• Anasayfa
  • https://www.facebook.com/tarihtarihcemiyeti/
  • https://twitter.com/ttcemiyeti
TAVSİYE KİTAP
İslâmî Gelenek ve Osmanlı Milletler Hukuku / Prof. Dr. Viorel Panaite

Osmanlı'nın uluslararası hukukunun yasal kaynakları hakkında konuşmak, özellikle bu yasal "araçlar" tarafından oluşturulan, teyit edilen, ve geliştirilen; savaşı ve barışı, bağlı prensliklerin statülerini, yabancıların durumlarını vs. ilgilendiren kuralları ve inançları belirlemek ve tanımlamak demektir. Sistemli olarak; Osmanlı hukukundaki savaş ve barışın kaynakları, kutsal İslam hukuku (şeriat), laik hukuk (kânun), barış anlaşmaları (ahdnâme) ve uluslar arası gelenekti.

Yasal ve dini İslami kaynaklar; savaş ilan etme, barış yapma, gayrimüslim tebaanın ve yabancıların yasal konumlarını belirlemede teorik bir model önerir. Bu modelde çoğunlukla, Kur'ân, gelenekler (hadis), İslam hukuku incelemeleri (Kitab as-siyer, Kitab el-cihad), hukuki fikirler (fetva) vs. bulunur. Ama Osmanlı'nın kutsal savaş ideolojisi, "uluslar arası" hukuk ve bağlı devletlerin, eyaletlerin, yöneticilerin ve insanların durumlarıyla ilgili görüşünü araştırmak için siyasi, askeri ve diplomatik uygulamayı doğrudan ve daha iyi yansıtabilecek belgesel alt yapıyı genişletmek -idari ve diplomatik yüksek mahkeme belgelerinin daha derin analizi ima ediliyor- gereklidir. Bunlardan en önemlileri; özellikle imparatorluk tüzükleri, diplomalar, mektuplar, (Ahdnâme-i Hümayun, Berât-ı Hümayun, Hattı Şerif vs.), (hüküm), dilekçeler (arz), raporlar (telhis) vs. dir.

Bunu takip eden sayfalarda sadece Osmanlı'nın milletler hukukunun İslami unsurlarından bahsetmeyi planlıyorum.

Gayrimüslimlerle olan ilişkilerinde pragmatik bir politika uygulayan Osmanlılar, İslam hukuku gelişmesinde birkaç tane orijinal ve dikkate değer katkıya sahipti. Dokuzuncu yüzyılda dini "yeniliklerin" yasaklanması hesaba katıldığında1 Osmanlılar tarafından yazılan İslami araştırmalar; sadece özetler, derlemeler, not eklemeler, tefsirler ya da Müslüman dünyasında Osmanlıdan önce yazılan yasal çalışmaların Türkçe-Osmanlıca çevirileriydi.2 Pek gerçek dışı olan ve orijinal olmayan yöntemler oldukları halde; Osmanlı alimleri, İslami yasal geleneğe göre gayrimüslimlerle olan ilişkileri iyileştirmeye ve bunu siyasi otoritelere yerleştirmeye çabaladılar.

İslami gelenek, Osmanlı'nın savaş ve barış hukukunun unsurlarından biriydi. Bu nedenle Osmanlılar gayrimüslimlerle olan ilişkilerinde Allah tarafından emredilen ve onun elçisi Hz. Muhammed tarafından "davranış kuralları" şeklinde bildirilen, bütün Müslümanları bağlayan, "şeriat" kurallarını takip etmek zorundaydılar.3 (Fıkıh) Müslüman hukukçular tarafından, İslam hukukunun (Usûl el fıkıh)4 iki temel kaynağı olan Kur'ân ve Sünnetin açıklanmasıyla oluşturuldu. Fıkıh, hukukçuların (icma5) ve (kıyas)6 muhakemesinin sonucuydu, bu şeriatın yasal yorumu ve açıklamasıdır. Böylece Ümmet hem izin verileni hem de yasaklananı7 bilirdi. Sekizinci ve dokuzuncu yüzyıllarda sosyal ve geleneksel farklar yüzünden, isimleri kurucularına dayanan, dört Sünni mezheb ortaya çıktı: Hanefilik (Ebu Hanefi d.150767), Malikilik (Ibn. Malik d. 179795), Şafii (Es Şafi'î d. 204820) ve Hambelilik (Ibn Hanbal d. 241855).8

Bu dört Sunnî mezhebinden Osmanlılar Hanefiliği benimsediler, böylece Hambelilik ve Şafiîliği tercih etmiş olan Selçuklulardan kopuşlarını gerçekleştirdiler. Ayrıca Hanefi öğretisi, analoji (kıyas) ve bireysel fikri kullandığı için, diğer mezheplerle karşılaştırıldığında daha toleranslı ve esnekti, ulemaya daha geniş özgürlük alanı tanıyordu ve bu Osmanlı'nın iç ve dış politikalarına uygundu.9 Osmanlılar Ebu Hanefi'yi kutsal sayıyorlardı. Resmî Osmanlı belgelerinde Ebu Hanefi; "büyük imam" (imâm ül-a'zam)..., bilgi ve bilgeliğin lideri, alçak gönüllülük ve iyiliğin kıblesi,10 hukukun lideri, en büyük ulemaların başı"...11 olarak karakterize edilirdi. Osmanlı'ya göre 28 kasım 1534'te Bağdat'ın fethi Şiî İran egemenliği altında olan büyük imamın mezarının, kurtuluşu demekti. On yıl sonra Kanuni Sultan Süleyman bir anıt mezar yapılmasını emretti.12 Bu anıt mezar aralarında IV. Murad'ın da bulunduğu Osmanlılar tarafından sık sık ziyaret edildi.

Kur'an ve Sünnet: İslam hukuku13 iki temel yasal kaynağı sayılan, Müslüman toplumunun gayrimüslim devletlerle olan ilişkilerini içeren kuralları barındıran, ayrıca, bu ilişkilere rehberlik eden Kur'an14 ve Sünnet15'ten oluşur. Müslümanlar ve gayrimüslimler arasındaki ilişkilerde ayetler tarafından belirlenen siyasi ve askeri şartlar üzerinde duralım. Buna dayanarak, W. Montgomery Watt'ın Kurân'daki ayetlere (IX, 29-32) dayanarak gayrimüslimlere karşı savaşları meşrulaştırmak için Müslüman yöneticiler tarafından çok sık başvurulan-Hıristiyanlara yönelik düşmanlığın tarihsel analizi çok yerindedir. Aslında bu ayetlerdeki savaşa yatkın tutum Peygamber Muhammed ile, Bizans kontrolü altındaki ve cizye ödemeyi kabul etmemiş, Kuzey Arabistan Hıristiyanları arasındaki anlaşmazlıktan ortaya çıktı. Tersine orta ve güney Arabistan Hıristiyanları peygamberle17 anlaşmalar yapmıştır. Süreyya Faruki, on altıncı ve on yedinci yüzyılda Osmanlı toplumunda şeriye sicillerini incelemiş ve şunu görmüştür: Müslümanlar olarak "hem davacılar hem de memurlar, doğru ya da yanlış Peygamber dönemindeki uygulamalara dönmeye özel bir değer verirlerdi."18 Bundan başka, askeri, siyasi ve diplomatik bakımlardan peygamberin hayatını ve davranışlarını, peygamberin davranışlarının, jestlerinin, tutumlarının ve söylediklerinin kendi zamanının askeri, siyasi ve diplomatik şartları dikkate alınmadan, taklit etmek Müslüman yöneticilerin ana amaçlarından biriydi. Osmanlı padişahları, sadrazamları ve şeyhülislamları savaşları başlatmak, barış anlaşmalarını uygulamak ve bozmak, gayrimüslim tebaanın yasal konumunu düzenlemek için Kur'an ayetlerine ve peygamberin davranışlarına sık sık başvurdular.19 Uzun Hasan'la 1474'te yapılan barış anlaşmalarının yeniden gözden geçirilmesinde II. Mehmed barışçıl tutumunu, Kur'an'daki (VIII,61): "Ama eğer onlar barıştan yana eğilim gösterirlerse sende barşıtan yana ol ve Allah'a güven"20 Sadece birkaç yıl sonra aynı sultan Boğdan voyvodası Büyük Stephen'i 1480-1481 deki ahdnâmeyle kabul ettiği yeminine uyması için Kur'an'dan (XVII,34): Başka bir şeye başvurmadan uyarmıştır: ... bütün sözlerinizi yerine getirin hepsi için soruştuma ahiret günündedir,21 Kur'ân IX, 29'a, hem düşman kafirlere meydan okumada22 hem de bağlı prensliklerle yapılanların sonuçlarıyla ilgili olarak, Osmanlılar da dahil olmak üzere sık sık Müslümanlar tarafından başvurulmuştu. İşte bu ünlü ayetin pek çok çevirisinden biri: "Kendilerine kitap verilenlerden, Allah'a ve son güne inanmayan, Allah ve Resulün haram kıldığını haram saymayan, hak dini kendine din edinmeyen kimselerle; boyun eğip cizye ödeyinceye, kendilerini hizaya gelmiş hissedinceye kadar savaşın."

Örneğin; yukarıda sözü edilen ayet 1395 yılında I. Bayezid ve Eflak voyvodası Yaşlı Mircea arasında yapılan barış anlaşmasını meşrulaştırmak için İdris Bitlisi tarafından alıntılanmıştır. Bu alıntı, on dördüncü yüzyılın sonunda Osmanlı-Eflak ilişkilerine23 tam olarak uygulanmasa da, Osmanlı barış hukukunda yasal bir kaynak olarak, Kur'ân'ın rolüyle ilgilidir.24 Ayrıca Hz. Muhammed'in gayrimüslimlerle yaptıkları, örneğin: Najran'la 632'deki "ahd", Osmanlının on dört ve on altıncı yüzyıllarda Eflak ve Boğda'nın da içinde olduğu Güneydoğu Avrupa kollarıyla olan anlaşmalarına örnek teşkil eder. Geri dönersek; Mekke ile 628'de on yıl için imzalanan Hudeybiye barışı ve Muhammed'in iki yıl sonra bunu bozması, hem Avrupa devletleriyle geçici barış anlaşmaları yapma hem de padişahın bunları bozma hakkı için başvurulan meşrulaştırıcı bir modeldi. Bu açıdan bakarsak; örnek olarak bu on altıncı yüzyılda tek olduğu halde 1570'te şeyhülislam Ebu Suud Efendi'nin II. Selim'in Venedikle olan antlaşmasını bozup Kıbrıs'a saldırmasını meşrulaştıran (fetva)'sında "Ekselansları Alemlerin Rabbinin Halifesinin (II. Selim)...imparatorlukla ilgili hareketleri, kehanet sahibi Ekselansının üstün kanunları tarafından yönlendirilmiştir."25

İslam Hukuku Araştırmaları: Osmanlı'dan önce ya da Osmanlı alimleri (ulema) tarafından yazılan İslam hukuku araştırmaları, Osmanlı yöneticileri tarafından gayri Müslimlerle olan ilişkileri düzenlemek için yasal kaynaklar olarak kullanılmıştır. Sekizinci yüzyıldan on birinci yüzyıla Müslüman bir devletin savaşta ve barışta gayrimüslimlerin yönetimini düzenleyen kuralları ya da uygulamaları içeren herhangi bir yasal çalışma kutsal savaş (cihât), vergi (harâc), egemenlik (hükümet), yabancılar (müstemin) vs. bölümlerinde toplanmıştır. Yazarlar, önceki uygulamaları sistemli hale26 getirmek için yukarıda adı geçen sorunları, sıklıkla, Kitab-u's Siyer adındaki tek bölümde toplarlar. Müslümanların, hem kafirlerin, -düşmanların (harbis), veya antlaşma imzalayan (mu'ahidis) yabancıların (müstemin)-hem de asilerin ve din değiştirenlerin (mürteddin) yönetim şekillerini açıklayan "siyer" fikri İslamî kutsal hukukun adıdır. Gerçekte, modern hukukçuların İslami "uluslararası" hukuk dedikleri: cihad öğretisinin, Müslümanların devletlerarası ilişkilerinin iki seviyeli -gayrimüslim devletlerle dış ve Müslüman devletlerle iç27- yasal bir sisteme dönüştürülmesidir. Ayrıca Müslüman alimlerin yazdığı genel İslam hukuku araştırmaları, sadece Müslümanların gayrimüslimlerle olan ilişkileriyle ilgilenir.

Aslına bakılırsa Osmanlıların Hanefiliği benimsemiş olmaları, benim çalışmamda Hanefi yazılarını tabi ki daha önemli kılar. Ebu Hanife el Numan b. Sabit'in (d.767)28 hiçbir yazısı korunamamıştır. Ama onun İslami "uluslararası" hukuk öğretisi müritleri, özellikle Ebu Yusuf Ya'kup (d. 798) 29 ve Muhammed eş Şeybani (d. 805) tarafından devralınmış ve geliştirilmiştir. Osmanlı şeyhülislamları ve müftüleri tarafından-Arapçası-Fetvalarına kaynak olarak kullanılan "Toprak Vergisi Kitabı" (Kitab el-harâc)30 ilk yazılan Osmanlı milletler hukuku kitabıdır. Ebu Yusuf Yakub'un Harun Reşid'in31 emri üzerine yazdığı bu eseri, özellikle gayrimüslimlerle olan ilişkilerin vergileri ilgilendiren kısımlarını öğrenmek isteyen sadrazam Kara Mustafa Paşa'nın isteği üzerine 1683'te Rodosizade Ahmet Ayuşlugi (ö. 1113/1701-1702) tarafından Türkçe'ye çevrilmiştir. Avrupalı alimlerin Hugo Grotius of İslam32 dedikleri Hanefi uluslararası hukukunun en geniş sentezi Muhammed eş-Şeybanî (d.189/804) tarafından yazılmıştır (en büyük eseri olan "Devlet Yönetmenin Büyük Kitabı", "kitab es-Siyer el-Kebir" es-Sarasi'nin yorumlarıyla bize ulaşmıştır.). Osmanlı ulemaları on dokuzuncu yüzyılda Münib Ayntabi (ö.1822) tarafından Türkçe'ye çevrilip, 1796-1798 yılları arasında II. Mahmut'un emriyle33 basılana kadar eserin Arapçasını kullandılar. İslami milletler hukukun kısa bir anlatımı -siyer hakkında bir bölüm olarak- Eş-Şeybani'nin İslam hukuku yazısına34 eklenmiştir.

Hanefiliğin siyer hakkındaki orijinal kuralları ("eski hukuk") onuncu ve on ikinci yüz yıllarda Orta Asyalı, Suriyeli ve Mısırlı Müslüman alimler tarafından yenilendi, notlar eklendi ve sistematize edildi. Bu yazılar on beşinci ve on altıncı yüzyıllarda35 Osmanlılar tarafından devralındı ve derlendi.

İslam hukuku, Osmanlılar tarafından iyileştirme sürecinin ilk adımları on beşinci yüzyılın ilk yarısında ortaya çıktı ve ikinci yarısında da devam etti. Daha eski olan Müslüman şehirlerinden gelen ya da getirilen Müslüman alimler (kadı, müftü, müderris) gayrimüslimlerle36 olan ilişkileri de kapsayan, Osmanlı otoritelerinin de kullandığı, yasal yazılara örnek oluşturdular. Bu ilk dalganın en önemli örneği: Edirne kadılığı ve Rumeli Kadıaskerliği yaptıktan sonra 1469'da II. Mehmet tarafından şeyhülislam yapılan Molla Hüsrev'dir (ö. 885/1480). Bilgileri sayesinde, sultan tarafından bile,37 "zamanın Ebu Hanife'si" sayılmıştır.

1473-1479 yılları arasında öncüllerinin fikirlerini toplayarak ve açıklayarak İslam hukuku hakkındaki ana çalışmasını -Arapça olarak- yazmıştır. Eser, Ahmet b. Ali Ankaravi (Terceme-i Dürer el-hükkâm ve gurer el hükkâm) tarafından 1043/1632'de çevrildi ve on dokuzuncu yüzyıl boyunca sık sık yayınlandı.38 Gayrimüslimlerle olan ilişkileri ilgilendiren sorulara-kısaca-kısa bölümlerde değinmiştir: "Kutsal Savaşın Kitabı" (Kitab el-Cihad), "Cizye Bölümü" (Fasl el-cizye), "Yabancılar bölümü" (Bâb el-Müstemîn).39

On altıncı yüzyılda, özellikle Arap topraklarının fethinden sonra, İslami geleneği iyileştirme işleri yoğunlaştırıldı, siyer hakkındaki yazılar artırıldı ve genişletildi. Buna dayanarak, I. Selim'in40 Mısır'ı fethinden sonra İstanbul'a gelen ve Osmanlı İmparatorluğu'nda İslam hukukunun gelişmesine katkıda bulunan İbrahim b. Muhammed el-Halebi (ö. 956/1549) üzerinde durmalıyım. Onun eseri olan "Denizlerin Birlikte Akışı" (Mülteka'l-Ebhûr) "İslam'ın en önemli kitaplarından biri" ya da "Hanefi hukukunun tam gelişmiş öğretisi"41 sayılırdı.

Kitapta el-Halebi'nin 11-14. yüzyıllardaki altı Arap hukukçusunun fikirlerini42 birleştirdiği öne sürülmüştür. İbrahim el-Halebi'nin eseri, ilk kez olmak üzere Mehmed Tahir b. Mehmet Raimi (ö. 1065/1654-1655) tarafından, on yedinci yüzyıllın ilk yarısında, pek çok kez çevrildi.43 Ama en çok bilinen çeviri Mehmed bin Mehmed Efendi Mevkuvati44 (1174/1760-1761) tarafından on sekizinci yüzyılda "Birlikte Akan Denizler Üzerine Yorum" (Şerh-i Mülteka'l Ebhûr)45 adıyla yapılmış, on dokuzuncu yüzyılda da pek çok kez yayınlanmıştır.

İbrahim el-Halebi, şeriat geleneğini göz önünde bulundurarak, gayrimüslimlerle ilişkiler hakkında ayrı bölümler yazdı (Kitab es-Siyer, Bâb el-Usr ve el-Harâc, Bâb-I Ahkâm-i el-Müstemin).46 El-Halebî'nin eseri on sekizinci yüzyıl sonunda Ignace Mouradgea d'Ohsson tarafından "Tableau General de l'empire Ottoman adıyla çevrilmiştir, ayrıca; bu çeviri Avrupa'nın İslam hukuku bilgisi47 için önemli bir adımdır.

Yasal Görüşler (Fetva): Bir Müslüman sorduğunda, kutsal hukukun kurallarını ortaya çıkarmak ve açıklamak için, müftünün yayınladığı görüşler (fetva)48-Halil İnalcık'a göre -Osmanlının şeriata en büyük katkısıdır.49 Osmanlı tarihinde müftülerin işlevlerini ve kökenlerini yalanlayıcı fetvalar da vardır.50 Haim Gerber'e göre: Osmanlı hiyerarşisinde hukuk uzmanları (en yüksek seviyedekiler, el kitaplarının yazarları) ve hakimler (en düşük seviyede bulunan kadılar) arasında hukuk uzmanlarına daha yakın seviyede bulunan müftüler otoriter cevaplar verebilecek yasal dini uzmanlardı.51 İstanbul'un (şeyhülislam) imparatorlukta en başta gelen dini görevlidir, ayrıca; II. Mehmed'in kanunnamesinde "alimlerin başı" da denir.52 Fetvalar genellikle kadı'nın huzurunda önce açılan özel mahkemelerde kullanılırdı. Fetvaların devletin siyasi, idari ve diplomatik hayatında kullanıldıklarına dair kanıtlar vardır. Sultanlar kararlarını, dini hukuki bakış açısından da yasallaştırmak için -on beşinci yüzyıldan itibaren, on yedi ve on sekizinci yüzyıllarda kural olarak- şeyhülislamdan yardım isterlerdi. Buna dayanarak; en iyi örnek: Kafirlere karşı savaşlarda askere almayı (cihat fetvası yani; kutsal savaşla ilgili yasal fikir) ve sapkın Müslüman lidere yapılan saldırıları meşrulaştırmak için yayınlanan fetvalar olabilir.53 Fetvanın genel görüntüsü: Özel olarak hazırlanmış bağlamsal ve kişisel detaylar yok edilecek (böylece kadının fikrinin etkilenmesi engellendi) şekilde kaleme alınmış belgedir.

İki bölüm içerirdi: Soru (mesele) ve cevap (el-cevap). İlk kişi muhakeme edilecek sorunu en kısa şekilde ortaya koyar ve sorar "olabilir mi? ", ikinci olarak müftü az ve öz şekilde "evet" (olur) ya da "hayır" (olmaz) der, bazen yasal dini yazılar örnek olarak izlenirdi.54 Genellikle gerçek isimler kullanılmaz yerlerine itibari olanlar kullanılırdı (topraklar için dar ül-harb dar ül-islam erkekler için Zeyd, Emir, Bişr; bayanlar için Zeynep, Kadiye). İstisnalar vardır ve konumuzla ilgili oldukları için memnunuz. Bu Akkermani Ali Efendinin fetva koleksiyonuyla ilgilidir, bunların arasında Eflak-Boğdan topraklarına ve sakinlerine ve Lehlere değinenler de vardır. Fetvalar çok seyrek olarak orijinal ve ayrı tutulup korunmuştur; bunlara kadı mahkeme kayıtlarında (Şer'i siciller) ve imparatorluk emirlerinde (hüküm) daha sık-ama özellikle fetva koleksiyonlarında rastlanır.55 Bunlar önceleri tek bir şeyhülislamın hukuki müzarekelerinde yayınlanırken, on yedinci yüzyılda İslam hukuku alimlerinin el kitaplarına dönüşen, sorunları birbirine uygun tematik koleksiyonlar halinde toplandılar. Ayrıca gayrimüslimlerle olan ilişkileri de içerirler, örneğin: siyer, cihad, zımmi, müstemin, haraç, cizye.56

Ortaya çıkan bir soru -örnek olması için- fetvaların Eflak, Boğdan ve Erdel'deki bağlı prensliklerin yasal konumlarıyla ne ilgisi olabileceğidir. Fetvaları bu şekilde kullanmanın yeterli ve düzgün bir kanıtı yoktur, ama bazı durumlarda belirli konuda çıkarımlar yapabilmek için yeterli kanıt da bulunmaktadır. Fetvaların yasal olarak, yönetim alanı içinde ve çevresinde yaşayan, vergi veren voyvodaların ve toprakların konumları için en hatasız önerileri sağladıklarını vurgulamalıyım. Buna göre; araştırmam için üç çeşit fetvanın önemli olduğu söylenebilir.

Birincisi, genellikle egemenlik (hükümet), devlet yönetimi (siyer), korunan insanlar (zımmi), vergiler (harac), cizye, yabancılar (müstemin) ile ilgili olanlardır. On altıncı yüzyılda Osmanlının gayri Müslim devletler, gruplar ve kişilerle olan ilişkilerinin kaynağı olan fetvalar büyük şeyhülislamlar Zenbilli Efendi57 ve Ebu Su'ud Efendi58 tarafından yayınlanmıştır. On yedinci ve on sekizinci yüzyıllarda en iyi bilinen fetva koleksiyonları müteakip şeyhülislamlara aitti:

Münkerizade Yahya Efendi (1662-1974 yılları arasında görev yaptı),59 ilk kez 1674-1686 ve ikinci kez 1692'de ölene kadar görev yapan Çatalcalı Ali Efendi60 Mehmet Emin Efendi Ankaravi (1686-1687 arasında görev yaptı),61 1690-1694 yılları arasında -küçük bir kesintiyle- görev yapan ve fetva koleksiyonu Fetava-i Feyziyye62 olarak bilinen Feyzullah Feyzi Efendi (1715-1716 yıllarında görev yaptı) Menteşizade Abdurrahim Efendi (1715-1716 yıllarında görev yaptı)63 Yenişehirli Abdullah efendi (1718-1730 yılları arasında uzun bir şeyhülislamlık görevi yaptı).64

İkincisi, Eflak ve Boğdan'la doğrudan bağlantılı bir hukuki terminolojiyle ve batı Karadeniz taraflarında özel mahkemelerde kullanılan pek çok fetva vardır. Müftü Akkirmanlı Ali Efendi'nin (ö. 1030/1621) fetvaları hayatıyla ve yaptıklarıyla ilgilidir. Mehmet Süreyya'nın Sicill-i Osmani'sine göre Akkirmanlı Osmanlı İmparatorluğu'nun pek çok yerinde nerdeyse otuz yıl boyunca öğretmenlik (müderris) ve müftülük yapmıştır. Ama bence muhtemelen doğduğu yer olan Beyaz Kale (Akkirman) ile daha çok bağlantısı vardır.65 Fetvalarını içeren pek çok el yazması (yedi tane saydım)66 ulemalar muhitinde takdir edilen hukuki bir aktiviteyi beraberinde getirmiştir.

Üçüncü olarak; hükümetin doğrudan Eflak, Boğdan ve Erdel voyvodalarını, topraklarını ve sakinlerini ilgilendiren askeri ve idari içerikli fetvalar da vardır. Asi voyvodalar ve tebaaya karşı yapılan askeri hareketler, hapse atılmalar ve idamlar fetvalar yoluyla meşrulaştırılmalıydı. 1594-1595 yıllarında Eflak, Boğdan ve Erdel'de çıkan isyanı bastırma kararını meşrulaştıran bir fetvaya rastlamadık. Ama tarihçi Mustafa Selaniki'ye göre; şeyhülislam Bostancı Mehmet Efendi'nin fetvalarıyla meşrulaştırılmışlardı (1589-1592 ve 1593-1598 yılları arasında görev yaptı).67 Ayrıca tarihçi Miron Konstantin de IV. Murat tarafından Boğdan voyvodası Miron Barnovschi'nın "isyanın başı" olduğu gerekçesiyle öldürülmesini meşrulaştıran bir fetvadan söz eder. (1041-1043/1632-1634 yılları arasında şeyhülislam Ahi'zade Hüseyin Efendiydi, aynı zamanda Şeyit-Hüseyin Efendi de denir).68 Bu konuyla ilgili en iyi örnek Constantine Brâncoveanu'nun tahttan indirilmesidir. 1714'te öldürülmesi şeyhülislam İmam Mahmud Efendi69 tarafından yayınlanan ve mübaşire III. Ahmed tarafından verilen voyvodayı getirme emri eklenen, fetvayla meşrulaştırılmıştır. Sadece üç yıl sonra 1716-1719 Osmanlı-Avusturya Savaşı sırasında şeyhülislam Ebu İshak Kara İsmail Na'im efendi (1716-1718) tarafından Avusturya askerlerine yardım eden ve asilik yapan, Eflak'ta Olt nehri civarında yaşayan haracgüzarlara karşı askeri müdahaleyi meşrulaştıran bir fetva yayınlandı.70

Osmanlı'nın savaş ve barış hukuku iki ana unsurdan oluşuyordu: İslami gelenek ve Osmanlı öğesi. Osmanlılar gayri Müslimlerle ilişkileri zımmi ya da müstemin olması muhtemel -yaptıklarından yarar görecek- (mu'ahidîn, ehl ül-ahd) düşman toprağındaki kafirler (harbî) ve Müslüman toplumunun ilişkilerini tamamen kanuni şekilde yürüten siyerdeki temel kurallar ve şeriatın kollarından faydalanarak özetlemişlerdir. Osmanlı milletler hukukunun saf İslam hukuku olmadığı vurgulanmalıdır. Tersine; Güneydoğu ve Orta Avrupa'da, Müslümanlar ve Hıristiyanlar arasındaki savaş, barış, ticaret ve yabancı ilişkilerde bütün dini, siyasi, ve yasal farklılıklara rağmen geleneksel uygulamaların yer aldığına dair yeterince kanıt vardır.


1 Tyan, "Methodologie", 81.
2 Meron, "Hanefi Texts," 73-119; İnalcık, Ottoman Empire, 173.
3 S. G. Vesey-Fitzgerald, "Nature and Sources of the Shari'a," in Law in The Middle East, 85-112; Ebül'ulâ Mardin, "Development of the Shari'a under the Ottoman Empire," in Law in the Middle East, I, 279-91; Savvas Pasa, Droit Musulman, 96-291; J. Schacht, "Usûl," EI-1, 1112-6; Tyan, "Methodologie," 79-111; Chaygan, Essai, 25-35; S. M. Yusuf, "The Supremacy of Shari'at Law in Islamic Society,"IQ, 1-2, 1978; N. Çağatay, "Laiklik Nedir? (Qu'est-ce que le laicisime, que'est-ceque le Seriat?)." Belleten, XLII, 167 (1978), 427-36.
4 İslamın dokuzuncu yüzyılda oluşturulan dört yasal kaynağı Kur'ân, sünnet, icma ve kıyastı. (Savvas-Pasa, Droit Musulman, 96-291; J. Schacht, "Usûl," EI-1, IV, 1112-6; Tyan, "Methodologie," 79-111; Chaygan, Essai, 25-35; David, Droit, 457-96.
5 İcma hakkında bkz. M. Bernard, "Idjma," EI-2, III, 1046-52; Laoust, Ibn Taimiya, 80, 83, 103, 111-2, 170; Milliot, Droit, 125-33; Yusuf, "Shari'a," 20-1; Bravmann, Arab Concepts, 194-8, G. F. Hourani, "the Basis of Authority of Consensus in Sunnite İslam," SI, XXI, 1964, 13-61, Bernard Weiss, "Al-Âmîdî on the Basis of Authority of Consensus." 342-56. kompozisyonlar.
6 Kıyas hakkında bkz.: M. Bernard, "Kîyas," EI-2, V, 238-42; Laoust, Ibn Taimiya, 114; Tyan, "Methodologie," 82-3, Milliot, Droit, 134-44; Yusuf, "Shari'a," 19-20. Türkçe'de kıyas etmek "karşılaştırmak" demektir. (Redhouse, 660).
7 Detaylar için bkz. I. Goldziher, J. Schacht, "Fıkh," EI-2, II, 906-12; Morabia, Gihad, 277­82; Kramers, "Droit islamque," 401, 404, 411-2; Milliot, Droit, 182-3; Hamidullah, Conduct: 4; M. el Shakankiri, "Loi Divine, loi humanine et Droit dans l'histoire juridique de l'Islam," Revue Historique de Droit Français et Etrangers, 59, 2 (1981), 161-82.
8 Müslüman okullarındaki hukuk uzmanları hakkında bkz. D'Ohsson, Tableu, I, 45; Bianchi, "Fetvas,"173; Houdas, Islamisime, 177-90; Chaygan, Essai, 36-41; Miquel, Geografie humanie, 26; Caurroy, "Legislation," I, 5, n. 1; Sourdel, Islamul clasic, I, 153, 180, 219 ve III, 233; Morabia, Gihad, 178-9.
9 Tarihçiler tarafından pek çok sebep değerlendirmeye alınmıştır. Bkz. İnalcık, Ottoman Empire, 181; Çardahi, Droit, 513-4, n. 1; Miquel, Islam, 184 (Selçuklular Şafiî ve Hambeliydiler). Paul Coles: Osmanlının Hanefi Mezhebini seçmekle Hıristiyanlara daha toleranslı davrandıklarını düşünmüştür (Coles, Ottoman Impact, 18).
10 Kıble: Müslümanların tapınmak için döndükleri Mekke'nin yönü, genelde herkesin döndüğü kişi ya da yer (Redhouse, 648).
11 On yedinci yüzyılın ilk yarısında Sadrazam Mustafa Paşa'nın Hindistan veliahtına yazdığı mektuptan (Hammer, "Memoir," 486).
12 Decei, Imp. otoman 181, 364, n. 2, 366.
13 Pek çok tarihçi islami hukukun sadece Kur'ân ve sünnete dayandığını iddia etti. İbn. Tamiyya gibi gelenekçiler Kur'ân'da yazan değişmeyen ilkelere ters düşen herhangi bir yazının günah dolu ve yanlış (bid'a) hatta sapkınlık olduğunu ileri sürdüler (Laoust, Ibn Taimiyya, 61, 80; Milliot, Droit, 105; Shaltût, Koran, 26-7, 52; Bianchi, "Fetvas", 172).
14 Bkz. Cantemir, Sistemul, 85-106; Fr. Buhl, "el-Kur'ân," EI-1, II, 1124-39; M. A. Draz, Initiation au Koran, Paris, 1951; Millot, Droit, 105; laoust, Ibn Taimiyya, 61-72; Khann, Maxims, 72; Schaht, Law and Justice, 565; Peters, "Djihad," 284; Tyan, "Djihad," EI-2 nin içinde, II, 551; Watt, "Jihâd," 90-1; Watt, Mahomet. Mekke, 48; Watt, Mohamet. Medine, 377, 389; Morabia, Gihad, 178­223. araştırma ve alıntıları yaparken kullandığım yayınlar: The Glorious Kur'an, yay. Abdullah Yusuf Ali, Lahore, 1973; Kur'ân-ı kerim ve Türkçe açıklamalı meali, hazırlayanlar: prof. Dr. Ali Özek (ve işbirlikçileri), Medine-i Münevvere, 1412/1992; Coranaul, traducere din araba: dr. Silvestru Octavian Isopescul, Cernauti, 1912 (Cluj-Napoca yeniden yayınladı, 1992); Le Saint Coran, Traduction et Commentaire de Mohammed Hamidullah, Nouvelle yayınları, Publiee par Amana Corporation, 1989.
15 Sünnet hakkında bkz. A. J. Wensinck, "Sunna," EI-1, III, 581-3; Khann, Maxims, 72; Morabia, Gihad, 224-75; Bravman, Arab Concepts, 159-60.
16 Hadis hakkında bkz. J. Robson, "Hadith," EI-2, III 24-30; J. Schacht, "A reevaluation of Islamic Tradition." Journal of the Royal Asiatic Society (Londra) (JRAS, 3-4, 1949, 143-54; I. Bercher, I. Goldziher, etudes sur la Tradition Islamique, Paris, 1952; Morabia, Gihad, 246-8, 269-75; Jefferey, "Islam," XII, n. 1; Tyan, "Methodologie," 81; A. J. Wensinck, Condordance et indices de la tradition musulmane, C. 8, Leiden: E. J. Brill, 1936-1988.
17 Watt, Mahomet. Medine, 389; Watt, "Christianity," 651-6.
18 Faraqui, "Ottoman Taxpayers," 5.
19 Kırımca resmi bir mektupta, Fatih Sultan Mehmet "Peygamberin sünnetini yerine getiren" olarak da adlandırılır." (Mehmet, Documente turc. , I, bel. 4).
20 Mokri, "Farman," 75-6.
21 Decei, "Sulhnâme," 122-4.
22 Örneğin; Bu, Bizans İmparatoru Heraclius'a gönderilen bir davette görülebilir (Hamidullah, Belgeler, bel. 15).
23 İdris Bitlisi, Hest Behist, ey. Nurosmaniye Kütüphanesi, no. 3209, f. 181 a (cf. Decei, Mircea, 143).
24 Maxim, "Capitulatiile," 58-62; Maxim, TRÎP, 146-51.
25 Düzdağ, Fetvâlar, no. 478; D'ohsson, Tableau, V, 73-4; Journal-Lepante, 52. Burada eski bir İngilizce versiyonunu alıyorum, Ebu's-su'ud, 85.
26 Morabia, Gihad, 286; Rechid, Islam, 384; Armanazi, Islam, 42, n. 1.

27 H. Kruse, "Notion of Siyar," JPHS, II, 1954, 16-25; Shaybai's Siyar, 3; Morabia, Gihad, 301-6; Shai Har-el, Ottoman-Mamluk, 8. Şeriat ve kanunun Osmanlı dönemindeki yasal temelleri hakkında bkz. Imber, Ebu's-su'ud, 3-64.
28 Hayatı hakkında bkz. J. Schacht, "Abu Hanifa", EI-2, I, 126-8; Özel, Hanefi, 11-3.
29 Küfe ve Bağdat'ta hukuki danışmanlık yapmıştır. Hayatı hakkında bkz. Ebu Yusuf, Kîtab, IX-XVI.
30 Ebu Yusuf Yakup, Le Livre de L'imp'öt foncier (Kitab el Karadi), Traduit et Annote par E. Fagnan, Paris, 1921. Ayrıca; karşılaştırma yapmak için Yahya Bin Adem'in "Toprak vergisi Kitab"'ını da kullandım (d. 818). (taxation in islam. C. I: Yahya bin Adem'in Kitab el harac eseri A. Ben Smesh tarafından çevrilmiş, giriş ve notları hazırlanmış ve baskıya hazır hale getirilmiştir, Gözden geçirilmiş İkinci Baskısı, Leiden: E. J. Brill, 1967, 23-109).
31 El yazmaları TKSMK'dadır, R. 615 (127 folyo el yazması 1094/1683 yılındaki uzun yolculukta yazılmıştır); SK, Lala İsmail 85. Birinci sayfasında şöyle yazar: sadrazam sabık Kara Mustafa Paşa'nın tevsiyesi üzerine tercüme eyledügi Kitab-I harâc-I Ebu Yusuf.
32 1241/1825 yılında basılan Türkçe çevirisini yeniden gözden geçiren J. Von Hammer es-Şeybanî'yi ilk kez "Hugo Grotius of İslam" diye adlandıran kişi olmuştur ("Jahrbücher der Literatur", Wien, c. 40 1827, 40, cf. Kruse, "treaties," 153; Shaybani's siyar, 56). Son olarak H. Kruse bu adı ünlü bir makalesinde kullandı (H. Kruse, "Die Begrundung der islamichen Volkerrechtslehre-Muhammed es-Şeybanî-"Hugo Grotius der Moslamen", Saeculum (Münih), 5, 1954, 221-41). Hayatı hakkında bkz. Morabia, Gihad, 289-90; Özel, Hanefi, 22-4; Shaybani's siyar, 26-38.
33 Çeviri, sadrazam ve şeyhülislam tarafından basılmasını kabul etmeyen III. Selime sunulmuştur. 1825'te sadece Ayntabî'nin çevirisi basılmıştır. Bkz. Es-Serasî'nin Şerh es siyerül kebir, türkçeye tercüme: Mehmet Münib Ayntabi, cild I-II, İstanbul, 1241/1825. pek çok kopyası İstanbul'da Süleymaniye Kütüphanesi'ndedir. Bir kopyası da sofya "Kiril ve Metodiu" kütüphanesindedir. Modern türkçeye çeviri girişmi es-Serasi, Siyer el Kebir'dir. İslam devletler hukuku, I. Cild. Çeviren: M. Said Şimşek ve I. Sarmus, İstanbul, 1980. bu eserden bazı pasjlar Fransızcaya A. J. Du Caurroy tarafından çevrilmiş ve Sunnî hukukla ilgili örnek bir makale de eklenmiştir (M. du Caurroy, "Legislation musulmane sunnite: rite hanefi," JA, IV, 12 (1848)-C. 2 (1853). Batı dillerinden birine yapılan en son çeviri M. Hamidullah'ındır (Muhammed ibn el Hasan es Şeybanî, Le Grand Livre de la Conduite de l'Etat (Kitab es siyer el kebir). Commente par as-Sarakhsî. Taduit par M. Hamidullah, Tome I-IV baskıları Türkiye Diyanet Vakfı) Ankara, 1989-1991.
34 The İslamic Law of Nations. Shaybani's Siyar, M. Khadduri tarafından giriş, notlar ve eklerle birlikte çevrilmiştir, Baltimore, Maryland, 1966.
35 Bkz. Meron, "Hanefi Texts", 73-119. On üçüncü ve on dördüncü yüzyıllarda kutsal savaş hakkındaki Anadolu yazılarını not edin (Şinsi Tekin, XIV. yüzyılda yazılmış gazilik tarikası "Gâziliğin Yolları" adlı eski bir Anadolu Türkçesi metni ve gaza/cihad kavramları hakkında." Journal of Turkish Studies/Türklük Bilgisi Araştırmaları (Harvard Üniversitesi) (JTS-TBA), 13 (1989), 139-204).
36 İnalcık, Ottoman Empire, 174-5; Tekin, "Gâziliğin Yolları," 139-204; Coles, Ottoman Impact, 30.
37 Khosrew, Hosrow, Hosrou ya da Hosrowa. Ölünceye kadar görevinde kalmıştır. Hayatı ve yaptıkları hakkında bkz. F. Babinger. "Molla Khosrew," EI-2, C. 33; Özel, Hanefi, 102-3; Meron, "Hanefi Texts," 115-6; repp, Müfti, 154-66; Shaw, Ottoman Empire, I, 144, Abel, "Djizya," 7.
38 Pek çok el yazması ve basılı kopyası İstanbul'da Süleymaniye Kütüphanesinde ve Sofya'da "Kiril ve Metodiu" Kütüphanesindedir. Molla Hüsrev'in Dürer el-hükkâm fî şerh gürer el-ahkâm, I-II, İstanbul, 1258/1842-1843.
39 Hüsrev, Dürer, I, 205-210.
40 J. Schacht, "al-Halebi,"EI-2, III, 90, Özel, Hanefi, 114-5.
41 F. Le Blanc Hackluya, Historie de l'Islamisime, Paris, 1892, 29-30; Schacht, Islamic Law, 112.
42 Bunlar El-Kudurî (d. 428/1037), El-Marginanî (d. 593/1197), Tac el Sari'a (d. 661/1263), Mac ed-Dîn (d. 683/1284), Muzaffer el-Dîn ibn Sa'dî (d. 692/1293) ve el-Nesafî (d. 710/1310) hakkındadır. (Milliot, Droit, 24).
43 Mehmed Tahir b. Mehmed Râhîmî, Tercüme-i mülteka'l-ebhür (TKSMK, E. H. 788; 1221/1806-1807 yılında 637 folyo elyazması kopyalandı.).
44 Mehmed b. Mehmed Efendi Mevkuvati, Tercüme-i Mültekâ'l-ebhür (TKSMK, A 892 360 folyo elyazması, TKSMK, A, 892). Mültekâ'l-ebhür'ün pek çok elyazması kopyası İstanbul'da Süleymaniye Kütüphanesindedir. (Örneğin, SK, Nazif ef, 8).
45 M. Mevkuvati, Şerh-i Mülteka'l Ebhür, Cild I-II, İstanbul, 1254 (1838-1839) "Kiril ve Metodiu" da Sofya'da on sekiz basımından biridir. Son baskısı İbrahim Halebi'nin, Şerh-i Mülteka'l Ebhür (Mevkufat), tercüme ve açıklamalar Nedim Yılmaz, Cild 1 -4, İstanbul, 1993. dokuzuncu bölüm siyerle ilgilidir (ibidem C. 2, 559-628).
46 Halebi, Mülteka, I, 336-8 (1254/1838-1839 basımında).
47 I. M. d'Ohsson, Tableau General de l'empire Ottoman, C. I-VII, Paris 1784-1824. Lois Millot d'Ohsson'u Mültekâ'l-ebhür'ün çevirisinde eserin; dini, sivil, siyasi, askeri, suça ait kanunnamelerin toplamı olduğunu ileri sürerek, orijinalini bozduğu için eleştirir (Millot, Droit, 24). Sonraları, F. A. Berlin ve M. Du Caurroy El-Halebî'nin eserini, İslami hukuk hakkında kendi çalışmalarını yazarken bol bol kullanmışlardır. (F. A. Berlin ya da M. Berlin), Etude sur la propriete fonciere en pays musulman et specialement en Turquie, Paris, 1862; M. Du Caurroy, "Legislation Musulmane sunnite: rite hanefi", JA, IV, 12 (1848)-C. 2 (1853).
48 Fetvalarla ilgili genel açılardan kullandığım kaynaklar: Sertoğlu, ROTA, 106 (fetva); U. Heyd, "Some Aspects of the Ottoman Fetva". BSOAS, XXXII, 1, 1969, 35-36; Hilmar Kruger, Fetwa und Siyar, Wiesbaden, 1978; Gerber, Ottoman Law, 79-112 (bölüm 3: "The Fetva in the Legal System"); E. Tyan, J. R. Walsh, "Fatwâ," EI-2, II, 866-7 (J. H. Walsh'in II. Ottoman Empire,); Imber, Ebu's-su'ud, 24-64 (Bölüm: "The Law: shari'a and Quanun").
49 Fetva, Colin İmber tarafından "Osmanlı yasal belgelerinin üç ana kategorisinden biri", olarak tanımlanır; diğer ikisi padişah fermanları ve hakimler tarafından yayınlanan şahadetnamelerdir (Imber, Ebu's-su'ud, 51-5); İnalcık, Ottoman Empire, 173-4.
50 En son zamanlarda olanları J. H. Walsh ve R. C. Repp. Arasındadır. Müftülük ve şeyhülislamlık kurumları hakkında bkz. E. Tyan, J. R. Walsh, "Fatwâ," EI-2, II, 866-7 (J. H. Walsh'in II. Ottoman Empire); J. H. Kramers-R. W. Bulliet, R. C. Repp, "Shaykh al-Islâm, "EI-2, IX, 399-402 (R. C. Repp, Osmanlıda şeyhülislam hakkında). On altıncı yüzyılda müftülük için bkz. R. C. Repp, The Mufti of Istanbul. A Study in the development in the of the Ottoman Learned Hierarchy, Oxford Universitesi basımı, 1986.
51 Gerber, Ottoman Law, 79-88.
52 II. Mehmed'in Kanunnamesinde (Turski izvori za istoria na pravate v bulgarskite zemli, I, bas. D. Galabov, Sofya, 1961, 11).
53 Repp, "Shaykh al-Islam," 402; Gerber, Ottoman Law, 79-112. Son cihad fetvası I. Dünya Savaşı sırasında yayınlanmıştır (1914-1918) (Pakalın, Sözlük, I, 291; Maxim, CTO, bel. 34; Uzunçarşılı, İlmiye, 203). Hıristiyan devletlerde savaşa karar verdiklerinde papalığın saçmalıkları ve kutsal savaş ilanları da aynı amaca hizmet ederdi (Brummet, Ottoman Seapower, 7). Avrupalı gözlemciler fetvaların bu rolününde altını çizerler (D'Ohsson, Tableau, V, 71; Castellan, Moeurs, I, 9­10).
54 Sertoğlu, ROTA, 106; Heyd "Fetva," 35-36. J. R. Walsh "hiçbir zaman otoriteden gelen celpler tarafından desteklenmediğini" söyleyerek hata yapmıştır (Walsh, "Fetwâ," 867).
55 Orijinal fetvalara, İstanbul'da Topkapı Sarayı Müzesi Kütüphanesi'nde ve Süleymaniye Kütüphanesi'ndeki fetva koleksiyonlarının sayfaları arasında rastladım. Bu koleksiyonların yapısı hakkındaki detaylar için bkz. Krüger, Fetwa, 136-9.
56 Örneğin: Defter-i Sukuk (TKSMK K. 778); Siyaset mute'allik fetvalar (siyasetle ilgili fetvalar) (TKSMK, H. 1650); Fetvava fi hakk-i musâdere (ele geçirme hakkıyla ilgili fetvalar) (TKSMK, B 107).
57 Zenbilli Ali Efendi 1503-1525-6 yılları arasında ölene kadar şeyhülislamlık yapmıştır. Fetava-i Ali ef. El yazmalarına başvurdum; ama İstanbul'da Süleymaniye Kütüphanesi'nde üç tane daha var.
58 Ebusuud Efendi (989-982/1492-1574) otuz yıl boyunca 1545 ve 1574 yılları arasında şeyhülislamlık yapmıştır. Osmanlı şeyhülislamlarının en büyüklerinden biri sayılır. Fetvaları on yedinci ve on sekizinci yüzyıllar boyunca model alınmıştır (Repp, Mufti, 272-304; Hasan Basri Erk, Meşhur Türk Hukuçuları (Celebres jurites turcs), Istanbul, f. a. , 117-39; Shaw, Ottoman Empire, I. 139; Özel, Hanefi, 120). Bazı fetvalar M. E. Düzdağ, F. Selle ve A. Akgündüz (M. E. Düzdağ, Şeyhülislam Ebusuud Efendi Fetvalar Işığında 16. Asır Türk Hayatı, İstanbul, 1983; Friedrich Selle, Prozessrecht des 16. Jahrhunderts im Osmanichen Reich. Auf grund Schichülislame Ebüssuud und anderer unter des Regierung des Sultans Süleiman des Prâchtingen, Otto Harrassowitz, Wiesbaden, 1962 Osmanlı kanunnameleri, IV, 40-100).
59 Üç el yazmasına başvurdum: Fetava-İ Yahya Efendi (SK, Hamidiye 601: Bâb El-Usr Ve El-Harâc, f. 12a-16b; Kitab es-Siyer, f 17a-21b; zımmiler hakkında, f. 21b-25b); Fetava-i Yahya Efendi (TKSMK, A 788); Fetava-i Mükerizade Yahya Efendi (PRUL, GYC, 2389 Y, 1798 elyazması).
60 Fetva koleksiyonlarının el yazmaları Princeton Üniversitesi Kütüphanesinde korunmaktadır: Fetava-i Ali Efendi (PRUL, GYC, 2509Y, MSS OF 1183/1769, 286 folyo; 1456Y; 3027Y; NSC, 1014. ayrıca, Fetava-i Ali Efendi (TKSMK, M. 378 223 folyo elyazması) fetvaları on dokuzuncu yüzyılda da basılmıştır (Fetava-i Ali Efendi, Ali Çatalcalı Şeyhüislamdan toplayıp tertip eden: Salih İbn. Ahmed El-Kefevi, İstanbul, basımları 1245/1829, 1258/1842, 1278/1862, 1283/1866, 1311/1893; Ali Efendi Fetava, İstanbul, 1324-1325/1906-1907), ve modern tükçede (Şeyhülislam Ali Efendi Fetvaları, müellifi: Salih İbn. Ahmed El-Kefevi, Osmanlıcadan sadeleştiren: Nevhel Dinç, yer ve zaman bilinmiyor.).
61 Fetava-i Ankaravi, İstanbul, 1281/1864-5.
62 Bir el yazması PRUL, GYC, 3762 Y: Kitab es-siyer, f. 17a-18a. Daha çok basılanlar: Fetava-İ Feyziyye Maan Nükul, Şeyhüislam Feyzullah, İstanbul, 126/1850, Feyzullah Efendi, Fetava-i Feyziyye, İstanbul, 1324-25/1906-1907.
63 Yayınlanan fetvaları: Abdurrahin Efendi, Fetava, İstanbul, 1243/1827; Abdürrahim Menteşizade, Fetava-i Abürrahim, Dar üt Tabaat ül-Mamuret üs-Sultaniye, C. I-II, 1243/1847.
64 El yazmaları. Fetava-i Abdullah Efendi (TKSMK H. 173); Behçet Ül-Fetava ya da Fetava-İ Abdullah Efendi El-Yenişehir (Macaristan Akadrmi Kütüphanasi, Budapeşte, Török Qu. 18). Yayınlanan fetvaları: Behçetülfetava Maan-Nükul, Ebülfazl Abdullah. Tertip eden: Mehmed Fikkiy Ül-Ayni, İstanbul Marbaa-i Amire1266/1849. ; 2. bas. 1289/1872.
65 Süreyya, Sicill-i Osmani, III, 509; Süreyya, Sicill-i Osmani (bas. 1996), C. 1, 251.
66 Fetava-İ Ali Akkirmani (TKSMK, A 842, 458 folyo el yazması, 203*124, nesih). Bu derviş Mehmed B. Hasan İstanbuli tarafından 1040/1630-1631 yıllarında toplanan Akkirmani tarafından yayınlanan fetvaları içeren bir koleksiyondur (mecmu'a). Araştırmamız için enönemli olan bölümü Kitab Es-Siyer'dir, f. 94b-108b. Diğer el yazmaları: Fetava-İ Akkirmani Maa Üskubi (SK, hkm. 405; 397 folyo el yazması, nesih, Kitab es-Siyer, f. 87a-98b; Fetava-İ Akkirmani (SK, M. hafid ef. 98, 206 folyo el yazması, talik; Millet Kütüphanesi, İstanbul, Murad Moll, 1118; Beyazıt Devlet, Veliyyüddin, 1470, 1471. Ayrıca Konya'da da bir el yazması vardır.
67 Selaniki, Tarih, Cronici turc'ten. I, 367.
68 Miron Costin, Letopiset, 102; Danişmend, OTKronolojisi, III, 530.
69 Veliman, Documente turc. , bel. 11. imam Mahmud Efendi 1125-1126/1713-1714 yılları arasında görev yaptı. (Danişmend, OTKronolojisi, IV, 533).
70 Veliman, Documente turc. , bel. 24.


Abel, "Djizya" = A. Abel, "La Djizya: tribut ou rançon?" Studia Islamica (Paris) (SI), XXXII, 1970, 3-21.

Ebu Yusuf, Kitab = Abou Yousuf Ya'koub, Le Livre de l'impöt foncier (Kitab el-harac), Traduit et annote par E. Fagnan, Paris, 1921.

Akgündüz, Osmanlı Kanunnameleri = A. Akgündüz, Osmanlı Kanunnameleri ve Hukuki tahlilleri. 1-9 kitap, Fey vakfı İstanbul, 1990-1995.

Armanazi, Islam = Necib Armanazi, L'Islam et le driot international, Paris, 1929.

Bianchi, "Fetvas" = M. Bianchi, "Recueil des fetvas, ecrit en turc et en arabe, par Hafız Muhammed bin Ahmed bin Elçi Mustafa bin El-Kudusi" Journal Asiatique (Paris) (JA). IV, 1824, 171­85.

Bravman, Arab Concepts = M. M. Brawmann, the Spiritual background of early İslam. Studies in Ancient Arab Concepts, Leiden: E. J. Brill, 1972.

Brummet, Ottoman Seapower = Palmira Brummet, Ottoman Seapower and Levantine Diplomacy in the Age of Discovery, New York Devlet Üniversitesi yayınevi, 1994.

Cambridge history of Islam = The Cambridge University of Islam. C. 1 The Central Lands; C. 2: Further Lands. Islamic Society and Civilisation, A. K. S. Lambton üniversite yayınevi, P. M. Holt tarafından hazırlandı B. Lewis, Cambridge, 1970.

Cantemir, Sistemul = Dimitirie Cantemir, Sistemul sau îtocmirea relgiei muhammdane (Muhammedî dinin sistemi), yay. Virgil Cândea, Bükreş, 1977 (opere Complete'deki orijinal metniyle yeniden toplandı, VIII, Tom II, Bükreş, 1987).

Cardahi, Droit = Choucri Cardahi, "La Conception et la pratique du droit internation prive dans l'Islam (etude juridique et historique)". Recueil des cours. Academie de Droit International (Paris) (RdC), 60, II, 1937, 511-650.

Castellan, moeurs = A. L. Castellan, Moeurs, usuages, costumes des Othamans et Abrege de leur Historie, I-II, Paris, 1812.

Courroy, "Legislation" = M. du Caurroy, "Legislation musulmane sunnite: rite hanefi." JA, IV/12, 1848-c. /2 (1853).

Chaygan, Essai = M. Chaygan, Essai sur l'historie de droit public musulman aux premiers siecles de sa formation. Doktora tezi, Paris, 1934.

Coles, Ottoman Impact = P. Coles, The Ottoman Imact on Europe, Londra, 1968.

Cronici turc. I = Cronici turcesti privind Tarile române. Extrase C. 1. böl. XV-mijlocul böl. XVII, yay. Mihail Güboğlu ve Mustafa Mehmet, Bükreş, 1966.

D'Ohsson, Tableau = Ignace Mouragea d'Ohsson, Tableau general de l'empire Ottoman, C. I-VII, Paris, 1784-1824.

Danişmend, OT Kronolojisi = İ. H. Danişmend, İzahlı Osmanlı Tarihi Kronolojisi, C. 1 -5, Türkiye Yayınevi, İstanbul 1947-1948 (1971'de yeniden basıldı).

David, Droit = Renee David, les Grands systemes de droit contemporians, Septieme yayınevi, Dalloz, Paris, 1978.

Decei, RRO = A. Decei, Relatii româno-orientale. Culegere de Studii, Bükreş, 1978.

Decei, "Sulhname" = A. Decei, "Tratatul de pace-sulhname-încheiat între sultanul Mehmed al II-lea si Stefan cel Mare la 1479" Romanya tarihinin yeniden gözden geçirimi (Bükreş) (RIR), XV, 1945, cilt IV, 465-494 (ayrıca Decei de, RRO, 118-39).

Decei, Imp. otoman = A. Decei, Istoria Imperiuli otoman pâna la 1656, Bükreş, 1978.

Decei, "Mircea" = A. Decei, "expeditia lui Mircea cel Batran îmotriva acîngiilor de la Karinovasi (1393)." In: Decei, RRO, 140-55 (Fransızcası Revue des etudes Roumanies (Paris), I, 1953, 130-51).

Düzdağ, fetvalar = M. E. Düzdağ, Şeyhülislam Ebussuud Efendi Fetvalar Işığında 16. Asır Türk Hayatı, İstanbul, 1983.

EI-1 = The Encyclopedia of Islam, I-IV, bas. H. Th. Houstsma, R. Basset, T. W. Arnold, Leyde, 1913-1936.

EI-2 = The Encyclopedia of Islam/Encyclopedie de l'Islam, nouvelle yayınevi, B. Lewis, Ch. Pellat, J. Schacht, Paris-Leyden: E. J. Brill, I-X, 1960-1999.

Faruki, "Ottoman Taxpayers", = Süreyya Faruki, "Political activity among Ottoman Taxpayers and the Problem of Sultanic Legitimation (1570-1650)." Journal of the economic and te social history of Orient (Leiden) (JESHO), XXXV, 1, 1992, 1-39.

Gerber, Ottoman Law = Haim Gerber, State, Society and Law in Islam. Ottoman Law in Comperative perspective, New York Devlet Üniversitesi Yayınevi, 1994.

Hamidullah, Conduct = Muhammed Hamidullah, Muslim Conduct of the State, dördüncü baskı, Lahor, 1953 (birinci baskı 1941-422de).

Hammer, "Memoir" = J. De Hammer, "Memoir on the Diplomatic relations between the courts of Dehli and Constantiople in the sixteenth and the seventeenth centuries." Transactions of the Royal Asiatic Society of the Great Britain and Ireland (Londra), II, 1830, 462-487.

Imber, ebu's-su'ud = Colin Imber, ebu's-su'ud. The Islamic legal Tradition, Stanford Üniversitesi Yayınevi, Stanford, Kaliforniya, 1997.

İnalcık, Ottoman Empire = Halil inalcık, Ottoman Empire. The Classical Age. 1300-1600, Norman Itzkowitz ve Colin Imber tarfından çevrilmiştir, New York, Washington, 1973.

Jeffrey, "Islam" = Arthur Jeffrey, The Political Importance of Islam". Journal Of neareast Studies (JNES), I, 4 Ekim 1942, 383-95.

Journal-lepante = Journal de la Batillede lepante, presente et commente par François Granier, Paris, 1956.

Han, Maxims = Inamullah Han, Maxims Of Muhammed, Karaçi (tarih bilinmiyor).

Kramers, Droit islamique" = J. K. Kramers, "Droit de l'Islam et droit islamique." Doğu İslam hukuku Tarih Arşivleri (Brüksel) (AHDO), I 1937, 401-14.

Kruse, "Treaties" = Hans Kruse, The islamic doktrine of international teraties." The Islamic Quarterly (Londra) (IQ), I 3 (1954), 153-8.

Laoust, Ibn Taimiya = H. Laoust, Contribution 'al'etude de la methodologie canonique de Takî-d-Dîn ahmed b. Taimiyya, Kahire 1939.

Maxim, CTO = M. Maxim, Culegere de texte otomane. C. I. Izvoare Documantare si Juridice (böl. XV-XX), Bükreş Üniversitesi, 1974.

Maxim, "Captulatiile" = M. Maxim, "Din istoria retiilor romano-otomane-"Captulatiile". Anale de istorie (Bükreş) (AI), XXVIII, 6, 1982, 34-68.

Maxim, TRÎP = Mihai Maxim, Tarile Romane si Aınalta Poarta. Cadrul juridic al relatiilor romano-otomane în evul mediu, Bükreş, 1993.

Mehmet, Documente turc. I = M. A. Mehmet, Documente turcesti privind istoria Românei. C. I (1455-1774), Bükreş, 1993.

Mokri, "Farman" = M. Mokri, "Un Farman de sultan Heyin BâyGâra recommandtla protectiond'une ambassade ottomane en Khorasan en 879/1479". Turcica. Revue des etudes Turques (Paris, Löven, Stazburg), V, 1975, 68-80.

Meron "Hanefi Texts" = Ya'kov" Meron, "The Development of legal Thoughtin hanefi Texts." SI, XXX, 1969, 73-119.

Millot, Droit = Lois Millot, Introduction'a l'eetude du droit musulman, Paris, 1953.

Miquel, Geographie humanie = Andre Miquel, La geographie humanie du monde musulman jusqu'au milieu de 11e siecle. Geographie et geegraphie humanie dans la litterature arabe des origines'a 1050, Paris, La Haye, Mouton, 1967.

Miquel, Islam = Andre Miquel, L'ıslam et sa civilisation (VII-XX siecle), Paris, 1977 (Romence, C. I-II, Bükreş, 1995).

Miron Costin, Letopiset = Miron Costin, Letopisetul Tarii Moldovei de la Aron voda încoace, Miron Costin de, Opere, bas. Eleştiren: P. P. Panaitescu, Bükreş, 1958, 41-201.

Morabia, Gihad = Alfred Morabia, La notion de gihad dans l'Islam mediveal (orijinalleri el-Gazali'de), tez...., Paris, 1975.

Özel, İslam hukuku = Ahmet Özel, İslam Hukukunda Ülke Kavramı. Dar ül İslam. Dar ül-harb, İstanbul, 1988.

Özel, Hanefi = Ahmet Özel, Hanefi Fıkıh Alimleri, Ankara, 1990.

Pakalın, Sözlük = Mehmet Zeki Pakalın, Osmanlı Tarih Deyimleri sözlüğü, C. I-III, ikinci basılış, İstanbul, 1971.

Peters, "Djihad" =Rudolf Peters, "Dijhad: War of aggresion or Defense?" bilim akademisi makalesi Götingen. Leh Tarihi Sınıfı (götingen) (AAWG), 98, 1976, 282-289.

PRUL, GYC.: Princeton Üniversite Kütüphanesi, Az bulunan kitaplar ve özel koleksiyonlar bölümü, Garet Yahuda koleksiyonu.

PRUL, GYC, 1459Y: Çatalcalı Ali efendi, Fetava, f. 57b-58b (Kitab es-Siyer).
PRUL, GYC, 2496Y: Minkarizade Yahya, Fetava-yı Ata'iye, f. 27-50 (Kitab es-Siyer).

PRUL, GYC, 3762Y: Feyzullah Fetava, f. 17a-18a (Kitab es-Siyer).
Rechid, "Islam" = Ahmet Rechid, "L'Islam et le droit des gens." RdC, 60, II, 1937, 375-504.

Redhouse = Redhouse yeni Türkçe-İngilizce Sözlük/New Redhouse Turkish-English dictionary, on ikinci bas., İstanbul, 1991.

Repp, Müfti = R. C. Repp, The Müfti of Istanbul. Osmanlı hiyerarşisinin gelişimiyle ilgili bir çalışma, Oxford Üniversitesi, 1986.

Savvas-Pasa, Droit musulman = Savvas-Pasa, etude sur la theorie du droit musulman, Marchal et Billiard, Paris, 1892, 1898.

Schacht, Law and Justice = Joseph Schacht, "Law and Justice". In. Cambridge İslam Tarihi, II, 539-68.

Schacht, Islamic Law = Joseph Schacht, An Introduction to Islamic Law, Oxford, 1964.

Selaniki, Tarih = Selaniki Muftafa Efendi, Tarih-i Selaniki, I (971-1003/1563-1595); II (1003­1008/1595-1600 hazırlayan Prof. dr. Mehmed İpsirli, İstanbul, 1989; Tarih-i Selanki Mustafa efendi, İstanbul 1281/1864 (örnekler Cronici turc'te I, 357-98).

Serasi, Şerh = es-Serasi, Şerh es-siyerul Kebir, tükçeye tercüme: Mehmet Munib Ayntabi, C. I-II, İstanbul, 1241/1825.

Sertoğlu, ROTA = Mithat Sertoğlu, Resimli Osmanlı Tarihi Ansiklopedisi, İstanbul, 1958.

Shai Har-El Ottoman-Mamluk = Shai Har-El, Struggle for Domination in the middle East. The Ottoman-Mamluk War. 1485-91, E. J. Brill, Leyden, New York, Köln, 1995.

Shaltût, Koran = Jihad in the Mediveal and modern Islam... The Treatise "Koran and Fighting" son şeyh el-azharın, Mahmud Shaltût, Rudolph Peters tartından çevrilmiş ve yenilenmiştir, Brill: Leyden, 1977, 26-79.

Shaw, Ottoman Empire = Stanford Shaw, History of Ottoman Emipre and Modern Turkey. Cilt I: Empire of the Gazi's: The Rise And the Dicline of Ottoman Empire. 1280-1808, Londra, New York, Melbörn, 1976.

Shaybani's siyar = The İslamic Law Of Nations. Shaybani's siyar, giriş, notlar ve eklerle birlikte M. Khadduri tarafından çevrildi, Baltimor, Maryland, 1966.

Shaybani, Kitab as-Siyar = Muhammed ibn el-Hasan es-Şehbani, Le Grand Livre de la Conduite De l'etat (Kitab Es-Siyer ül-Kebir). Commente par. as-Saraksi. Traduit par M Hamidullah, Tome I-IV, baskılar Türkiye Diyanet Vakfı, Ankara, 1989-1991.

Sourdel, Islamul clasic = D. Sourdel, J. Sourdel-Thomine, Civilizatia Islamuli Clasic, C. I-III, Bükreş, 1975.

SK = Süleymaniye Kütüphanesi, İstanbul.

SK, Hkm. 405: Fetava-i Akkermani Ma'a Üskubi, f. 87-99.

SK, Süleymaniye 95: Fetava-i Ebussuud, f. 85-89.

SK, Hamidiye 601: Fetava-i Minkirizade, f. 12-25.

SK, Esad ef. 3375: Mu'âhadat ve münsâ'at ve mukarrarat.

SK, Fatih 2390: Fetava-i Ali efendi, f. 73-78.

Süreyya, Sicilli Osmani = Mehmed Süreyya, Sicilli Osmani. Osmanlı Ünlüleri. Tarih vakfı yurt Yayınları, C. 1-6, İstanbul, 1996. Osmanlıdaki baskısı: Mehmed Süreyya, Sicill-i Osmani (Osmanlı Ulusal Biyografisi). İstanbul 1308/1890-1315/1897, I-III, Gregg International Publishers Tarafından yeniden basıldı, Westmead, İngiltere, 1971.

TKSMK = Topkapı Sarayı Müzesi Kütüphahesi. İstanbul.

TKSMK, A 842: Fetava-i Ali Akermani.

TKSMK, H. 1650: Siyasete mu'tealik fetvalar, 16f.

TKSMK, B. 107: Fetava fi Hakk-i Musadere, 9 f.

Tyan, "Methodologie" = E. Tyan, "methodlogie et sources de droit en islam." Studia Islamica (Paris), X, 1959, 79-111.

Uzunçarşılı, İlmiye = İ. H. Uzunçarşılı, Osmanlı Devleti'nin İlmiye Teşkilatı, Ankara, 1965.

Veliman, Documente turc. = Valeriu Veliman, Relatiile romano-otomane. (1711-1821).

Watt, Mahomet-Medine = W. Montgomery Watt, Mahomet a la Medine, Paris: Payot, 1959.

Watt, "Jihad" = W. Montgomery Watt, "The Significance of Theory of Jihad. "AAWG (Arabi ve islami Bilimler kongresi Götingen, 22 Ağustos 1974), 98 (1976), 390-4.

Watt, "Chiristianity" = W. Montgomery Watt, "The Chiristianity critized in the Qur'an." Atti del Terzo Congresso di Studi arabi e islamci, Napoli, 1967, 651-656.

Yusuf, "Shari'a" = S. M. Yusuf, "The Supremacy Of Shari'at Law in islamic Society." The İslamic Quarterly (Londra), 1-2, 1978.

Paylaş |                      Yorum Yaz - Arşiv     
2097 kez okundu

Yorumlar

Henüz yorum yapılmamış. İlk yorumu yapmak için tıklayın