oluyordu. Kuşaktan kuşağa intikal eden bu yönetim biçimi, aile fertlerinin vakıf müessesesine bir aile işletmesi gibi bakmalarını sağlıyordu. İşler mesaî ve memur zihniyetinden ve her türlü bürokratik usullerden uzak, bugünkü ifadesiyle özel sektör anlayışıyla yürütülüyordu.116

Osmanlı devlet yönetiminde, devletin idarî, malî, siyasî ve kültürel müesseselerinde olduğu gibi; kuruluşundan itibaren vakıflar da doğrudan doğruya kadının gözetim ve denetimi altında bulunuyordu. Kadılar mütevellilerin yönetimi üzerinde sürekli ve mutlak bir denetim icra ediyor, her an hesapların tetkikini isteyebiliyor; gelirin vâkıf tarafından öngörülmüş gayeye uygun olarak harcanıp harcanmadığını araştırabiliyordu. Kadıların yargı denetimi hakları saklı kalmak kaydıyla, zaman içerisinde vakıfların çeşitleri arttıkça; nezâret görevinin bazı kişi, kuruluş ve makamlara tevcihî uygulaması başlatıldı. Nezâret görevinin değişik makamlara tevcih edilmiş olması, vakıfların yönetiminde merkezî bir idareye geçiş ortamını hazırladı.117

Osmanlı döneminde vakıflar, "menkul" ve "gayrimenkul" oluşları bakımından; mahiyetleri itibariyle doğrudan kamu hizmeti gören "müessesât-ı hayriye" ve bu hizmetin sürekliliğini sağlamak amacıyla gelir sağlayan "akar" oluşları bakımından; aile fertlerine imkân sağlamak üzere kurulan "zürrî", köy ve mahalle sakinlerinin ihtiyaçlarına sarf edilmek üzere kurulan "avariz" vakıfları oluşları bakımından; mülkiyetleri itibariyle "sahih", "irsad-ı sahih" ve "irsad-ı gayri sahih" oluşları bakımından; yönetimi itibariyle merkezî hükümete bağlı kurumlar tarafından idare edilen "mazbut", mütevellileri tarafından yönetilen ve fakat merkezî idarenin denetimine tâbi bulunan "mülhak", Devlete gösterdikleri yararlılıklar itibariyle bazı gazilere ve aziz kişilere temlik edilen arazilerle kurulan ve denetim dışı olan "müstesna" vakıf oluşları bakımından; kiraya verilmeleri itibariyle "icare-i vahideli", "icareteynli" ve "mukataalı" vakıflar olmak üzere, kısımlara ayrılmaktadır.118

Sade vatandaşların kurduğu "sahih vakıflar"da yönetim yetkisi mütevellilere aittir. Fakat vakıf kurucularının statülerinin değişmesi ve vakıf çeşitlerinin artmasıyla vakıfların idarî şekillerinde de değişiklikler meydana gelmiştir. Yıldırım Bâyezıd (1389-1402) her vilâyete birer "Müfettiş-i Ahkâm-ı Şer'iye" tayin ederek memlekette bulunan vakıfların teftişini bu kuruluşa bağlamıştır.119 Çelebi Mehmed I (1413-1421) Devri'nde ise bütün yargı teşkilâtı bir merkeze bağlanarak "Hâkimü'l-hükkâmü'l-Osmaniye" unvanıyla 816/1410'da bir baş kadı tayin edilmiş ve bütün vakıfların umumî murakabesi bu şahsa verilmiştir.120

Fatih Sultan Mehmet II (1444-1481), kurmuş olduğu vakıflarının nezâretini 868/1463 tarihinde veziri azamlara tevcih etti ve böylece "Sadr-ı âli nezâreti" kurulmuş oldu. Yavuz Sultan Selim (1512­1520) ve Kanuni (1520-1566) Fatih'in yolunu takip ederek vakıflarının nezâretlerini sadrazamlara bıraktılar.121 II. Bâyezıd (1481-1512) vakıflarının nezâretini 912/1506'da şeyhü'l-islâma tevcih edince "Şeyhülislâm Nezâreti" adıyla bir organ ortaya çıktı.122 Kanuni'nin eşi Hürrem Sultan'ın İstanbul'daki vakıflarının nezâret görevini, 925/1545'de Kapuağası'na tevcih etmesi üzerine "Kapuağası Nezâreti" kurulmuş oldu.123

Osmanlıların Arabistan'ı fethinden sonra, Mekke ve Medine şehirlerindeki dinî ve hayrî müesseseler ile bu şehirlerde oturanlar lehine kurulan vakıfları yönetmek üzere 955/1586 yılında "Evkâf-ı Harameyn Nezâreti" teşkil olundu. 124

Vakıfların yönetiminde yaşanan bu gelişmeler üzerine Osman III (17541757),125 Mustafa III (1757-1774)126 ve Abdulhamid I (1774-1789)127 vakıfları için müstakil idare binaları inşa ettirmeye başladılar. Bu dairelerin inşası Osmanlılarda, vakıflara ait idarelerin merkezî bir yönetim altında toplanmasına doğru atılan ilk adım oldu. Nitekim Hasbiye Kadın ile Abdulhamid I'in hasekisi Nevres Sultan vakıflarının idaresini Abdulhamid I'e ait "Hamidiye Vakıfları Mütevelli Kaimmakamı"na tevdi etti.128 Daha sonra Selim III (1789-1807)129 de vakıflarının Valide Sultan'ın vakfıyla birlikte telakki olunmasını ve "Laleli Vakıflar İdaresi"ni kuran babası Mustafa III ve annesine ait vakfiyelerde beyan edilen şartlara uygun olarak idare edilmesini istedi. "Hamidiye" ve "Laleli" vakıflarının idaresi 1203/1788'de birleştirildi. Bilâhare II. Mahmud (1808-1839) kurduğu vakıflarını 1224/1809 tarihinde bu vakıf idarelerine ilhak edince "Evkâf-ı Hamidiye ve Mülhakatı İdaresi" önemli bir kuruluş haline geldi ve bu idareye bağlı bulunan vakıfların sayısı 50'ye yükseldi. 1241/1825 tarihinde yeniçeriliğin ilgası ile nezâretleri yeniçeri sekbanbaşı ağalarına şart koşulan vakıfların idareleri de aynı yönetime devredilince teşkilât iyice genişledi ve 1242/1826'da "Evkâf-ı Hümâyûn Nezâreti" kuruldu.130

Evkâf-ı Hümâyûn Nezâreti'nin iç ve dış etkilere dayalı çok yönlü kuruluş sebepleri bulunmaktadır. Bunları, çok dağınık vaziyette olan vakıf yönetiminin tek elde toplanması, devlet yönetiminin merkezî bir anlayışla yeniden düzenlenmesi ve vakıf potansiyelinden, devletin diğer sektörlerinde yararlanmak fikri, dinî çevrelerin gücünü kırmak düşüncesi ve Batılı dostları memnun etmek eğilimleri şeklinde özetlemek mümkündür.131

Evkâf-ı Hümâyûn Nezâreti'nin kuruluş sebebi bunlardan hangisine dayanırsa dayansın, Nezâret kurulduktan sonra; vakıf imkânlarının devletin diğer sektörlerine aktarılması suretiyle vakıf sisteminin zayıflatılması, ulemânın güç ve nüfuzunun kırılması, gayrimüslimler başta olmak üzere, isteyen herkese vakıf taşınmazların satışı fiilen gerçekleştirilmiş ve bir medeniyetin çöküşünü hazırlayan zeminler oluşturulmuştur.

Sonuç

Vakıf müessesesinin Osmanlı toplum hayatında; iskân, istikrar, şehircilik, eğitim, kültür, sosyal hizmet ve ekonomik açılardan derin izleri bulunmaktadır. Vakıf sisteminden yararlanılarak ülke zenginliklerinin paylaşılması, adil devlet yönetiminin tesisi ve erdemli şehirlerin kurulması konularında, kendinden önceki hiçbir İslâm devletinde, Osmanlı döneminde olduğu kadar başarı sağlanamamıştır. Bu dönemde vakıflar, serbest ekonomi kurallarına ve yerinden yönetim esaslarına göre faaliyet gösteren, her biri ayrı hükmî şahsiyeti haiz; devletin yükselme ve duraklama hareketlerine paralel olarak hizmet alanları genişleyip daralan, toplum ve devlet hayatımızda belirgin bir potansiyele sahip bir sektör haline gelmiştir. Osmanlı yönetiminde ülke ekonomisinin %17'si vakıfların elinde bulunuyordu ve vakıfların istihdamdaki payı %8'lerin üzerindeydi.

Vakıf sistemini kavramadan Osmanlı Devleti'nin ne iktisadî, ne sosyal, ne siyasi ne de kültür hayatını tam olarak anlamak ve anlatmak mümkün değildir.

Demokratik ülkelerdeki gelişmelerin aksine Batılılaşma döneminde yürürlüğe konulan ve günümüze kadar uzanan uygulamalar, vakıf medeniyetinin çökmesine yol açmış; vakıfların istihdamdaki payı ABD'de %3, AB Topluluğu'nda %5 iken, Türkiye'de %1'lerin altına düşmüştür. Bu da, dünyanın tersine gidişimizin bir başka kanıtı olmuştur.



1 KK. II/177; III/92; V/2. Kur'an-ı Kerim'de "birr u hayr" ve "birr u takva" geniş çapta anlatılmış ve insanlar bu iyilik ve güzellikleri işlemeye teşvik edilmiştir. "Birr" nefsin bencilliğinden kurtulmak, kendi ihtiyacı olan nesneleri bile daha fazla ihtiyacı olana "infak" edebilmektir. "Takva" ise Allah'tan alınan güçle hukuka ve ahlâka aykırı yönlere sevk eden "iğva"ya karşı koymaktır. "ism" ve "udvân" ise, meşru ve iyi harcama biçimlerinin tam karşıtı bir davranıştır(HATEMi, Hüseyin, "Vakıf Kurumunun Kökeni Hakkında Düşünceler", 3. Sektör Dergisi, Nisan 1996, İstanbul 1996, S. II, s. 15).
2 Elmalılı M. Hamdi, Ahkâm-ı Evkâf (taşbasma), Mekteb-i Mülkiye Ders Takrirleri, Tab'ı Ahmet Halid, İstanbul 1326, s. 2-5; Öztürk, Nazif, Elmalılı M. Hamdi Yazır Gözüyle Vakıflar, TDV. Yayını, XVII+515, Ankara 1995, s. 28-30.
3 Levent, Agah S., "Siyaset-nameler", Türk Dili Araştırmaları Yıllığı, Belleten, TDK. Yayını, Ankara 1963, S. 217, s. 174.
4 Farabi, El-Medinetü'l-Fâdıla(Çev. Ahmet Arslan), Kültür Bakanlığı, Bin Temel Eser, Ankara 1990, s. 69-70.
5 Yediyıldlız, Bahaeddin, "Osmanlılar Döneminde Türk Vakıfları Ya da Türk Hayrât Sistemi", Osmanlı, Editör Güler Eren, Ankara 1999, C. V, s. 23.
6 Farâbi'nin adı geçen eserinin Türkçe tercümesine A. Arslan tarafından yazılan önsöze bakınız, s. XXIII. Kınalızâde, Ahlâk-ı Alâî adlı eserinin "ilm-i Tedbiri'l-Medine" ismini alan 52 sayfalık üçüncü kitabında, şehirleri ikiye ayırır. O'na göre, "hayır ve iyiliklerin bir arada yaşama sebebi sayıldığı" şehirler "Medine-i Fâdıla"; diğeri ise şer ve fesat şehridir [K. Ali Çelebi, Ahlâk-ı Alâî(yazma, Hattat Hüseyin Sofyevî) 1590; Öztürk, Hüseyin, Kınalızâde Ali Çelebi'de Aile Ahlâkı, Aile Araştırma Kurumu Yayını, Ankara 1990, s. 87-88].
7 Yediyıldız, Bahaeddin, a.g.e., s. 23.
8 Ahkâm-ı Evkaf kitaplarında sahih vakıf şöyle tarif edilmektedir: "Menfaati 'ibadullaha âid olur veçhile (ait olmak üzere) bir a'ynı Cenâb-ı Hakk'ın mülkü hükmünde olmak üzere temlik ve temellükten mahpus ve memnu' kılmaktır" (Ömer Hilmi Ef., İthâfu'l-Ahlâf fi Ahkâmi'l-Evkaf, İstanbul 1307, s. 2). Ali Haydar Ef, "Vakıf menfaati 'ibada raci olmak üzere a'ynı memluku Cenâb-ı Hakk'ın mülkü hükmünde olarak temlik ve temellükten alâvechi't-te'bid kavlen hapsi ve menafiini tasadduk veyahut dilediğine sarf etmektir" diye tarif etmektedir (Tertibü's-sunûf fi Ahkâmi'l-Vukûf, İstanbul 1340, s. 6). Elmalılı M. Hamdi Yazır ise, "Vakıf menâfi'ı 'ibadullaha ait olmak üzere, akar veya akar hükmünde olan bir mülkü temlik ve temellükten müebbeden alıkoymaktır(Ahkâm-ı Evkâf, Taşbasma, Mekteb-i Mülkiye II. sınıf ders takrirleri, İstanbul 1326, s. 16; Elmalılı M. Hamdi, Ahkâm-ı Evkâf, Taşbasma, Mekteb-i Mülkiye III. sınıf ders takrirleri, İstanbul 1327, s. 2). Bu tariflerin tahlili için bkz, öztürk, Nazif, Menşe'i ve Tarihî Gelişimi Açısından Vakıflar, VGM Yayını, Ankara 1983, s. 28-30.
9 Elmalılı M. Hamdi, a.g.e., İstanbul 1326, s. 18.
10 Öztürk, Nazif, "Sosyal Siyaset Açısından Osmanlı Dönemi Vakıfları", Osmanlı, Editör Güler Eren, Ankara 1999, C. V, s. 34-43.
11 Öztürk, Nazif, Türk Yenileşme Tarihi Çerçevesinde Vakıf Müessesesi, TDV Yayını, Ankara 1995, s. 549.
12 Yinanç, M. Halil, Selçuklu Devri Türkiye Tarihi I, Anadolu'nun Fethi, İstanbul 1944, s. 9.
13 Yediyıldız. Bahaeddin, "Vakıf Müessesesinin XVIII. Asır Türk Toplumundaki Rolü", VD, Ankara 1982, S. XIV, s. 25; Öztürk, Nazif, Türk Yenileşme Tarihi., s. 24.
14 Barkan, Ö. Lütfi-Ayverdi, E. Hakkı, İstanbul Vakıfları Tahrir Defteri 953(1546) Tarihli, İstanbul 1972, s. VIII/Tablo-I.
15 Selçuk, Furuzan, "Vakıflar(Başlangıçtan 18. Yüzyıla Kadar) İslamic Society and the West", VD, İstanbul 1965, S. VI, s. 21-29.
16 Yüksel, Hasan, "XVI. Yüzyılda Osmanlı Vakıfları", Halil İnalcık Hatıra Sayısı, Eren Yayınları, 1998.
17 Yüksel, Hasan, Osmanlı Sosyal ve Ekonomik Hayatında Vakıfların Rolü(1585-1683), Sivas 1998, s. 22.
18 Yediyıldız, Bahaeddin, İnstitution Du Vaqf Au XVIII e Siecle En Turquie-etude socio-historique, Ankara 1985, s. 151.
19 Öztürk, Nazif, Türk Yenileşme Tarihi., s. 34.
20 Öztürk, Nazif, Türk Yenileşme Tarihi., s. 40. Devlet Plânlama Teşkilâtı, bu dönemde kurulan vakıfların sayısını 50.000 olarak tahmin etmektedir (DPT, Beş Yıllık Kalkınma Plânı Vakıf Özel ihtisas Komisyonu Raporu, Ankara 1983, s. 72).
21 İbnü'l-Emin Mahmud Kemal-Hüseyin Hüsameddin, Evkâf-ı Hümâyûn Nezâreti'nin Tarihçe-i Teşkilâtı ve Nuzzârın Terâcim-i Ahvâli, Dâru'l-hilâfetü'l-âliye(İstanbul) 1335, s. 14.

22 Öztürk, Nazif, a.g.e., Ankara 1983, s. 59; Öztürk, Nazif, Türk Yenileşme Tarihi., s. 65-68.
23 ibnü'l-Emin Mahmud Kemal-Hüseyin Hüsameddin, a.g.e., s. 21-26; Yediyıldız, Bahaeddin, "Vakıf" maddesi, İslâm Ansiklopedisi, İstanbul 1986, C. XIII, s. 153-172.
24 Aşıkpaşazâde, Aşıkpaşaoğlu Tarihi, Yayına haz. Nihal Atsız, İstanbul 1992, s. b8.
25 Barkan, Ö. Lütfi, "O.İ'da Bir iskân ve Kolonizasyon Metodu Olarak Vakıflar ve Temlikler I, iskân Devirlerinin Kolonizatör Türk Dervişleri ve Zaviyeler", VD, S. II, İstanbul 1974, s. 279-386; Turan, Osman, "Türkler ve İslâmiyet", A.Ü. Dil ve Tarih Coğrafya Fak. Dergisi, Mayıs-Haziran 1946, C. IV, S. 4, s. 467; Akdağ, Mustafa, Türkiye'nin İktisadî ve İçtimaî Tarihi, C. I(1243-1453), B. 2, İstanbul 1977, s. 38-39.
26 Öztürk, Nazif, "Vakıflar Arşiv Kayıtlarına Göre Niksar Vakıfları", VD, S. XXII, Ankara 1991, s. 43-68.
27 Öztürk, Nazif, "Toplum-Devlet İlişkilerinde Vakıfların Yeri", II. Vakıf Haftası 3-9 Aralık 1984, Ankara 1985, s. 32-35.
28 ibn-i Batuta Seyahatnamesi, C. I, İstanbul 1330, s. 312.
29 Öztürk, Nazif, "Fetihlerde Vakıf Sisteminden Yararlanma Metodları", 1. Uluslararası İstanbul'un Fethi Konferansı, 24-25 Mayıs 1996, İstanbul 1997, s. 148-158.

30 Fatih Mehmed II Vakfiyesi(861/1456), VUM.'lüğü Neşriyatı, İstanbul 1938, s30-32.
31 Ayverdi, Ekrem Hakkı, Fatih Devri Sonlarında İstanbul Mahalleleri, Şehrin İskânı ve Nüfusu, Ankara 1958, s. 3.
32 Barkan, Ömer Lütfi, "Fatih İmareti 1489-90 Yılları Bilançoları", İktisat Fakültesi Mecmuası. XXIII, S. 1-2, İstanbul 1963, s. 290-300.
33 Yediyıldız, Bahaeddin, "Sinan'ın Yaptığı Eserlerin Sosyal ve Kültürel Açıdan Tahlili", VI. Vakıf Haftası Kitabı, İstanbul 1989, s. 109-104-105.
34 Erkan, U., "Sinan Yapılarında Yakın ve Uzak Çevre ilişkileri Üzerine Düşünceler", Mimarbaşı Koca Sinan'ın Yaşadığı Çağ ve Eserleri, VGM Yayını, İstanbul 1988, C. I, s. 625-630.
35 Eyice, Semavi, "XVI. Yüzyılda Osmanlı Devleti'nin ve İstanbul'un Görünümü", Mimarbaşı Koca Sinan'ın Yaşadığı Çağ ve Eserleri, VGM Yayını, İstanbul 1988, C. I, s. 99-107.
36 Yediyıldız, Bahaeddin-Öztürk, Nazif, "Oturulabilir Şehir ve Türk Vakıf Sistemi", Habitat II İstanbul Buluşmasında Sunulan Tebliğ.
37 Kos, Karoly, İstanbul(Şehir, Tarih ve Mimârî), Çev. Naciye Güngörmüş, Ankara 1995, s. 49.
38 Uzunçarşılı, i. Hakkı, "Sultan II. Murad'ın Vasiyetnâmesi", VD, S. IV, Ankara 1958, s. 1-19; Hoca Saadettin Efendi, Tâcü't-Tevârih(Sadeleştiren i. Parmaksızoğlu), C. II, Ankara 1974, s. 165-166.
39 VGMA, II. Selim Vakfiyesi, 987/1579: 2148, s. 253; Kuran, Abdullah, "Mimar Sinan'ın Külliyeleri" Mimarbaşı Kocasinanın Yaşadığı Çağ ve Eserleri, C. I, İstanbul 1988, s. 169.
40 VGMAK, Damat İbrahim Paşa Vakfiyesi, Def. No: 42, s. 1-18; Türkçesi 1959 nolu def. s. 36-41; Uzunçarşılı, i. Hakkı, Osmanlı Tarihi, TTKB, 2. B, C. IV/I, Ankara 1978, s. 156.
41 VGMAK, Darussaâde Ağası Beşir Ağa Vakfiyesi, 1158: s. 1-13; Yediyıldız, Bahaeddin, "Müessese-Toplum Münasebetleri Çerçevesinde XVIII. Asır Türk Toplumu ve Vakıf Müessesesi", VD, VGM Yayını, Ankara 1982, s. 23-53; VGMA, Sadrazam Sokullu Mehmet Paşa Vakfiyesi, 981/1573, kasada mahfuz No: 149(Türkçesi, VGMA 981: 2104/442-477). Payas Sokullu Külliyesi ve bu külliyenin imaretinde yolculara yapılan ikramlar hakkında geniş bilgi için bkz Velikâhyaoğlu, Nazif, "Kervanlar ve Kervansaraylar", Yol Kültürü, İstanbul Büyükşehir Belediyesi İsfalt Yayını, S. 2, İstanbul 1998, s. 99-111.
42 Tekin, Mehmet, Hatay Tarihi, Atatürk Kültür Merkezi Yayını, Ankara 2000. s. 48, 69, 75, 127.

43 Vakıflar Genel Müdürlüğü Arşivi, Sadrazam Öküz Mehmet Paşa Vakfiyesi, 1028/1618, Def. No: 571, Sıra 81, s. 215-241(Çev. Def. No: 2111, 295). Öküz Mehmet Paşa Vakfı'nın tahlili ve bu mekanlarda vakıf eliyle yolculara yapılan ikramlar konusunda geniş bilgi için bkz. Velikâhyaoğlu, Nazif, "Vakıfların Ulaşım Sistemine ve Yol Kültürüne Katkıları", Yol Kültürü, İstanbul Büyükşehir Belediyesi isfalt Yayını, S. 1, İstanbul 1998, s. 46-63.
44 İbrahim, Mehmet, "Gazi Hüsrev Bey Külliyesi ve Bosna-Hersek'teki Son Durum", X. Vakıf Haftası Kitabı, 7-10 Aralık 1992, Ankara 1993, s. 181-259.
45 Kalabalık bir heyetle Mayıs 2000 tarihinde Saraybosna'ya yaptığımız ziyarette, esas imaret binası yok olmakla birlikte, Hüsrev Bey Camii'nin batı tarafında "imaret fırını" adıyla bir simit fırınının faal olarak çalıştığına şahit olduk.
46 İbrahim, Mehmet, a.g.m, s. 187.
47 Zlatar, Behiye, "Popis Vakufa Bosni(Bosna'da Vakıfların Tespiti)", Prilozi, S. 20-21, Sarajevo 1975, s. 126.
48 Evliya Çelebi, Seyahatname, C. V, İstanbul 1315, s. 551.
49 Yazar, Ekrem H. Ayverdi'nin Avrupa'da Osmanlı Mimari Eserleri, Yugoslavya, C. II, 3. Kitap, İstanbul 1981 adlı eserini inceleyerek bu sonuca ulaştığını söylemektedir (İbrahim, Mehmet, Agm, s. 187).
50 Edirne'nin kuşatılması üzerine, Ayatefanos (Yeşilköy) Antlaşması 31 Ocak 1878'de imzalandı. Bu anlaşma ile Sırbistan, Karadağ ve Romanya bağımsızlıklarını elde ediyor. Büyük Bulgaristan kuruluyor; Kars, Batum, Ardahan ve Besarabya Ruslara bırakılıyordu. Bosna-Hersek Osmanlı Devleti'ne tâbi olarak kalmakla birlikte Avusturya ve Rusya'nın kontrolünde ıslahat yapılması kabul ediliyor, ilk kez Ermeni meselesi gündeme geliyordu. Kısacası Rusya iki asır boyunca sürdürdüğü Balkanları ele geçirme ve İskenderun, Basra körfezleri yoluyla sıcak denizlere inme politikasını gerçekleştiriyor, Şark Meselesi'nin Rumeli kısmını kendi çıkarları doğrultusunda çözerek, bu topraklar üzerinde tek söz sahibi durumuna gelmiş oluyordu. Avusturya, Selanik yolunun tıkanmasını; İngiltere de, Rusların Ege Denizi'ne inmelerini ve doğuda önemli üs elde etmelerini kendi menfaatlerine tamamen ters addettiklerinden, Berlin Konferansı'nın toplanmasını sağladılar. Berlin Antlaşması ile Ayatefanos Antlaşması hükümlerinde şu önemli değişiklikler yapıldı. Büyük Bulgaristan Prensliği, Muhtar Bulgaristan Prensliği ve Hıristiyan bir vali tarafından yönetilmek şartıyla Osmanlı Devleti'ne bağlı Şarkî Rumeli olarak ikiye ayrıldı. Doğubayazıd Türklere geri verildi Bulgaristan'ın Ege ile münasebeti kesildi. Ayastefanos Antlaşması, 145 milyon altın olan harp tazminatının 55 milyon altın olarak ve yıllık 350. 000 altın taksitlerle ödenmesi kararlaştırıldı(Karal, E. Ziya, Osmanlı Tarihi, TTKB, C. VIII, Ankara 1988, s. 64-80; Kodaman, Bayram, "Osmanlı Siyasi Tarihi(1876-1920)", Doğuştan Günümüze Büyük İslâm Tarihi, Çağ Yayınları, C. 12, İstanbul 1989; Öztuna, Yılmaz, Osmanlı Devleti Tarihi, FFK Kültür Yayını, C. I, İstanbul 1986, s. 570-573).

51 VGMA, Def. No: 932, s. 22.
52 VGMA, Def. No: 932, s. 258-264.
53 VGMA, Def. No: 932, s. 258.
54 VGMA 1302: Def. No: 932, s. 258-264; Düstur, II/X 1928: 274-291.
55 Buharî/iman, Kütüb-i Sitte, Çağrı Yayınları, C. I, İstanbul 1981, s. 19; Tirmizi/iman, Kütüb-i Sitte, Çağrı Yayınları, İstanbul 1981, s. 3. Bu hadisi İbn-i Ömer(ra) rivayet etmiştir. Resulullah(sa) buyurdu ki; "İslam beş şey üzerine bina olunmuştur: Allah'tan başka ilah olmadığına, ve Muhammed'in (s.a.v) Allah'ın Resûlü olduğuna şahâdet etmek, namaz kılmak, zekât vermek, haccetmek ve ramazan orucunu tutmak"tır(NAiM, Ahmet, Sahih-i Buhari Muhtasarı, Tecrîd-i Sarih Tercemesi, DiB Yayını, C. I, Ankara 1970, s. 28.
56 VGMA 1302: Def. No: 932, s. 258-264; Düstur, II/X 1928: 274-291.
57 KK. CIII/3.
58 KK. III/104.

59 Gerek söz konusu edilen belgenin geniş tahlili ve gerekse bu talimatnameye dayanarak çıkartılan diğer düzenlemelerin ve alınan tedbirlerin sonunda elde edilen neticelerin detaylarını görmek için bkz (Öztürk, Nazif, "Osmanlı Devleti'nin Elinden Çıkan Balkanlardaki Vakıfların Muhafazası Konusunda II. Abdulhamid(1877-1909) Döneminde Alınan Tedbirler", X. Vakıf Haftası Kitabı(7-10 Aralık 1992), VGM Yayını, Ankara 1993, s. 273-286).
60 Zaman Gazetesi, 08. 11. 2001.
61 Akdağ, Mustafa, Türkiye'nin İktisadî ve İctimaî Tarihi(1453-1559), B. 2, C. II, İstanbul 1974, s. 128-129; Cem, İsmail, Türkiye'deki Geri Kalmışlığın Tarihi, B. 6, İstanbul 1977, s. 99.
62 Arsebük, Esat, Medeni Hukuk, Başlangıç ve Şahsın Hukuku, C. I, Ankara 1938, s. 298.
63 Cem, ismail, a.g.e., s. 50. Bu konudaki eleştirilere verilen cevaplar için bkz. Elmalılı M. Hamdi, Ahkâm-ı Evkâf (Taşbasama) Mekteb-i Mülkiye Ders Takrirleri, Tab'ı Ahmet Halid, İstanbul 1326, s. 9-13; Öztürk, Nazif, a.g.e., Ankara 1983, s. 140-151.
64 Nuri, Mustafa Paşa, Netâyicu'l-Vukuât, C. I, İstanbul 1327, s. 148; Onar, S. Sami, idare Hukukunun Umumi Esasları, İstanbul 1952, s. 520, dn. 6; Barkan, Ö. Lütfi, "Şer'î Miras Hukuku ve Evlâtlık Vakıfları, İ.Ü. Huk. Fak. Mecmuası, C. VII, S. I, İstanbul 1940, s. 14.
65 Köprülü, Fuat, "Vakıf Müessesesinin Hukuki Mahiyeti ve Tarihi Tekâmülü", VD, S. II, Ankara 1942, s. 26.
66 Koçi Bey, Mustafa, Koçi Bey Risalesi (Sadeleştiren Zuhuri Danışman), Devlet Kitapları, İstanbul 1972, s. 58-59; NURi, Mustafa Paşa, a.g.e., s. 103-104; Elmalılı, M. Hamdi, a.g.e., İstanbul 1326, s. 8-12; Öztürk, Nazif, Elmalılı M. Hamdi Yazır Gözüyle Vakıflar, TDV Yayını, Ankara 1995, s. 32-34; Ergin, Osman Nuri, Türk Maarif Tarihi, B. 2, C. I-II, İstanbul 1977, s. 306; Köprülü, Fuat, a.g.m, s. 29-30.
67 Barkan, Ö. Lütfi, "H 933-934/1527-1528 Mali Yılına Ait Bir Bütçe Örneği", İktisat Fakültesi Mecmuası (iFM), S. XV, 1-4, İstanbul 1955, s. 268; Barkan-Ayverdi, a.g.e., s. XVII.
68 Barkan, Ö. Lütfi, "İmaret Sitelerinin Kuruluş ve İşleyişi", iFM, S. XXIII, 1-2, İstanbul 1963, s. 241-242.
69 Yüksel, Hasan, a.g.e., Sivas 1998, s. 14.
70 Yediyıldız, Bahaeddin, a.g.e., Ankara 1985, s. 151.
71 Öztürk, Nazif, Türk Yenileşme Tarihi., s. 25.
72 Vakıfların a'şar ve mukataa gelirleri; tarım işletmeciliği (çiftlikler, madenler, ormanlar, zeytinlikler); gayrimenkul kiraları ve bina işletmeciliği, mali (para vakıfları ve bankacılık) ve sinaî faaliyetler konusunda geniş bilgi için bkz. Öztürk, Nazif, Türk Yenileşme Tarihi., s. 109-167.
73 Turan, Osman, "Selçuklu Kervansarayları" Belleten, TTKB, S. X, Ankara 1946, s. 471­496.
74 İlter, İsmet, Tarihî Türk Hanları, KGM Matbaası, Ankara 1969. s. 14-120.
75 VGMA, Hüsrev Paşa Vakfiyesi 973: Def. No: 582-1/7; Turan, Osman, Agm, s. 480; Uzunçarşılı, İ. Hakkı, Germiyanoğlu Yakup Bey Vakfiyesi, Kütahya Şehri, İstanbul 1932, s. 82; Turan, Osman, "Şemseddin Altun-Aba Vakfiyesi ve Hayatı", Belleten, S. XI, Ankara 1947, s. 208.
76 Özdemir, Rıfat, XIX. Yüzyılın ilk Yarısında Ankara, Kültür ve Turizm Bakanlığı Yayını, Ankara 1986, s. 26.
77 BOA, İvaz Paşa Vakfiyesi 827: No: 162/21; Güran, Ceyhan, Türk Hanlarının Gelişimi ve İstanbul Hanları Mimarisi, VGM Yayınları, Ankara 1978, s. 1-155.
78 Barkan/Ayverdi, a.g.e., s. XXXI.
79 VGMA, Ahkâm ve Nizamât Defteri 1262: Def. No: 967, s. 278.
80 VGMA, Ahkâm ve Nizamât Defteri 1271: Def. No: 1002, s. 49-53.
81 Barkan/Ayverdi, a.g.e., s. XXXIV.
82 II. Meşrutiyet sonrasında Osmanlı Devleti genelinde çalışan toplam memur sayısı 97.225'di (Devlet Plânlama Başkanlığı Raporu(DPBR), 1982, s. 51, Tablo-I). Bu personelin yaklaşık 8000'i Evkâf-ı Hümâyûn Nezâreti'nden maaş alıyordu(Hammadezâde H. Hamdi, Evkâf Hakkında Sadarete Takdim Edilen Lâyıha, Dersaadet 1327, s. 3).
83 1931 yılında Türkiye Cumhuriyeti'nde barem içi 42. 209 memur çalışmasına karşılık (DPBR, 1982, s. 52, Tablo-II); 1925'de, 1245'i merkez ve taşra teşkilâtında (Evkâf Umum Müdürlüğü(EUM), 1926 Bütçe Kanun Tasarısı, 1926, s. 146-162), 4106'sı da cami ve mescidlerde olmak üzere (EUM, 1932 Bütçe Kanun Tasarısı, 1932, s. 19-28) toplam 5351 personel Evkâf Umum Müdürlüğü'nden aylık alıyordu.
84 Cumhuriyet dönemi istihdam oranlarının hesabı yapılırken, Vakıflar Genel Müdürlüğü merkez ve taşra teşkilâtında, Vakıfbank çalışanları dahil, işletme ve iştiraklerinde istihdam edilen personel dikkâte alınmıştır. Kiracı sıfatıyla mazbut veya mülhak akar vakıf gayrimenkuller üzerinde kendi hesaplarına bir iş kuran 30.000 ticaret erbabı ile Cumhuriyet döneminde kurulan yeni vakıfların hizmet alanlarında, işletmeleri ve iştiraklerinde çalışan vatandaşlar ve derneklerin girdileri dikkâte alınmamıştır(Öztürk, Nazif, "Sosyal Siyaset Açısından Osmanlı Dönemi Vakıfları", Ed. Güler Eren, Osmanlı, C. V, Ankara 1999, s. 36).
85 Faherty, Paul, "IRS Tarafından Kâr Amacı Gütmeyen Kuruluşlara Tanınan Vergi Muafiyeti", Ed. Zekâi Baloğlu, Türkiye'de Vakıflar ve Dernekler, İstanbul 2000, s. 116-120 (ingilizce), 120-124(Türkçe).
86 Richardson, Jonh, "EFC ve Sosyal Ekonomi", Ed. Zekâi Baloğlu, Türkiye'de Vakıflar ve Dernekler, İstanbul 2000, s. 148-152(ingilizce), 153-157(Türkçe).
87 Öztürk, Nazif, "Vakıfların İdaresi ve Teşkilât Yapısı Üzerinde Düşünceler", I. Vakıf Şurası 3-5 Aralık 1985, VGM Yayını, Ankara 1986, s. 176-177.
88 VGM, Fatih Mehmed II Vakfiyesi, Ankara 1938, s. 313/257.
89 VGM, Fatih Mehmed II Vakfiyesi, Ankara 1938, s. 329/260.
90 KÜRKÇÜOĞLU, K. Edib, Süleymaniye Vakfiyesi, Ankara 1962, s. 153-154, 42-43.
91 VGMA, 1204: Def. No: 579, s. 45-47.
92 VGMA, 1305: Def. No: 32/617, s. 160-162.
93 VGMA, 1238: Def. No: 746, s. 194-196.
94 VGMA, 1187: Def. No: 741, s. 121-122.
95 VGMA, 1282: Def. No: 610, s. 137-138.
96 VGMA, 1300: Def. No: 610, s. 168-169.
97 Vakıflar eliyle aileye götürülen hizmetler ve aile vakıfları konusunda daha geniş bilgi için bkz. Öztürk, Nazif, "Aile Vakıfları", Türk Aile Ansiklopedisi, C. III, Ankara 1991, s. 1032-1042.
98 VGMA, 1302: Def. No: 932, s. 194.
99 VGMA, 1303: Def. No: 932, s. 234.
100 VGMA, 1266: Def. No: 968, s. 199-200.

101 Öztürk, Nazif, "Vakıfların İdaresi ve Teşkilât Yapısı Üzerine Düşünceler", I. Vakıf Şurası 3­5 Aralık 1985, VGM Yayını, Ankara 1986, s. 176-177.
102 Evliya Çelebi, Seyahatname, C. III, Ahmed Cevdet tab'ı, İstanbul 13140, s. 7, 202.
103 Uzunçarşılı, İ. Hakkı, Osmanlı Tarihi, C. II, B. 3, Ankara 1975, s. 583.
104 Baltacı, Cahit, XV-XVI. Asırlarda Osmanlı Medreseleri, İstanbul 1976, s. 19.
105 Ergin, O. Nuri, Türk İmar Tarihinde Evkâf, Belediye ve Patrikhaneler, İstanbul 1944, s. 6-7.
106 Öztürk, Nazif, "Eski Vakıf Üniversiteler ya da Medâris-i Âliler", XVIII. Vakıf Haftası /Vakıf Üniversiteleri Sempozyumu'nda Sunulan Tebliğ, İstanbul 09 Aralık 2000, TED İstanbul Koleji Vakfı.
107 Cahit, Baltacı, a.g.e., s. 353.
108 Kürkçüoğlu, K., Süleymaniye Vakfiyesi, VGM Yayını, Ankara 1962, s. 42-43.
109 Verilen bu oranlar, hemen bütün vakfiyelerde korunmuştur. II. Bayezıd'ın Vakfiyesi'nde müderris 50, hafız-ı kütüb 2, bevvab 2, ferraş 2 ve medresede okuyan 18 talebeden her birine aynı yerde çalışan personele eşit olarak 2'şer dirhem verildiği kayıtlıdır (VGMAK 892: 185, Terç. VGMA 892, Def. No: 2148, s. 59-82). Aynı oranlar Fatih(VGM, Fatih Mehmet II Vakfiyesi, Ankara 1938, s. 247) ve Süleymaniye(Kürkçüoğlu, K., Süleymaniye Vakfiyesi, Ankara 1962, s. 32) vakfiyelerinde de aynen korunmuştur. Ocak 2002 tarihi itibariyle en düşük kamu personeli aylığı 300.000.000 TL. dir. Bu personelin aylığını vakfiyelerde geçen oranlara göre değerlendirecek olursak günümüzde, bir üniversite öğrencisi bursunun 300.000.000Tl., bir profesörün maaşının ise 7.500.000.000Tl. olması gerekmektedir. Sanırım ilim öğrenmek ve ilim öğretmek için bu seviyelerde burs ve ücretlere ihtiyaç bulunduğu açıktır.
110 Kürkçüoğlu, K., Süleymaniye Vakfiyesi, Ankara 1962, s. 32; Adıvar, Adnan, Osmanlı Türklerinde İlim, İstanbul 1970, s. 39; Cahit, Baltacı, a.g.e., s. 352; Ergin, O. Nuri, a.g.e., İstanbul 1977, s. 98-99.
111 Adıvar, Adnan, a.g.e., s. 107; Yediyıldız Bahaeddin, "Sosyal Teşkilatlar Bütünlüğü Olarak Osmanlı Vakıf Külliyeleri", Türk Kültürü, Mart-Nisan XIX, 219, Ankara 1981, s. 262(44-53).
112 Elmalılı, M. Hamdi, a.g.e., İstanbul 1327, s. 11-12; Gültepe, Necati, "Vakıf Kütüphaneciliğinin Müesseseleşmesi", Türk Yurdu, İstanbul 1987, s. 332(16).
113 Elmalılı, M. Hamdi, a.g.e., İstanbul 1327, s13; Elmalılı, M. Hamdi, a.g.e., İstanbul 1326, s.
114 Elmalılı, M. Hamdi, a.g.e., İstanbul 1327, s. 112-116.
115 Elmalılı, M. Hamdi, a.g.e., İstanbul 1327, s. 117.
116 Öztürk, Nazif, Türk Yenileşme Tarihi., s. 63.
117 Akgündüz, Ahmet, İslâm Hukukunda ve Osmanlı Tatbikatında Vakıf Müessesesi, İstanbul 1996, s. 355-357. .
118 Vakıf çeşitleri hakkında geniş bilgi için bkz(Öztürk, Nazif, a.g.e., Ankara 1983, s. 80-116; Akgündüz, Ahmet, a.g.e., s. 367-369, 441-560; Öztürk, Nazif, Türk Yenileşme Tarihi., s. 247-276.

119 İbnü'l-Emin M. Kemal-Hüseyin Hüsameddin, Evkâf-ı Hümâyûn Nezâreti'nin Tarihçe-i Teşkilâtı ve Nuzzârın Teracüm-i Ahvali, Dâru'l-hilafetü'l-âliye(İstanbul) 1335, s. 12.
120 İbnü'l-Emin-Hüsameddin, a.g.e., s. 12; Köprülü, Fuad, "Vakıf Müessesesinin Hukuki Mahiyeti ve Tarihi Tekâmülü", VD, VGU. Yayını, İstanbul 1942, s. 22.
121 Mustafa Nuri Paşa, Netayicü'l-Vukuât, Uhuvvet Matbaası, C. II, İstanbul 1327, s. 99.
122 Mustafa Nuri Paşa, a.g.e., s. 99.
123 İbnü'l-Emin-Hüsameddin, a.g.e., s. 13-14.
124 Akgündüz, Ahmet, a.g.e., s. 360-361.
125 VGMAK, Osman III Vakfiyesi, 1755, Def. No: 49, s. 29.
126 VGMAK, Mustafa III Vakfiyesi, 1764, Def. No: 187, s. 232.
127 VGMAK, Abdulhamid I Vakfiyesi, 1780, Def. No: 159, s. 22-81.
128 VGMAK, Nevres Sultan Vakfiyesi, 1782, Def. No: 178, s. 22; VGMAK, Hasbiye Kadın Vakfiyesi, 1795, Def. No: 113, s. 19.
129 VGMAK, Selim III Vakfiyesi, Def. No: 29, s. 75-78.
130 İbnü'l-Emin-Hüsameddin, a.g.e., s. 21-26; Hatemi, Hüseyin, Medeni Hukuk Tüzelkişileri I, İstanbul 1979, s. 330; Akgündüz, Ahmet, a.g.e., s. 360-364.
131 Bu konuda geniş bilgi için bkz, Öztürk, Nazif, Türk Yenileşme Tarihi., s. 69-75.

Paylaş |                      Yorum Yaz - Arşiv     
6745 kez okundu

Yorumlar

Henüz yorum yapılmamış. İlk yorumu yapmak için tıklayın