• Anasayfa
  • https://www.facebook.com/tarihtarihcemiyeti/
  • https://twitter.com/ttcemiyeti
TAVSİYE KİTAP
Moğol İstilasının Sebepleri / Yrd. Doç. Dr. H. Ahmet Özdemir

Moğolları İslâm alemini istîlâya sevk ve teşvik eden sebeplerin en başta geleni, "seçilmiş millet inancı ve dünya devleti" düşüncesidir. Öbür âmilleri de İslâm âleminin zenginliği ve İslâm dünyasının davetkâr durumu başlıkları altında toplayabiliriz.

Seçilmiş Millet İnancı ve Dünya Devleti Düşüncesi

Moğollarda seçilmiş millet inancı ve dünya devleti düşüncesi çok belirgindir. Cengiz'in büyük büyükannesi olarak kabul edilen Alan-Ko'a, kocasının ölümünden sonra evlenmediği halde doğum yapmasının etrafta dedikoduya sebep olması üzerine çocuklarına tuhaf bir hikaye anlatarak kendisini savunmaya çalışmıştır.1 Eğer Alan-Ko'a efsanevi bir şahsiyet değilse,2 söz konusu gayr-ı meşru ilişkiye kılıf uydurmak amacıyla3 bu ilişkiler sonucu doğan çocukların güya "Tanrı'nın oğlu olduklarını"4 söyler. Daha sonra da şöyle bir kehânette bulunur: "Kardeşlerinizi (güya bacadan sızan ışıktan hamile kalınmak suretiyle dünyaya gelen bu çocukları), kara başlı adi insanlarla mukayese ederek nasıl böyle (ileri-geri) konuşabiliyorsunuz? Onlar bütün insanların Hanı oldukları zaman adi halk gerçeği anlayacaktır."5

Alan-Ko'a'yı gerçek dışı efsanevî bir şahsiyet kabul edecek olursak, peşinen birilerinin böyle efsanevi bir şahsiyet oluşturduklarını da kabul etmiş oluruz.6 O halde bundan kimin yararı olabilir? Elbette Cengiz hanedanının. Öyleyse ya bizzat Cengiz veya neslinden gelenler yahut hem kendisi hem de torunları; hâkimiyetlerini pekiştirmek, seçilmiş bir nesil olduklarını kabul ettirmek ve dünyayı yönetmek gibi7 mukaddes bir görevle görevlendirildiklerini ispatlamak için böyle efsanevî bir şahsiyetin varlığına ihtiyaç duymuşlardır. Yok eğer Alan-Ko'a gerçek bir şahsiyetse, adı etrafında oluşturulan efsaneden faydalanmak da yine Cengiz hanedanına düşmüştür.

Cengizilerin Tanrı'nın çocukları olduklarına dair bu efsane öylesine etkili olmuştur ki, Cengiz Han'ın bütün halefleri, kendilerini Tengri'nin yeryüzündeki temsilcileri olarak görmüşler,8 buyrukları Tanrı buyruğu, onlara isyan Tanrı'ya isyan olarak kabul edilmiştir.9 Cengiz adı etrafındaki efsaneler sadece büyük ninesi Alan-Ko'a ile sınırlı kalmamıştır. Sihirli gücünün çevresinde hurafeci bir çekinme oluşturan ve Teb-Tenggeri10 diye bilinen Şaman Kököçü,11 1206 Kurultayı'nda Ulu Gök Tengri'nin Cengiz Han'a kainatın kağanlığını verdiğini ilan etmişti. Bu ilâhî tasdik yeni İmparator'a otoritesinin temelini sağlamıştı.12 Cengiz'in haleflerinde, meselâ Papa IV. İnnocent'e yazdığı mektupta torunu Güyük-Kağan'ın mührü üzerinde aynı ibareyi (Mongka tengri-yin küçündür) görmekteyiz.13

Benzer bir rivayet de şöyledir: Temücin dokuz yaşında iken, babası tarafından kız istemeye götürülürken Unggiratlardan Dei-Seçen'e rastladılar. Dei-Seçen, baba oğulun amacını öğrenince ve o gece gördüğü bir rüyayı anlattı.14 Rüyasındaki müjdeyi Cengiz'e yormuştu.

Cengiz'in kağan seçilmesine büyük katkısı olan Şaman Kököçü bir ara Cengiz ailesi arasına nifak sokmaya kalkmış, ancak hilesi fark edilerek düzmece bir güreşle beli kırılmıştı.15 Daha sonra göçe karar verilmişti. Teb-Tenggeri'nin üzerine kurulmuş bulunan çadırın penceresi kapatılmış, kapısı örtülmüş ve etrafına nöbetçiler konmuş olmasına rağmen, üçüncü gün şafak sökerken çadırın penceresinin açıldığı ve Teb'in vücudunun kendiliğinden yükselerek kaybolduğu rivayet edilmiştir. Bu mizansen hakkında Cengiz'in yorumu ilginçtir: "Teb-Tenggeri benim kardeşlerime el uzattığından ve kardeşlerimin arasına sebepsiz yere nifak soktuğundan Tanrı onu sevmedi, ruhunu da vücudu ile birlikte alıp götürdü."16

Cengiz, gençliğinde de devamlı olarak, hattâ bazen farkına varıp ayırt edemediği efsanevî uyarı ve ikazlara muhatap olmuştur. 17

Fakat asıl ilginci, bu seçilmiş millet inancı ve dünya hâkimiyetinin Moğollara verildiğine dair hakim kanaat, istîlâya uğrayan halklar arasında da yaygındır. Meselâ, meşhur Ermeni tarihçisi Aknerli Grigor, tuhaf bir hikaye anlatır. Moğollar, önceleri putperest bir toplum olmakla beraber, güneşe de ilahi bir kudret olarak taparlardı.18 Sonra bu inançtan vazgeçip gök ve yer yaratıcısı olan Allah'tan istimdat ettiler ve emirlerine uymaya söz verdiler. Bunun üzerine melek (?), altın tüylü bir kartal şekline girmiş olduğu halde19 onlara göründü ve kendi lisanlarınca konuşarak, Cengiz adını taşıyan reislerini çağırdı. Reis, meleğin karşısında bir ok menzili kadar uzakta durdu. Melek, Allah'ın emirlerini ilettikten sonra, kendisine Ğayan20 unvanını verdi ve o, Çangız Ğayan veya Çangız Khan diye adlandırıldı. Melek, onlara bir çok memleket ve eyaletleri zapt ederek hadsiz hesapsız bir surette çoğalmalarını dahi söyledi ki bu aynen husul bulmuştur.

Grigor'un bundan sonraki ifadeleri, istîlâya maruz kalan ülkelerdeki diğer din adamlarının yorumlarıyla aynıdır21: "O müthiş millet, dünyada bize hakim olacaklarına dair Allah'ın iradesine vakıf olunca, askerlerini topladı ve İranlılara (Hârizmşâhlar) karşı yürüdü..."22 Görüldüğü gibi, Grigor gibi dini bütün bir Gregoryen bile, Moğollara dünya hâkimiyetinin verildiğini büyük bir safdillikle kabullenmekte, hattâ kendi kavmini, istîlâya uğrama kaderini paylaşan öteki kavimlerle bir tutmaktadır.

Cengiz, ilâhî bir görevle görevlendirildiğine belki bizzat kendisi de inanıyordu. Moğolların her yerde bıkmadan tekrarladıkları ünlü söz de bunu gösterir: "Gökte tek bir güneş, yeryüzünde tek bir kağan."23 Ne var ki Cengiz'e ilahi özellikler atfetmeye bağlı bu hurafeci çekinmenin, halka daralarak Cengiz Han'ın etrafına yaklaştıkça önemini yitirdiği de gözden ırak tutulmamalıdır. 24

İslâm Aleminin Zenginliği

İslâm âlemini Moğollar açısından cazip kılan unsurlardan, belki de en belli başlılarından birisi, bu dünyanın maddi zenginliği idi.

Moğollara en yakın yörelerden başlayarak o günkü İslâm dünyasına şöyle kabaca bir göz atacak olursak ne demek istediğimiz daha iyi anlaşılacaktır.

En yakın yöreler derken öncelikle Seyhun nehrinin kuzey kıyılarını, sonra da Maveraünnehir'in zengin şehirlerini kastediyoruz. Orta Çağ İslâm coğrafyacıları Maveraünnehir derken ıstılahî anlamda Türkistan'a, yani İslâm ülkeleri ile Çin arasında uzanan ve Türkler ile Moğol göçebelerinin yaşadığı bölgeye dahil etmedikleri Ceyhun ve Seyhun havzasındaki medeni bölgeden söz etmektedirler.25

Müslüman coğrafyacılar Mâverâünnehir'in mamurluğu, toprağının verimliliği, mahsul ve ehlî hayvan bolluğu, nüfusunun çokluğu, insanlarının cömertliği, misafirperverliği, yol ve geçitlerinin mükemmelliği, ribat vb. hayır müesseselerinin çokluğu, halkının cesareti, ilim ve maarife karşı meyil ve istidadı konularında yeterince ve aydınlatıcı bilgiler vermişlerdir.26

Sadece ihraç mallarının listesi bile zenginliğin ölçüsü olmak bakımından bize yeterli fikir verecektir.27 İstahrî ve Yakut, Maveraünnehir halkının, başka memleketlerin hiçbir malına muhtaç olmadığını, hattâ bölgede imardan nasiplenmemiş hiçbir şehir, köy, akarsu, tarla veya mera bulunmadığını, her yörenin kalkınmada ve refahta birbirine denk olduğunu, dolayısıyla hiçbirinin diğerine üstünlüğü bulunmadığını belirtir.28

A. Seyhun Havzası

Merkez Haylam'dı. Şehrin aynı adı taşıyan nehir üzerinde yer aldığı anlaşılıyor.29 Haylam'ın köylerinden Şikit, ceviz ağaçlarıyla dolu olduğu için belki bin cevizi bir dirheme almak mümkündü.30

Üş ve Üzgend (veya Özkend)31 iki önemli şehirdi.32 Özkend büyük bir ticaret merkezi idi. Hattâ Karahanlıların ilk döneminde Maveraünnehir'e başkentlik yapmıştı. Karahıtaylar Devri'nde devlet hazinesi burada muhafaza ediliyordu.33

Yakut, Özkend'in Türklerin ticaret mahalli olduğunu belirtir, meyve ve sebze bahçeleriyle ırmaklarına değinir.34 Hocend Uş yolu üzerindeki Kuba şehri,35 başka şehre sahip olmayan bir bölgenin merkezi idi.36 Kuba, Makdisi'ye göre büyüklük ve servet itibariyle Ahsikes'ten daha ileride idi.37 Ancak Fergana'nın birinci şehri, Karahanlılar Devri'nden itibaren önemi iyice artan Marginan idi. Yakut buradan "Fergana'nın en tanınmış şehirlerinden" diye bahseder.38

Fergana ana yolunun güneyindeki dağlık İsfere (Esberç) bölgesi kısmen ovada, kısmen dağda yer alıyordu. Yakut'a göre burası, neft, firuze (Turkuvaz), demir, bakır, altın, kurşunun yanı sıra göre kömür madenlerine39 sahipti. Bu taşlar yakacak olarak kullanılıyor ve küllerinden deterjan gibi faydalanılıyordu. 40

Fergana'nın kuzey kısmında vilayet merkezi Ahsîkes'ti.41 Makdisî'ye göre Ahsîkes Filistin'deki meşhur Remle şehrinin bir buçuk katıydı.42 Hocend-Ahsîkes yolunda bulunan Hacistan etrafındaki büyük tuz madenlerinden elde edilen tuz,43 Şaş, Hocend ve diğer vilayetlerin ihtiyaçlarına cevap veriyordu. Fergana ekilebilir alanlarının genişliğinden ve madenlerinden dolayı zenginliğiyle meşhurdur.44 Ahsikes yakınında altın ve gümüş madenleri bulunuyordu. Suh (veya Suc45) yakınında cıva işletmeleri, Yukarı Nesa'da katran, amyant keteni, altın, gümüş, firuze, demir, bakır ve kurşun madenleri vardı. Nihayet Fergana, İslâm memleketlerinde nışadır46 üretilen birkaç vilayetten birisiydi. Ayrıca Narin ile Kara Derya arasında kalan bölgede yer alan Nasrabad geniş ve sık ağaçlıklı bahçeleri olan büyük bir şehirdi, Renced civarında bol ekilebilir arazi vardı, Tişhan nüfusu kalabalık büyük bir şehirdi, Zarkan orta büyüklükte olmasına karşın pirinç tarlalarıyla ve sulama tesisleriyle öne çıkıyordu.47

Hocend de Mâverâünnehir'in büyük şehirlerinden birisiydi. Bağ ve bahçeleriyle nam salmıştı. Nüfusu o kadar yoğundu ki, kendi bölgelerinde yetiştirilen hububat kafi gelmediğinden açığı kapamak için ithalat yapılırdı.48

Semerkant ile Hocend arasındaki sahada yer alan Hişt şehri, gümüş madenleri civarındaki dağlarda kurulmuştu.49

Hiç şehir bulunmayan bölgeler de vardı. Meselâ Masha ve Burgar. Muhtemelen bu iki bölge arasındaki hudutta yer alan Mink'ten ve mevkii tam belirtilmemiş Mersmende civarından elde edilen hammaddeden Fergana'da demirden silahlar imal edilerek ta Bağdat'a kadar bütün vilayetlere ihracat yapılırdı. Buna ilave olarak Buttam dağlarında, yani Yukarı Zerefşan vilayetinde altın, gümüş, zaç ve nışadır işletmeleri bulunuyordu.50

Moğol istilasına uğrayan bölgelerden birisi de51 Uşrusana idi. Bölgenin en önemli doğal kaynağı Taşkent'e aşağı yukarı bir günlük mesafede bulunan bir gümüş madeniydi.52

Gazilerin toplanma yeri olan İsficab53 bölgesi de önemli ve zengin bir bölge idi. İsficab bölgesinin batısında Otrar şehrinin de bulunduğu Kencide bölgesi yer almaktaydı. Farab, Kencide ve Şaş arasında, yani İsfıcab'ın batısında ve güneybatısında zengin meralar bulunmaktaydı.

B. Mâverâünnehir Bölgesi

Hindistan'dan (Belh üzerinden), İran'dan (Merv üzerinden) ve Türk egemenliği altındaki bölgelerden gelen ticaret yollarının kesiştiği bir noktada bulunan ve Buhârâ'nın başkent olduğu dönemlerde bile daima Mâverâünnehir'in birinci şehri olan Semerkant, cıvıltılı ticari hayatı ve civarındaki fevkalade geniş verimli toprağı ve güzel havasıyla54 yoğun sayıda insanı çeken bir cazibe merkezi konumundaydı. Ilıman iklime sahip şehrin suyu da lezzetli idi,55 büyük bir kısmını bahçeler kaplamaktaydı ve hemen her evin bir bahçesi vardı. İç kalenin tepesinden bakıldığında bahçelerdeki ağaçlar yüzünden hiçbir yapı görünmezdi.56 Ebü'l-Ferec, şehrin sadece iç kısmının değil, etrafının da bahçelerle çevrelendiğini belirtir.57 İstahrî'nin sözünü ettiği yaygın bahçe ziraatı,58 oldukça gelişmiş bir sulama sistemine ihtiyaç gösteriyordu. Cüveynî: "Dünyada cenneti görmek istersen, Semerkand'ı gör. Ey Belh toprağını orayla bir tutan kimse hiç şekerle çürük kavun bir tutulur mu?"59 der. Semerkant 12 bölgeye hükmeden bir vilayet merkezi konumunda idi.60

Semerkant'a bağlı bu 12 yerleşim biriminin zenginliği de göz kamaştırıcıydı. Meselâ Dargam bölgesi, bağlarıyla ünlüydü.61 Bir başka bölge olan Abgar, çok iyi mahsul veren ekilir araziye ve çok sayıda köye sahipti. İbn Havkal'a göre verimli bir yılda elde edilen mahsul bütün Sogd nüfusunu beslemeye kafiydi.62

Zerefşan Nehri'nin güneyinde bölgede yer alan Pencîkes şehri, meyve, özellikle de ceviz istihsali açısından bölge birincisiydi.63

Semerkant'ın kuzeyinde bağımsız bir idari birim oluşturan Kuşanıye şehri, Soğd bölgesinin Semerkant'tan sonra en çiçekli şehri olarak bilinirdi. İstahri burayı "Soğd şehrinin kalbi" olarak niteler. İslâm öncesi devirlerde burası müstakil bir prenslikti.64

Semerkant'la Buhârâ'yı birbirine bağlayan yol üzerinde bulunan Kerminiye,65 verimli ve sulak bir araziye sahipti. Aynı yol üzerinde ikinci büyük köy Tavavis'ti. Bahçelerinin bolluğu ve akar sularının çokluğu ile meşhur zengin bir şehirdi.66

Buhârâ ile Tavavis arasında konaklamak için ara menzil görevi yapan Şarğ'ın (veya Carğ)67 karşısında İskickes (veya Sekeckes) Köyü vardı.68 Bunlar önemli ticaret merkezleriydi.

Moğol istîlâsına uğrayan şehirlerden birisi de Buhârâ'dır. Buhârâ'nın; mahalleleriyle, çarşılarıyla, büyük yapılarıyla, muhteşem camileriyle, 10'un üzerindeki sulama arklarıyla, şahane saraylarıyla, dikkat çekecek derecedeki geniş ve taş döşeli sokaklarıyla,69 yoğun nüfusuyla,70 artan nüfusa yeterli arsa sağlayamamasıyla71, yer sıkıntısından evlerin birbirine bitişik inşa edilmesi yüzünden çıkan yangınların verdiği zararlarla72 ve bu mimari tarzın sebep olduğu diğer kötü taraflarıyla (kokular, pis sular vs.)73 âdeta bugünkü metropolleri andırır azmanlıkta bir şehir olduğunu rahatlıkla söyleyebiliriz.

Buhârâ'nın etrafı da Semerkant'ta olduğu gibi büyük köylerle ve şehirlerle çevrilmişti ve bu köylerden bazısı Buhârâ'dan bile daha eski kabul edilmekteydi. Hattâ Makdisi'ye göre Buhârâ'nın etrafındaki köylerin her biri şehirlere eş büyüklükteydi.74 Buhârâ'dan beş fersah uzaklıkta yer alan Peykend şehri75 ise, İslâm öncesi devirlerde bile büyük bir ticaret merkezi sayılmaktaydı. Asıl ilginç olansa buraya Bakır Şehri veya Tüccar Şehri gibi bir isim verilmesiydi.76

C. Hârizm (Harezm) Toprakları

Hârizm, Ceyhun Nehrinin döküldüğü Aral Gölü'nün güneyinde ve bu nehrin her iki tarafında uzanan arazinin adıdır. Hârizm, Yakut'un da belirttiği gibi Mâverâünnehir'e dahil olmayıp, başlı başına ayrı bir iklimdir.77 Ceyhun'un yukarı mecrâsının doğusundaki, Asya'nın sayılı bitek ve verimli topraklarından Buhârâ ve Semerkant Bölgesi bir yana bırakılırsa, geniş bozkırlar ve çöller diyarı Batı Türkistan ortasındaki Hârizm mıntıkasının önemini kavramak için haritaya bakmak yeterlidir. Aral Gölü'ne yaklaştıkça yatağı genişleyen ve debisi artan Ceyhun Nehri, göz alabildiğine yayılmış kum deryaları ortasında âdeta bir hayat pınarı gibidir. İşte Hârizm toprakları bu hayat ırmağının yüzlerce kola ayrıldığı yerdedir.78 Bu yeryüzü cenneti, tarihin ta ilk çağlarından beri gerek yoğun nüfusu, gerek ekonomik seviyesiyle daima bir cazibe merkezi olagelmiştir. Ceyhun'la sulanan arazi geniş değildir ama ziraata çok müsaittir.79 Burada tahıl istihsalinin yanı sıra bağcılık yapı1abilmekte, hattâ pamuk yetiştirilebilmektedir. Balıkçılık da gözde bir meslektir ve balık çeşitliliği göz kamaştırır. Hârizm'in doğusunda ve batısında küçükbaş hayvancılık, özellikle koyun yetiştiriciliği meşhurdur. Ayrıca buna bağlı olarak yün ve yünlü mamuller revaçtadır. İslâm coğrafyacıları ihraç maddesi olarak pamuk yağı, peynir, balık, halı, kumaş, süslü elbiseler ve Bağdat'a kadar özel ambalajlar içinde gönderilen kavunlardan söz ederler.80 Ceyhun nehrinden, ulaşımda da yararlanılıyordu. Nehir taşımacılığı hayli gelişmişti. Kayık ve sandal tipi küçük su araçları sivillere hizmet ederken, daha büyük gemiler askeri nakliye işlerinde kullanılıyordu.

Hârizm, büyük bir ticaret merkeziydi. Coğrafî mevki itibariyle Çin, İran, Hindistan, Sibirya, Rusya'nın güney kesimleri ve İskandinav ülkelerinin ortasında, tam kavşak noktasında, ticaret yollarının kesiştiği bir yerde mevzilenmişti.81 Dolayısıyla ticari kervanlar, Harizm'e uğramak zorundaydı. Hârizm pazarlarında satılan malların çeşitliliği ve getirildiği yöreler bu konuda fikir sahibi olmak için kafidir. Volga Bulgaryası'ndan getirilen ticaret emtiası arasında, hayvan derileri, bal, mum, giyim eşyası; İskandinavya'dan sevk edilenler arasında balık dişi ve tutkal, türlü zırhlar, kılıçlar yer alırken; Sibirya bozkırlarındaki göçebe halk da Hârizm pazarlarına koyun, sığır ve at sürüleri eşliğinde gelirdi.82 Hârizm; kısaca toprağı mümbit, coğrafî durumu müsait, hareketli ticarete malik, ahalisi müreffeh şeklinde tarif olunabilir.83 İstahrî'ye göre, Hârizmîlerin refah seviyesi bilhassa Türkler ile olan ticari münasebetlerine84 dayanıyordu.85

Hârizm hanlarının ve çarşılarının zenginliği göz kamaştırıcıydı. Halıları, ipekli, yünlü ve pamuklu dokumaları meşhurdu. Hârizmliler demircilik ve marangozluk işinin de ustasıydılar. Hattâ sırf Hârizm'e mahsus fildişi ve abanozdan imal edilen birtakım aletlerden bahsedilmektedir. Vahşi eşek (zebra), tavşan ve keçi derileri, tutkal, tuz ve yukarıda bir yerlerde söz ettiğimiz balıkçılık mesleğini kârlı kazanca döndüren balık kılçıkları ve balık dişleri de önemli gelir getiren diğer maddelerdi.86

Hârizmşâhların Kas'tan sonraki başkenti, Gürganç'tı. Buraya Araplar Cürcaniye, Moğollar ve Türkler ise Ürgenç derlerdi.87 1219-1220 yılları arasında bir süre başkentte kalmış olan Yakut el-Hamevî Gürganç'ı gördüğü şehirlerin en genişi ve en zengini kabul etmektedir.88

İslâm Ülkelerinin Davetkâr Hali

Moğollara yakın bölgede Moğollarla savaşabilecek iki büyük devlet vardı. Gurlular ve Harizmşahlar. Hattâ, Gurluların Moğol istilasından önce yok olduğunu göz önüne alırsak, sadece Hârizmşâhlar (Harezmşah) vardı diyebiliriz. Bu iki büyük devlet dışında bölgeye hakim olan, sayıları kalabalık küçük sultanlıklar, büyük bir savaşa girecek güçten yoksundular. Bölgedeki bu İslâm emirlikleri, bölük pörçük bir görünüm arz etmekteydiler. Bölünmüşlük, hem söz konusu tavâif-i mülûkun güçsüzlüğünün hem de İslâm topraklarındaki esaslı otorite boşluğunun işareti idi. Otorite boşluğunu Abbâsî hilafetinin doldurması beklenebilirdi. Ama o, kendi iç ve dış problemlerini çözmekten bile acizdi.89 Bu konuda diğer İslâm ülkeleri de, hilafet merkezinden geri kalmaz bir zaafiyet içindeydi. 90

Ne hilafet merkezinin aciz kaldığı konularda otoriteyi eline alacak, dava-yı din ve siyaset edecek Büyük Selçuklu Devleti gibi bir güçlü siyasi irade ne de dini gayret ve hamiyete sahip Selahaddin-i Eyyûbi gibi büyük sultanlar vardı. Dağılıp parçalanan o büyük devletlerden hisselerine birer pay düşen yöneticiler, kabiliyet ve yetkilerini, büyük devlet adamlarının haleflerinde sık sık müşahede olunduğu üzere, kendilerine tevdi edilen emaneti koruma ve kollama noktasında istihdam edemediler. İç çekişmelerle oyalanıp durdular. Tabii bu durum, yaygın siyasi çalkantılara, ahlaki çöküntüye, aşağı yukarı bütün eyalet ve vilayetlerde anarşiye zemin hazırladı.

Şehrini zaten fiilen bağımsız yöneten bir vali, devletin zaafından yararlanarak tam bağımsızlık için isyan etmekten çekinmiyordu.91 Elbette yeni atanan vali gelip, küçük ya da büyük çaplı bir çarpışma ve çatışmadan sonra hakimiyeti ele alana kadar. Askerler, hoşlanmadıkları ya da icraatını beğenmedikleri valiye darbe düzenleyip, yerine başkasını getirebiliyorlardı.92 Kimse kimseye güven duyamıyor, duyanlarsa bedelini ağır biçimde ödüyorlardı. Mazenderan Hakimi İsfehbed Şemsüddevle'nin çocuğu yoktu. Kendi yetiştirmelerinden olması hasebiyle güvendiği Ebu Rıza Hüseyin el-Alevi'yi kumandan tayin etmişti. Fakat kumandanının ihanetine uğrayıp 606/1210'da öldürüldü.93

Biraz güçlenen bir sultanlık, komşu sultanlıkların topraklarını ele geçirmek için derhal saldırıya geçiyordu. Zapt edilen topraklar bir süre sonra bir başka sultanlık adına aynı akıbete uğruyordu. Bir devlet sultanının ölümü, çevre sultanlıkların, hattâ bizzat o sultanlığa bağlı valilerin tabii mirasçılarmışçasına toprak paylaşımına kalkışması için yetiyordu.94

Bir sultana, valiye, emire, hakime damat olmak bulunmaz bir nimetti ve ekseriya kayınpederin ölümünden sonra, hattâ bazen daha sağlığında onun makamını gaspla sonuçlanıyordu.95

Tamahkar ve açgözlü damatlarla güçlü kayınpederler arasındaki mücadeleler, tam bir ibret örneği oluyordu. Faturayı ise genelde çaresiz ve çilekeş halk ödüyordu.96

Babasının esir düştüğünü duyan oğul, atabeyliğini ilan ediyor, babası sağ salim çıkıp geldiğinde ise onunla mücadeleden çekinmiyordu.97

Halk çoğu zaman iki hükümdar arasında kalıyor,98 olan biteni endişe ve korku içinde izliyordu. Toplumdan yükselen öfke selinin önünü almak için vücudunu siper eden emirler, yaralanmasına aldırış etmeksizin canını kurtardığına seviniyordu.99

Sultanlar, hakimler, emirler, valiler, şahneler, vezirler, sahipler, dârlar, dâdlar... Küçük büyük makam ve yetki sahibi olan fakat asla sorumluluk sahibi olmayan hemen herkes servet biriktirmekte yarışıyordu.100

Devir öyle bir devirdi ki; gasp, yağmalama,101 rüşvet, yüksek mevkilerdeki memurların görevden alınıp tutuklanması ve emlaklerinin müsadere edilmesi,102 yahut tam aksine onca yaptığına rağmen zalimin mazlum mevkiine konması ve iltimas görmesi veya tam tersi olağan sayılıyordu.

Eskiden Gurlulara tâbi bir emir olan Hüseyin b. Harmil'i örnek verebiliriz. Bir rivayete göre,103 bir ara halka kötü davranan, hattâ malına el uzatan Hârizm askerlerini tutuklattı ve olayı Hârizmşâh'a rapor etti. Emirini onaylaması gereken Hârizmşâh'ın tepkisi, sanılanın aksine farklı oldu. O, bunu itaatsizlik olarak değerlendirdi. Ardından tutukluların derhal Hârizm'e gönderilmesini emretti. Daha sonra ordu marifetiyle esir alınan İbn Harmil, olayın değişik boyutlar kazanarak bir tür isyan hareketine dönüşmesi üzerine nihayet öldürüldü.104

Hârizmşâh askerinin ele geçirilen yerlerde Müslüman halka zulmetmesinden ve kötü davranmasından dolayı Semerkant'ta da benzer olaylar gerçekleşmişti.105

Mezhepler ve gruplar arası çekişmeler, mücadeleler ve çatışmalar tırmanmıştı. 596/1200 yılında Cemaziyelâhir ayında bir Bâtınî suikastı sonucu hayata veda eden106 Hârizmşâh Tekiş'in Veziri Nizamülmülk Mes'ud b. Ali, hayr u hasenat sahibi iyi bir insandı. Yalnız küçük bir kusuru vardı: Şafii idi. Merv'de Şafiiler için Hanefilerin camiinden büyük bir cami yaptırmıştı. Hanbelilerin imamı olan şeyhülislâm bunu kıskandı ve ayak takımını (evbaş) toplayıp camiyi yaktırdı. Hârizmşâh Tekiş, şeyhülislâma ve camiyi yıkanlara yaptıkları tahribatı tazmin ettirdi.107

Bayram şenlikleri veya taç giyme şölenleri o kadar görkemli idi ki, katılımcılar kendilerinden geçerek, farz namazları eda etmeyi, hattâ bazen Bayram Namazları'nı kılmayı bile unutuyorlardı. 640/1243 yılı Ramazan Bayramı'nda (24 Mart) kutlama merasimi gece yarılarına kadar sürdüğünden, bayram namazı kılınamamıştı. 10 Zilhicce 644/18 Nisan 1247 tarihine rastlayan Kurban Bayramı günü ise askerler musallaya108 ancak günbatımında çıkabilmişlerdi. Çünkü Halifenin önünde yeri defalarca öpmekten bayram namazı kılmaya ancak o zaman fırsat bulabilmişlerdi. Yeri öpmekle kalsalar iyi. Halifenin mübarek elini, nöbet kapısının eşiğini, atının ayak bastığı mekanı. vs. öpmek de adettendi.109

Batıniler bile mevcut şartlar sonucu toplumun gayri memnunlarını sinesinde toplama başarısını gösterir hale gelmişlerdi.110

Komşu Ermeni ve Gürcü gayrimüslim unsurlar da fırsattan istifade etmeye çalışıyor ve belli belirsiz başarılar kazanıyorlardı.111

Bazı yetkililerin gelişmelerden rahatsızlık duyduklarına tanık olunabiliyordu. Meselâ "Hanların Hanı" diye tanınan Osman,112 kafirler diye nitelendirdiği Karahıtayların İslâm diyarlarına tahakkümüne üzülmekteydi.113

Maalesef Müslüman devlet adamlarının birbirine güveni yoktu. Verilen sözler tutulmuyor, taahhütler yerine getirilmiyordu.114

A. İç Çekişmeler

Cengiz Han'ın Moğol kabilelerini buyruğu altında toplamaya çalıştığı dönemde, Harizmşahlarda da önemli değişiklikler olmaktaydı. İlk zamanlar Harizmşahların başında, Bağdat yakınlarından Talas civarlarına kadar uzanan115 büyük bir imparatorluk kurmuş Alaeddin Tekiş (568-596/1172-1200)116 vardı. Halk, adil ve insaflı bir hükümdar olan117 Tekiş'in118, şahsından ve icraatından memnundu.119 İdare nizamı ve teşkilatı sağlam ve düzenliydi. Çoğunluğu Kanklı, Kıpçak, Uran ve Sair Türklerden oluşan devrin en seçkin ordusuna sahipti.120 Memleket içindeki çeşitli halk grupları arasında ve ordu içinde uyumsuzlukların belirmesine meydan vermeyen güçlü bir şahsiyetti. 596/1200 yılında yeni bir fetih için çıktığı sefer esnasında121 hayata gözlerini yumdu.122 Oğlu Muhammed'e kurulmuş teşkilatıyla, kuvvetli ve organize ordusuyla büyük bir sultanlık bırakmıştı.

Muhammed Hârizmşah'ın ilk yılları, hanedan azalarıyla mücadele etmek ve Gurlu istîlâlarına karşılık vermek gibi bunaltıcı olaylarla geçti.123 Hattâ bu saldırılardan birinde, Hârizmşâhlar Devleti'nin başkenti Gürganç bile muhasaraya alındı.124 Sultan, bu Gurlu kuşatmasından Karahıtaylardan yardım isteyerek kurtulabildi.125

Daha sonra önce Mazenderan'ı,126 ardından Maveraünnehir'i topraklarına katan Muhammed Hârizmşâh, Karahanlı hanedanını tarihe gömdü. Gurlu hanedanına nihai manada son veren de Sultan Muhammed'dir. Böylece devletinin sınırlarını güneyde ta Hindistan'a kadar genişletmişti. Kirman, Sicistan ve Umman Denizi'ne kadar olan bölgeyi Hârizmşah Devleti'ne katmak, lrak-ı Acem'i almak, Fars ve Azerbaycan'ı tabiiyete bağlama başarısı da yine kendisine aittir. 127

Karahıtaylılarla yapılan mücadeleler Hârizmşah'a uzun yıllara mal olmuştur. Hattâ bir ara Hârizmşah, Karahıtaylara Maveraünnehir'de ciddi manada mağlup oldu ve uzun süre ortalıkta görünemedi. Rivayetlere göre ya esir düşmüştü128 ya da savaş öncesi aldığı bir tedbir sayesinde129 bir müddet sanki bir Karahıtay askeri gibi mağlup olduğu orduyla birlikte dolaşmıştı.130 İşte bu mağlubiyet, bir araştırmacının tavsifiyle "Moğol istîlâsı istisna edilirse Hârizmşâh Muhammed'in uğradığı en büyük muvaffakiyetsizliktir."131 Hârizm Sultanı, bu vartayı atlatmayı başardı. Hârizmşâh'ın Karahıtaylardan kurtulması Naymanlı Güçlük'e verdiği destek sayesinde onun Karahıtay tahtını ele geçirmesi ile oldu.132

Elde ettiği zaferler, Hârizmşâh'ın başını döndürmüştü.133 Resmi yazışmalarında "İkinci İskender" ismini kullanırken, bir yandan da Sultan Sencer ismiyle anılmaktan hoşlanıyordu.134 Doğrusu Hârizmşâh, ülkesinin sınırlarını Sultan Sencer Devri Büyük Selçuklu Devleti genişliğine yakın bir hale getirmeyi başardığından bunu hak etmiyor değildi.135 Hissiyatını, değişik biçimlerde yansıtmakta idi.136

O dönemde Hârizmşahlar her ne kadar en güçlü İslâm ülkesi gibi görünüyorlarsa da, büyük bir iç çekişme içindeydiler. İbnü'l-Esir, Hârizmşâh'ın yaşadığı paradoksu enfes bir tahlille anlatır. Sultan, Maveraünnehir Bölgesi'ni tamamen hakimiyeti altına almış, Karahıtaylara karşı da zafer kazanmıştır.137 Ama onun başlıca arzusu, adının Bağdat'ta hutbede okunması ve Halife tarafından Sultan lakabının verilmesidir.138 Halbuki Halife, onun arzusunun zıddına bir tavır sergilemektedir.

Sultan, Bağdat üzerine yürümeyi düşünmektedir. Fakat ülkeden ayrılması halinde başkasının devlete el koymasından korkuyordu. Çünkü ordusu içinde bu makama sahip çıkacak yüz kişi vardı.139

Bazen problemleri çözmekte en etkili unsur olan ordu, bizatihi kendisi problem haline geliyordu. 604/1208 yılında Hârizmşâh, böyle tehlikeli bir isyan hareketiyle karşılaştı. Sultan'ın, Karahıtaylarla yapmakta olduğu başarısız mücadelelerden ve gerek Herat'ta gerek Horasan'da meydana gelen birtakım karışıklardan yararlanmak isteyen Türkan Hatun'un akrabası Kezlik-han140 muhalefet bayrağını açıverdi. Ancak Sultan meselenin üstünden geldi.141 Yine Türkan Hatun'un akrabasından olup Hârizmşah Muhammed'in saltanat naibi sıfatıyla görevlendirdiği Semerkand baskakı Emir Burtana, Karahıtaylarla temasa geçerek gizlice anlaştı. Hârizm ordusu ile Karahıtay ordusu savaşa tutuşunca Burtana savaş alanını bırakıp kenara çekildi. Hârizmşâh'ın esir düştüğüne dair rivayetlerin de içinde yer aldığı Karahıtay mağlubiyeti bu acı ihanet sonucu gerçekleşmişti.142

Harizmşah, annesi Türkan143 Sultan'dan çok çekinmekteydi. Hattâ bu çekince, vehim derecesine yükselmişti. Bu yüzden tehlikeli olacağını ve zarar vereceğini vehmettiği nice değerli insanı devre dışı bırakma operasyonunu sırf bu işler için oluşturduğu özel tümene havale ettiği bilinmektedir.144

Neredeyse devletin ikinci hükümdarı mevkiine yükselen Valide Sultan, Hârizm'e gelen ırkdaşlarını145 askere almış ve başlarına da genelde akrabası arasından seçtiği komutanları atayarak kendisine bağlı bir komuta erkanı oluşturmuştur.146 Acemler de denilen bu askerler, sert ve merhametsizdiler. Gittikleri yeri harap ederlerdi. Halk onlardan kaçardı. Cüveyni'nin tespitine göre147 bunların yaptığı zulüm, devletin temellerini sarsan en önemli etkenlerden biriydi.

Valide Sultan'ın kendine bağlı devlet erkanı148 ve yedi üyeli ayrı bir İnşa Divanı vardı. Hârizmşah'ın emir ve fermanları Valide Sultan'ın müdahalesiyle bozulabiliyordu. Ama genelde, aynı mesele hakkında Sultan'la validesinin emirleri arasında ayrılık bulunduğu takdirde daha geç tarihte yayınlanmış olanın uygulanması prensibi geçerliydi.149

Nesevî'nin aktardığına göre Hârizmşâh, fethettiği toprakların büyük bir kısmını mutlaka annesinin tasarrufuna terk ederdi.150 Cüveynî'ye göre ise, Türkan Hatun'un ayrı bir sarayı, kendine bağlı devlet erkanı, emlak ve akarı vardı.151 Türkan Hatun, devlete ve memlekete çok hayır ve hasenat yapmış olmasına rağmen152 zararı daha fazlaydı. Türkan Sultan'ın korumasına aldığı birisi, bütün cürümlerine rağmen Hârizmşâh tarafından cezalandırılamıyordu bile. Mesela, başveziri ve annesinin bendesi Nizamülmülk'ü, yolsuzlukları ayyuka çıktığı, hattâ cürm-i meşhud yaptırdığı halde cezalandıramamıştı.153

Özetle Hârizmşâhlar İmparatorluğu, hazırlıksız ortaya çıkmış bir sultanın emrinde yeni gelişme içinde, geçmişi olmayan bir imparatorluktu.154 Hakimiyetini destekleyecek Cengiz Han'ın "yasak"ına155 benzer hiçbir şeye sahip değildi. Etnik bakımdan, bir tarafta şehirlerin ve tarımın İranlı halkı Tacikler (veya Tazikler) 156 ve diğer tarafta orduyu teşkil eden Türkler arasında kalmıştı.

Selçuklularda olduğu gibi Atabeyler çıkarabilecek bir Türk boyu üzerine de dayanmıyordu. Hârizm hanedanı, arkalarında herhangi bir boy olmaksızın Selçuk soylu ailelerinden türemişti. Ordusu Kırgız bozkırının bütün Oğuz ve Kanklı boylarından tesadüfen seçilmiş paralı askerlerden meydana geliyordu.157

Moğol saldırısına uğradığında Hârizm İmparatorluğu, son şekline ancak birkaç yıl önce kavuşmuştu. Henüz istikrar sağlayabilecek vakit bulamamış, tamamen teşkilatsız bir durumda yakalanmıştı. Bu hazırlıksız bünye, ilk darbede kağıttan kaleler gibi yıkıldıysa Cengiz Han stratejisi önünde hayranlık çığlıkları atmanın hiç de yeri yoktur. Hârizm İmparatorluğu'na bağlı çeşitli kısımların arasında Sultan Muhammed'in şahsından başka bir bağlayıcı unsur yoktu. Cengiz Han saldırdığında, Buhârâ ve Semerkant'ın sadece sekiz yıldır Hârizmîlerin elinde olduğunu ve dahası Semerkant'ın ani bir hücum ve katliamla ele geçirildiğini, Afganistan'ın Cengiz istîlâsından ancak 4 yıl önce Hârizm'e tamamen bağlandığını (Gazne 1216'da); Batı İran'ın ise sadece 3 yıl önce (1217) Hârizm hakimiyetine girdiğini düşünmek gerekir. Gerçekte, tarihçilerin ifadesinin aksine Cengiz Han istîlâsı sırasında bir Hârizm İmparatorluğu yoktu. Onun yerine her türlü devlet teşkilatından mahrum bir imparatorluk hücresi, tomurcuğu vardı.158

Hârizmşâh'ın ileri gelen ve sevip sayılan üyelerini katlettirdiği159 ve Halife ile sürtüşmeye girdiği için ulema sınıfı ile de arası bozuktu. Kafirlerin elinden kurtardığı halkla da arası iyi değildi. Çünkü Hârizmşâh'ın idarecileri ve komutanları halka zulmetmekten geri durmuyordu. Ayrı bir zümre gibi yaşayan Hârizm ordusunun halkla hiçbir münasebeti yoktu. Oğulları arasında taksim ettiği bütün bu eyaletleri, Sultan Muhammed henüz yeni fethetmişti ve ahalisi ona ısınamamışlardı. Bu muhtelif eyaletler arasında yalnız din bağı vardı. Bu bile mezhep ihtilafları sebebiyle o kadar sağlam değildi. Çok zamandan beri boyunduruk altında yaşayan bu kavimler, Sultan Muhammed'in kılıcına itaat etmişlerdi.160 Yeni elde edilen toprakları devlete manen bağlamak, idari kurumları yeniden düzenlemek için uzunca bir barış ve sükun devresine ihtiyaç vardı.161

Siyasi ve idari karmaşadan, Gurlular da nasibini almıştı. Sultan Şihâbüddin'in büyük hezimetle sonuçlanan bir seferden dönüşünden sonra ülkesinde karşılaştığı manzaraya bakmak yeterlidir. Gur Sultanı'nın fecî hezimeti, hele öldüğü şâyiası, Gur Devleti'nin muhtelif topraklarıyla bağlantısının çözülmesine sebep olmuş, yer yer askerleri öldürülmüş, hazineleri yağmalanmış, vilayetlerde müstakil hükümdarlar türemişti.162

Hemen belirtelim ki Moğol istîlâsı başladığında Gurlu hanedanı, Hârizmliler tarafından tarihten silinmiş ve Gur toprakları Gazne merkez olmak üzere müstakbel Hârizmşâh, Celâleddin'in hakimiyetine verilmişti.163

Sultan Muhammed tarafından alınıncaya kadar, kah Karahıtaylara,164 kah Hârizmşâhlara tâbi olan Buhara ve Semerkand gibi Maveraünnehir şehirlerinde mahalli hanedanlar hüküm sürmekteydi. Bağlı oldukları devlet, mahalli hanedanları yerlerinde bırakıp, oraya sadece denetim ve vergi tahsili için sınırlı sayıda memur gönderiyordu. Hârizmşâh Muhammed Dönemi'nde Semerkand'da eski Karahanlılar neslinden Hanların Hanı lakabıyla anılan bir sultan bulunuyordu. Buhârâ'da ise şehrin imamlık, hatiplik gibi yüksek dini vazifelerini babadan oğula veraseten intikal eder şekilde ellerinde tutan ve reislerine Sadr-ı cihan denilen Burhanoğulları hakimdi.165 Sadırlar o kadar güçlü idi ki, Buhârâ'yı tabiiyetlerine alıp vergiye bağlayan Karahıtaylar kendi mümessillerinin bile Sadırların talimatı dairesinde hareketine rıza gösteriyorlardı.166 İlgilendiğimiz dönemde halktan bir "kalkan tüccarının" oğlu olan Sencer, hakimiyeti Burhanoğullarından gasp etmişti.167 Buhârâlılar, Sencer'den ancak Hârizmşâh'ın ordusuyla gelerek şehri devletine ilhakıyla kurtulabilmişlerdi.168 Dolayısıyla hanedanların durumu da iyi değildi.

Hazar Denizi'nin hemen güney ucunda yer alan Mazenderan da böyle bir küçük beylik şeklinde idi ve Hüsamüddevle Erdeşir'in oğulları tarafından yönetiliyordu. Büyük kardeş Şemsülmülük Rüstem, İsfehbed (hükümdar) olunca küçük kardeş Rüknüddevle Karın ülkeyi terk ederek, Hârizmşâh'ın kardeşi ve naibi Ali Şah'a başvurdu. Rüknüddevle, Mazenderan'ın abisinin elinden kurtarılıp kendisine teslim edilmesi halinde Hârizmşâhların tabiiyetine gireceğine söz verdi. Bunun üzerine Mazenderan, Hârizmşâh topraklarına ilhak edildi.169

B. Dış Mücadeleler

Muhammed Hârizmşâh'ın saltanatının ilk yıllarındaki meşguliyeti sırasında Mazenderan ve Irak eski sahipleri tarafından geri alınmıştı.170

Bunu, Gurluların Hârizmşâhların içişlerine müdahalesi izledi.171 Gurlular sadece Hârizmli muhalif hanedan üyelerine yardım etmekle kalmayıp Hârizm topraklarına da saldırdılar. Merv, Nesa, Ebiverd, Tus ve Nisabur'u, kısacası bütün Horasan'ı ele geçirmişlerdi.172

Sultan Muhammed'in buna ertesi yıl (597/1201) cevap verdi. Horasan şehirleri, bu sefer Hârizmşâhlar tarafından birer ikişer geri alındılar. 173 Ertesi yıl (598/1202) Hârizmşâh, Herat'ı kuşattı ancak ele geçiremedi. Üstelik kuşatmayı kaldırıp dönerken Gurlularla Hârizmşâhların öncü kuvvetleri karşılaştı, iki taraf da hayli kayıp verdi.174

Bu arada Gur'un en büyük sultanı Gıyasüddin Ebü'l-Feth Muhammed b. Sam ölmüştü (599/1203).175 Misilleme yapma sırası Hârizmşâhlara gelmişti. Hârizmşâh, vakit geçirmeden İkinci Horasan Seferi'ne çıktı. Ancak Herat'ta kazandığı nispi başarıyı, yeni Gur Sultanı Şihabüddin'in Hârizm üzerine yürümesi takip etti. Hârizmşâh, kendisini ve başkenti Gürganç'ı ancak Karahıtaylardan aldığı yardım sayesinde kurtarabildi.176

Bu sefer de Şihabüddin uğradığı bir silahlı saldırı sonucu vefat etmişti (602/1206). 177 Dağılan Gurlu Devleti'nin Hârizmşâhlara komşu yörelerine, daha önce vefat eden Gıyasüddin'in oğlu Mahmut hakim olmuştu. Onun lakabı da Gıyasüddin'di. Oğul Gıyasüddin'in payına Firuzkuh ve Herat tarafları düşmüştü. 178

Hârizmşâh Muhammed, Gurlulara nihai darbeyi indirmek ve Karahıtay sınırını garantiye almak niyetiyle kendisi Belh üzerine yürürken, Horasan kıtalarını da Gurluların Herat valisi İzzüddin Hüseyin b Harmil'den vaki olan davet üzerine oraya yollamıştı. Belh'e önem vermesinin sebebi şu idi: Karahıtayların Gurluların karışık durumundan yararlanarak buraları istîlâya kalkışmasından endişe ediyordu. Sefer netice vermiş ve hem Herat hem Belh tarafları Hârizmşah topraklarına dahil edilmişti.179

Birbiri ardı sıra gelen, Tirmiz'in alınıp Semerkant Sultanı Osman'a teslim edilmesi,180 Talekan, Endhud ve Meymene'nin ele geçirilmesi181 gibi olayların peşinden Gur Devleti'nin sona erdiğini söyleyebiliriz. Çünkü Gur Sultanı Mahmut, Hârizmşâhlara tâbi olmayı, ülkesinde onun adına hutbe okutmayı ve para bastırmayı kabul etmişti.182 Gurlulardan geriye Hindistan ve eski Gur taraflarındaki birkaç müstakil küçük beylikten başka bir şey kalmamıştı.

Sultan Tekiş zamanında Hârizmşâh topraklarına katılan Irak-ı Acem'in kısa bir süre sonra Hârizmşâh Devleti'nden kopmuştu. Ard arda cereyan eden darbeler sonucu yönetim birkaç kez el değiştirmiş, 607/1211 yılı itibariyle de Nasırüddin Mengli'nin eline geçmişti. Mengli, Mazenderan'daki iç karışıklıktan medet umarak burayı ele geçirmek istedi. Fakat karışıklıklar sırasında öldürülen İsfehbed Şemsülmülük'ün hakimiyeti ele almış kız kardeşi sayesinde Mazenderan kendiliğinden savaşsız Hârizmşâhlar Devleti'ne iltihak etti. 183

Bu arada Karahıtaylarla çetin bir savaşa giren Hârizmşâh mücadeleden kesin zaferle çıkarak Maveraünnehir'e hakim olmuştu.184

Bu hakimiyetin ardından belki de tarihin en hazin hâdiselerinden birisi cereyan etti. Hârizmşâh askeri, ele geçirilen yerlerde Müslüman halka zulmetmekten geri durmadı.185

Semerkant Sultanı ve Hârizmşâh'ın damadı Osman, şehri teslim etmek üzere bir yandan Karahıtayları davet ederken bir yandan da Semerkant'ta mevcut bütün Hârizm askerini katlettirdi. Katliamdan Hârizmli siviller bile kurtulamadı. Saldırıya geçen şehir halkı, Hârizmlileri parçalayarak kasaplık etler gibi çarşı pazara asıyordu.186

Hârizmşâh, olaya yalnızca Semerkantlıların değil Hârizm'deki bütün yabancıların öldürülmesini emrederek tepki verdi. Türkan Sultan müdahale etmeseydi binlerce masum cana kıyılacaktı.187 Fakat katliam emri, Semerkant'ta yerine getirildi. Şehre giren ordu, bir mahalle hariç halkın tamamını kılıçtan geçirdi.188 Seyyidlerin, imamların ve ulemanın ellerine aldıkları Kur'anları kaldırarak şefaat dilemeleri tesirini gösterdi de nice sonra katliam durdurulabildi.189 Böylece Karahanlılar hanedanı artık tamamıyla tarihe karışmış oluyordu.

Gurluların tamamen tarihe gömülmesi hâdisesi de Semerkant olaylarından kısa bir süre sonra gerçekleşti.190

604-605/1208-1209 tarihlerinde görevi gereği Sultan Muhammed'in yanına gelen Melik Nusretüddin'le yaptığı işbirliği sonucunda Hârizmşâh, kısa sürede Kirman Sicistan ve Umman denizine kadar olan bölgeyi de topraklarına kattı.191

Halife Nasır, Abbâsî hilafetinin dünyevi gücünü canlandırmaya çalışmakta idi. Halife, Irak-ı Acem'i Mengli'nin elinden alarak aralarında paylaşmak üzere Azerbaycan Atabeki Özbek ve Batıni lideri Celâleddin Hasan'la ittifak kurup anlaşmıştı.192 Fakat işler umulanın aksine gelişti. Mengli hezimete uğratılmış, diğer iki müttefık yerlerine dönerken geride Halife'nin hoşlanmayacağı icraatlarda bulunan temsilciler bırakmışlardı. Özbek'in temsilcisi Oglımış, Irak-ı Acem'de hutbeyi Hârizmşâh adına okutmuştu.193 Halife'nin tepkisi, Batıni fedailerini kullandığı bir suikast olarak geldi. Oglımış Hârizmşâh'a bağlılığını hayatıyla ödemişti. Olay, Hârizmşâh'ın Irak-ı Acem üzerine yürümesine yeterli oldu.194

Hârizmşâh, önce Fars Atabeki Sa'd'ı hezimete uğrattı.195 Azerbaycan Atabeki ise Hârizmşâh'ın önünde tutunamayacağını anlayarak çareyi ülkesine kaçmakta buldu. Ordusu ve hazinesi Muhammed Hârizmşâh tarafından ele geçirildi.196 Ancak hatasından dönmesini bilen Özbek'in özür dileyip tabiiyetini bildirmesi ile iş tatlıya bağlandı.197 Bu sefer sonucunda Irak-ı Acem artık kesine yakın bir şekilde Hârizmşâhlar Devleti'ne bağlanmıştı. Hârizmşâh'ın İslâm dünyasından hakim olamadığı kıtalar, sadece Anadolu ile Orta Doğu tarafları idi.

İşte Sultan Muhammed'le Halife Nasır'ın mücadelesi bu safhadan itibaren başladı. Topraklarını Bağdat yakınlarına kadar genişletmiş olan Hârizmşâh, hutbenin daha önce Büveyhoğulları ile Selçuklular zamanında örneği görüldüğü üzere kendi adına okunmasını arzu ediyordu.198 Halife ise defalarca tekrar edilen bu isteğe bir türlü olumlu cevap vermiyordu.199 Bunun üzerine Hârizmşâh bazı siyasi propagandaya başladı. Abbâsî hilafetinin meşru olmadığını, hilafet gereklerinin ve sorumluluklarının yerine getirilmediğini bahane ederek,200 hattâ bu konuda önde gelen fakihlerden fetvalar alarak, Tirmizli Seyyid Alâ el-Mülk'ü Halife atadı.201 Hattâ Reşidüddin, ünlü müfessir Fahrüddin-i Razi'nin de fetva verenler arasında olduğunu belirtir.202 Hârizmşâh, Abbâsî Hilafeti'ne son darbeyi indirmek için müsait anı kollar olmuştu. Oglımış'ın öldürülmesi kendisine o fırsatı verdi. Ve yukarıda özetle verdiğimiz askeri harekattan sonra Bağdat üzerine yürüme kararı aldı.

Harekatı durdurması için Hilafet merkezi ile Hârizmşâh arasında elçiler gidip geldi.203 Hârizmşâh, Bağdat'ı zaptetmek konusunda kararlıydı. Ancak sevk ettiği ordu, Esedabad geçidinde tutulduğu kar fırtınasında telef oldu.204

Kısaca ifade etmek gerekirs;e iç çekişmeler ve dış mücadeleler İslâm dünyasını bir kurt gibi içten içe kemiriyor, tahrip olmuş bünye dışarıdan ne kadar görkemli görünürse görünsün içi boşaltılmış bir halde hayatiyetini sürdürmeye çabalıyordu. Yöneticiler haris, halklar bezgin, ordular öfkeli idi.

Böyle yönetimler ve yöneticiler elinde normal fonksiyonunu icra edemeyen, disiplinini kaybetmiş, isyana müsait bir yapı içinde teşkilatlanmış, hattâ durmaksızın isyan eden İslâm ordularının dünyanın en büyük istîlâcılarından birisi olarak nitelenen Cengiz ve gayet güzel teşkilatlanmış muntazam orduları karşısında duramayacağı açıktı.

1 Bu kadın, kocasının ölümünden sonra yeniden evlenmediği halde doğum yapmıştır. Bu durum dedikoduya sebep olunca, o, beş çocuğunu etrafına toplayarak bacadan sızan ışık vasıtasıyla eve giren sarışın bir adamın karnını okşadığını ve onun nurunun kendi vücuduna geçtiğini, çıkarken de güneş veya ayın nurları üzerinden sarı bir köpek gibi sürünerek çıktığını söyler. Geniş bilgi için bk. Moğolların Gizli Tarihi, Manghol-un niuça tobça'an (Yüan-ch'ao pi-shi) (trc. Ahmet Temir), Ankara 1948, 7-8; Reşidüddin b. Fazlullah el-Vezir b. İmadüddevle Ebü'l-Hayr Muvaffıkuddevle et-Tabib, Cami'u't-tevarih, I-II, (nşr. Behmen Kerimi), ys. ts., I, 171; Ayrıca bk. Cami'u't-tevarih (trc. Abdülbaki Gölpınarlı), ys. ts., 131; Ahmet Temir, Cengiz Han, Ankara 1989, 15. Konuya İbn Kesir de (Ebu'l-Fida İsmail b. Ömer (774/l372), el-Bidaye ve'n-nihaye, I-XIV, Beyrut 1966, XIII, 127) temas eder.
2 Bazı araştırmacılara göre Alan-Ko'a efsanevi bir şahsiyettir. Meselâ Rene Grousset, [Bozkır İmparatorluğu, (trc. M. Reşat Uzmen), İstanbul 1993, 190] şöyle der: Kocası Dubun-mergenin ölümünden sonra "efsanevi ana" Alan-Ko'a'nın bir ışık huzmesinden gebe kalarak Nirun Moğollarını dünyaya getirdiği, bunlardan olan Bodunçar'ın sekizinci neslinden Cengiz Han'ın atası olduğuna dair efsaneler vardır.
3 Reşîdüddîn de (I, 169, 171; Türkçe trc., 131), Alan Ko'a'nın hamile kalması olayını "yorumlu" vermekte ve anlatılanlara inanmadığını nezaket ölçüleri içinde ihsas ettirmektedir: "Moğolların zan ve takrirlerine göre -günahı anlatanın boynuna- (be zu'm-i Moğolve'l-'uhdetu ale'r-ravi) kocasının ölümünden sonra da hamile kalmış ve ondan sonra çocuk vücuda gelmiştir". Olay, Kalkaşendi'de [Ebü'l-Abbas Ahmed b. Ali (821/1418), Subhu'l-a'şa fi sına'ati'Vinşa, I-XV, ys. 1910, 1920, IV, 306] biraz açık müstehcen ifadelerle anlatılır. Alan Ko'a'nın bunu kendini kurtarmak için uydurduğu, Meryem kıssasından etkilenebileceği belirtilir.
4 Gizli Tarih, 7-8; Temir, Cengiz, 15.
5 Gizli Tarih, a. y.; Reşîdüddîn, I, 171; Temir, Cengiz, a.y.
6 Moğolların Gizli Tarihi adlı eserde Temücin'den henüz Kağan seçilmediği dönemde bile sürekli Çinggis diye söz edilmesi, bu rivayetlerin sonradan oluşturulduğunu gösteren delillerdendir. Zaten bunların, daha çok halk arasında yaşayan masal, destan ve rivayetlerden alındığı çeşitli araştırmacılar tarafından özellikle belirtilmiştir. (Meselâ bk. Temir, Cengiz, 15).
7 Ebü'l-Ferec, [Gregory (Bar Habreus) (684/1286), Abu'l-Farac Tarihi (trc. Ömer Rıza Doğrul), I-II, Ankara 1987] Ögedey'in kağan seçildiğini anlattığı pasajda, yeni kağanın Çağatay
1 tarafından sağ elinden, Autkin [Cüveyni'de Ötegin. Bk. Alaeddin Ata Melik el-Cüveyni (681/1282 Tarih-i Cihangüşa (trc. Mürsel Öztürk), I-III, Ankara 1988, I, 217.] tarafından sol elinden tutularak dört şilteli bir tahta oturtulduğundan söz eder ve Moğol tahtının dört şilteli olmasının sebebini şöyle açıklar: "Bu dört şiltenin manası dünyanın dört köşesine hakim olmaktı."
8 Bu, Hülâgû'nun Müsta'sım'a yazdığı mektuplarda çok net ifade edilmektedir. Bk. Reşîdüddîn, II, 202; Muhammed Mahir Hammade, el-Vesâ'iku's-siyâsiyye li'l-hurûbi's-salîbiyye ve'l-ğazvi'l-Moğolî li'l-âlemi'l-İslâmî, Beyrut 1986, 345, 347.
9 Grousset, 215.
10 Gizli Tarih'i yayınlayan Haenisch iki yerde (s. 163, 1 no.'lu dipnotla s. 230'daki 244 no.'lu açıklamada) Teb hecesi ile şiddetlendirilen Teb-tenggeri lakabının "en yüksek sema, en yüksek tanrı" anlamına geldiğini belirtmektedir.
11 Kököçü hakkında bk. Gizli Tarih, 230; Cüveynî, I, 105; Reşîdüddîn, I, 211.
12 Grousset, 213.
13 Pelliot, "Les Mongols et la Papaute", Revue de 1'Orient chretien, 1923, 22 (Grousset, 213'ten).
14 Gizli Tarih, 19-20.
15 Cüveynî (I, 106), bunu isim vermeksizin herhangi bir kimseyle masum bir güreş gibi aktarır.
16 A.e., 163-167; Temir, Cengiz, 86.
17 Gizli Tarih, 30-33. Cengiz'in ilahi ikaza muhatap olduğu bir başka olay için bk. Gizli Tarih, 30.
18 Güneşe tapma ile ilgili bir başka rivayet için bk. Ebü'l-Ferec, II, 526.
19 Grigor'un kartal kıyafetine girmiş meleğe ait bu hikayesine başka bir kaynakta aynı ile rastlanmamışsa da, buna benzer bir hikaye Sağang-Seçen'in Moğolca metninde vardır. Bu efsaneye göre, Cengiz Han'a beş renkli bir tarla kuşu görmüştür. Daha geniş bilgi için bk. I. J. Schmidt, Geschichte der Ostmongolen, St. Petersburg 1829, s. 71 (Grigor, 3'ten).
20 Moğol imparatorunun Hakan veya Kaan unvanının Ermenice transkripsiyonudur ki Kiragos'ta (220) Khağan şekline rastlanır. Bk. Grigor, 4.
21 Târîh-i Cihângüşâ müellifi Cüveynî de (I, 156-157), Buhârâ'nın istîlâsı sonrasında İslâm âlimlerinin olan biteni Girgor'unkine benzer tarzda Allah'ın gazabı olarak yorumladıklarını aktarır.
18 Hattâ günümüzde bile Moğol İstîlâsı Allah'ın gazabı ve cezalandırması olarak nitelendirilmektedir. Krş. Ebü'l-Hasen en-Nedvî, "Ğâratü'Tatar'ale'l-'âlemi'l-İslâmî, esbâbühâ ve netâ'icühâ", Mecelletü'l-Ezher,
II, Yıl: 51 (Sefer 1399/Ocak 1979), 305-314.
22 Aknerli Grigor, Okçu Milletin Tarihi (Trc. Hrant D. Andreasyan), İstanbul 1954, 3-5.
23 Barthold Spuler, el-'Âlemu'l-İslâmî fi'1-'Asri'l-Muğuli, (Trc. Halid İsa Es'ad), Dımaşk l987, 26. Süheyl Zekkâr'ın dipnotta Çin kaynaklarına ve Gizli Tarih'e atfen söylediği, Cengiz'in, kabilesi arasında Şamanlık yaptığına dair görüşüne katılmıyoruz. Doğrusu ne Gizli Tarih'te, ne de bir başka kaynakta Cengiz'in Şamanlığını ihsas ettirecek bir ima olmadığı gibi, hiçbir araştırmacı da böyle bir iddiada bulunmamıştır.
24 Gizli Tarih, 162.
25 W. Barthold, "Maveraünnehir", İA, VII, 408-410.
26 Bu konuda bk. Guy le Strange, The Lands of the Eastern Caliphate, Cambridge 1905, 433 vd.
27 Ebu Abdullah Muhammed b. Ahmed el-Makdisi (X. asır), Ahsenü't-tekasim fi ma'rifeti'l-ekalim, Leiden 1877, 323-326.
28 Ebu İbrahim b. Muhammed el-Farisi ve'l-Istahri (X. asır), Mesalikü'l-memalik (nşr. M. J. De Goeje), Leiden, 1967, 287; Ebu Abdullah Yakut b. Abdullah el-Hamevi (626/1228), Mu'cemu'l-buldan, I-V, Beyrut ts, V, 45-46.
29 Haylam ve diğer yerleşim birimlerinin mahalleri hakkında bk. İstahri, 272, 334; Yakut, II, 413.
30 Makdisi, 271.
31 Kafesoğlu (185), şehrin ismini Özkend olarak zikreder.
32 İstahri 333; Ebü'1-Kasım b. Havkal en-Nasibi (X. asır), Kitabü Surati'l-arz (nşr. J. H Kramers), Leiden 1967, 394; Makdisi 272; Ebü'l-Kasım Ubeydullah b. Abdullah b. Hurdazbih (280/893) el-Mesalik ve'l-memalik (nşr M. J. De Goeje), Leiden 1889-1967, 208; Yakut, I, 280, 281.
33 Moriedga D'Ohsson, Tarih-i Moğol [trc. Mustafa Rahmi (Balaban)], İstanbul l340-1342/1920-1923, 13-14; Vasiliy Vladimiroviç Barthold. Moğol İstîlâsına Kadar Türkistan (nşr. Hakkı Dursun Yıldız), Ankara 1990, 171.
34 Yakut, I, 280.
35 Kuba, Fergana'da bir şehir, Medine'de bir köy, çölde bir konak yeri ismidir. Makdisi, 27.
30 36 Istahri, 333.
37 Makdisi, 272.
38 Yakut, IV, 121.
39 "Odun gibi yanan siyah taşlardan meydana gelen bir dağ."
40 Yakut'a göre (I, 172) "Bir veya iki yük kömürün fiyatı bir dirhem idi".
41 Yakut burayı ırmaklarının ve havuzlarının bolluğundan, meyve ve sebze bahçelerinden bahisle "Mâverâünnehir'in en nezih şehri" olarak kabul eder. Bk. IV, 121.
42 Makdisî, 271.
43 Ünlü gezgin Marco Polo tuz istihsalini ve tuzun yemeklerde tatlandırıcı olarak kullanılmasından başka bir işe daha yaradığını anlatır: Bozuk para yapımı. Ona göre Moğollar paralarını şu yolla yaparlar. Altın çubuklar dökerler ve bunlar ağırlıklarına göre, damga vurulmadan para sayılır. Daha küçük paraların yapımı ise şöyledir. Bu ülkede tuzlu kayalıklar vardır. Bunların suyunu küçük tavalarda kaynatarak tuz çıkarırlar. Kaynatma işi bir saate yakın sürdükten sonra hamura benzer bir şey elde ederler ve bunu iki para değerinde pastayı andıran biçimlere dönüştürürler. Kurumaları ve katılaşmaları için bu paraları kızgın tuğlalar üzerine yerleştirirler. Bu işten hemen sonra kağanın damgasını vururlar. Bunların seksen tanesi bir Saggio altın değerindedir. Satıcılar dağlık yerlerde yaşayan ve uğrak yerlerde oturmayan, altınlarını, misklerini ve diğer mallarını kolay kolay satamayan ve tuzu yemeklerinde kullanan kişilerden bu tuz pastalarının karşılığında Saggio altını alırlar. Bk. Marco Polo, Marco Polo'nun Geziler Kitabı (trc. Ömer Güngören), İstanbul 1985, 122. Ayrıca bk. Marcopolo Seyahatnamesi (trc. Filiz Dokuman), I-II, ys., ts., I, 185.
44 Yakut, IV, 253. Yakut Fergana'da yetişen meyve ve bitkileri şöyle sıralar: Üzüm, ceviz, elma, gül, menekşe, güzel kokulu yabani bitkiler (bir çeşit parfümeri malzemesi-reyahin) ve dağlarda yaban fıstığı.
45 A.e., III, 277.
46 İstahri, 334.
47 Makdisi, 271.
48 İbn Hurâzbih, 208; İstahri, 333; Makdisi, 272,.
49 Makdisî, 278.
50 İstahrî, 327.
51 En azından Moğolların Şaş şehirlerinden Benakes'i tahrip ettiklerini bilmekteyiz.
52 Makdisi, 342; İbn Hurdazbih, 27.
53 Makdisi, 273.
54 Cüveynî, I, 166.
55 Cüveynî, a. y.
56 İstahrî, 317, H. H. Schaeder, "Semerkand", İA, VII, 468-471.
57 Ebü'l-Ferec, II, 514.
58 Ebü'l-Ferec Semerkant'ın Moğollar tarafından istîlâsı münasebetiyle şehrin bahçelerinden "muhteşem" diye söz eder. Bk. II, 512.
59 Cüveynî, I, 166. Ayrıca bk. H. H. Schaeder, a. y.
60 İstahrî, 320 vd; İbn Havkal, 369 vd.
61 Yakut tarafından nakledilen beyitlerde Dargam'dan nehir (vadi) diye bahsedilir. Bk. Yakut, II, 451.
62 İbn Havkal, 495 vd.; Makdisi'ye (279) göre ise söz konusu mahsul hem Sogd hem de Buhârâ'nın bütün halkına iki sene yeterdi.
63 Makdisi, 279.
64 Barthold, Türkistan, 101.
65 Etimolojik değerlendirmeler için bk. Barthold, Türkistan, 103.
66 Yakut, IV, 46; I, 353.
67 A.e., III, 335.
68 A.e., III, 230.
69 A.e., III, 353 vd.; Safıyyüddin Abdülmü'min b. Abdülhak el-Bağdadi (739/1338), Merasıdü'l-ıttıla' ala esma'i'1-emkineti ve'l-bika' (Ve hüve muhtasaru Mu'cemi'l-büldan li-Ya'kut) (nşr. Ali Muhammed el-Buhari) I-III, Beyrut 1954, I, 169.
70 Yakut, I, 353.
71 Makdisi, 281.
72 Yakut, I, 353.
73 Makdisi, 281.
74 A.e., 282. Barthold, Sem'ani ve Yakut'a göre Zerefşan Bölgesi'ndeki şehir ve köylerin tam bir listesini çıkarmıştır. Bk, Türkistan, 127-144.
75 İstahri, 314; Makdisi, 282.
76 Barthold, Türkistan 124.
77 Yakut, V, 45.
78 Kafesoğlu, 30-31. Nehirlerden yararlanarak yapılan zirai hayatın canlılığına dair bk. Reşid Abdullah Cümeyli, Dirase fi't-tarihi'l-hilafeti'l-Abbâsîyye, Rabat 1984, 255-257.
79 Cümeyli, a. y.
80 Hârizm karpuz veya kavunlarının, Halifelerden Me'mun (197-2171813-833) ile Vasık'ın (227-232/842-847) saraylarına kurşun kaplar içine karla beraber yerleştirilerek ihraç edildiğine dair bk. Mahmud b. Ömer ez-Zemahşeri, Horezmce Tercümeli; Mukaddimetü'l-Edeb (nşr. Z. Velidi Togan), İstanbul 1951, Önsöz, 33.
81 İbn Havkal, 397; Henri Yule, Cathay and the Way Together (Being a Collection of Mediaveal Notices of China), London 1951, II, 287.
82 Istahri, 303; Togan, Mukaddime, 32.
83 Yakut, II, 398.
84 Türklerin Harizm'le bağlantılı ticari münasebetlerinden dolayı "Türk Kapısı" olarak adlandırılması ve bu noktadaki faaliyetler için bk. Zeki Velidi Togan, "Harizm", İA, V/I, 240-257.
85 İstahri, 287.
86 Cümeyli, 255-257.
87 Reşîdüddîn, "Hârizm ki asıl adı Gürganç'tır. Moğollar oraya Ürgenç derler." der. Bk. I, 371.
88 Yakut, Mu'cem, II, 123.
89 Yalnız Halife Nasır'ın Abbâsî Hilafeti'ni güçlendirme uğrundaki olumlu çabalarını ve manevralarını göz ardı etmemek gerekir.
90 Moğol istilası öncesinde İslâm devletlerinin durumuna dair bk. Abbas İkbal Aştiyani, Tarih-i Moğol ez hamle-i Cengiz ta teşkil-i Devlet-i Timur, Tahran 1345/1926, 8-14.
91 Nâsır'ın Hûzistan Valisi Sencer'in isyanını (607/1209) örnek verebiliriz. Bk. İzzüddin Ebü'l-Hasan Ali b. Muhammed İbnü'l-Esir (630/1232), el-Kamil fi't-tarih (nşr. Carolus Johannes Tornberg), I-XII, Beyrut 1979, 1982, XII, 289.
92 İbnü'l-Esir, Ahlat'ta meydana gelen böyle bir olayı bütün teferruatıyla anlatır. Bk. XII, 253.
93 Cüveynî, II, 57.
94 Hârizmşâh Tekiş'in ölümü üzerine oluşan fiili taksimat için bk. İbnü'l-Esir, XII, 157-158.
95 Nâsır Lidinillah'ın memlükü olan Taştemur'un, Halife ile arasının bozulması üzerine önce Luristan Hakimi Ebu Tahir'e iltihak edip damat oluşu ve daha sonra Ebu Tahir'in ölümü üzerine kayınpederinin yerine geçişi belki sayısız örnekten sadece birisidir. Bk. İbnü'l-Esir, XII, 256; Cüveynî, II, 101.
96 Muhammed Hârizmşâh'la Semerkant ve Buhârâ hâkimi olan Hanların Hanı (İbnü'l-Esir'de aynı anlama "Sultanu's-Selatin") lakaplı damadı Osman arasındaki kapışmadan halkın payına düşen şey, binlerce Müslümanın katledilmesinden başka bir şey değildi. Geniş bilgi için bk. İbnü'l-Esir, XII, 268-269. Ayrıca bk. Cüveyni, II, 102-103.
Aynı şekilde, sefere ittifak halinde çıkıp, bir iki başarıdan sonra yolları ayrılan Kutlug İnanç'la Halife Nasır'ın Veziri İbnü'l-Kassâb arasında vaki olan anlaşmazlığın faturasını, Rey halkı bizzat hilafet ordusu tarafından tarihçilerimizin "Kimse İslâm ülkelerine Müslümanların kan ve mallarından hiçbir şey bırakmamak gibi böyle bir merhametsizlik yapmamıştı." şeklinde tarif ettikleri bir katliam ve yağmaya tâbi tutularak ödüyordu. Bk. İbnü'l-Esir, XII, 112; Ebu Bekir Necmeddin Muhammed b. Ali b. Süleyman b. Muhammed b. Ahmed b el-Hüseyin b. Himmet Ravendî (694/1294), Rahatıı's-sudur ve ayetü's-sürur (trc. Ahmet Ateş), I-II, Ankara1957-1960, II, 348.
97 Fars Atabeki S'ad'ın oğlu Ebu Bekir, babasının Hârizmşâh'a esir düşmesini fırsat bilerek idarenin dizginlerini ele almakta gecikmemişti. Babasının Harizmşah tarafından affedilerek tâbi vasfıyla idarenin kendisine teslimi üzerine; baba oğul birbirine girmiş ve babası oğlunu bertaraf etmişti. Bk. Şihabüddin Muhammed b. Ahmed en-Nesevi (662/1264), Siratu's-Sultan Celaliddin Mengüberti (nşr. O. Houdas), Paris 1891, 19.
98 Cüveyni, II, 51.
99 602/1205 yılında iki çarşı esnafı arasında çıkan ve birçok insanın ölmesine, mallarının yağmalanmasına ve evlerin tahribine yol açan kavgayı yatıştırmak için ortaya atılan Herat Emiri taşlanmış ve linç edilmek üzereyken öfkeli halkın elinden güç bela kurtarılıp kaçırılarak günlerce saklanmış veya Firuzi Köşkü'nde mahpus hayatı yaşamak zorunda kalmıştı. Bk. İbnü'l-Esir, XII, 208.
100 Nasır'ın Veziri İbnü'l-Kassab'ın Rey'i ele geçirmesi üzerine şehri terk edip Bağdat'a gelen ve vezirliğe kadar yükselen Nasırüddin Nasir b. Mehdi el-Alevi, 604/l208 yılında azledilince Halife'ye yazdığı bizce itirafname niteliğindeki bir mektupta Bağdat'a geldiğinde bir dinar veya bir dirhemi bile olmadığını fakat başkentte eline bir hayli para ve gayet mükemmel değerli eşya geçtiğini ve o gün için 5 bin dinardan fazla parası bulunduğunu bizzat belirtir. Amacı, Halife'nin affına uğrayarak bazı Alevilere daha yakın olmak için Meşhed-i Ali'de görevlendirilmesini rica etmektir. Ve asıl ilginci, bizzat Halife'ye herhalde bir nevi rüşvet sayılabilecek bir garip teklifte bulunmakta, bu ricasının yerine getirilmesi için elindeki paraları vermeyi önermektedir. Halife, teklifi manidar bir cevap vererek kesin bir dille reddetmiştir. Bk. İbnü'l-Esir, XII, 276-277; Ravendi, II, 348.
101 Gasp ve yağmalama olaylarından hacıların bile kurtulamadığı anlaşılıyor. Mesela 608/1212 yılında, hem de Mina'da yağmalamanın gece boyunca sürdüğünü kaynaklarımız kaydetmektedir. Bk. İbnü'l-Esir, XII, 297.
102 Huzistân Valisi Sencer'in mallarına el konulması ile ilgili olarak bk. İbnü'l-Esir, XII, 289.
103 İbnü'l-Esir, XII, 260-262. Cüveynî'ye (II, 51) göre ise, Hârizmşâh'ın İbn Harmil'in üzerine yürümesinin gerekçesi başkadır. Fuat Köprülü'nün ("Hârizmşâhlar", İA, V/I, 272) Cüveynî'nin bu rivayetine itibar ettiğini görüyoruz.
104 İbnü'l-Esir, XII, 262.
105 A.e., XII, 268; Cüveyni, II, 102-103.
106 Cüveyni, II, 35; İbnü'l-Esir, XII, 158.
107 İbnü'l-Esir, a. y.
108 Eskiden bayram namazlarını kılmak ve yağmur duası yapmak için bütün kent halkını alabilecek genişlikte bir meydana çıkılırdı ve buraya musalla denirdi.
109 Ebu'l-Hasen en-Nedvi, "Ğaratu't-Tatatar 'ale'l-'alemi'l-'İslami, Esbabuha ve neta'icuha", Mecelletu'l-Ezher, II, y. 51, (1399/1979), 305-314, 311.
110 İbrahim Kafesoğlu, Harezmşahlar Devleti Tarihi (485-618/1092-1221), Ankara 1992, 144.
111 Mesela, 6031/1207 yılında Gürcüler fırsattan istifade Kars'ı zapt ettiler, ancak bununla da yetinmeyip şehrin mahsulünü yıllarca gasp ettiler. Bu arada Kars valisinin imdat isteğine hiçbir yerden olumlu çağrı gelmediği acı bir vakıadır. Bk. İbnü'l-Esir, XII, 256. Yine Gürcüler 605/1208 yılında Ahlat üzerine gelip Erciş üzerine yürümüşler ve Erciş'i tarihçimizin ifadesiyle sanki daha evvel hiç kurulmamış bir şehir gibi, duvarları, binaları ve bütün yapıları alt üst olmuş ıssız bir kasabaya çevirmişlerdi. Ahlat Emiri ise Ahlat'tan çıkarsa bir daha geri dönemeyeceği korkusuyla bütün bu olup bitenlere seyirci kalmıştı. Çünkü Ahlat halkına yaptığı zulmün farkındaydı ve halkın kendisini şehre
110 geri almayacağını biliyordu bk. İbnü'l-Esir, XII, 279. 601 yılındaki saldırıları için ayrıca bk. İbnu'l-Esir, XII, 204.
112 Tarihte bu adla adlandırılan iki sultan vardır. İbrahim b. Hüseyin ile oğlu Osman. Bu ikincisi sonradan Muhammed Hârizmşah'ın damadı olan Buhara hakimidir. Ancak bu hısımlık bile Hârizmşah'la birbirlerini yemelerine engel olamamıştır.
113 İbnü'l-Esir, XII, 259. Gerçi bu sultanın sonradan Müslüman halka reva gördüğü bir çırpıda 10 bin kadar Müslümanı öldürtecek vahşilikteki muamele, onun da küçük hesapların peşinde bir sultan olduğunu göstermiştir. Bu vahim olayın çeşitli boyutları için bk. İbnü'l-Esir, XII, 268. Ayrıca bk. Cüveyni, II, 101-103.
114 İbnü'l-Esir, a. y.
115 Sıbt İbnü'l-Cevzi'ye göre [Şemsüddin Ebu'l-Muzaffer Yusuf b. Kızoğlu (654/1257), Mir'atü'z-zeman, VIII/I-II, Haydarabad, Dekkan 1370/1951, VIII/II, 471] Çin, Hindistan ve Maveraünnehir'den Horasan'a ve Bağdat kapılarına kadar uzanan.
116 Reşidüddin, I, 295; Cüzcani, I, 301. Kafesoğlu'nun (84), Sultan Tekiş'in tahta çıktığı 22 R. Ahir 568 tarihine karşılık gelen miladi tarihi 10 Ocak 1173 olarak göstermesi yanlıştır. Doğrusu 12 Aralık 1172 olmalıdır.
117 Kafesoğlu, 146.
118 Tekeş, Takaş, Takeş ve Tekiş şeklinde de okunan Tekiş ismi hakkındaki tartışmalar için bk. Fuat Köprülü, "Türk Etnolojisine Ait Tarihi Notlar: Uran Kabilesi", Belleten, c. VII, sa: 26 (Nisan 1943), Ankara 1943, 227-245, 232.
119 İbnü'l-Esir, XII, 157; Cüzcani, I, 301; Cüveyni, II, 16, 22, 24; Reşidüddin, I, 294-295.
120 Sıbt İbnü'l-Cevzi (VIII/II, 472) Sultan Tekiş'in 100 bin kişilik bir orduya sahip olduğunu, ordusunun başında savaşa bizzat katıldığını, hattâ bu yüzden bir gözünü kaybettiğini ifade eder. İbnü'l-Cevzi'ye göre, Tekiş bu konudaki titizliğini "Sultan savaşa bizzat girmezse sultanlığa layık değildir. Çünkü kadın değildir." diyerek dile getirirdi.
121 Sıbt İbnü'l-Cevzi'ye göre (VIII/II, 471) Bağdat üzerine düzenlediği sefer sırasında.
122 Ebü'l-Ferec, II, 472, Reşidüddin, I, 294-295. Cüveyni (II, 36), Sultan Tekiş'in, 596/1200 yılında Cemaziyelâhir ayında Abbasi halifesi marifetiyle Bâtınî suikastine kurban giden başveziri Nizamülmülk Mes'ud b. Ali'nin intikamını almak için çıktığı sefer esnasında nefes darlığından öldüğünü belirtir.
123 İbnü'l-Esir, XII, 156 vd.
124 Nesevi, 22; Cüveyni, II, 42.
125 Cüveyni, II, 41, 71; Reşidüddin, I, 297, 313-314.
126 Mazenderan için bk. R., Vasmer, Mazenderan, İA, VII, 420-426.
127 Muhammed b. Tekiş'in ülkesine kattığı topraklar için bk. Nesevi, 3; Reşidüddin, I, 313.
128 İbnü'l-Esir, XII, 263-264.
129 Sultan Muhammed'in, savaştan önce, karşılaştığı düşman askerlerinin kıyafetini giymek gibi bir tedbiri vardı.
130 Cüveyni, II, 67.
131 Kafesoğlu, 179.
132 Cüveyni, II, 73; İbnü'l-Esir, XII, 269-270.
133 Cüveyni, II, 72.
134 A.e., II, 62.  Oğlu veliaht Uzlagşah'ın tevkii bile şöyle idi. "Ebü'l-Muzaffer Uzlagşah b. es-Sultan Sencer Nasıru Emiri'l-mü'minin. " Bk. Nesevi, 25. Cüveyni, Sultan'ın nail olduğu nimetin farkında olduğunu ve Sultan Sencer'in saltanat süresinin uzunluğuna heves ederek kendisine böyle denmesini istediğini nakleder. Yani ona göre sebep gurur değil, özentidir.
135 Nitekim İbnü'l-Esir de (XII, 371) 21 yıl ve bir kaç ay süreyle saltanat sürmüş Muhammed b. Tekiş için, "Büyük Selçuklulardan sonra onun kadar muazzam bir devlete sahip olan bir hükümdar gelip geçmemişti. " der.
136 Nesevi, 17-21.
137 Cüzcani, I, 309.
138 Gerçi Cüveyni başka yerde (II, 77-78) bir gerekçe daha ileri sürer. Annesini hacca gönderen İsmaili İmamı Celaleddin Hasan'ın heyetine başkent Bağdat'ta Hârizmşah'ın hacc heyetinden fazla iltifat edilmiş, İsmaililere sancak verildiği halde Sultan'ın gönderdiği kafiledekilere soğuk davranılmıştı. Benzeri bir gerekçe için bk. Nesevi, 12.
139 İbnü'l-Esir, XII, 316. Hatta, ileride Moğol istîlâsı münasebetiyle bahsedeceğimiz üzere, ordu hükümdar çekişmesinin, Cengiz'le kapıştığı sıcak savaş ortamında bile olanca hızıyla sürdüğü, Hârizmşah'ın çadırının bir gece kendi askerlerince atılan oklarla delik deşik edilmesinden anlaşılıyor. Sultan, bu badireyi istihbaratı iyi çalıştığı için suikasti öğrenip önceden tedbir alarak atlattı. Bk. Sıbt b. el-Cevzi, VIII/II, 599; Cüveyni II, 88.
140 İbnü'l-Esir'de Kezlik Han olarak geçen bu zatın ismi Kazvini neşrinde [Alaeddin Ata Melik el-Cüveyni (681/1282), Tarih-i Cihangüşa (nşr. Mirza Muhaınmed Kazvini], I-III, Leiden-London, 1912­1916, II, 69.) "(Kezli, Közli, Gizli?)" şeklinde olup, aynı sayfadaki 6 no.lu dipnotta eserin değişik yazmalarında "(Körli, Kerli, Kirli?)" ve "(Körpi, Kerpi, Kirpi?)" şeklinde de geçtiğine dikkat çekilmektedir.
141 Tafsilat için bk. İbnü'l-Esir, XII, 263-265. Ayrıca bk. Cüveyni, II, 54. Türkân Hatun'un akrabası Kezlik-Han'ın başına açtığı dertleri bertaraf edebilen Sultan, yine Valide Sultanın bir başka yakını olan Otrar valisinin hatasını canıyla ve devletiyle ödemek zorunda kalacaktı.
142 Cüveyni, II, 67. Tarih-i Cihangüşa'ın Türkçe tercümesinde Emir Burtuna Tört Aba olarak geçer. İsmin değişik yazılımları için bk. Tarih-i Cihangüşa (nşr. Kazvini), II, 83.
143 İslam kaynaklarında Türkân şeklinde yazılan bu ismin Türk literatüründe okunuşu genellikle Türkân şeklinde olmuştur. Konu hakkında bk. Osman Turan, "Terken unvanı, Torkan değil Türkân", Türk Hukuk Tarihi Dergisi c. I (1941-1942), 67-73; Ankara 1944.
144 Özel tümen ve icraatları hakkında bk. Nesevi, 23. Ayrıca bk. Cüveyni, II, 162.
145 Türkân'in ırki bakımdan Kanklı mı, Kıpçak mı, Bayavutlu mu, Bayatlı mı olduğuna dair bk. Cüveyni, II, 162; Nesevi, 25. Ayrıca bk. Köprülü, "Uran Kabilesi", 237.
146 Cüveyni, II, 162 Değişik yorumlar için bk. D'Ohsson, 91-94.
147 Cüveyni, II, 162.
148 Nesevi, 44.
149 Nesevi, 42.
150 A.e., a. y.
151 Cüveyni, II, 162.
152 Nesevi (42) sözü uzatmak istemediği için Türkan Sultan'ın bütün hayır ve hasenatına yer vermediğini belirtir.
153 A.e., 28-31. Ayrıca bk. D'ohsson, 93-94.
154 Grousset, 232.
140 155 Cengiz yasası hakkında bk. Curt Alınge, Moğol Kanunları (Trc. Coşkun Üçok), Ankara
156 Eski İranlılar Araplara Tâzî' derlerdi. Suriyeliler Araplara Tâzî', Ermeniler 'Dâjîk' derlerdi. İranla sınır komşusu olan Türkler de Araplar için kullandıkları Tâjîk' kelimesini Acemlerden almışlardır. Araplar, İran ve Maveraünnehir'i fethedince Türkler buralara Tâzîk İli' dediler. Çünkü buralar da Arapların oluyordu. Türkler gibi Moğollar da Müslümanlara 'Tâjîk' namını verdiler. Araplar nasıl kendilerinden başka milletlere Acem derse Türkler de kendilerinden başkasına Tâjîk derdi. Bk. D'Ohsson, 100.

157 Gerçi Oğuz ve Kanklı boylarının Hârezmşah ordusuna asker olması hadisesi daha çok Türkân Sultan'ın gelin gelmesinden sonra olmuştur. Bk. Cüveyni, II, 62; Nesevi, 42.
158 Grousset, 171-172.
159 Necmeddin-i Kübra'nın hulefasından halk ve din adamları nezdinde büyük itibar sahibi olan Mecdüddin'i öldürtmesini kastetmekteyiz. Tartışmalar için bk. Kafesoğlu, 220.
160 D'Ohsson, 91.
161 Köprülü, "Harizmşahlar", İA, V/I, 263-296, 276.
162 İbnü'l-Esir, XII, 208. Ayrıca bk. Cüveyni, II, 47; Reşidüddin, I, 314.
163 Cüveyni, II, 69.
164 Cüveyni, II, 59, 102.
165 Nesevi'nin (23, 24) zamanın Buhara Sadrı Burhaneddin Muhammed b. Ahmed'in mevkiine, emrindeki fakih (asker?) sayısına dair ifadeleri ilginçtir. Âl-i Burhan (Benî Mâze) hakkında bk. Kafesoğlu, 174; Wilhelm Barthold, "Bukhara", EI2, I, 1293-1296.
166 İbnü'l-Esir, XII, 257. Burhaneddin Sadr-ı cihan Muhammed b. Ahmed'in o yıl hacca gitmesi ve yol arkadaşlarına verdiği sıkıntı sebebiyle dönünceye kadar sadr-ı cehennem lakabıyla anılması vesilesiyle....
167 Cüveyni, II, 74, Barthold, a.y.
168 Cüveyni, II, 59.
169 Cüveyni, II, 57-58; Reşidüddin, I, 348.
170 İbnü'l-Esir, XII, 157; Cüveyni, II, 57-58.
171 Hârizmşâh'ın yeğeni Hindu-han'ın Gurlulara sığınması üzerine Sultan Giyasüddin'in Harezm topraklarına göz dikmesi hususunda bk. Reşidüddin, I, 295; İbnü'l-Esir, a. y.
172 Reşidüddin, a. y.; İbnü'l-Esir, XII, 164-166; Cûzcânî, II, 307; Reşidüddin, I, 295.
173 İbnü'l-Esir, XII, 174.
174 Reşidüddin, I, 296. 297; İbnü'l-Esir, XII, 177.
175 İbnü'l-Esir, XII, 180; Reşidüddin, I, 297.
176 Cüveyni, II, 42, Reşidüddin, I, 297; İbnü'l-Esir, XII, 186-187.
177 İbnü'l-Esir, XII, 212-213; Cüveyni, II, 45.
178 İbnü'l-Esir, XII, 180, 214; Cüveyni, II, 47.
179 İbnü'l-Esir, XII, 226-230; Cûzcânî, I, 307, Cüveyni, II, 48; Reşidüddin, I, 312-313.
180 İbnü'l-Esir, XII, 231; Cüveyni, II, 49.
181 İbnü'l-Esir, XII, 245.
182 İbnü'l-Esir, XII, 245-246; Cüveyni, II, 50.
183 Cüveyni, II, 57-58; Reşidüddin, I, 312-313.
184 Cüveyni, II, 59; Reşidüddin, I, 313.
185 İbnü'1-Esir, XII, 268.
186 A.e., a.y. Cüveyni'ye göre (II, 101-104) Sultan Osman'ın bu davranışının sebebi bir gönül meselesi idi.
187 İbnü'1 -Esir, a. y.
188 İbnü'1-Esir'in verdiği 200 bin rakamı ne kadar abartılı olursa olsun, yaşanan vahşet ve katliamın boyutlarını yansıtması bakımından önemlidir. Bk. XII, 269.
189 İbnü'1-Esir, a.y.; Cüveyni, II, 103.
190 Cüveyni, II, 69.
191 A.e., a.y.
192 İbnü'l-Esir, XII, 306.
156 193A.e., XII, 307.
194 Nesevi, 13; Cüveyni, II, 99.
195 İbnü'l-Esir, XII, 317; Cüveyni, II, 78; Reşidüddin, I, 341.
196 Cüveyni, II, 79; Reşidüddin, a. y.
197 Nesevi, 15; Cüveyni, II, 79.
198 Cüveyni, II, 99-100. Ayrıca bk. Wilhelm Barthold, Orta Asya Türk Tarihi Hakkında Dersler, İstanbul 1927, 127.
199 Nesevi, 11.
200 Cüveyni, II, 78, 100; Reşidüddin, I, 340-341.
201 Cüveyni, II, 79; Reşidüddin, I, 340.
202 A.e., a. y.
203 Cüveyni, II, 96-97; Nesevi, 22; Ebu'l-Abbas Ahmed b. Muhammed b. Hallikan (681/1282), Vefeyatü'l-a'yan ve enba'ü ebna'i'z-zeman, I-VIII, Beyrut 1398-1978/1968-1972, II, 94; III, 256.
204 Nesevi, 20; Reşidüddin, I, 341.


AKNERLİ Grigor, Okçu Milletin Tarihi (trc. Hrand Andreasyan), İstanbul 1954.

ALINGE, Curt, Moğol Kanunları (Trc. Coşkun Üçok), Ankara 1967.

AŞTİYANİ, Abbas İkbal, Tarih-i Moğol ez hamle-i Cengiz ta teşkil-i Devlet-i Timur, Tahran 1345/1926.

EL-BAĞDADİ, Safıyyüddin Abdülmü'min b. Abdülhak (739/1338), Merasıdü'l-ıttıla' ala esma'i'1-emkineti ve'l-bika' (Ve hüve muhtasaru Mu'cemi'l-büldan li-Ya'kut) (nşr. Ali Muhammed el-Buhari) I-III, Beyrut 1954.

BARTHOLD, Wilhelm, "Bukhara", EI2, I, 1293-1296. "Cengiz Han", İA, II, 91-98.

Orta Asya Türk Tarihi Hakkında Dersler, İstanbul 1927.

BARTHOLD, Vasiliy Vladimiroviç, Moğol İstîlâsına Kadar Türkistan (nşr. Hakkı Dursun Yıldız), Ankara 1990.

BOYLE, J. Andrew, "Cingiz Khan", EI2, II, 41-44.

"The Longer Introduction of the "Zij-i Ilkhani" of Nasır al-Din Tusi, Journal Asiatic Studies, VIII (1963), 244-254.

CÜMEYLİ, Reşid Abdullah Dirase fi't-tarihi'l-hilafeti'l-Abbâsîyye, Rabat 1984.

EL-CÜVEYNİ, Alaeddin Ata Melik (681/1282), Tarih-i Cihangüşa (nşr. Mirza Muhaınmed Kazvini), I-III, Leiden-London, 1912-1916.

Tarih-i Cihangüşa (trc. Mürsel Öztürk), I-III, Ankara 1988.

D'OHSSON, Moriedga, Tarih-i Moğol (trc. Mustafa Rahmi [Balaban]), İstanbul l340-1342/1920- 1923.

İBNÜ'L-ESİR, İzzüddin Ebü'l-Hasan Ali b. Muhammed (630/1232), el-Kamil fi't-tarih (nşr. Carolus Johannes Tornberg), I-XII, Beyrut 1979, 1982.

EBÜ'L-FEREC, Gregory (Bar Habreus) (684/1286), Abu'l-Farac Tarihi (trc. Ömer Rıza Doğrul), I-II, Ankara 1987.

EL-GAMİDİ, Sa'd b. Muhammed Huzeyfe Müsfir, Sükutu'd-devleti'l-Abbâsîyye, Beyrut 1401/1981.

GROUSSET, Rene, Bozkır İmparatorluğu, (trc. M. Reşat Uzmen), İstanbul 1993.

İBN HALLİKAN, Ebu'l-Abbas Ahmed b. Muhammed (681/1282), Vefeyatü'l-a'yan ve enba'ü ebna'i'z-zeman, I-VIII, Beyrut 1398-1978/1968-1972.

EL-HAMEVİ, Ebu Abdullah Yakut b. Abdullah (626/1228), Mu'cemu'l-buldan, I-V, Beyrut ts.

HAMMADE, Muhammed Mahir, el-Vesâ'iku's-siyâsiyye li'l-hurûbi's-salîbiyye ve'l-ğazvi'l-Moğolî li'l-âlemi'l-İslâmî, Beyrut 1986.

İBN HAVKAL, Ebü'1-Kasım b. Havkal en-Nasibi (X. asır), Kitabü Surati'l-arz (nşr. J. H Kramers), Leiden 1967.

İBN HURDAZBİH, Ebü'l-Kasım Ubeydullah b. Abdullah b. Hurdazbih (280/893) el-Mesalik ve'l-
memalik (nşr M. J. De Goeje), Leiden 1889-1967.

EL-ISTAHRİ, Ebu İbrahim b. Muhammed el-Farisi (X. asır), Mesalikü'l-memalik (nşr. M. J. De Goeje), Leiden, 1967.

KAFESOĞLU, İbrahim, Harezmşahlar Devleti Tarihi (485-618/1092-1221). Ankara 1992.

EL-KALKAŞENDİ, Ebü'l-Abbas Ahmed b. Ali (821/1418), Subhu'l-a'şa fi sına'ati'l-inşa, I-XIV, Kahire ts.

KÖPRÜLÜ, Fuat, "Hârizmşâhlar", İA, V/I, 272.

"Türk Etnolojisine Ait Tarihi Notlar: Uran Kabilesi", Belleten, c. VII, sy: 26 (Nisan 1943), Ankara 1943, 227-245.

Moğolların Gizli Tarihi, Manghol-un niuça tobça'an (Yüan-ch'ao pi-shi) (trc. Ahmet Temir), Ankara 1948.

EL-MAKDİSİ, Ebu Abdullah Muhammed b. Ahmed (X. asır), Ahsenü't-tekasim fi ma'rifeti'l-ekalim, Leiden 1877.

MARCO POLO, Marco Polo'nun Geziler Kitabı (trc. Ömer Güngören), İstanbul 1985. Marcopolo Seyahatnamesi (trc. Filiz Dokuman), I-II, ys., ts.

EN-NEDVÎ, Ebü'l-Hasen, "Ğâratü'Tatar'ale'l-'âlemi'l-İslâmî, esbâbühâ ve netâ'icühâ", Mecelletü'l-Ezher, II, Yıl: 51 (Sefer 1399/Ocak 1979), 305-314.

NESEVİ, Şihabüddin Muhammed b. Ahmed (662/1264), Siratu's-Sultan Celaliddin Mengüberti (nşr. O. Houdas), Paris 1891.

RAVENDÎ, Ebu Bekir Necmeddin Muhammed b. Ali (694/1294), Rahatıı's-sudur ve ayetü's-sürur (trc. Ahmet Ateş), I-II, Ankara1957-1960.

REŞİDÜDDİN ET-TABİB, Reşidüddin b. Fazlullah el-vezir b. İmadüddevle Ebü'l-Hayr Muvaffıkuddevle, Cami'u't-tevarih, I-II, (nşr. Behmen Kerimi), ys. ts.

SCHAEDER, H. H., "Semerkand", İA, VII, 468-471.

SIBT İBNÜ'L-CEVZİ, Şemsüddin Ebu'l-Muzaffer Yusuf b. Kızoğlu (654/1257), Mir'atü'z-zeman, VIII/I-II, Haydarabad, Dekkan 1370/1951.

SPULER, Barthold el-'Âlemu'l-İslâmî fi'1-'Asri'l-Muğuli (trc. Halid İsa Es'ad), Dımaşk l987.

LE STRANGE, Guy, The Lands ofthe Eastern Caliphate, Cambridge 1905.

TEMİR, Ahmet, Cengiz Han, Ankara 1989.

The Cambridge History of İran (nşr. John Andrew Boyle), I-V, Cambridge 1968.

TOGAN, Zeki Velidi "Harizm", İA, V/I, 240-257.

TURAN, Osman, "Terken unvanı, Torkan değil Türkân", Türk Hukuk Tarihi Dergisi c. I (1941­1942), 67-73; Ankara 1944.

YULE, Henri, Cathay and the way together (Being a collection of mediaveal notices of China), London 1951.

EZ-ZEMAHŞERİ, Mahmud b. Ömer Horezmce Tercümeli; Mukaddimetü'l-Edeb (nşr. Z. Velidi Togan), İstanbul 1951.

Paylaş |                      Yorum Yaz - Arşiv     
5010 kez okundu

Yorumlar

Henüz yorum yapılmamış. İlk yorumu yapmak için tıklayın