• Anasayfa
  • https://www.facebook.com/tarihtarihcemiyeti/
  • https://twitter.com/ttcemiyeti
TAVSİYE KİTAP
60.000'lik Tarihi Fotoğraf Arşivi
Cengiz İstilası / Yrd. Doç. Dr. H. Ahmet Özdemir

Cengiz'in ilgisini doğrudan İslâm dünyasına çeken olayların ilki, Hârizm (Harezm) diyarından giden üç tüccarın Cengiz'e mal satma girişimleridir. Tüccar kesimi Moğollara sık uğramaz, uğrayınca da her türlü kumaşı çok pahalıya satma imkanı bulurdu.1 Bu sebeple Ahmed Hocendi,2 Emir Hüseyin oğlu3 ve Ahmed Balçıh4 adındaki üç tüccar, Cüveynî'ye göre5 yanlarına sırmalı elbiseler, değerli kumaşlar ve satılabilecek daha başka şeyler alarak doğuya doğru yola çıkmışlardı.6

O sıralarda Cengiz Han, bütün bölgeleri asilerden ve haydutlardan temizlemiş, yollara "karakçi" ler7 yerleştirmişti. Bunların görevi, yoldan geçen tüccarın güvenliğini sağlamak, taşıdıkları mallardan Han'a layık olanları ona götürmekti.8

Bu üç tüccarın malları da, nöbetçi karakollardan birinde arandı. Balçıh'ın mallarını beğendiler ve onu alıp Han'ın huzuruna çıkarttılar. Denkler açılıp fiyatlar sorulunca Balçıh, 10 veya 20 dinarlık şeylere 3 baliş9 istedi.10 Buna çok sinirlenen Cengiz Han'ın "Bu adam bizim hiç kumaş görmediğimizi mi sanıyor? Gidin hazineden kumaşlarımızı getirin de gözü kumaş görsün." dedi. Gidip hazineden kıymetli kumaşlar getirerek tacire gösterdikten sonra mallarına el koydular ve kendisini de tutukladılar. Sonra arkadaşlarını getirdiler. Kumaşların fiyatı ısrarla sorulmasına rağmen söylemeyip "Biz bunları Han'a hediye olarak getirdik." dediler. Bu hareket, Cengiz'in hoşuna gitti. Altın sırmalı elbiselere birer kese altın, diğer elbiselere de birer kese gümüş vermelerini emretti. Sonra Ahmet Balçıh'ı çağırarak onunkileri de aynı fiyattan satın aldı. Hepsine ikramda bulundu. Cüveynî'ye göre Müslüman olduklarından kendilerine beyaz ve temiz keçeden çadırlar kurdular.11 Bu karşılaşma Cengiz'in İslâm alemine olan ilgisinin artmasına sebep oldu.12

Orta Asya'ya ayak basan Müslümanlar, ilk fetihlerden itibaren Çin'e göz dikmişlerdi. Hattâ Haccac, Sind fatihi Muhammed b. Kasım'la, başarılı rakibi Kuteybe'ye "hangisi Çin'e önce ayak basarsa onu Çin valisi yapacağını" vaad etmişti.13 Yüzyıllar sonra Muhammed Hârizmşâh (Harezmşah), işte bu idealin peşine düşmüştü. İmadülmülk Taceddin Debir-i Cami'nin aktardığına göre konuyu erkanıyla tartışmaya açmıştı. Hattâ uzaklığına ve harekat zorluğuna dair söylenenler bile onu fikrinden döndürememişti.14 Cüzcani, bunları 617/1220 tarihinde Tulek Kalesi'nde öğrenmiştir.15 Öyleyse Hârizmşâh'ın Çin'le 1214-1215 yıllarıda ilgilenmeye başlamıştır. Bu tarih, yaklaşık olarak Pekin'in Cengiz tarafından zapt edildiği tarihtir (1213 veya 1215).16

Hârizmşâh haberin doğruluğunu araştırmak üzere Seyyid Bahaeddin Razi başkanlığında bir heyeti Çin'e gönderdi. Cengiz hâlâ Çin'de idi. Heyetin izlenimlerini, Tabakât-ı Nâsırî müellifi, bizzat heyet başkanından dinleyip17 aktarmıştır.18 Razi'nin ifadesine göre, heyet, Tamgaç (Pekin) sınırında uzaktan kar kaplı bir tepe zannettikleri yığının, aslında öldürülmüş insanların kemikleri olduğunu öğrenmiş, insan yağından simsiyah kesilen toprak üstünde üç menzil ilerlemiş, ancak bu üç menzillik mesafeyi kat ettikten sonra kuru bir zemine ayak basabilmişlerdi. Bu defa da, çürüyen insan cesetlerinden yayılan ve âdeta mikrop saçan ağır kokudan birçok insan ve hayvanın ölmesi faciasıyla karşılaşmıştı. Heyet üyelerinden bazılarını da aynı acı son bekliyordu. Her tarafta dehşet veren bir tahribat gözleniyordu. Tamgaç kapısında, şehir zapt edildiği gün Moğolların eline düşmemek için kendilerini surlardan aşağıya atarak ölen 20 bin bakireye ait dağ gibi kemik yığını olduğu gibi duruyordu.19

Cengiz Han, Hârizm elçisini hoşnutlukla karşıladı, hattâ iltifat etti. Bunun sebebi, Cengiz'in ticari faaliyetlere verdiği önemdi. Göçebeler için yerleşik kavimlerle ticaret yapmak mühimdi ve en çok da giyecek mallarına ihtiyaç duyulurdu.20

Cengiz en azından şimdilik dostluktan yanaydı. Ticaret kervanlarının güven içinde gidip gelmesine müsaade edilmesini istiyor, kendisi de bunu sağlayacağına söz veriyordu.21 Daha sonra gönderdiği elçileri de benzer mesajlar iletmişlerdir.22 Hârizmşâh'ın elçilik heyetine karşılık Cengiz de bir elçilik heyeti gönderdi. Cengiz'in elçilik heyetinin başında Hârizmli Mahmud, Buhârâlı Ali Hoca ve Otrarlı Yusuf Kenka vardı.23 Heyet, Hârizmşâh'a pahalı hediye olarak Çin dağlarından çıkarılmış ve ancak arabayla taşınabilen deve hörgücü iriliğinde bir altın külçesi, yine maden külçeleri (D'ohsson'a göre gümüş24), yeşim parçaları, hutüvv25 boynuzları, keçi, misk, akik taşları, Torku26 denilen beyaz deve tüyünden dokunmuş kumaşlar götürüyordu.27

Hârizmşâh, Cengiz'in elçilerini 1218 baharında, Irak dönüşünde Maveraünnehir'de28 kabul etmiştir.29 Heyetin, başlangıçta kullandığı iltifat dolu ifadelerinin sonunda, Cengiz'e atfen sarf ettiği şu sözler Hârizmşâh nezdinde infial uyandırmıştır: "Seni en kıymetli oğlumla bir tutuyorum!,"30 Hârizmşâh, heyet üyelerinden Hârizmli Mahmut'la ertesi gece bir görüşme yaptı.31 Sultan, Cengiz'in Çin'i zapt edip etmediğini öğrenmek istiyordu. Bu belki de bir sınama idi. Çünkü Hârizmşâh gibi bir sultanın böylesi olaylardan haberdar olmaması herhalde düşünülemez. Nitekim Hârizmli tacir cevabında bunun doğru olduğunu, böyle şeylerin gizlenemeyeceğini ve Sultan'ın yakında bunu kesin bir biçimde öğreneceğini belirtmiştir.32 Bu ukalaca cevap üzerine, Hârizmşâh bir anda parladı. Ancak Mahmut'un onu yatıştırmak için söylediği iltifatkâr sözler karşısında sakinleşti.

Harizmşah'ın, heyetin Cengiz'e atfen söylediği "Hârizmşâh'ı en kıymetli oğullarıyla bir tutmak" ifadesine öfkelendiği anlaşılıyor.33 Cengiz'in başarılarının, ona kendisine "oğlum" şeklinde hitap etme hakkı vermediğini, bunun herkesin bildiği gibi tâbiyyet anlamına geleceğini söylemesi bunu gösteriyor. Hârizmli tacirin Sultan'ın tavrından korktuğu açıktır. Hârizmşâh'ın Cengiz'in ordularına dair sorusuna "Sultan'ın milletlerine, hesapsız kuvvetlerine karşı Cengiz'in ordusu, bir süvari müfrezesi karşısında basit bir atlı yahut gecenin karanlığında bir duman gibi34 kalır."35 şeklinde yanıltıcı bir cevap vermiştir. Sonuçta Cengiz'in teklifi olumlu bulunarak iki ülke arasında ticaretin geliştirilmesi konusu onaylanmıştır.

Otrar Fâciası

Moğollarla Hârizmşâhlar ve İslâm alemi arasındaki tatsız olayların başlangıç noktasını teşkil eden Otrar36 faciası, işte bütün bunlardan sonra vuku bulmuştur.

Otrar faciasına sebebiyet verecek kervan, Moğol ülkesinden elçilerle aynı zamanda hareket ederek, elçiler Hârizm ülkesinden ayrıldıktan kısa bir zaman sonra Sultan Muhammed'in memleketinin hududunda bulunan Otrar şehrine varmış olmalıdır.37 Nesevî kervanın başında bulunan dört tüccarın adını şöyle sıralar: Ömer Hoca Otrari, Hammal Meraği, Fahreddin Dizekî Buhârî ve Emîneddin Herevî.38 Cûzcânî'ye göre yanlarında altın, gümüş, Çin ipeklileri, torku kumaşları, kunduz, samur kürkleri, İbrişim, Çin ve Tamgaç diyarının nadide emtiaları ile yüklü 500 kadar deve vardı.39 İbnü'l-Esir de kervandakilerin elinde çok miktarda eritilmiş altın ve gümüş külçeleri olduğunu teyit ediyor.40 Kervanda Cüveynî ve Reşidüddin'e göre41 450, Ebü'l-Ferec'e göre42 400 kişi bulunuyordu. Cüveynî, kervana katılanların dini kimliğine değinmez.43 Bunu belirten Reşidüddin'dir.44 İbnü'l-Esir, ise kervandakilerin Türklerden ve özellikle tüccarlardan oluştuğunu belirtir.45 Kervana katılanların tamamı, Cengiz Han'ın, emri üzerine oğulları, komutanları ve emirleri tarafından seçilmiş tüccarlardı.46 Hattâ Cüveynî, Cengiz Han'ın Hârizmşâh'a hitaben yazdığı bir mektuptan söz eder.47 Ebü'l-Ferec'e göre ise yazılı değil sözlü bir mesaj vardır ve Cengiz'in elçisi tarafından Hârizmşâh'a şifahen iletilmiştir.48 Reşidüddin ve Cüzcani de elçilerin benzer sözlü mesajlar getirdiğini kaydederler.49

Tüccarların hepsi casus diye valinin emriyle Otrar'da tevkif edildiler. Adı İnalçık olan bu vali Gayır (Kayır) Han50 unvanını taşıyordu. Nesevî ona Yinal Han51 demektedir. Kelime İnalcuk şeklindeki kullanımıyla Çağatay Türkçesinde "şehzade" manasına gelmektedir. Unvan olabileceği gibi ad da olabilir. Gayır da, Türkmence bir kelime olup "kudretli" anlamına gelmektedir.52 Vali, Türkan Hatun'un akrabası,53 Nesevî'ye göre ise Sultan'ın dayısının oğlu idi.54

Nesevî'ye göre olay, valinin işgüzarlığından ve bu kıymetli malları ele geçirme hırsından kaynaklanmıştır. Vali, Hârizmşâh'a tüccarların casus gibi hareket ettiklerini bildiren hayin mayin55 bir mektup gönderdi. Bunun üzerine Sultan Muhammed, valisine söz konusu tüccarlar hakkındaki kararını bildirene kadar ihtiyatlı davranmasını ve gözlemde bulunmasını emretmiştir. Fakat vali daha sonra kendi kendine karar vererek tüccarı tutuklamış ve mallarına kendiliğinden el koymuştur.56

Tutuklulardan bir daha hiç haber alınamamıştır.57 Ancak Sultan sonradan valinin hareketine müsamaha göstermeye muhtemelen mecbur olmuştur. Çünkü askeri fırka ile mücadeleye girişemezdi.58

İbnü'l-Esir'in rivayetine göre ise vali, Sultan'a yalnız kervanın gelişini ve mallarının miktarını haber verdi. Sultan derhal tüccarların katledilmelerini ve mallarının kendisine gönderilmesini emretti. Mallar Buhârâ ve Semerkant tüccarlarına satılarak elde edilen parayı Sultan aldı.59

Cüveynî ve Reşîdüddîn'e göre İnalçık aslen Hintli olan bir tüccarın tavır ve hareketine öfkelendi. Hintli, valiyi daha önce tanıdığı için şimdi de teklifsizce ismiyle çağırmaya başladı ve han unvanını kullanmadı.60 Şahsi garaz ve tüccarların mallarını gasp etme arzusuyla dolu vali hepsini tevkif etti ve Sultan'a hitaben Irak'a61 gönderdiği bir mektupta62 casus olduklarını63 bildirdi. Sultan da fazla düşünmeden tüccarların katledilmesini ve mallarının müsaderesini emretti.64

Reşîdüddîn'in, Cüveyni'den ayrıldığı nokta, Harizmşah Muhammed'in, valisinin verdiği haber üzerine meseleyi etraflıca değerlendirmeksizin, sadece fukahanın fetvasına istinaden65 tüccarın öldürülmesini ve mallarının ganimet alınmasını emrettiği hususudur.66

Ebü'l-Ferec'e göre Sultan bunların elindeki mallara göz dikerek ismi İnaşluk (İnalshuk) olan valiye bunların hepsini gizlice yok etmesini bildirmiştir.67

Gizli Tarih'teki bir haber de, Cengiz tarafından Uhana (veya Ukana)68 idaresinde gönderilen 100 kişilik bir elçilik heyetinin Müslümanlarca (Sartağul) alıkonularak öldürüldüğünden söz ediliyor. Cengiz, Uhana'nın ve 100 arkadaşının intikamını almak için sefer hazırlıklarına başlamıştır.69

Cüveynî'ye göre 450 kişilik kervanın tamamı imha edildi. Ancak Hârizmşah'ın ölüm emri Gayır Han'a ulaşmadan önce bir yolunu bularak zindandan kaçıp bir yerlere gizlenen bir tüccar, Cüzcani'ye göre o sırada hamamda banyo yapmakta olan bir deveci külhan yolundan kaçarak arkadaşlarının başına geleni öğrenip bu dehşetengiz haberi Cengiz Han'a bildirdi.70

Bunun üzerine Cengiz, babası daha önce Tekiş'in hizmetinde bulunmuş olan İbn Kefrec Buğra'yı71 iki Tatar ile birlikte Hârizmşah'a göndererek yapılan ihaneti protesto ve İnalçık'ın teslimini istemeye memur etti.72 Hârizmşah bu teklifi reddetmekle kalmayarak elçiyi öldürttü.73 Arkadaşları da sakalları tıraş edilerek geriye gönderildi.74 Yukarıda da değindiğimiz gibi, aslında Sultan Muhammed, hem akrabasından hem de ordu kumandanlarından birisi olan İnalçık'a istese bile ceza veremezdi.75

Olay, Cengiz Han'ı öylesine etkilemiştir ki, gözlerinden yaşlar dökülmeye başlamıştır. Öfkeli durumda yalnız başına bir tepeye çıkar.76 Başını açıp yüzünü toprağa koyarak üç gün üç gece inler. Tepeden indikten sonra savaş için gerekli hazırlıklara girişir.77

Grousset'e göre bu tepe, Burkan Kaldun Dağı'dır. Cengiz, "Bir hac ziyareti gibi" dağın üstüne çıkmış, bağlılığının ifadesi olarak Moğol usulünce börkünü çıkarmış,78 kemerini omuzlarına asmış, dokuz defa yere diz çöküp tevbe ve istiğfar etmiş,79 üç gün gece gündüz yakarmıştı.80 Grousset, Cengiz'in bu hareketinin daha sonra ananevi bir özellik kazandığını belirtir.81

Cengiz'in sefer hazırlıklarına bakılırsa Hârizmşâh'tan çekindiği anlaşılır. Bundan onun Hârizmşâh'la kapışmayı henüz erken bulduğu sonucunu çıkarabiliriz. Otrar faciası, önünde sonunda gerçekleşmesi kaçınılmaz kapışmayı belki biraz daha erken bir tarihe almıştı.

İlk Karşılaşma

Moğol Hârizmşâhlar münasebetinde önemli yeri olan, Otrar faciasından önce mi sonra mı82 vuku bulduğu konusunda kaynakların ihtilaf ettiği bir çarpışmada, bir tarafta bizzat Hârizmşâh, öteki tarafta ise Cengiz'in Güçlük üzerine yolladığı Moğol birlikleri vardı.83 Cüveyni'ye göre, Güçlük'ten ayrılmış olan Tok Togan, Kam-Kemcik'e gitmişti. Cengiz, Tok Togan'ı ortadan kaldırmak için büyük oğlu Tuşi'yi görevlendirmişti. Tuşi görevi yerine getirdi.84 Tuşi, bu seferden dönerken Harizmşah tarafından takip edilip savaşa zorlandı. Sultan, Merkitlerin Tok Togan komutasında Kanklılar üzerine yürümekte olduklarını haber alınca, harekete geçmişti. Cend'e varınca Merkitlerin müttefiki olan Güçlük'ün imha ve Merkitlerin bir Moğol ordusu tarafından takip edildiğini öğrendi.85 Moğollar, çekilirken Sultan Muhammed86 bunlara yetişti ve Moğol ordu komutanının Cengiz'in müsaadesi olmaksızın böyle bir çatışmayı göze alamayacaklarını, başka bir görevle geldiklerini bildirmesine,87 hattâ Merkitlerden kazandığı esirler ve ganimetler hakkında dilediği gibi hüküm vermeyi ve tasarrufta bulunmayı teklif etmesine rağmen88 Sultan "Cengiz sana benimle savaşmamanı emretmişse Allah Teala da bana seninle savaşmamı emretti. Üstelik sevap vadetti. Hepiniz müşrik olduğunuz için seninle Gürhan ve Güçlük arasında benim açımdan herhangi bir fark yoktur." demiş89 ve sonuçta Moğol ordusu çaresiz savaşa girmek zorunda kalmıştır. Şartlar Hârizmşâh lehine görünüyordu. Çünkü Moğol birlikleri henüz bir gün önce yorucu bir savaştan çıkmışlardı, sayı olarak da Hârizm askerinden epeyce azdılar.90

Bu ilk savaş, Hârizmşâh'ın bütün üstünlüğüne rağmen yine de uzun sürdü. Hattâ bir ara güç duruma düşürülen Sultan, oğlu Celaleddin sayesinde kurtulabildi.91 Akşama kadar süren savaş sonunda kamp ateşi yaktı zannedilen Moğol birliklerinin bu hareketinin bir şaşırtmaca olduğu ve geceleyin çekip gittikleri anlaşıldı.92 İbnü'l-Esir'in anlatımı daha farklıdır: Dört gün süren savaşın galibi mağlubu yoktur. Sadece Moğollar değil Hârizm ordusu da aldatmaca olarak kamp ateşi yakıp geri çekilmiş ve Hârizmşâh Muhammed, Buhârâ ve Semerkant gibi şehirleri takviye etme derdine düşmüştür.93

Savaşın Sultan Muhammed'in gözünü korkutmasını94 -çünkü oğlu Celaleddin yetişmese idi,95 çembere alınacaktı- ve daha sonra alacağı kararlara etkisini ileride göreceğiz. Cüveynî, oğlu Çuçi'nin (Coçi) Cengiz'e Hârizm askerinin ne kadar güçlü ve kalabalık olduğunu ama yine de Moğollar karşısında durabilecek hiçbir ordunun bulunmadığını anlattığını aktarır.96

Savaş Hazırlıkları

Cengiz'in Bahaddin Razi başkanlığında gelen heyeti kabulünde kullandığı ifadeler, Hârizmşâh, ülkesi ve ordusu hakkında yeterince bilgi sahibi olduğunu gösterir. Kendisini doğunun, Hârizmşah'ı da batının efendisi olarak nitelemiştir. Daha sonra Hârizmşâh'a gönderdiği elçilerin verdiği mesaj da aynıdır.97

İşte bu sebeple Hârizmşâh'a karşı savaşa hazırlanırken işi baştan sıkı tuttu ve belki de sorumluluğu tek başına paylaşmamak için 615/1218 tarihinde büyük Moğol kurultayını topladı.98 Kurultayda Sultan Muhammed'le savaş kararı alındı.99 Bu maksatla savaş için ne gerekli ise ordu ona göre hazırlandı. Bizzat kendisi, bütün oğullarını yanına almak ve esas kuvvetleriyle olmak üzere sefere çıktı.100 Ayrıca kendisine bağlı milletlerden destek almayı da ihmal etmedi. Almalıglı Suğnuk Tekin ile Uygur İdi-kut ve Kayalıg Hükümdarı Karlık Arslan Han101 Cengiz'in batı seferine bizzat ordularının başında katılıyorlardı.102 Eşlerinden Yesui Hatun'un Cengiz'in ölümü halinde yerine geçecek kimsenin belirlenmesini istemesi, savaş kararının, aile mensuplarını endişelendirdiğini gösteriyor. Teklif, aile üyelerinin, öteki akrabaların ve noyanların hazır bulunduğu bir mecliste değerlendirilerek ittifakla Ögedey (Ögeday, Oktay) veliaht seçildi.103

Aşağı yukarı 150-200 bin civarında bir asker sayısına sahip104 Moğol ordusu bizzat Cengiz komutasında harekete geçti. Kendisi sefere çıkmadan komutanlarını öncü olarak sevk eden Cengiz, onların ardından oğullarını yola çıkardı ve en son da yanına karısı Kulan Hatun ile oğlu Tuluy'u alarak bizzat kendisi Hârizmşâh ülkesine doğru yürüdü.105 Fakat Moğol askeri yürüyüşe başlamadan önce Cengiz, Ç'ang Ç'un başkanlığında, sayılan 5 bini bulan bir Çinli mühendis ordusunu ağır Moğol teçhizatının taşınmasını sağlamak üzere yolları düzeltmeleri, nehirlere köprüler kurmaları ve geçit noktalarını belirleyip uygun hale getirmeleri için önden yollamıştı.106 Cengiz'in takip ettiği yol, tüccarların kullandığı ticaret yolu olup araştırmacıların tespitlerine göre bugün demiryolu aynı güzergahı takip etmektedir.107 Kuvvetlerin buluşma mahalli olarak Otrar şehri seçilmişti. Kaynaklarımızın ekserisinin ittifakıyla Cengiz 616/1219 yılı ilkbaharında (Rebiülevvel/Mayıs ayında) yola koyulmuş ve aynı yılın Cemaziyelevvel/Haziran ayında İrtiş nehri kıyılarına ulaşmıştı.108

Cengiz'in yola çıktığını haber alan Hârizmîler cephesi de hareketlenmişti. Sultan Muhammed, istişarelere başladı. Ortaya çıkan görüşleri üç grupta toplayabiliriz:

1. Sultan önce büyük saygı beslediği Şihabüddin Hayvaki'ye109 danıştı. Hayvaki, Hârizmşâh'ın moralini düzeltmeye çalıştı, İslâm ülkelerinden asker talep edilerek kalabalık bir ordu toplanmasını önerdi.110 Fakat bu asla mümkün değildi. Nitekim ileride anlaşılacaktı.111 Hayvaki, ordunun bütün kuvvetleriyle Seyhun'un karşı tarafına geçmesini, nehrin düşman ile İslâm diyarı arasında tabii bir engel olarak kullanılmasını, Moğollar geldiklerinde uzun süre yol yürüdükleri için yorgun, Harizm ordusunun ise dinlenmiş olacağını, bu şartlar altında savaşın lehlerine gelişebileceğini belirtti. 112 Şehzade Celâleddin de aynı kanaatteydi.113

2. Hârizmşah'ın devlet adamları ile istişari organlarının düşüncesi daha farklı idi. Onlar, Moğolların Seyhun'u aşmasının beklenmesini, nehri beriye geçince de dar dağ geçitlerinde, bilmedikleri yollarda bir tekini bile sağ bırakmamacasına imha edilmesini teklif ediyorlardı."114

3. Sadece Cüveyni ile Reşidüddin'in yer verdiği ve galiba en korkakça olan üçüncü bir görüşe göre, Gazne tarafına gidilerek direnilmeye çalışılmalı, orada tutunulamazsa Hindistan'a çekilinmeliydi. 115

Sultan, ikinci planı tatbik etmek istedi fakat hayli değişiklikle. Düşmanın, dar geçitlerde vur kaç taktikleriyle yıpratılma düşüncesi bir kenara atılmıştı. Hârizmşâh'ın özel planınca her şehir garnizonu takviye edilmek suretiyle Moğollara karşı tabir caizse bir tür savunma savaşı verilecekti.

Cengiz'in öncelikle Otrar'a saldıracağı tahminiyle 20 bin kişilik bir garnizona sahip116 İnalçık, 50 bin askerle takviye edildi. Ayrıca Hacib Karaca'nın117 10 bin kişilik bir tümenle destek vermesi de kararlaştırıldı.118 Buhârâ şehrine, İbnü'l-Esir'e göre 20 bin, Cüveynî ve Nesevî'yi göre 30 bin askerlik takviyede bulunuldu.119

Hârizmşâh, başşehri Semerkant'ın korumasına daha bir önem verdi. Bazı kaynaklara göre Semerkant'taki Hârizmli asker sayısı, takviye kuvvetlerle birlikte 110 bine ulaşmıştı.120

Hârizmşâh'ın ordusunu kuzey uçtaki Cend'le güneydeki Semerkant ve Buhara arasında parçaladığını görüyoruz. Celaleddin'in bütün itirazlarına, gerekirse komutayı kendisine bırakmasını istemesine rağmen Sultan Muhammed'i fikrinden döndürmek mümkün olmamıştı.121 İşte bu safhadan sonra Moğollarla Hârizmîler tamamen sıcak savaş ortamına girmiş oldular.

İstîlâ Safhası

615/1219 yılı baharında yola çıkan Cengiz, 616/1220 yılı sonbaharı sonlarında Otrar kapılarına dayanmıştı.122 Asker sayısına ait rakamlar çelişkili de olsa Otrar'ın gayet güzel tahkim edilmiş olduğunu görmüştük. Vali İnalçık'ın olayların gelişimindeki rolü de malumdu. Bu bakımdan canı pahasına bir müdafaa ve direnişe girişmesi yadırganmamalı. Cengiz, Otrar'daki direnişin uzun süreceğini anlayınca askerleri arasında derhal bir işbölümüne gitti. Oğulları Çağatay ve Ögedey'i kuvvetleriyle Otrar muhasarasına bıraktı.123 Adıgeçen oğullarına İdi-kut, emrindeki 10 bin kişilik Uygur tümeniyle eşlik ediyordu.124 Kaynaklarımız Otrar muhasarasına bırakılan Moğol birliklerinin sayısı konusunda maalesef belli bir rakam vermiyor.125 Reşidüddin'e göre bu sayı "çend nefer tüman", yani tahminen 30-40 bin kişidir. 126

Otrar, Moğollara aylarca direnmiş,127 ancak hariçten bir türlü yardım alamadığı için maneviyatı kırılan ve kuşatmadan bezen halk kadar 10 bin kişilik kuvvetiyle takviyede bulunan Hacib Karaca da savunmanın işe yaramayacağı kanaatine varmıştı.128 Bir gece askerleriyle beraber Moğollara teslim olmak üzere şehri terk eden Hacib Karaca'nın çıktığı Sofi kapısından giren Moğollar şehri işgal ettiler. Fakat Karaca'nın bu hareketi canını kurtarınaya yetmedi. Moğollar "Sen kendi efendini nasıl aldattınsa bizi de öyle aldatacaksın. Onun için senin bize lüzumun yoktur." diyerek onu ve adamlarının tamamını öldürdüler.129 Vali İnalçık, emrindeki kuvvetlerle130 iç kaleye çekilerek bir süre daha131 direndi ise de sonunda esir alındı. İnalçık, daha sonra Cengiz'e gönderilmiş ve orada işkenceyle acı çeke çeke öldürülmüştür.132 Cüzcani, Otrar'da bulunan hiç kimsenin sağ bırakılmadığını söyler.133

Cengiz, ordusunu taksim ederek Hârizm ülkesinin veya Maverünnehir'in değişik yörelerini işgal ve istîlâ etmekle görevlendirmişti.134 Sayıları, duruma ve verilen göreve göre değişen, Sultan Muhammed ve ordusu görünmediği için istedikleri gibi hareket eden bu birlikler, başlangıçta birazcık direnen şehirleri, ahalisini kılıçtan geçirerek yerle bir edince,135 bölgede esen korku, dehşet ve panik havası içinde öteki Hârizm şehirlerini ciddi bir direnişle karşılaşmaksızın136 birer ikişer ele geçiriyorlardı. Fakat meselâ Hocend'de olduğu gibi, Moğollara karşı yer yer harikulade mukavemetler de görülmüyor değildi.137

Sultan Muhammed, Maveraünnehir şehirlerini tahkim ettikten sonra, önce Horasan'a gitmiş, sonra Belh'te karargah kurmuştu.138 Kaynaklarımız, buraya kadar anlattığımız dönemde Hârizmşâh'ta herhangi bir kıpırdanma olmadığında söz birliği etmiş gibidirler. Halbuki ayrılmadan önce Buhârâlılara ve Semerkantlılara Horasan ve Hârizm tarafından asker toplayarak yardıma geleceğini vaadetmişti.139

Cengiz, Hârizmşâh'ın planlarından ve tedbirlerinden hep haberdardı. Casuslarından ayrı olarak, Hârizmşâh kanadından kendi tarafına geçen veya teslim olan -meselâ Hacib Karaca'dan-kimselerden, Hârizm topraklarına yeni katılmış olup Sultan Muhammed'in otoritesini henüz tam kabullenememiş eski yerli hanedan üyelerinden özel ve ancak içeride olanların bilebileceği türden bilgiler topluyordu.140 Dolayısıyla Semerkant'ın Buhârâ'dan daha iyi tahkim edildiğini öğrenmişti. Onun için Semerkant'ı bir anlamda atlayarak önce Buhârâ'ya yüklenmesinden tabii bir şey olamazdı. Halbuki Hârizmşâh Muhammed, tam aksini düşünmüş ve hem başkent oluşundan hem de Moğollara Buhârâ'dan daha yakın mevkide bulunuşundan dolayı Semerkant'a önce saldırılacağını hesap ederek orayı iyi tahkim etmişti.

Cengiz'in Buhârâ önlerine gelişi hakkında kaynaklarımız yıl olarak değil ama ay olarak değişik tarihler vermektedirler. İbnü'l-Esir, Buhârâ'nın 4 Zilhicce 616/10 Şubat 1220 tarihinde141 teslim olduğunu ve Moğolların şehre girdiğini belirtir.142 Direnişin 3 gün sürdüğünü önceden söylediği için Cengiz'in Buhârâ surlarına dayanma tarihinin 1 Zilhicce/6 Şubat 1220 olduğu anlaşılır. Cûzcânî'nin verdiği tarih 10 Zilhicce'dir.143 Cüveynî ve Reşidüddin bu tarihi 617 Muharrem'i olarak gösterirlerken,144 Ebü'l-Ferec de 617 (1220) yılının ilk ayı diyerek Muharrem'e kail olmuştur.145 Kaynaklarımız Buhârâ' daki asker sayısı hakkında da farklı bilgiler verir.146 Moğollara direnmenin faydasız olduğuna kanaat getiren askerler, büyük bir halk kitlesini de yanlarına alarak147 üçüncü gün akşam üstü kaleden ansızın fırlayıp bir yarma hareketi sonunda kaçıp savuşmuşlardı ama yine de peşlerini bırakmayan Moğollar tarafından imha edilmekten kurtulamaldılar.148

Savunmasız kalan şehir halkı çareyi teslim olmakta buldu. Ancak iç kale direniyordu ve bu direniş 12 gün sürdü. İç kalenin de düşmesinden sonra Buhârâ, tamamen Moğolların eline geçti. Cüzcani, Moğolların halkı şehit ettiğini, alimleri öldürdüğünü ve kitapları yaktığını söyler.149 Cüveynî'ye göre ise, Cengiz şehri görmek için kaleden içeri girmiş, atını Ulu Cami'ye sürmüş ve mihrabın önünde durmuştur.150 Oğlu Tuluy da attan inip minbere çıkmış, oradan halka sahrada ot bulunmadığını, bu yüzden aç kalan atların doyurulmasını emretmiştir. Şehirde bulunan ambarları açıp tahılı dışarı çekmişler. Mushaf (Kur'an-ı Kerim) sandıklarını camiin ortasına getirerek içindekileri yere dökmüşlerdi.151 Boşalan sandıkları atlara yem teknesi yapmışlar. Dans edip oynamaları için şehirde bulunan çalgıcıları ve şarkıcıları oraya toplamışlardı. Şarap kadehleri dolup boşalıyordu. Moğollar, geleneklerine uyarak şarkı söylüyor, nara atıyorlardı. İmamları, şeyhleri, alimleri ve din büyüklerini atların ve katırların bakımı için görevlendirmişlerdi.152

Bir süre sonra Cengiz Han ayağa kalkıp çadırına gitmek üzere yola koyuldu. Yanındakiler de onu takip ettiler. Kur'an yapraklarının ayaklar altında kaldığını ve çiğnendiğini gören Maveraünnehir bölgesi alimlerinin en büyüğü Emir İmam Celaleddin Ali b. Hasan er-Rindi, imamların en büyüğü olan Rükneddin İmamzade'ye dönerek "Mevlana, bu ne haldir? Yarabbi, uyanık mıyız yoksa rüya mı görüyoruz? "dedi. Rüknüddin İmamzade "Sus, bu Allah'ın bize karşı hoşnutsuzluğunun bir işaretidir. Konuşmanın sırası değildir." cevabını verdi.153

Başlangıçta Moğolları kızdırıp daha fazla zarar vermelerini önlemek için birtakım hakaretlere tahammül ettiği anlaşılan bu zatların, para pul konusuna ait isteklere de, halkın üzerine sadece elbisesini alarak şehir dışına çıkması emrine de, şehrin yağmalanıp yakılmasına da boyun eğdikleri anlaşılıyor. Fakat iş, erkeklerin gözleri önünde kadınların ırzına tasalluta gelince artık dayanamayan İmamzade, oğlu ve şehrin kadısı Sadreddin154 Han, Moğollarla çarpışarak şehit düşmüşlerdir.155

Savaşanlar şehit olmuş, teslim olanlar esir alınarak götürülmüş, şehir bütün olarak medreseleri ve mescidleriyle ateşe verilmişti. Reşidüddin, ulu cami ile tuğladan inşa edilmiş bazı saraylar dışında bütün binaların yandığını belirtir. 156 Yangın ve yıkım Buhârâ'yı perişan etmişti.157 O büyük ticaret, kültür ve medeniyet merkezi Buhârâ, yerle yeksan olmuştu.158 Üç çeyrek asır sonraki ziyaretçiler bile yıkıntı ve harabe görüntünün henüz tamamıyla kaybolmadığını belirtiyorlardı. Tahribat öylesine büyüktü. Reşidüddin, Buhârâ'da 30 binden fazla insan öldürüldüğünü söyler.159 Fakat Buhârâ halkından bazısının yine de kaçıp kurtulduğu anlaşılıyor Ebü'l-Ferec'in nakline göre Buhârâ'dan Horasan'a kaçabilenlere şu sorulmuştu."Size nasıl muamele ettiler?" Onlar da şöyle cevap vermişlerdi: "Bize bu çeşit sualleri sorup bizi niçin yoruyorsunuz? Tatarlar geldiler, definelerimizi ortaya çıkardılar, sonra yaktılar, yağmaladılar ve gittiler. İbret almak isteyen alsın."160 Cüveynî ise cevabı şöyle kaydeder: "Geldiler, yıktılar, yaktılar, öldürdüler, götürdüler ve gittiler." Ve ekler: "Bunu duyan bilgili kimseler, bu olayın bundan daha veciz bir şekilde anlatılamayacağı görüşünde birleştiler."161

Sıra artık Hârizmşâh Alaeddin Muhammed b. Tekiş'in başkenti Semerkant'a gelmiştir. Cengiz'in Buhârâ'dan Semerkant'a iki şehir arasında uzanan Zerefşan Irmağı boyunca gittiği anlaşılıyor. İbnü'l-Esir'in Moğolların Buhârâ'dan alınan esirlere yaptığı muamelelere dair anlattıkları insanın tüylerini ürpertir. Yolda, orduya eşlik edemeyen esirler öldürülmüş, dayanabilenler Semerkant muhasarasında kullanılmak üzere sağ bırakılmıştır. 162 Semerkant'a yaklaştıklarında süvari birliklerini önden göndermişler, piyadeleri ve esirleriyle birlikte ağırlıklarını geride bırakmışlardı. Müslümanların kalbine büyük bir korku salarak kendilerini kalabalık göstermek için böyle davranmış ve yavaş yavaş şehre yaklaşmışlardı. Bu taktik, Semerkant halkı üzerinde beklenen etkiyi sağlamıştı.163

Piyadelerle esirlerin ve ağırlıklarının Semerkant önlerine ulaşması bir gün sonra oldu. Moğollar esirleri onar kişilik gruplara ayırarak her gruba bir sancak vermişlerdi.164 Bundan amaç, kuşatılanlar tarafından esirlerin de düzenli ordunun bir parçası gibi algılanmasını sağlayarak orduyu kalabalık göstermekti Semerkant'ın iyi takviye edildiğini görmüştük. Cüveyni, Semerkant'a 110 bin kişilik bir ordu yerleştirildiğini, söz konusu ordunun 50 bininin Türk, 50 bininin ise Tacik olduğunu ve 20 filleri bulunduğunu belirtmektedir.165 Cûzcânî'ye göre ise bu rakam 20 veya 60 bindir.166 İbnü'l-Esir, Hârizmşâh'ın Maveraünnehir şehirlerini takviye ederken Semerkant'a 50 bin asker yerleştirdiğini söyler.167 Ne var ki İbnü'l-Esir, verdiği rakamın, sadece takviye kuvvetlerine mi, yoksa bütün asker sayısına mı ait olduğunu belirtmemiştir. Aynı karışık durum Buhârâ için de söz konusudur. O bakımdan askerleri Türk ve Tacik olarak ayırmak, hattâ fillerin sayısına işaret etmek gibi teferruat kabilinden bilgiler veren Cüveyni'nin rakamı daha itimada şayan görünüyor. Fakat askerlerin milletlerine işaret eden bir başka tarihçimiz Cüzcani, daha detaylı bilgiler verir. Ona göre 60 binlik Semerkant ordusunu oluşturan unsurlar arasında Türkler, Tacikler, Gurlular, Halaçlar ve Karluklar vardır.168 Hem Moğollara karşı yürütülen savaşa bizzat iştirak etmiş olan hem de yakın mevkide bulunan tarihçimiz Nesevi'nin verdiği rakam 40 bin civarındadır.169 Cengiz öldüğünde Moğol ordusundaki asker sayısının topu topu 129 bin civarında olduğunu ileri sürerek Hârizm ülkesini istila eden Moğol ordusu hakkında verilen rakamları kesin bir dille reddettiğini gördüğümüz araştırmacılar, her ne hikmetse sadece bir Hârizm şehrinde 110 bin kadar asker bulunduğunu belirten rivayetlere hiç itiraz etmezler.

Kuşatmanın üçüncü günü müdafiler bir çıkış hareketi yaptılar.170 Kaynaklarımızın adı geçen huruç hareketine dair haberleri farklılık gösterir. Ebü'l-Ferec'e göre çıkış başarılı olmuş, kıran kırana bir çarpışmadan sonra huruç yapan Semerkant müdafileri çok sayıda Moğol'u esir alarak içeri getirip kuşatmacıların maneviyatını bozmak için işkence ile öldürmüşlerdir.171 İbnü'l-Esir'de ve Cüzcani'de teferruatla anlatıldığı şekliyle ise, Moğollar her zamanki hileleri üzere önce geri çekilir gibi yaptılar, amaçları kaleden çıkanları çembere almaktı. Semerkantlılar ve askerler,172 olayın farkına varamayarak düşmanı püskürtüyoruz zannıyla daha da ilerleyip kurulan tuzağa düştüler. Bu çıkış hareketinde bir rivayete göre 70, bir başka rivayete göre 50 bin kişi hayatını kaybetti.173

Bizce İbnü'l-Esir'le Cûzcânî'nin haberi doğruya daha yakın görünüyor. Eğer durum Ebü'l-Ferec'in anlattığı gibi olsaydı Semerkant'taki askerin ve halkın maneviyatı güçlenir, direnme azim ve isteği artar, dolayısıyla şehir böylesine kısa zaman içinde düşmez, halk da teslim olmayı bu kadar erken düşünmezdi. Ve eğer huruç hareketi sırasında esir alınıp içeri götürülen Moğollar işkenceyle öldürülmüş olsalardı Moğollar Semerkant'tan hiç kimseyi sağ bırakmazlardı.

Huruç hareketinde şiddetli bir katliam olmuş olmalı ki, umudu kırılan müdafıler teslime karar verdiler. Cengiz'e gönderilen heyet gerekli güvenceleri aldıktan sonra Moğollar şehre girdiler. İç kale direnişe devam ediyordu. Moğolları yarıp çıkan bin kişilik bir askeri kuvvet dışında kurtulan olmadı. Halkı dışarı çıkaran Cengiz ordusu şehri yağmaladı. Ondan sonra görüşmeler sırasında İbnü'l-Esir'in ifadesiyle "Moğollarla biz aynı ırktanız. Onlar bizi öldürmezler." diyerek Moğol hizmetine girmiş askerler toptan kılıçtan geçirildi.174 Cüveynî bunların sayısının 30 bin dolayında olduğunu belirtir. 175

Buhârâ'nın düşüşünden takriben bir ay sonra 617 yılı Muharrem (1220 Mart) ayında Semerkant da düşmüştü.176 Hârizmşâh Muhammed bir defasında 10 bin, bir başka kez 20 bin kişilik iki ordu sevk ederek Semerkantlılara yardımda bulunmaya teşebbüs etmişse de gönderdiği tümenler çatışmaya bile girmeden mağlup olmuş gibi geri dönmüşlerdir.177

Bundan sonra Sultan'ın bütün umudu Moğolların hiç olmazsa Ceyhun'un berisine geçmesini önlemekti. Bunun için bazı tedbirler almışken178 yanından ayrılan bir Karahıtay birliği ile Kunduz Hükümdarı Alaeddin179 Cengiz'e Hârizmşâh'ın durumuna dair birinci elden bilgiler getirdiler. Bunun üzerine Cengiz, İbnü'l-Esir'in "müteğarribe" yani batıya gidenler, batıya yönelenler adıyla anıldığını belirttiği 30 bin kişilik180 bir kuvveti Hârizmşâh'ın işini kesin manada bitirmeleri amacıyla takibe gönderdi. Tümenlere Cebe, Sebütey ve Cengiz'in damadı Tohuçar komuta ediyordu. Moğol kuvvetleri aldıkları ismi hak edercesine Hârizmşâh'ın peşisıra batıya, hep batıya gittiler. Gerçi bir ara Hârizmşâh'ın izini kaybettikleri için dağılır gibi olmuşlarsa da onların bu dağınık vaziyetinden itifade edecek niyette bir Sultan, zihniyet ve yapılanma olmadığından Hârizm ülkesini âdeta bir uçtan öbür uca dolaşıp durmuşlardır. Cengiz tarafından aldıkları emir gereği geçtikleri yerlerde halka dokunmadan, şehirlere ilişmeden amansız bir takibe girişmişlerdi.181 Kaynaklarımız da yer yer Sultan'la Moğolların karşılaştığına, hattâ savaştığına dair ihtilaflı bilgiler vardır. Fakat şurası kesindir ki Sultan en sonunda Hazar Denizi'nde bir adaya sığınarak Nesevî'ye göre182 muzdarip olduğu akciğer iltihabı sebebiyle, Ebü'l-Ferec'e göre183 ailesinin Moğolların eline geçtiğini, erkeklerinin öldürülüp kadınlarının Karakurum'a gönderildiğini duyunca kahrından ve üzüntüsünden orada hayatını kaybetmiştir.

Harizm'in İstilası

Cengiz'in anne Sultan'la oğul arasındaki geçimsizlik ve güvensizlikten haberi vardı. Bunu lehine çevirmeye yönelik bazı teşebbüslerde bulundu. Önce Türkan Hatun'un komutanları ağzından yazılmış düzmece bir mektup hile yoluyla Hârizmşâh'ın eline ulaştırıldı.184 Sonra da Danişmend Hacib'i Türkan Sultan'a göndererek Alaeddin Muhammed'in bir oğul olarak annesine karşı nankörce davranışlar sergilediğini ve bu kavganın sadece Sultan'la kendi arasında olduğunu, isterse Valide Sultan'ın göndereceği bir adamına Hârizm, Horasan ve Ceyhun ötesini kendisine bıraktığına dair teminat vereceğini iletti. 185 O sırada Türkan Sultan, Gürganç'ı terk edip Horasan'a gitti. 186 Çünkü Sultan Muhammed annesinden ailesini ve çocuklarını yanına alarak daha emniyetli olan Larican ve İlal kalelerine gelmesini istemişti.187 Oradan Mazenderan'a yöneldi ve İlak Kalesi'ne188 sığındı.189 Sultan Muhammed'i takiple görevli Moğol kuvvetlerinden bir kol tarafından kuşatıldı. Direnişi fayda vermeyerek bir müddet sonra esir alındı. Esirler Cengiz'e gönderildiler. Türkan Sultan, Karakurum'da sefilane bir hayat sürdükten sonra 630/1232 yılında orada ölmüştür.190

Türkan'dan sonra Gürganç karıştı. Nesevi, karışıklıktan istifade ederek halkın malına musallat olan Kûhi Drûgan adlı bir başıbozukla etrafına toplanan ayak takımının şehri en azından bir süre idare ettiklerini kaydeder.191 Ancak hem Hocend'de iyi bir savunma hareketi yürüten ve Moğolların elinden başarılı bir şekilde kurtulmayı başaran Timur Melik'in, hem de Sultan'ın eski divan üyelerinden ve saray erkanından bazı kimselerin gelişi ile ortalık biraz yatışır gibi oldu. Derken Hârizmşâh Muhammed'in ölümünden sonra başkente gelmeyi başaran oğulları, halka babalarının vasiyetini değişitirdiğini ve Uzlug-şah'ı azledip yerine Celaleddin'i bıraktığını ilan ettiler192 Duruma razı olmayan Türk emirlerin suikastinden kurtulmak için Timur Melik'le193 beraber Horasan'a kaçan Celaleddin'e194 sonradan Moğolların gelmekte olduğunu haber alan öteki iki kardeşi de iltihak etmek üzere yola koyuldularsa da Moğollar tarafından yakalanıp hazin bir şekilde öldürüldüler.195

Artık Gürganç'ta ne sivillerden ne de askerlerden baş tutacak bir kimse vardı.196 Ordu, yaklaşan tehlikenin nihayet farkına vararak kendi içinde birliği sağladı. Fakat güya sultan seçilen ve birliğin başı olan Humar-tegin, bir müddet sonra kendiliğinden aldığı bir karar gereği tek başına Moğollara teslim oldu.197 Ancak şehrin alınması, Ebü'l-Gazı'ye göre198 8, Reşidüddin'e göre199 7, İbnü'l-Esir'e göre200 5 ve nihayet Nesevi'ye göre201 4 ay sonra oldu. Esas güçlerini saklayan Moğollar her zamanki taktiklerini uygulayarak sayıca az bir kuvvetle şehre saldırmışlar, bu da müdafılerin kendilerinde sur dışına çıkma cesareti bularak peşlerine düşmesi için yeterli olmuştu. Ve işte o anda daha önce de örneklerini gördüğümüz gibi çembere alınan takipçiler acımaksızın kılıçtan geçirilmişlerdi.202 Fakat bu huruç hareketi, sadece takipçilerin kılıçtan geçirilmelerine sebep olmadı.

Moğollar takipçilerin çıktığı kapıdan içeri girme fırsatı buldular ama püskürtüldüler. Kuşatma uzadıkça Moğollar arasında bazı anlaşmazlıklar ortaya çıktı Cengiz'in oğulları ve komutanları birbirini suçlar olmuşlardı.203 Bu da gösteriyor ki, Moğol ordusu istilaya uğramış bölgelerde genel kanaat haline geldiği şekliyle asla yenilemez değildi. Dört ay gibi kısa bir sürede Buhârâ ve Semerkant gibi büyük şehirler de dahil olmak üzere neredeyse Maveraünnehir'in tamamını işgal ve istila eden Moğol ordusu bocalamakta idi. Cengiz, olaya müdahale etmekte gecikmedi.

Kuşatmaya katılan üç oğlu Çağatay, Ögedey ve Tuli arasından Ögedey'i başkomutan seçti. Bu sayede Moğol ordusu saldırılarını hem artırmış, hem de daha geniş bir cepheye yaymıştı. İşte Humar-tegin'in teslim olması bu safhadan sonra gerçekleşmiştir. Direniş gerek halk gerek asker nezdinde o kadar büyük kabul görınüştü ki Moğollar, surları ele geçirdikten sonra bile mahalle mahalle savaşmak zorunda kaldılar.204 Hattâ Gürganç muhasarasında o zamana kadar olmadığı kadar büyük kayıplar verdiler.205 Cüveynî bu konuda o savaşta iki tarafın kaybettiği insan sayısını kendisine söyledikleri zaman inanamadığını, onun için de yazamadığını belirtir.206 618 Rebiülevveli'nde (1221 Mayısı) şehri tamamen istila ettiklerinde207 aslında surları yıkılmış, halkı imha edilmiş, sular altında bırakılmış, yanmış, yakılmış, oturulabilecek bir tek mahallesi bile kalmamış bir harabe kent, daha açık bir deyişle bir toprak yığını ele geçirmişlerdi.

Reşidüddin, Gürganç'ta öldürülenlerin sayısı ile ilgili olarak korkunç rakamlar verir. Ona göre 100 bin esnaf ve sanatkarla kadınları ve çocukları ayıran Moğollar, geri kalan halkı öldürmüşlerdir. Her bir Moğol akseri payına düşen 24 Müslümanı katletmiştir. O gün için orada mevcut Moğol askeri sayısını 50 bin olarak gösteren Reşidüddin'in bu hesabınca Hârizm'de öldürülenlerin sayısı 1 milyon 2 yüz bin civarındadır.208

Cengiz'in bundan sonraki harekatı ise kısaca şöyle oldu. Moğollar 617/1221 ilkbaharını dinlenerek geçirdiler. Çünkü karşılarına çıkmaya cesaret edemeyen bir Sultan'dan ebediyen kurtulmuşlardı. Müteveffa Hârizmşâh'ın sahip olduğu şehirleri bir bir ele geçirmiş, hükümdar ailesinden öldürebildiklerini öldürmüş, esir alabildiklerini esir almışlardı. Geçtikleri yerlerde arkalarında hâlâ üzerinde dumanlar tüten harabeler bırakmış, hadsiz hesapsız ganimetlere konmuşlardı. Yeni şehirlere doğru harekete geçebilmek için hem kendilerinin hem de atlarının dinlenmeye ve toparlanmaya ihtiyacı vardı. Yaz mevsimini de Nahşeb otlaklarında geçiren Cengiz ve ordusu artık yeni istilalara girişebilirdi. Güneybatıya doğru hareket ettiler. Hedefleri Tirmiz şehri idi.209 Direnişe geçmiş Tirmiz'i istila eden Moğollar, kana ve mala doymadıklarını gösterircesine yeni bir katliam ve yağma yaptılar.210 Değişik rivayetlere göre Belh şehrini Tirmiz'den önce ele geçirmişlerdi.211 Çelişik rivayetler Cengiz'in Ceyhun'u geçtikten sonraki harekatı hakkında artık müttefıktirler. İşte bu merhaleden sonra Cengiz ve ordusu kuzeyde Hârizm yöresinden, orta kesimde yer alan Horasan'a, güneyde ise Talekan ve Gazne'ye kadar Hârizmşâh ülkesine hakim durumdadır.212 Cebe Noyan'la Sebütey Bahadır'ın Sultan Muhammed'in peşinden Hemedan'a ve Hârizm ülkesinin batı sınırlarına kadar operasyonlar yaptıklarını da unutmamak gerekir. Ögedey ve Çağatay bu merhaleden sonra babalarına katılırken, küçük oğul Tuli Horasan'ı alt üst etmekte idi. Merv'in düşüşü de bu sırada olmuştur. Cengiz'in Talekan'a doğru harekete geçtiğini belirtmiştik. Nusret-gûh'u zorlu bir kuşatmadan sonra istila edip harabeye çeviren Cengiz, Sultan Muhammed'in varisi durumundaki Celaleddin'le kozunu paylaşmak üzere güneye ilerliyordu. Sind nehri kenarındaki savaştan kesin galibiyetle çıkan Cengiz, hasmı Celalüddin'i nehre atlayarak kaçtığı için ele geçiremedi.213 Sultan Celaleddin daha sonra Moğollarla mücadelesine devam edecekti fakat o an için Cengiz, onun işini kesinlikle bitirdiği ve Hârizm Devleti'ne tamamiyle hakim olduğu kanaatindeydi.

Moğollar, henüz kendilerini Çin'i tam anlamıyla zapt etmiş saymıyorlardı. Bu sebeple Cengiz, Mukali'yi (veya Mukuli) aşağı yukarı ordunun yarısıyla Çin'de bırakmıştı. Celaleddin Hârizmşâh'ı da yenilgiye uğratan Cengiz'e özel ulakları, Çin, Tamgaç ve Tangiut'un isyan halinde olduğu haberlerini getirdiler.214

Cengiz'in dönüşüne dair, Hârizm seferine çıkarken yardım istediği Tangiut hükümdarının teklifini reddetmesinin hesabını sormak veya Hârizm'de işinin bittiğine inanarak artık asıl vatanına dönmek gibi sebepler de ileri sürülebilir. İhtimalleri azaltmak ya da çoğaltmak mümkün görülüyor. Ancak kesin olan şey, Cengiz'in ülkesine dönmeye karar verip dönüş yolunu tutmasıdır.

Cengiz, 619/1222 yılı sonbaharında Ceyhun'u bu defa geri dönmek için geçti. Beş yıl kadar önce Hârizm seferine çıkarken başladığı yere, yani İrtişnehri kenarına varması 621/1224 yılı yaz aylarına tesadüf eder.215

Yetmiş küsur yaşına rağmen onun mücadele ve savaş dolu hayatı hâlâ aynı hızla devam ediyordu. Dünyanın tanıdığı en büyük istilacılardan biri olan ve ömrünün son dönemlerinde yenilgi yüzü görmemiş Cengiz Han, yeni bir sefere hazırlanırken kesin ve nihai bir şekilde ölüme yenik düştü (624/1227).216


1 Alaeddin Ata Melik el-Cüveyni (681/1282), Tarih-i Cihangüşa (trc. Mürsel Öztürk), I-III, Ankara 1988, I, 135; Reşidüddin b. Fazlullah el-vezir b. İmadüddevle Ebü'l-Hayr Muvaffıkuddevle, Cami'u't-tevarih, I-II, (nşr. Behmen Kerimi), ys. ts., I, 342.
2 Hocend: Tacikistan'daki Leninabad. Bk. Cüveyni, a.y..
3 Kazvini, (Alaeddin Ata Melik el-Cüveyni (681/1282), Tarih-i Cihangüşa (nşr. Mirza Muhaınmed Kazvini), I-III, Leiden-London, 1912-1916, I, 59, 3 no.'lu dipnot) Hüseyin'in bazı yazmalarda Hasan şeklinde geçtiğine işaret eder.
4 Cüveyni, (Türkçe trc., I, 135)'de "Belhi". Kazvini, bu nisbe'nin Tarihi Cihangüşa'ın değişik nüshalarında şu biçimlerde yazıldığına işaret etmektedir: "Balhıh, Balcıh, Bânçıh. " Kazvini'ye göre (I, 58) doğrusu Bâlçîh olabilir (Sonuncu hariç isimlerde geçen "h" harflerinin tamamı noktalı "ha"dır. ) Aynı ismi Vasiliy Vladimiroviç Barthold, (Moğol İstîlâsına Kadar Türkistan (nşr. Hakkı Dursun Yıldız), Ankara 1990, 420) "Bâlçiç (?)" olarak kaydetmiştir. Önüne parantez içinde bir soru işareti koyması bu okunuş hakkındaki tespit ve kanaatinin tam olmadığını göstermektedir. Türkçe trc. 'de üç tüccar Ahmed Hocendi, Emir Hüseyin ve oğlu Ahmed Belhi olarak tanıtılır. Kazvini neşrinde (I, 59) ise Ahmed Hocendi, Emir Hüseyin oğlu (İbn Emir Hüseyin?) ve Ahmed Balhıh olarak geçer.
5 Cüveyni, a.y.. ; Reşidüddin, I, 342. Reşidüddin tüccarın isimlerinden hiç bahsetmez.
6 Tüccarların hikayesi için ayrıca bk. Gregory (Bar Habreus) Ebü'l-Ferec (684/1286), Abu'l-Farac Tarihi (trc. Ömer Rıza Doğrul), I-II, Ankara 1987, II, 481.
7 Karakçiler [(İbrahim Kafesoğlu, Harezmşahlar Devleti Tarihi (485-618/1092-1221). Ankara 1992, 232'de Korakçi] için Cüveyni'nin yanısıra ayrıca bk. Ebü'l-Ferec, II, 481; Muhtasar, 7.
8 Reşidüddin, I, 342.
9 Moğol para birimi. Tarih-i Cihangüşa'nın Türkçe tercümesinde baliş, ilk baskıda (I, 135) "kese altın", ikinci baskıda ise (I, 117) "baliş altın" şeklinde tercüme etmiştir. Baliş hakkında bk. M. Fuad Köprülü, "Baliş", İA, II; 280.
10 Ebü'l-Ferec'teki (II, 483) ve Reşidüddin'deki (I, 342) değerler biraz daha farklıdır.
11 Cüveyni, a.y.. Ayrıca bk. Reşidüddin, I, 342, Ebü'l-Ferec, II, 481-483.
12 Harold Lamb, Cengiz Han (Çev. Ali ünal), İstanbul1987, 116.
13 Ahmed b. Ebu Ya'kub İshak b. Cafer b, Vehb b. Vadıh Ya'kubi (283/897), Tarihu'l-Ya'kut I-II, Beyrut ts., II, 289.
14 Ebu Ömer Minhacüddin Osman b. Muhammed el-Cüzcani, Tabakatı Nasıri, (nşr. Abdülhay Habibi), I-II, Tahran 1984, I, 310; II, 102, 103.
15 Cûzcânî, a.y.. Barthold (Türkistan 418), tarih ve mevki anmadan Cûzcânî'nin bu bilgileri bizzat Bahaeddin Razi'den aldığını nakleder.
16 Değişik tarihlerin tahlili için bk. Barthold.
17 Barthold buna da temas etmez. Bk. a.e., a.y.
18 Cüzcani, I, 310-311.
19 Cüzcani, II, 103. Abdülhayy el-Habibi, Tabakat-ı Nasıri'nin bazı yazmalarında bu rakamın 60 bin olarak geçtiğini kaydeder.
20 Cüveyni, I, 93, 135; Reşidüddin, I, 342. Cengiz'in ticarete önem verdiğine dair bilgiler Cüzcani'de de (a.y.. ) yer alır.
21 Cüzcani, I, 311; Cüveyni, I, 136; Reşidüddin, I, 343.
22 Ebü'l-Ferec II 482.
23 Şihabüddin Muhammed b. Ahmed Nesevî (662/1264), Siratu's-Sultan Celaliddin Mengüberti (nşr. O. Houdas), Paris 1891, 33; Reşidüddin, I, 343.
24 Moriedga D'ohsson, Tarih-i Moğol [trc. Mustafa Rahmi (Balaban)], İstanbul l340-1342/1920-1923, 94.
25 Bu kelime, bugün deniz aygırı ve deniz gergedanı dişi diye izah edilmektedir. Çince kelime hu-tu'dur. Bk. Barthold, Türkistan, 291. Necip Asım Şihabüddin Muhammed b. Ahmed Nesevi (662/1264), Celalüttin Harezemşah [trc. Necip Asım (Yazıksız)], İstanbul 1934, 28) bunu Zergerdan boynuzu diye tercüme etmiştir.
26 D'Ohsson'da (94) Târkûl (veya Târkol), Barthold'da birkaç kez tergu (Meselâ bk. Türkistan, 421). Hattâ Barthold tarihçiler ve bilhassa Reşidüddin tarafından kumaşlara ve özellikle hükümdara takdim edilen kumaşlara "tergu" dendiğini belirtir. ] şeklinde geçen kelimenin doğrusunun Torku olduğuna dair bk. Ahmet Caferoğlu, Uygur Sözlüğü, I-III, İstanbul 1934, III, 191.
27 Cüzcani, II, 103; Nesevi, 33.
28 D'Ohsson (94), Hârizmşâh'ın Irak'tan dönerken birkaç gün Nişabur'da kaldığını, sonra Buhârâ'yı ziyaret ettiğini kaydederek Cengiz Han'ın elçilerini Buhârâ'da kabul ettiğini belirtir.
29 Nesevî, 32-33.
30 Reşidüddin'de de (I, 343) geçer.
31 A.e., a.y..
32 A.e., a.y..

33 Harizmşah gizlice görüştüğü Mahmud el-Harezmi'ye Nesevi'nin (33) ibaresiyle, "Sen benim topraklarımın genişliğini, askerimin çokluğunu biliyorsun. Bu lanet olasıca kim oluyor da bana'oğul' diye hitap edebiliyor?" demiştir.
34 Kafesoğlu (234) bunu "bir ışık huzmesi gibi" şeklinde anlamıştır.
35 Nesevî, a.y..
36 Eski adı Farab olan Otrar harabelerinin bugünkü durumuna, şehrin Seyhun Nehri ile Aris Dağı arasındaki coğrafi konumuna, Harizmşahlar Devleti'nin doğudaki en uç noktasını teşkil ettiğine ve Timur'un Çin seferine giderken 1405 yılında hayatını burada kaybettiğine dair bk. Cüveyni, I, 110 (290 no. lu dipnot).
37 Barthold, Türkistan, 422.
38 İsimlerin farklı yazılımları için bk. Nesevi, 34.
39 Cüzcani, I, 311; II, 103.
40 İzzüddin Ebü'l-Hasan Ali b. Muhammed İbnü'l-Esir, (630/1232), el-Kamil fi't-tarih (nşr. Carolus Johannes Tornberg), I-XII, Beyrut 1979, 1982, XII, 361.
41 Cüveyni I, 136; Reşidüddin, I, 343.
42 Ebü'l-Ferec, II, 482.
43 Tacirlerin Müslümanlığı meselesine Ebü'l-Ferec de değinmez. Krş. II, 482.
44 Reşidüddin, I, 343.
45 İbnü'l-Esir, XII, 361.
46 Cuveyni, a.y.. ; Reşidüddin, a.y..
47 Cüveyni, a.y..
48 Ebü'l-Ferec, II, 482.
49 Cüzcani, I, 311; II, 103; Reşidüddin, a.y..
50 Cûzcâni (I, 311; II, 103) Kadır Han. Cüveynî'ye göre de Gayır Han. (Bk. a.y.. ) Hattâ Cüveynî, Gayır Han ismini Türkân Hatun'un akrabalığına bağlayarak "Sultan'ın annesi Türkân Hatun'la olan akrabalığı dolayısıyla ona Gayır Han da diyorlardı." demekte. Nesevî (34), bu akrabalığı açarak, valinin, Türkân Sultan'ın erkek kardeşinin oğlu, yani yeğeni olduğunu belirtiyor. Bu bilgilerden hareketle Gayır'ın yeğen anlamında kullanıldığı sonucuna varılabilir. Tahirü'l-Mevlevi (Olgun) (Cengiz  ve Hülagu Mezalimi, İstanbul1322/1904, 20) Çağatay Lugati'ni kaynak gösterek İnalcık'ın şehzade, bey, derebeyi anlamlarına geldiğini ifade eder. Yine aynı sayfada bir yerde İnalcık'ın Hârizmşah'ın dayısı olduğunu söyler. Reşidüddin (I, 343), Gayır'ın unvan olduğunu belirtir.
51 Nesevî, 34.
52 Cüveynî, a.y..
53 Cüveynî, a.y.. ; Reşidüddin, a.y.. M. Fuad Köprülü, "Hârizmşâhlar", İA. V/I, 263-296, 274.
54 Nesevi, a.y..
55 Nesevi'de aynen böyledir.
56 Nesevi, a.y..
57 Nesevî, a.y..
58 Nesevi (35) bunu açıkça zikreder.
59 İbnü'l-Esir, XII, 362. Cengiz, istiladan sonra Harizmşah'ın Buhara tacirlerine sattığı emtiayı özellikle isteyip geri almıştır. Bk. İbnü'l-Esir, XII, 366.
60 Cüveynî, I, 136; Reşidüddin, I, 343.
61 Cüveynî, bir yerde (I, 137) Sultan Muhammed'in Kayır Han'ın mektubunu Irak'ta iken, bir başka yerde ise (II, 99) Irak'tan döndükten sonra Harizm'de aldığını belirtir. Mektubun Harizmşah'ın eline nerede geçtiğine dair tartışmalar için bk. Barthold, Türkistan, 423.
62 Reşidüddin bir yerde (I, 341) Harizmşah'ın mektubu Irak'tan dönüşü sırasında, başka bir yerde de (I, 343) Irak'ta iken aldığını belirtir.
63 Lamb, Moğollarca gönderilen kervanda casusların yer almasına kuvvetle ihtimal vermektedir. Bk. 116.
64 Cüveyni, I, 137; Reşidüddin, I, 341.
65 Reşidüddin fukahanın fetvası meselesine sadece bir yerde (I, 341) değinir.
66 Reşidüddin, I, 341, 343.
67 Ebü'l-Ferec, II, 482.
68 Arapça ve Farsçada yer alan noktalı "hı" harfinin ifade ediliş ve Latin alfabesi harfleriyle yazılış tarzındaki aksaklıktan kaynaklanan bu tür çift okumalara dikkat etmek gerekiyor.
69 Moğolların Gizli Tarihi, Manghol-un niuça tobça'an (Yüan-ch'ao pi-shi) (trc. Ahmet Temir), Ankara 1948, 174.
70 Cûzcânî, I, 311; II, 104; Cüveyni, I, 137; Reşidüddin, I, 344.
71 Bu isim sadece Nesevi'de yer alır, Cüveyni gönderilen elçinin ismini zikretmez.
72 Nesevî, 34-35, Cüveyni, I, 138.
73 Nesevi'ye göre (35) elçilerin tamamı katledilmiştir.
74 İbnü'l-Esir, XII, 323.
75 Nesevi, 35. Ayrıca bk. D'Ohsson, 97.
76 Kafesoğlu, 246; Rene Grousset, Bozkır İmparatorluğu, (trc. M. Reşat Uzmen), İstanbul 1993. 215.
77 Cüveynî, I, 137; Reşidüddin, II, 344; Ebü'l-Ferec, II, 482.
78 Gizli Tarih, 41; Ebü'l-Ferec, II, 482; Reşidüddin, I, 344.
79 Reşidüddin'e göre (I, 344) yüzünü yere koymuş (secde?).
80 Reşîdüddîn, a.y.. Ebü'l-Ferec'e göre (bk. a.y.. ) yüzünü toprağa koyarak, yemeden içmeden üç gün orada kalmıştır.
81 Grousset, 215.
82 İbnü'l-Esir'deki (XII, 364) sırası, kesinlikle Otrar faciasından sonradır. Cüveynî, I, 126-127 ve Reşîdüddîn, I, 344'te de böyledir. Cûzcânî'ye göre ise (I, 310) Otrar faciası, 615/1218 yılında vuku bulan bu çatışmadan sonra meydana gelmiştir.
83 Reşidüddin, I, 345.
84 Cüveyni, I, 126.
85 Reşidüddin, I, 345.
86 Barthold ve ondan naklen Kafesoğlu'nun, Cüveyni (II, 81) ve Reşidüddin'e (I, 344) dayalı olarak Hârizmşah'ın Irak'tan dönüşünde Nisabur üzerinden Buhara'ya gelip 10 Şevval'e (615/1218) kadar Dergam şarapları içmekle vakit geçirdiğine dair haberlerini Sultan'ın dini kimliğiyle bağdaştırmak zordur. Çünkü hemen Ramazan ayı öncesine ve sonrasına tesadüf eden bir zaman diliminde, İslâmi yaşantıdan ne kadar uzak olursa olsun, [ki uzak olmadığını da biliyoruz. Meselâ  İbnü'l-Esir (XII, 330) onu fıkıh ve tefsir ilimlerine vakıf bir kimse olarak tanıtır.] bir İslâm hükümdarının şarap içtiğine dair böylesi rivayetler iyi tetkik edilmelidir.
87 Cüveynî I, 126-127; II, 82.
88 Nesevi, 10. Ayrıca krş. D'Ohsson I, 98.
89 Nesevi, 10.
90 Nesevi'ye göre (10) Moğollar yaklaşık 20, Harizmşahlar ise 60 bin kişi idiler.
91 Cüveynî, a.y.. ; Reşîdüddîn, I, 345; Cûzcânî, I, 310.
92 Cüveynî, I, 127; Reşîdüddîn, a.y.. Ayrıca bk. D'Ohsson, 97-98. Cuveynî, kamp ateşi yakılmasına yer vermeden Moğolların çekildiğini söyler.
93 Krş. İbnü'l-Esir, XII, 364-365.
94 Sultan'ın endişe, korku ve vehmine dair bk. Nesevi, 11; Cüveyni, II, 84; Reşidüddin, I, 346.
95 Barthold (Türkistan, 396), Şehzade Celâleddin'in bu kahramanlığını sadece Cüveynî'nin aktardığını ve Sultan Celâleddin'in biyografisini yazan Nesevî'nin söz konusu kahramanlığa değinmediğini belirterek Cüveynî'nin verdiği bilgileri şüpheyle karşılamaktadır. Halbuki olayı Reşidüddin (I, 345) ve Cüzcani'nin de (I, 310) zikrettiğini yukarıda belirtmiştik. Kaldı ki Nesevi (10), Celaleddin'in adını anmamakla birlikte olaya temas eder. Ona göre sağ kanat sol kanadın imdadına yetişmemiş olsa Tuşi Harizm ordusunu hezimete uğratacaktı.
96 Cüveyni, a.y..
97 Reşidüddin, I, 343; Nesevî, 316.
98 Reşidüddin, I, 353. Buradaki hicri tarihten "on" rakamı düştüğü için 605 gibi gözüküyorsa da bir önceki sayfada doğrusu 615 olarak geçmektedir.
99 D'Ohsson, 98.
100 Cüveynî, I, 139. Cûzcânî de bu durumu "Çin ve Türkistan askerinin hepsini topladı." diye dile getirir.
101 Cüveynî'ye göre (I, 139) Kayalıg Hükümdarı Arslan Han, Cengiz'in saltanatını mahvedip kendisini öldürmemesi için tabiiyet arzederek Moğol ordusuna kendiliğinden katılmıştır.
102 Cüveynî, I, 139; Ebü'l-Ferec, II, 496; Gizli Tarih, 257.
103 Gizli Tarih, 174-181; Reşidüddin, I, 353; D. O. Morgan, "Mongols", EI2, VII, 231-235, 232.
104 Asker sayısı hakkında verilen rakamlar konusundaki tartışmalar için bk. Barthold, Türkistan, 429; Kafesoğlu, 247-248.
105 Gizli Tarih, 181.
106 Sa'd b. Muhammed Huzeyfe Müsfir Gâmidî, Sükutu'd-devleti'l-Abbâsîyye, Beyrut 1401/1981, 115-116.
107 C. C. Walker, Jenghiz Khan, London 1939, 86.
108 Gizli Tarih, 256-287.
109 İbnü'l-Esir, XII, 363. Hayvaki veya Hiveki biçimindeki her iki okuyuşun da doğru olduğuna dair bk. Safıyyüddin Abdülmü'min b. Abdülhak el-Bağdadi (739/1338), Merasıdü'l-ıttıla' ala esma'i'1-emkineti ve'l-bika' (Ve hüve muhtasaru Mu'cemi'l-büldan li-Ya'kut) (nşr. Ali Muhammed el-Buhari) I-III, Beyrut 1954, I, 498. Şihabüddin Hayvaki, Gürganç'ın Gurlu Sultanı Şihabüddin tarafından 601/1204'te kuşatılması sırasında direnişte önemli rol oynamış bir alimdir. "Dinin ana dayanağı, devletin kalesi" şeklinde nitelendirilen Şafii fakihi bu zatın, minberlerden ahaliyi düşmana karşı davet eden sesi, "malını ve canını koruma yolunda ölen şehittir. " mealindeki hadise istinaden yaptığı vaazlar, etkili ve yönlendirici hutbeler, küçük büyük şehir halkını ayağa kaldırmış, tek yürek haline gelen cemaat vatan müdafaasına koşmuştu. Hayvaki'nin şahsi bütçesinden yaptığı bağışlar sonucu herkes silah, para, nesi var nesi yoksa ortaya dökmüştü. Krş. Cüveyni, II, 139.
110 İbnü'l-Esir, XII, 363; Cüveyni, a.y..
111 Cüveynî, II, 105; Ebü'l-Ferec (II, 513) bu düşünceye "Ceyhun nehri'nin ötesindeki memleketlerden yardım gelmesini beklemeğe imkan yok. ' denilerek karşı çıkıldığını anlatır.
112 İbnü'l-Esir, a.y.. ; Cüveyni, a.y..
113 Cüveyni, II, 105; Ebü-l-Ferec, II, 514; Reşidüddin, I, 347. Reşjdüddine göre, Celaleddin babasına orduyu emrine verip kenara çekilmesini ve zafere kadar beklemesini dahi teklif etme cüretini dahi göstermişti.
114 İbnü'l-Esir, XII, 363.
115 Reşidüddin, I, 347.
116 Reşidüddin, I, 346.
117 Bu zat, saray muhafızlarının komutanı idi. Bk. Cüveyni, I, 140.
118 A.e., a.y.. ; Ebü'l-Ferec, II, 496; Reşidüddin-I, 353.
119 İbnü'l-Esir, XII, 365; Reşidüdin, I, 346.
120 Nesevî, 43.
121 Cüveynî, II, 1 05-1 06.
122 Reşidüddin, I, 353.
123 Cüveyni, I, 140; Reşidüddin, I, 353.
124 Cüveynî, İdi-kut'un Güçlük'e karşı yürütülen harekata 3 yüz kişi ile katıldığından söz ettiği yerde (I, 110) Sultan Muhammed'e karşı kaç kişi ile katıldığına temas etmez.
125 Cüveynî, I, 140; Reşidüddin, I, 353; Ebü'l-Ferec, II, 496.
126 Reşidüddin, a.y..
127 Reşidüddin'e göre (I, 353) 5 a.y.
128 Cüveynî'ye göre (I, 140) 5 ay süren direniş sonunda kıtlık başgöstermişti. Gayır'a danışıp teslim olmayı öneren Karaca'nın teklifi reddedilmişti.
129 Ebü'l-Ferec, a.y..
130 Reşidüddin'e göre sadece 20 kişi ile. Bk. I, 354.
131 Reşidüddin'e göre 1 ay Bk. I, 353.
132 Cüveynî, a.y.. ; Ebü'l-Ferec, a.y.. ; Reşidüddin, I, 354; Nesevî, 69 Krş. D'Ohsson, 101­102. Cüveynî, İnalçık'ın karargahta öldürüldüğünü söyler. Bu rivayet mantıksızdır. çünkü hemen orada karargahta öldürülecekse diri ele geçirmenin anlamı olamaz.
133 Cüzcani, I, 311.
134 Dağılım için bk. İbnü'l-Esir, XII, 389; Reşidüddin, I, 353.
135 Meselâ Sığnak ve Eşnas şehirleri. Bk. Cüveynî, I, 143-144.
136 Zamûk, Nûr, hattâ Cend ve Benaket gibi müstahkem ve büyük şehirler bile kendiliğinden teslim oldu. Krş. Cüveyni, a.y..
137 Hocend direnişi Buhârâ ve Semerkant'ın düşmesinden sonradır Vali Timur Melik'in dillere destan şanlı direnişi ve gösterdiği kahramanlık, Moğolları bile hayran bırakmış, ancak yine de şehrin düşmesini önleyememişti. Bk. Cüveynî, I, 346; Reşidüddin, I, 356-357. Cüveynî, Timur Melik için "Rüstem Pehlivan (meşhur Zaloğlu) sağ olsaydı ona ancak, seyis olabilirdi" der.
138 İbnü'l-Esir, XII, 367; Ebü'l-Gâzi Bahadır Han (32) Hârizmşâh için "Çingiz Han ile savaşamadan kaçıp Mazenderan'a gitti." ifadesini kullanır.
139 İbnü'l-Esir, a.y..
140 İbnü'l-Esir (XII, 367), Moğolların Harizmşah'ın acziyetini iyice anladıklarını belirtir.
141 Hem Kafesoğlu'nun eserinde, hem de İbnü'l-Esir'in Türkçe tercümesinde 4 Zilhicce'nin 11 Şubat'a tekabül ettiği gösterilir. Yanlıştır. Doğrusu 10 Şubat 1220 Pazartesi olmalıdır. Şehrin düşüşü ne yazık ki Kurban Bayramı'ndan 5-6 gün önceye rastlamış ve Buhârâlılar bayram yerine matem yaşamışlardır.
142 İbnü'l-Esir XII 365-366.
143 Cüzcani, I, 311.
144 Cüveynî, I, 154; Reşidüddin, I, 360.
145 Ebü'l-Ferec, II, 505.
146 İbnü'l-Esir, Sultan Muhammed'in Maveraünnehir şehirlerini takviyesi zımnında verdiği bilgiler arasında Buhâra'ya 20 bin asker yerleştirdiğinden bahsederken (XII, 365), Cüzcani, 12 bin süvari (I, 352), Cüveyni ise (I, 149) "dış orduda" 20 bin asker vardı der (buna göre bir de iç ordu olmalı. Acaba dış ordu derken şehrin sabit garnizonuna ilave edilen takviye kuvvetleri mi kastediyor?); Reşidüddin'e göre de (I, 360) 20 bin askerdir, Nesevi (34) ise toplam 30 bin olduğunu yazar Bu kadar kaynaktan hiçbirisi 30 binin üzerinde bir rakam vermezken, Kafesoğlu 50 bin rakamından bahseder. Krş. 26 ı 56.
147 Cüveyni, I, 156.
148 A.e., a.y..
149 Cüzcani, I, 311.
150 Ebü'l-Ferec (II, 505) Cengiz'in şehri görmek üzere içeri girince yapının dikkatini çekmesi ve burayı hükümdar sarayı zannetmesi ve öyle olmadığının belirtilmesi üzerine Ulu Cami'ye girip mihrabın önüne oturduğunu kaydeder. Ayrıca bk. Reşidüddin, I, 360.
151 Mushaflara ve mushaf sandıklarına yapılan hakaretler için ayrıca bk. İbnü'l-Esir, XII, 366.
152 Cüveynî, I, 156-157; Reşidüddin, I, 361.
153 Cüveyni, a.y.. ; Reşidüddin, a.y.. Farklı bir anlatım için bk. İbnü'l-Esir, XII, 366-367.
154 D'Ohsson'a göre (105) Bedreddin. Ancak bu yanlış olmalı.
155 İbnü'l-Esir, XII, 367; Reşidüddin, I, 361; Cûzcânî, I, 311-312. Reşidüddin, yangının birkaç gün sürdüğünü belirtir. Rüknüddin İmamzade'nin ölürken söylediği şiir için bk. Cüzcani'ye bk.
156 Reşidüddin, I, 361. Barthold'un (436) Buhârâ'nın bitişik nizam evleri ve dar sokakları yüzünden zaten sık sık toplu yangınlarla karşılaşan bir şehir olması dolayısıyla, böyle bir yağmalama yüzünden kendiliğinden çıkan bir yangına maruz kaldığı fikrine katılmıyoruz. Çünkü İbnü'l-Esir'in de işaret ettiği üzere Moğollar istîlâ ettikleri şehirlerin sonradan kendilerine isyan edemeyecek bir hale getirilmesine dikkat ediyorlardı. Kaldı ki Cüveynî (I, 157) iç kaleye sığınan askerlerin geceleri düzenlediği baskınlara sinirlenen Cengiz'in şehirde bulunan evlerin tamamının ateşe verilmesini emrettiğini açıkça kaydetmektedir. Hattâ bir başka haberinden (I, 158) yakma işleminin iki defa tekrarlandığını çıkarıyoruz.
157 Cüveynî, I; 158.
158 Reşidüddin, I, 362.
159 A.e., I, 361.
160 Ebü'l-Ferec, II, 506.
161 Cüveyni I, 159.
162 İbnü'l-Esir, XII, 367.
163 A.e., a.y..
164 A.e., a.y..
165 Cüveynî, I, 166-167; Reşidüddin, I, 362.
166 Cûzcânî, I, 312. 20 ve 60 bin rakamları, Tabakat-ı Nasıri'nin değişik yazmalarındaki farklardan kaynaklanmaktadır.
167 İbnü'l-Esir, XII, 365.
168 Cûzcânî, I, 312.
169 Nesevî, 41. D'Ohsson (106) tarihçilerin mübalağasını hesaba katarak Nesevî'nin verdiği 40 bin rakamını tercih etmektedir.
170 Cengiz Semerkant sınırlarına dayanan ordusuna iki gün istirahat vermişti. Belki de bundan aldıkları cesaretle Bk. Cüveyni, I, 168.
171 Ebü'l-Ferec, II, 512.
172 İbnü'l-Esir huruç hareketine askerlerin katılmadığını söylerse de Cüveyni hareketi askerlerin yaptığını kaydeder. Her İki grup iştirak etmiş olabilir.
173 Krş. İbnü'l-Esir, XII, 367-368; Cûzcânî, 313; Cüveynî, I, 168. Cüveynî rakamdan bahsetmeden iki tarafın da ağır kayıplar verdiğini söyler. Türkler çıkmış savaşmış ve geri dönmüştür. Moğolların tuzak kurup çembere almasına da rastlayamıyoruz. Bilakis hem Cüveynî hem İbnü'l-Esir huruç hareketi yapan savunmacı askerlerin Moğolları esir alıp kaleye çekildiklerini ve esirlerini işkenceyle öldürdüklerini belirtirler.
174 İbnü'l-Esir, XII, 368.
175 Cüveynî, I, 170.
176 Cüzcânı, I, 312.
177 İbnü'l-Esir, XII, 368.
178 Gerçi Ebü'l-Ferec (II, 514) Sultan Muhammed'i "Bu adamlarla döğüşmek için bizde yürek kalmadı. " şeklinde konuşturur. Hattâ Moğollarla savaşma görüşünde olan oğlu Celâleddin'le aralarında geçen tartışmaya da değinir.
179 Nesevî, 55.
180 Ebü'l-Gazi Bahadır b. Arab Muhammed (1064/1663), (Şecere-i Terakime) Türklerin Soy Kütüğü (nşr. Muharrem Ergin), İstanbul ts., metin, 20, trc, 32. İbnü'l-Esir'e göre 20 bin kişilik Bk XII, 369 Cüzcani'de ise (I, 312) komutanların ismi değişiktir, tam zapt edilemediği anlaşılıyor. D'Ohsson da (110) 20 bin kişiden bahs eder. Takibe gönderilen ordudaki asker sayısı hakkında bir değerlendirme için bk. Ebu Omer Minhacüddin Osman b. Muhammed (662/1264 sonrası), Tabakat-ı Nasıri: A General History of the Muhammadan Dynasties of Asia, Hindustan; From A. H. 194 (810 A. D. ) to A. H. 658 (1260 A. D. ) (trc. Major H. G. Raverty), I-II, New Delhi 1970, II, 987-988, 3 no., lu dipnot.
181 İbnü'l-Esir, XII, 370.
182 İbnü'l-Esir, XII, 371; Cüzcâni, 312-313.
183 Ebü'l-Ferec, II, 514; İbnü'l-Esir, XII, 371.
184 Nesevî, 37.
185 A.e., 38.
186 Cüveynî, II, 163. Ayrıca bk. D'Ohsson, 120.
187 Cüveynî, R 163.
188 Ebü'l-Ferec'e göre (R 514) Balan Kalesi.
189 D'Ohsson (a.y. ), Bunun da Sultan Muhammed tarafından tavsiye edildiğini söyler.
190 Cüveynî, II, 164.
191 Nesevî, 38. Bu adam, dağ gibi yalan söylediği için bu isimle anılıyordu.
192 Gerçekten Sultan Muhammed ölmezden kısa bir müddet önce Celaleddin'i veliaht tayin ederek, herkesin onun bayrağı altında birleşmesini istemiş ve kendi kılıcını kendi eliyle Celaleddin'in beline kuşatmıştı. Cüveynî, I, 109; Nesevi, 56, -57.
193 Sultan Celaleddin'le bir süre dolaşan Timur Melik, sonunda ondan ayrılıp Suriye'ye göçmüştü. Ama sıla hasretine dayanamayarak tekrar Hocend'e döndü. Babasının kahramanlığından dolayı Hocend valiliğine getirilen oğlu ile buluştu. Taltif göreceği umuduyla Batu Han'ın yanına giderken, yolda Ögedey'in büyük oğlu Kadakan tarafından tutuklandı. Saygısız davrandığı gerekçesiyle canlı hedef yapılıp Kadakan'ın oku ile şehit oldu. Cüveynî ekler: "Bu ok sanki Timur Melik'in şimdiye kadar attığı oklara verilmiş son bir cevap gibiydi. " Bk. I, 146-149.
194 Cüveynî, a.y.. ; Nesevî, 57-59.
195 Cüveynî, I, 110; Nesevî, 61-62.
196 Ebü'l-Gazı, metin 20, trc 32.
197 Cüveynî, a.y..
198 Ebü'l-Gazı'nin (a.y.. ), müdafacıların sekiz ay direndiğine ve Moğolların şehre ancak dokuzuncu ayda girebildiğine dair rivayeti ihtiyatla karşılanmalıdır.
199 Reşidüddin, I, 375.
200 İbnü'l-Esir, XII, 394.
201 Nesevî, 92-94. Nesevî, 617 Zilkadesi'nde (1220 Kasımı) başlayan kuşatmanın 618 Seferinde (1221 Martı şehrin düşmesiyle sona erdiğini kaydeder.
202 Ebü'l-Ferec, II, 513.
203 Reşidüddin, I, 372.
204 İbnü'l-Esir, XII, 394; Cüveynî, I, 174.
205 Reşidüddin öldürülen Moğollara ait kemik yığınlarının kendi zamanında bile hâlâ görüldüğünü belirtir Bk. I, 372-373. Cüveyni 100 binlerden bahseder. Bk. I, 172.
206 Cüveynî, I, 175.
207 Nesevî'ye göre (93, 94) 618 Seferinde.
208 Reşidüddin, I, 373.110
209 Cûcânî, II, 112 (Raverty, II, 1 004); Reşıdüddin, I, 374.
210 Reşîdüddîn, a.y..
211 A.e., a.y..
212 Reşidüddin, I, 375.
213 Ebü'l-Ferec, II, 515; Nesevî, 83-84. Nesevî, yenilen Hârizm askerlerinin boğulacaklarını bile bile Sind Nehri'ne atladıklarını, en son nehir kenarına gelindiğinde annesi ile hanımlarının "Allah aşkına bizi öldür de esir verme!" diye gözyaşı döktüklerini, bunun üzerine Celâleddin'in askerlerine onları nehre atmalarını emrettiğini ve gözünün önünde boğuluşlarını hazin bir şekilde anlatır.
214 Cüveyni, I, 184.
215 A.e., I, 185.
216 Ebü'l-Ferec, II, 523. 61.

EL-BAĞDADİ, Safıyyüddin Abdülmü'min b. Abdülhak (739/1338), Merasıdü'l-ıttıla' ala esma'i'1-emkineti ve'l-bika' (Ve hüve muhtasaru Mu'cemi'l-büldan li-Ya'kut) (nşr. Ali Muhammed el-Buhari) I-III, Beyrut 1954.

BARTHOLD, Vasiliy Vladimiroviç, Moğol İstîlâsına Kadar Türkistan (nşr. Hakkı Dursun Yıldız), Ankara 1990.

CAFEROĞLU, Ahmet, Uygur Sözlüğü, I-III, İstanbul 1934.

EL-CÜVEYNİ, Alaeddin Ata Melik (681/1282), Tarih-i Cihangüşa (nşr. Mirza Muhaınmed Kazvini), I-III, Leiden-London, 1912-1916.

Tarih-i Cihangüşa (trc. Mürsel Öztürk), I-III, Ankara 1988.

EL-CÜZCANİ, Ebu Ömer Minhacüddin Osman b. Muhammed (662/1264), Tabakat-ı Nasıri, (nşr. Abdülhay Habibi), I-II, Tahran 1984.

Tabakat-ı Nasıri: A General History of the Muhammadan Dynasties of Asia, Hindustan; From A. H. 194 (810 A. D. ) to A. H. 658 (1260 A. D. ) (trc. Major H. G. Raverty), I-II, New Delhi 1970.

D'OHSSON, Moriedga, Tarih-i Moğol (trc. Mustafa Rahmi [Balaban]), İstanbul l340-1342/1920- 1923.

EBÜ'L-FEREC, Gregory (Bar Habreus) (684/1286), Abu'l-Farac Tarihi (trc. Ömer Rıza Doğrul), I-II, Ankara 1987.

İBNÜ'L-ESİR, İzzüddin Ebü'l-Hasan Ali b. Muhammed (630/1232), el-Kamil fi't-tarih (nşr. Carolus Johannes Tornberg), I-XII, Beyrut 1979, 1982.

EL-GAMİDİ, Sa'd b. Muhammed Huzeyfe Müsfir, Sükutu'd-Devleti'l-Abbâsîyye, Beyrut 1401/1981.

EBÜ'L-GAZİ, Bahadır b. Arab Muhammed (1064/1663), (Şecere-i Terakime) Türklerin Soy Kütüğü (nşr. Muharrem ERGİN), İstanbul ts.

GROUSSET, Rene, Bozkır İmparatorluğu, (trc. M. Reşat Uzmen), İstanbul 1993.

KAFESOĞLU, İbrahim, Harezmşahlar Devleti Tarihi (485-618/1092-1221). Ankara 1992.

KÖPRÜLÜ, M. Fuad, "Baliş", İA, II; 280. "Hârizmşâhlar", İA. V/I, 263-296.

LAMB, Harold, Cengiz Han (Çev. Ali ünal), İstanbul 1987.

Moğolların Gizli Tarihi, Manghol-un niuça tobça'an (Yüan-ch'ao pi-shi) (trc. Ahmet Temir), Ankara 1948.

MORGAN, D. O., "Mongols", EI2, VII, 231-235.

NESEVİ, Şihabüddin Muhammed b. Ahmed (662/1264), Celalüttin Harezemşah [trc. Necip Asım (Yazıksız)], İstanbul 1934.

Siratu's-Sultan Celaliddin Mengüberti (nşr. O. Houdas), Paris 1891.

(OLGUN), Tahirü'l-Mevlevi, Cengiz ve Hülagu Mezalimi, İstanbul 1322/1904.

REŞİDÜDDİN ET-TABİB, Reşidüddin b. Fazlullah el-vezir b. İmadüddevle Ebü'l-Hayr Muvaffıkuddevle, Cami'u't-tevarih, I-II, (nşr. Behmen Kerimi), ys. ts.

WALKER, C. C., Jenghiz Khan, London 1939.

YA'KUBİ, Ahmed b. Ebu Ya'kub İshak b. Ca'fer b, Vehb b. Vadıh (283/897), Tarihu'l-Ya'kut, I-II, Beyrut ts.

Paylaş |                      Yorum Yaz - Arşiv     
2861 kez okundu

Yorumlar

Henüz yorum yapılmamış. İlk yorumu yapmak için tıklayın