• Anasayfa
  • https://www.facebook.com/tarihtarihcemiyeti/
  • https://twitter.com/ttcemiyeti
  • https://www.instagram.com/tarihtarihcemiyeti/
Akkoyunlu Devri Mimarisi / Prof. Dr. Hamza Gündoğdu

On dördüncü yüzyılın ortalarından itibaren giderek kuvvet kazanan ve XV. yüzyılın ikinci yarısında en geniş sınırlara erişen Oğuzların Bayındırlı koluna mensup Türkmen Beyliklerinden biri olan Akkoyunlular, öncelikle Diyarbakır ve Ergani yörelerinde kendileri gibi dağınık şekilde yaşayan Türkmen gruplarını çevrelerinde toplayarak kısa süre içinde önemli bir devlet kurmuşlardır. Kurucuları Tur Ali Bey'den itibaren hızla kuzeye, doğuya ve batıya doğru topraklarını genişleterek Trabzon-Rum İmparatorluğu ile akrabalık tesis eden Akkoyunlular, öte yandan sürekli ellerinde tuttukları Elazığ, Erzincan, Bayburt, Erzurum ve Tunceli dolaylarında öncelikle, İran ve Azerbaycan'ın güney kısımları ile Diyarbakır ve Mardin yörelerinde ise daha sonra siyasi, ekonomik ve sanatsal açıdan etkili olmuşlardır.

XVII. yüzyılın ikinci yarısından itibaren bu devletin en ünlü hükümdarlarından Uzun Hasan, en büyük rakiplerinden biri olan Karakoyunlu Devleti'ni ortadan kaldırarak onların sahip oldukları toprakları bütünüyle ele geçirmiştir (1467). Bunun üzerine kendini Timur gibi görmeye başlayan Hasan Bey, aralarındaki bazı sınır olaylarını bahane ederek Osmanlılara karşı tavırlarını sertleştirmiş, bu konuda Venedik ile anlaşarak hareket ve eylemleriyle Otlukbeli Savaşı'na sebep olmuştur. İki devlet arasında savaş kaçınılmaz hale gelince, Erzincan yakınlarındaki Otlukbeli mevkiinde meydana gelen savaşta yenilen Uzun Hasan, savaş alanını terk ederek Tebriz'e kaçmıştır (1473).

Otlukbeli yenilgisini takiben Tebriz'e kaçan Uzun Hasan'ın prestiji ve saygınlığı tamamen ortadan kalkmıştır. 1478 yılında onun ölümünü müteakiben devleti giderek zayıflayarak, Akkoyunlu topraklarının önemli bir kısmı, XVI. yüzyılın başlarından itibaren Safevilerin eline geçmiştir. Safevi hükümdarı Şah İsmail'e karşı zaman zaman Osmanlılara, Dulkadırlılara veya Memlüklere bağlılığını bildirerek bu devletlerden yardım gören bazı Akkoyunlu Beyleri, bir süre de bulundukları yörede beyliklerini sürdürerek çevrelerinde mimari eserlerin yapımına katkıda bulunmuşlardır.

Dönemin özelliği olarak sanata ve sanat eserlerinin yapımına katkıda bulunan Akkoyunluların, dağılmış oldukları bölgelerde mimari alanında birçok yapıya imza attıkları görülmektedir. Bu konuda Akkoyunlular en çok faaliyet gösterdikleri Diyarbakır, Elazığ, Bayburt, Erzincan, Mardin ve Tunceli yörelerinde; camiler, medreseler, hamamlar, türbeler, zaviyeler, tekkeler, hanlar, bedestenler, köprüler, çeşmeler, hatta köşkler vücuda getirmişlerdir.

Ortaya koydukları eserlerde çağın diğer devletlerinin de yolunu takip eden Akkoyunlular, müesseselerinde daha çok Selçuklu ve Osmanlı tarzı bir yapılanmayı esas almışlardır.

Akkoyunluların ortaya çıkışı ve yoğun siyasi faaliyetleri sırasında inşa ettikleri eserler yeterince tanıtılmamış, o dönem Anadolu-Türk sanatının bir uzantısı olarak görüldüğü için bunlar zaman zaman konular itibariyle tek tük araştırma alanlarına dahil edilmiştir.

1975 yılında Prof. Dr. Metin Sözen tarafından yayınlanmış olan Anadolu'da Akkoyunlu Devri Mimarisi konulu eser, Akkoyunluların yaptırmış ya da onartmış oldukları eserleri ilk kez sistematik biçimde ele alarak sanat tarihimizdeki yerini almıştır.

Akkoyunlular zamanında yaptırılmış bu eserlere külliye açısından bakmak gerekirse; öncelikle onların ilk yıllardan itibaren ellerinde bulundurdukları ve kuzeydeki Trabzon-Rum İmparatorluğu'na karşı giriştikleri hareketlerde üs konumunda bulunan Bayburt'un Sinür (Çayıryolu) Beldesi'nde yaptırmış oldukları Kutluk Bey Camii, Zaviye ve Türbesi' (Resim 1). Mimari açıdan dikkat çekmektedir.

Akkoyunluların en önemli hükümdarlarından biri olan Kutluk Bey (1360-1389) tarafından yaptırılan bu külliye, onun ölümünden önceki tarihlere ait olmalıdır. Günümüzde zaviye tamamen ortadan kalkmıştır. Ancak 1550 tarihinde Osmanlı döneminde onartılan cami ile yakın yıllarda onartılan (1996) Kutluk Bey Türbesi, geçirdiği onarımlarla günümüze ulaşmıştır. Ortada dört ahşap sütuna oturan tekne tavanlı, kare planlı Kutluk Bey Camii'nin önünde; uzun, dikdörtgen planlı son cemaat yeri ile, son cemaat duvarının kuzey duvarı uzantısında sekizgen kaideli, yuvarlak gövdeli minare yükselmektedir (Çizim1). Camiden 20 m. kadar doğuda yer alan sekizgen planlı türbe, eskiden kubbe ile örtülü ve içerisi de çinilerle süslü imiş.

Sinür yakınlarında ve Akkoyunluların ilk yerleşim merkezlerinden biri olan Pulur (Gökçedere) Beldesi'nde de Akkoyunluların soyundan Korkmaz Bey'in oğlu Ferruhşad Bey tarafından 1517 tarihinde yaptırılan külliye; cami, imaret, darüttalim, han, hamam, ve türbe-mezardan oluşmaktadır (Resim 2). Yavuz Sultan Selim ile birlikte hareket eden Ferruhşad Bey bu külliyesini, Çaldıran Savaşı'ndan hemen sonra, Yavuz'un kendisine temlik ettiği köy ve arazilerin gelirleriyle yaptırmış ve onun hacda ölümü üzerine de varisleri tarafından 1532 yılında Vakfiyesi tescil ettirilmiştir. 9m. çapındaki yüksek kasnak üzerine oturan tek kubbesi ile Ferruhşad Bey Camii; ön cephede 2.70 m. kadar yanlara taşkın ortada üç, iki yanda birer tonozla örtülü beş gözlü son cemaat yeri ve düzgün kesme taş mimarisi ile dikkat çeker (Resim 3).

Daha sonra aynı aileden Süleyman Bey tarafından külliyeye ilave edilen caminin önündeki tek katlı, L planlı ve beş hücreli medrese, farklı boyutta, düzgün Kelkit taşından inşa edilmiş, mimari durumu ile camiden sonraki bir tarihe işaret eder (Resim 4). Ferruhşad Bey külliyesinin diğer birimleri (han, imaret, darüttalim) zamanla ortadan kalkmış, ancak hamamın çok az bir kısmı ile Ferruhşad Bey'in babası Korkmaz Bey'e ait mezar-türbe, harap şekilde günümüze ulaşmıştır.

XII. yüzyılın son çeyreğine tarihlenen ve Artukoğulları döneminde yaptırıldığı bilinen Mardin Ulu Camii'ne, Akkoyunlular tarafından bazı ilave ve onarımlar yapıldığı anlaşılmaktadır. Aslında Ulu Camii'ne bazı kasaplardan alınan vergilere muafiyet tanınması konusunda ferman niteliğinde olan iki kitabenin, Mardin'de bir zaviyesi, bir türbesi ve bir de imareti bulunan Cihangir (1444-1468) tarafından koydurulmuş olabileceği tahmin edilmektedir.

Ulu Camii'nin güneybatısında zaviye ile birlikte inşa edilmiş Cihangir Bey Türbe ve Zaviyesi ile eski mahallelerden Babü'l-Hammara girişi yakınlarındaki İmaret'de Mardin'de XV. yüzyılın ortalarındaki imar faaliyetleri konusunda fikir verir. Gerçi günümüze ulaşmamış olan İmaret'in, Babü'l Hammara yakınlarında bulunduğunu birkaç kayıttan öğreniyorsak da aynı yöne bakan kapıları ile türbe ve zaviyenin aynı duvarı paylaşan kompleks yapısı, burasının küçük bir külliye olduğunu gösterir. Ortası kubbeli, yanları beşik tonoz biçiminde derin kemerlerle genişletilmiş zaviyenin doğu duvarına bitişik şekilde inşa ettirilmiş türbenin üzeri, yıldız tonozla örtülüdür.

Akkoyunluların önemli merkezlerinden biri olan Ahlat'ta: zaviye, mescid, türbe, köprü ve köşkten oluşan yapıları bulunmaktadır. Bunlar da 1481 yılında ölen Emir Bayındır'ın oğlu Rüstem Bey tarafından yaptırılmış olan zaviye, mescit ve türbe ile birlikte külliyenin bir parçası idi. Ancak günümüze ulaşmamış olan imaretin yanındaki Emir Bayındır Mescidi (Resim 5). dikdörtgen planlıdır (Çizim 3).

Ortadan sivri kemerle desteklenen yapı, iki mekana bölünmüş olup üzeri beşik tonozla örtülüdür. Düzgün kesme taştan inşa edilmiş mescidin girişteki eyvan kemeri üzerinde yer alan kitabede bulunan 1477 tarihi, Emir Bayındır'ın oğlu Rüstem'in külliyeyi bu tarihte inşa ettirdiğine işaret etmektedir. XIV. ve XV. yüzyıllara ait pek çok tarihi yapıyı bünyesinde bulunduran Ahlat'ta, bu dönemde bir hayli taş ve süsleme ustası yetişmiştir. Bu ustalardan biri olan Baba Can Bey'in adının geçtiği mescidin kitabesi, eyvanın batı duvarına yerleştirilmiştir.

Emir Bayındır Mescidi'nin güneyinde bulunan kümbet ise halk arasında daha çok Parmaklıklı Kümbet olarak bilinmektedir. Akkoyunlu Rüstem Bey'in 1481 yılında ölümü üzerine eşi Şah Selime Hatun tarafından mescidin de mimarı olan Baba Can Bey'e, 1491 yılında yaptırılan bu kümbet; silindirik gövdelidir. Ancak gövdenin 3/4'lük kısmı, güneye doğru sütunlar üzerine dekoratif kemerlerle biçimlenmiş olup, üzeri mukarnas kornişlere oturan konikal bir külahla örtülmüştür (Resim 6).

Akkoyunluların en önemli eserlerinden biri olan Emir Bayındır Kümbeti'nin altında, kare planlı bir kripta (mumyalık) bulunmakta, buraya zemin seviyesinden tek taraflı bir merdivenle inilmektedir. Kuzey ve batı yönlerdeki mazgal pencerelerle aydınlanan kriptanın üzeri, doğu-batı yönünde uzanan bir beşik tonozla örtülüdür.

Yüksek kaide üzerinde yarısı sütun ve kemerlerle açık, yarısı da kapalı konumda olan kümbete, kuzeyde iki yönlü merdivenin yer aldığı bir kapıdan girilmektedir. Girişin iki yanı sağır nişlerle teşkilatlandırılmış, çevresi bitkisel ve geometrik kompozisyonlarla süslenmiştir.

Ahlat'taki Taht-ı Süleyman Deresi üzerinde bulunan köprü de Emir Bayındır Köprüsü olarak bilinmektedir (Resim 7). Kitabesi bulunmayan ve üzerinde at ve koyun kabartmasına benzeyen bir kabartma bulunması dolayısıyla bu köprünün Akkoyunlulara, Akkoyunlulardan da burada mescit, zaviye ve türbesi bulunan Emir Bayındır oğlu Rüstem Bey'e ait olduğu tahmin edilmektedir. Düzgün kesme taştan inşa edilmiş olan köprü; yaklaşık 21 m. uzunluğunda, 3.10 m. genişliğinde, iki kırık hattan oluşan, kademeli şekilde basamakları bulunan ve yörede bir başka örneği olmayan bir mimariye sahiptir. Köprünün tek kemer açıklığı 11.20 m. ve yüksekliği de 5.60m. dir. 1954 ve 1978'lerde onarılan köprünün, bu onarımlarda korkulukları ve at veya koyun kabartmalı taşları kaybolmuştur.

Girişte de belirtildiği üzere Akkoyunlular, bazı önemli merkezlerde kendilerine köşk, saray gibi küçük çapta binalar da yaptırmışlardır. Külliyenin bir parçası olmasa da böyle bir köşk yapısının Ahlat'ta Taşdirek adlı yerde bulunduğu ve adının da Emir Bayındır Köşkü olarak tanındığı, kaynaklarda yer almaktadır. Günümüze ulaşmayan bu köşkün, Emir Bayındır tarafından onun ölüm tarihi olan 1491 tarihinden önce yaptırıldığı, ancak mimarisi konusunda fazla bilgi bulunmadığı anlaşılmaktadır. 1945 yılında çevrede araştırmalar yapmış olan İ. Kafesoğlu, bu köşkün kalıntılarının Merkez Mahallesi'nde bulunduğunu belirtmektedir.

Külliye veya kompleks yapılar olarak gördüğümüz bu yapılardan başka Akkkoyunluların çeşitli merkezlerde cami, mescit, medrese, türbe, hamam, zaviye, imaret, han, kervansaray, köprü, çeşme, kale ve kaplıca türü yapılar inşa ettirdikleri bilinmektedir. Bu mütevazi çerçeve içinde tüm bu yapıların tanıtılması mümkün değildir. Ancak aşağıda da bunların mimari gelişim ve bezemeleri bakımından önemlilerine işaret edilmeye çalışılacaktır.

Camiler konusunda Akkoyunluların yayılmış oldukları tüm birimlerde değişik planlı ve çeşitli türde camiler yaptırarak, bilinen daha eski ve önemli yapıları da onarttıkları anlaşılmaktadır.

Harput'ta Sara Hatun Camii, Akkoyunluların en ünlü hükümdarı Uzun Hasan'ın annesi Sara Hatun tarafından 1465 yılından sonra bir mescit olarak yaptırılmış iken, Osmanlı hükümdarı III. Murad (1574-1595) zamanında Mustafa oğlu Hacı tarafından 1585 yılından tamamiyle yenilenmiştir. Bu yapının da harap olması üzerine Abdülmecid döneminde müftü Hacı Ahmed Efendi tarafından 1843 tarihinde bugünkü haliyle yeniden yaptırılmıştır (Resim 8). Yakınındaki Sara Hatun tarafından yaptırılmış bir mektep, bir medrese bir çeşme ve bugünkü Cimşit Hamamı da bu yapılar topluluğunun birimlerinden sayılır. Orijinal durumu hakkında fazla bilgi bulunmayan ve Sara Hatun'a ait olan ilk caminin ahşap örtülü olduğu tahmin edilmektedir. Bugünkü cami; ortada dört sütun üzerine oturan merkezi kubbe, köşelerde ve yanlardaki tonoz örtü uygulaması ile, merkezi planın bir çeşitlemesi olarak inşa edilmiş olup (Çizim 4), Keban Yusuf Ziya (1799) ve Yeni Malatya Ulu Camileri (1900) ile benzerlik gösterir.

Diyarbakır'da külliye şeklinde inşa edilmiş olduğunu kabul edebileceğimiz Akkoyunlu yapılarından bazıları da Safa (İparlı) Camii ve Medresesi'dir. İparlı veya Safa adlarıyla da anılan bu caminin önündeki medrese de bu yapıyla ilişkili görülür. Uzun Hasan zamanında, Şah İsmail'in dedesi Şeyh Cüneyt'in isteği ile XV. yüzyılın ortalarında yaptırıldığı kabul edilen Cami, 1531 tarihinde Üstad Ahmedü'l Amidi adında bir mimar tarafından onarılmış, düzgün iki renkli kesme taş mimarisi, içerisinde bulundurduğu çinileri ve zengin taş süslemeleriyle dikkat çekmektedir. Ön cephede; yanları kapalı, ortada dört yuvarlak sütuna sivri kemerlerle oturan, dışardan gizlenmiş beş gözlü son cemaat yerinin üzeri, beş kubbe ile örtülüdür (Çizim 5). Dışarıdan gizlenmiş son cemaat kubbelerinin doğusunda, duvarın uzantısında kübik kaideli yuvarlak gövdeli, gövdesinin üzeri dikey ve yatay kuşaklar halinde taş bezemelerle süslenmiş minare yükselmektedir. İçte, ortada güney ve kuzey duvarlardan ileri taşırılmış ikişer duvar payesine, doğu ve batıda da serbest ikişer payeye oturan kubbe, Sinan'ın sekiz istinatlı camilerini hatırlatan dikdörtgen bir plan ortaya koyar. Doğu ve batıda serbest payelerin gerisindeki boşluklar, köşelerde kubbe, ortada beşik tonozla örtülüdür. Ortadan ikiye bölünmüş tromplar üzerine oturan merkez kubbe, basık sekizgen bir pramidal şekilde dışa yansıtılmıştır. İçte 1.20 m. yüksekliğe kadar duvarlar sıraltı tekniğinde çinilerle, diğer kısımlar ve son cemaat yeri kubbeleri de kalem işleriyle zenginleştirilmiştir.

Diyarbakır'da dikkat çeken Akkoyunlu camilerinden biri de Mardin Kapısı yakınındaki Aynı Minare Camii'dir. 1489 tarihli vakfiyesinde Hoca Ahmed tarafından yaptırıldığı belirtilen cami, bu adla da anılmaktadır. Bu şahsın Akkoyunluların Diyarbakır'a hakim olduğu yıllarda yaşamış olduğu bilinmektedir.

Oldukça değişik bir plana sahip Aynı Minare Camii'nin kıble tarafında ileri taşırılmış beş kenarlı mihrap önü mekanının gerisinde; ortası çapraz, yanları beşik tonozla örtülü, doğu ve batıya uzunlamasına dikdörtgen şekilli bir alanla yan mekanlı camileri hatırlatan bir iç düzenlemeye yer verilmiştir. Girişte, yanları kapalı dört bölümlü son cemaat yeri ortada üç sütuna oturmakta, avluda minare yer almaktadır. Cami girişi orta eksenden hafif doğuya kaymış olup, son cemaat yeri örtüleri düzensizlik gösterir.

Akkoyunlulardan Sultan Kasım'ın Diyarbakır'da yaptırdığı Şeyh Mutahhar Camii, halk arasında Kasım Padişah veya kısaca Şeyh Matar Camii olarak da tanınmaktadır. Tarihi Hasan Paşa Hanı'nın batısında bulunan bu cami, kuzeydoğuda dört sütunlu kaideye sahip minare üzerindeki kitabesine göre 1500 tarihinde Akkoyunlu hükümdarlarından Sultan Kasım tarafından yaptırılmıştır. Dört sütun üzerindeki başlıklara kare kaideli gövdesi ile oturan minare, Diyarbakır'daki örnekler içinde en ilginç olanıdır. Gövdesi siyah-beyaz taşlarla örülü minarenin üzeri de silindirik olup, kaide bakımından Bursa'daki Timurtaş Paşa Camii'ni (1397) hatırlatmaktadır (Çizim 6). Tek kubbeli Şeyh Matar Camii, bir sıra beyaz, bir sıra siyah kesme taşlardan inşa edilmiş olup önünde, ikisi serbest, ikisi yanlardaki payeler ile kaynaşmış yarım sütuna oturan, hafif yanlara taşkın bir son cemaat yerine sahiptir. Eğimli çatı ile örtülü son cemaat kemerleri de duvarlar gibi iki renkli taştan inşa edilmiştir.

Diyarbakır'daki Akkoyunlu devri yapısı olan Lala veya Lale Bey Camii adlarıyla da tanınan eser, XV. yüzyıl sonları ile XVI. yüzyıl başlarında Eğil beylerinden Lala Kasım Bey tarafından yaptırılmıştır. Küçük ölçülerde ve tek kubbeli caminin önünde; iki yana taşkın beş bölümlü son cemaat yerinin ortasında üç kubbe, birisi minare kaidesi, doğudaki de dört küçük açıklığı bulunan bir türbe olarak düzenlenmiştir. Tamamı kesme taştan yapılmış caminin, siyah-beyaz taşlardan örülü yuvarlak gövdeli minaresine giriş, son cemaat yerinden sağlanır. Altta beşik tonozlu kriptası bulunan türbede, kimin yattığı pek bilinmemektedir. Caminin üst örtüsü yıkılmış olup, köşelerde tromplu geçiş unsurları belli olmaktadır. Ancak buranın üzeri, günümüzde düz çatı ile örtülüdür.

Diyarbakır'da ilki XV. yüzyıla tarihlenen ve Akkoyunlu dönemine bağlanan külliye tarzındaki yapılardan biri de Nebi (Peygamber) Camii ve Medresesi'dir (Çizim 7). Dağ Kapısı (Harput) girişinde bulunan Nebi Camii, minare üzerindeki kitabeye göre Kasap Hacı Hüseyin tarafından 1530 tarihinde yenilenmiş, yanına aynı tarihte bir de Hanefiler kısmı eklenmiştir. Daha önceden geniş bir alana yayıldığı bilinen Nebi Camii; önünde yanları kapalı, ortada iki sütuna, üç kemerle oturan üç kubbeli son cemaat yerine sahiptir. Son cemaat yerinin doğusunda 1530 tarihinde yaptırılan siyah bazalttan, kare prizmal gövdeli minare bulunmaktadır. Enine dikdörtgen planlı iç mekan; doğu ve batıda kare tabanlı birer payeye oturan dıştan pramidal çatı altına gizlenmiş tek kubbe ile örtülü olup yan boşluklarda ikişer yarım tonoz bulunmaktadır. Bu şeklini 1955 yılındaki onarımda almış olan medrese ve tuvaletlerle, arada havuz ve mihrap yönünde de 1718 tarihli bir türbe önünde bulunan camide, mihrabın çinilerle süslü olduğu belirtilmekte ise de son onarımlarda bunlar kaldırılmış ve bir daha da yerine konmamıştır.

XV. yüzyılın sonlarında Akkoyunlu Kasım Bey'in yeğeni İbrahim Bey tarafından Diyarbakır'da aynı adla anılan mahallede inşa edilmiş olan İbrahim Bey Mescidi; ortada iki paye ile altı eş üniteye bölünmüş olup dikdörtgen bir plana sahiptir. Altı eş üniteden mihrap önü, mihrabın sağı ve onun gerisindeki birimler kubbe, diğer üç ünite çapraz tonozla örtülüdür (Çizim 8). Caminin önündeki yanları kapalı, ortada iki paye ve basık üç sivri kemere oturan üç gözlü son cemaat yeri de, eş büyüklükte üç kubbe ile örtülüdür. Son cemaat yeri ile birlikte dokuz eş üniteli örtü biçimine sahip olan İbrahim Bey Mescidi bir bakıma, XV. yüzyılın sonlarında yaptırılmış olan İstanbul Zincirlikuyu Atik Ali Paşa Camii'ni hatırlatmaktadır.

Akkoyunluların Diyarbakır'da bizzat yaptırdıkları bu camilerden başka, Ulu Camii gibi daha eski yapılara çeşitli ilave ve onarım yaptıkları da bilinmektedir. Diyarbakır Ulu Camii'nin batı cephesi, Akkoyunluların ünlü hükümdarı Uzun Hasan tarafından onartılmıştır. Bu bölümün güney yüzüne yerleştirilmiş 1469 tarihli kitabe, bu onarımı doğrulamaktadır.

Akkoyunluların hemen her zaman ellerinde bulundurdukları Bayburt'un Pulur beldesi yakınlarındaki Çatalçeşme (Hınzeverek) Köyü'nde de XV. yüzyılın sonu ile XVI. yüzyılın başlarına ait bir cami bulunmaktadır (Resim 8). Daha sonraki onarımlarda mimari özelliklerinin bir hayli değiştiği görülen caminin, aslen bu köyde doğmuş ve sonra sadrazamlık mevkiine kadar yükselmiş Kara İbrahim Paşa ile de alakalı olduğu belirtilirse de 1683 yılında sadrazam olan İbrahim Paşa'nın bu yapıyı tamir ettirmiş olabileceği de göz ardı edilmemelidir. Günümüzde duvarları ve minaresi yenilenmiş olan cami içte, ortadan ikiye ayrılmış tromplar üzerine oturan tek kubbeye sahiptir. Önündeki düz çatılı son cemaat yerinin sağında, minare yükselmektedir.

Mardin ve çevresinde Akkoyunluların hakimiyetleri uzun sürmüştür. Bu bakımdan başta kale olmak üzere diğer yapı türlerinde de bu devletin hakimiyet yıllarında Mardin'de birçok yapı yaptırılmıştır.

Mardin'de Akkoyunlu döneminde onartılan Ulu Camii'den başka kale girişi üzerinde yer alan Kale Camii'ni de Akkoyunluların yaptırdığı bilinmektedir. Ali Bey'den sonra Akkoyunluların başına geçen Hamza Bey (1435-1444) zamanında inşa edildiği tahmin edilen Kale Camii'den günümüze, sadece bir duvar gelebilmiştir. Kesme taştan ve sağlam bir mimariye sahip olduğu anlaşılan duvarda yer alan mihrap, oldukça sadedir. Aynı yerde bulunan Hızır (Akkoyunlu) Camii de ilk yapım itibariyle Halife Ömer zamanına kadar indirilmekte, sonradan 1285/86 tarihlerinde Halife Melik Mansur ve 1432 yılında da Akkoyunlular tarafından onartılmıştır.

Daha önce Mardin'de türbe, zaviye ve imareti tanıtılan Cihangir'in Nusaybin'de yaptırdığı Cami, 1468 tarihinden önceye verilir. XVI. yüzyılda Hacı Şah-Kulu Bey'in bu çevreye bir mescid ve bir de medrese yaptırarak vakıf kurduğu ve çevre nüfusunun giderek arttığı belirtilmektedir.

Mardin Şeyh Çabuk Camii, aslında Hz. Ömer zamanına kadar indirilen bir tarihe sahip olmakla birlikte sürekli onarımlarla Akkoyunlular dönemine kadar gelmiştir. Yanına eklenen tekke, hanikah-zaviye gibi birimlerle daha çok Akkoyunlu devrine tarihlenen caminin asıl mekanı, doğuya doğru daralan ince, uzun dikdörtgen bir plana sahiptir. Bu ana mekânın üzeri kısmen beşik, kısmen de çapraz tonozla örtülüdür.

Akkoyunluların önemli bir merkezi de Erzincan idi. Burada devletin önemli hükümdarlarından Tur Ali Bey'den itibaren pek çok eser yapılmış ve vakıflar oluşturulmuştur. Devletin kurucusu Karayülük Osman Bey'in (1403-1435) torunlarından Mansur Bey'in oğullarından Tur Ali Bey'in Erzincan Rumsaray (Mecidiye) Köyü'nde bulunan zaviyesinden başka, Uzun Hasan soyundan Kelkit Seraskeri Maruf Çelebi'nin de Tercan'ın Edebük Köyü'nde bir cami ve zaviyesi bulunuyordu.

1939 depreminde yıkılmış olan Erzincan Halilullah Camii (1449). Gerek Gerek Camii (1454-55), Cimin Bucağı Akkoyun Baba Mescidi (1301) Erzincan Gülabi Mescidi (1567), yörede Akkoyunlulara bağlanan diğer eserlerdir.

Akkoyunluların külliye bünyelerinde yer alan ve yukarıda adları belirtilen medreselerinin belirli bir plan tipolojisine sahip olmadıkları görülmektedir. Diyarbakır'da Şeyh Safa (İparlı) Camii yanında bulunan medrese (XV. yy. ortaları); ortadaki derince tutulmuş mihrabın iki yanında kümelenmiş beşik tonoz örtülü iki hücre ile, bunların önünde, üzeri çapraz tonozla örtülü iki kemerli bir revak ve yan tarafta dikdörtgen planlı uzun beşik tonozla örtülü bir mekândan ibarettir.

Diyarbakır'da Nebi Camii karşısındaki Medrese de 1530 yılında yıkılan minare ve Hanefiler Cami ile birlikte inşa edilmiş olup, yan yana üç mekandan ibarettir.

Mardin'de Sultan Kasım Medresesi; Akkoyunlulardan Cihangir'in oğlu Sultan Kasım tarafından 1487-1502 tarihler arasında yaptırılmıştır. Mimari açıdan Anadolu'da Selçuklular tarafından geliştirilen medrese planlarına yaklaşan özelliği ile Sultan Kasım Medresesi, diğer Akkoyunlu medreselerinden ayrılır. Açık avlulu medreselerin iki katlı, iki veya tek eyvanlı tipleri içinde yer alan bu medrese, hem Hanefi hem de Şafii eğitimini esas almaktaydı. Zengin vakıfları bulunan medrese, eğimli bir araziye iki katlı olarak kurulmuş, içerisinde iki türbe, cami gibi unsurlara göre planlanmıştır. Yakınındaki Sultan İsa Medresesi ile plan ve mimari yönden benzerliğine işaret eden A. Gabriel, daha önce yarım kalmış olan bu binayı Akkoyunluların tamamlamış olabileceğini ileri sürmektedir. Akkoyunluların bu en önemli medresesinin sola kaymış durumdaki taçkapısının batısında, tek kubbeli bir cami ve doğusunda da iki türbe bulunmaktadır. Bezemeleri zamanla bir hayli yıpranmış durumdaki taçkapıdan girilince, önce beşik tonozlu bir koridora ulaşılır. Burada sağdaki bir kapı ile ortada eyvan, dört yanda payelerin gerisinde hücre ve eyvanların bulunduğu kare planlı avluya erişilir (Çizim 9).

Ana eyvanın sağındaki bir kapı ile de üst kata götüren merdiven kısmına ulaşılır. Üst katın, alt kat planı ile aynı olduğu görülür. Ancak türbeler ve ana eyvan, iki kat boyunca yükselmektedir. Taş ve yer yer de tuğla malzemenin kullanıldığı Sultan Kasım Medresesi, Akkoyunluların gerek plan, gerekse bezeme bakımından en önemli yapısıdır.

Akkoyunlu İbrahim Bey'in XV. yüzyıl sonu ile XVI. yüzyılın başlarında yaptırmış olduğu kabul edilen Mardin Şah Sultan Medresesi, iki katlı medreseler grubuna girmekte iken, günümüze hayli harap şekilde gelebilmiştir. İbrahim Bey Camii'nin kuzeyinde yer alan medresenin doğu ve batısında dört payeye oturan çapraz tonozlarla örtülü bir revağının bulunduğu anlaşılmaktadır. Cami ile organik bir bütünlük gösteren medresenin, cami önünde U şeklinde yer alan planı ile, erken devir Osmanlı camileri arasındaki benzerlik dikkat çekicidir.

Akkoyunlu Beyleri kendi yaptırdıkları cami, mescid, medrese gibi mimari birimlerin yanında, çeşitli merkezlerde veya çevrelerinde değişik ölçekte Türbe ve kümbetler de yaptırmışlardır. Bunların külliye tarzında düzenlenmiş olanlarına yukarıda kısaca değinilmiştir. Mimari ve süsleme yönünden dikkat çeken diğer türbe ve kümbet örneklerine de burada kısaca değinmekte yarar vardır.

Sekizgen planlı Bayburt Sinür (Çayıryolu) Beldesi Kutluk Bey Türbesi ile Pulur Beldesi'ndeki küçük, dökdörtgen prizması şeklinde inşa edilmiş olan Korkmaz Bey Türbesi, günümüzde özelliklerini büyük ölçüde yitirmişlerdir. Üzerinde pek durulmamış, fakat Pulur'un güneyinde Yakup Abdal Köyü'nde tepede yer alan bir Türbe de gösterdiği XIV. ve XV. yüzyıla ait özellikleri ile Akkoyunlu dönemine mal edilebilir. Hakkında hiçbir kaynakta bilgi bulunmayan, kare altlık üzerine, köşeleri pahlanarak sekizgen gövdeye dönüştürülen kısmın üzerine oturtulan bir kubbe ile örtülü olduğu anlaşılan Yakup Abdal Türbesi, 1980'li yılların başında üstten yıkılarak, duvarlar tamamlanmış ve bir kubbe ile örtülmüştür (Resim 9). Eski izlerden anlaşıldığı kadarıyla kaideden itibaren türbe gövdesi, düzgün kesme taşlardan inşa edilmiş, daha sonra bunun üzerine daha büyük bir kubbe yerleştirilerek türbe, çevre halkının ziyaretgahı haline getirilmiştir.

Hasankeyf Zeynel Bey Türbesi, Hasankeyf yerleşim yerinden 1 km. uzakta ve Dicle'nin sol kıyısında bulunmaktadır (Resim 10). Kuzeyde yer alan ve iki yandan merdivenli girişi bulunan türbenin kapısı üzerindeki iki satırlık çini kitabede bu yapının, Uzun Hasan'ın oğlu Zeynel Bey'e ait olduğu yazılıdır. Zeynel Bey'in, Osmanlılarla Akkoyunlular arasında cereyan eden 1473 tarihindeki Otlukbeli Savaşı'nda öldüğü bilindiğine göre, türbenin bu tarihi takibeden bir-iki yıl içinde yapılmış olması mümkündür. Giriş kapısı üzerindeki kitabeden türbeyi, Pir Hasan adında bir mimarın yaptığı anlaşılmaktadır.

Alttaki yuvarlak planlı kriptanın üzerinde silindirik gövdesi ile yükselen türbenin, belli bir seviyeye kadar kesme taştan inşa edildiği, dökülen tuğla kaplamalardan anlaşılmaktadır. Üzeri hafif şişkin bir kubbeyle örtülü olan türbe, içten sekizgen planlıdır. Gövdedeki iki açıklıktan biri giriş kapısı, diğeri de penceredir. İçteki diğer altı niş, basık bir kemerle sonuçlanmaktadır. Tromp ve pandantif karışımı geçiş elemanlarının üstünde birkaç sıra mukarnas, şişkin kubbenin alt yapısını hazırlamaktadır. Şişkin kubbenin altındaki kasnakta ise dört pencere açılmıştır (Çizim 10).

Zeynel Bey Türbesi'nde güneye bakan pencere ile kuzeydeki portalin çevresinde geometrik ve bitkisel bezemelerle zengin bir çini uygulaması görülür. Ayrıca silindirik dış gövde yüzeyleri, geometrik sırlı tuğlalarla kaplanmıştır.

Iğdır'ın Amarat (Çakırtaş) Köyü Kul Yusuf Kümbeti, portali üzerindeki iki satırlık Arapça kitabeye göre 1485 tarihinde yaptırılmıştır (Resim 11). İki katlı düzenlemeye sahip kümbetin altta, beşik tonozlu bir kriptası bulunmaktadır. Bu kriptada halk arasında Kul Yusuf Bey'in yattığı tahmin edilir. Kümbet'in sekizgen gövdesi, içten yuvarlak olup kubbeyle, dıştan pramidal bir çatı ile örtülüdür. Doğudaki giriş kapısından başka kümbetin gövdesinde iki mazgal pencere daha bulunmaktadır. Günümüzde özelliğini bir hayli yitirmiş olan kümbetin içerisinde Akkoyunlu mezar taşlarına benzeyen koyun ve koç şeklinde sanduka bulunduğu bildirilmekteyse de son yıllarda illegal define arayıcıları tarafından bunlar tahrip edilmişlerdir.

Akkoyunlu türbeleri içinde Emir Bayındır Türbesi ile Zeynel Türbesi, gerek planları, gerek süslemeleri ve kullanılan malzeme açısından en dikkat değer iki yapıdır. Bunlardan taş mimarisi ve taş süslemeleriyle Anadolu'daki en değişik plan tipini ortaya koyan Emir Bayındır Türbesi ile, yuvarlak gövdeli miğferi andıran kubbesi ile ve gövde de taş üzerine sırlı tuğla kaplanmış bezemeleri ve kapı pencere çevrelerindeki çini kaplamalar ile Zeynel Bey Türbesi, Akkoyunluların Anadolu-İran ve Irak arasında farklı plan ve süsleme tekniklerini benimsemiş, ama bir üslup oluşturamamış mimari eserler ortaya koyduklarını göstermektedir.

Akkoyunlu yapıları içinde dikkat çeken bir grup da zaviye ve tekkelerdir. Bunlardan eski Erzincan'da Terzi Baba Tekkesi ile bunun yakınlarındaki Tur Ali Bey Zaviyesi, Akkoyunluların bu türden eserlere karşı göstermiş olduğu bakış açısını yansıtmaktadır. Öte yandan Bayburt'un Sinür Beldesi'nde günümüze ulaşmamış, Kutluk Bey'e ait bir Zaviye'nin varlığı, yine kaynaklardan öğrenilmektedir. Erzincan'ın Fethullah Mahallesi'nde bulunduğu bildirilen bir Zaviye de Uğurlu Mehmed'e aitti.

Daha önce Mardin'de Kasım Padişah Medresesi yakınında değindiğimiz Cihangir Bey Zaviye ve Türbesi, Cihangir Bey'in (1444-1468) son yıllarına maledilmektedir. Akkoyunlu eserleri içinde en fazla tahrip olan bu grup eserlerden Diyarbakır'daki Uzun Hasan Balıklı Zaviyesi de, Balıklı Mescidi bitişiğinde bulunan, ancak günümüze ulaşmayan XV. yüzyılın ikinci yarısına tarihlenen eserler arasında yerini almıştır. Diyarbakır İpariye Tekkesi, İpariye Camii ile birlikte Uzun Hasan'a maledilmekte ve XV. yüzyılın üçüncü çeyreğine tarihlenmektedir. Bingöl'ün Genç İlçesi'nde Diyarbakır yolu üzerindeki Uzun Hasan dönemine ait olduğu kabul edilen Ziyaretgah, Bayburt'a bağlı Balahor (Çimenli) Köyü'ndeki Uzun Hasan'ın eşi, Sultan Yakup'un annesi Selçukşah Hatun'a ait XV. yüzyılın ortalarına tarihlenen Zaviye de ne yazık ki ortadan kalkmışlardır.

Mardin'deki Hamza-i Sagir Mescit ve Zaviyesi; Akkoyunlu Cihangir'in oğlu Hamza Bey tarafından yaptırılan bir bölümü yıkılmış, diğer kısımları da başka amaçlar için kullanılmış olan, orijinal planı konusunda bilgi edinemediğimiz eserlerdendir. Bu zaviyenin ortadan kalkan birimleri arasında mescid, darülkurra ve Zaviye de bulunmaktaydı.

Kitabesinden Akkoyunlu Uzun Hasan'ın oğlu Sultan Halil'in 1474 Nisan-Mayıs aylarında onartmış olduğu anlaşılan Hasankeyf İmam Abdullah Zaviyesi, Dicle'nin karşı kıyısında bir tepe üzerinde bulunmaktadır. Çevre duvarı içerisine yerleştirilmiş zaviye, içteki avlu etrafına serpiştirilmiş birimlerden ibaret iken, 1930'lu yılların başında A. Gabriel tarafından incelenerek bir krokisi çizilmiştir. İçerisinde kuzey duvara bitişik yapılmış tromplu kubbeden başka, kuzeydoğuda da bir kule yer alıyordu. Türbe ile kule arasındaki beşik tonozlu kapının ahşap kanatları, tonoz harcı içerisine gömülmüş pişmiş toprak kaplar, zengin süslemelere işaret etmekteydi. Şiilere ait bu ziyaretgâhın Akkoyunlular tarafından onarıldığını belgeleyen 22x185 cm. boyutlarındaki kitabe, ana giriş kapısı üzerinde bulunmaktadır.

Diyarbakır'da bugünkü Vali Konağı ve Orduevi'nin yer aldığı Dağ Kapısı yakınlarında bulunan bir Mevlevi Tekkesi; Akkoyunlu İbrahim Bey'in onarttığı eserler arasında bulunuyorsa da bu yapının Birinci Dünya Savaşı'ndan önce yıkıldığı anlaşılmaktadır.

Mardin surlarından Savur Kapısı dışında yer alan Hamza-i Kebir Zaviye ve Türbesi'nden günümüze sadece türbe kalmıştır. Giriş kapısı üzerindeki kitabeden bu türbenin, Ekim 1444 tarihinde ölen Akkoyunluların güçlü hükümdarlarından Karayülük Osman Bey'in oğlu Hamza Bey için yaptırıldığı anlaşılmaktadır. Türbenin yapım tarihi kitabede 1438 olarak verilmiştir. Aslında zaviye, mescit ve türbeden oluştuğu kaynaklarda yazılı olan bu yapılardan günümüze, sadece türbe gelmiştir. Türbe içerisinde yer alan iki mezar da 1925-31 yılları arasında saldırıya uğrayıp ortadan kalkmış ve mescit haline dönüştürülmüştür. Düzgün kesme taşlardan temiz bir işçiliğe sahip olan türbenin, mescide dönüştürülme işlemi sırasında girişe camekanlı bir bölüm eklenmiş, ortada tromplu kubbenin örttüğü kare mekân, dört yöne, beşik tonozlarla haçvari şekilde düzenlenerek kolları uzatılmıştır.

Çeşitli kaynaklarda han ve kervansaraylar konusunda Akkoyunlulardan kalma iki yapı adına rastlanır. Bunlardan birisi daha önce bir külliye içinde yer aldığı belirtilen Pulur'daki Ferruhşad Hanı idi. Katip Çelebi'nin Kitab-ı Cihannüma'sında değindiği ve gecelediği bu hanın yeri konusunda tam bilgimiz olmamakla birlikte, caminin güneyinde, hamamın yakınlarında olabileceği tahmin edilmektedir. Bunun bir kervansaraydan çok, külliyeye gelip giden yolcuların ve hayvanlarının kalmasına mahsus bir mekan olabileceği düşünülmektedir.

İkinci han ise İbrahim Bey Bican Vakfı'na ait olduğu belirtilen Mardin'deki İbrahim Bey Hanı'dır. Yapım tarihi bilinmeyen bu hanın Akkoyunlulara ait bir yapı olabileceği A. Gabriel, A. Altun ve M. Sözen tarafından da kabul edilmektedir. Günümüzde yarısı garaj, yarısı da han olarak kullanılan cadde üzerindeki yapının, Akkoyunlulara ait han olamayacağını ifade eden A. Altun, söz konusu yapının XVII. ve XVIII. yüzyıla ait olabileceğini ileri sürmektedir. Bu durumda kaynaklarda yer alan ve Akkoyunlulara mal edilen hanın ortadan kalktığı ve günümüze ulaşmadığı anlaşılmaktadır.

Hamamlar konusunda da Akkoyunluların çeşitli merkezlerde hayli yapılaşma içinde bulundukları gerek mevcut, gerekse ortadan kalkmış örneklere bakarak söylenebilir. Hamamların da, yine külliye tarzındaki yapıların yanında veya tek başına inşa edildikleri ayakta olan örneklerden anlaşılmaktadır.

Daha önce bir külliyenin yanında yer aldığı belirtilen Pulur'daki Ferruhşad Hamamı'ndan günümüze çok az bir kısım ulaşabilmiştir. Caminin güneyinde evler ve ahırlar arasına sıkışmış hamamdan, sadece sıcaklık olabileceği tahmin edilen bir kısımla, buna bir kapı ile bağlı yarısı tonoz, yarısı da küçük bir kubbe ile örtülü koridor parçası gelebilmiştir (Resim 12, Çizim 2). Tromplu geçişe sahip tuğla kubbe ile örtülü kısımda beden duvarlarından kubbeye geçişte, tuğla süslemeye yer verildiği görülmektedir.

Tunceli'nin Çemişgezek İlçesi'ndeki Hamam-ı Atik (Eski Hamam) adıyla bilinen yapı, en sağlam şekilde günümüze ulaşmış Akkoyunlu hamamlarından biridir. Giriş kapısı üzerindeki yapım ve onarım kitabelerine göre Uzun Hasan'ın oğlu Yakup Bahadır Han tarafından yaptırıldığı belirtilen hamam, 1763 tarihinde Hacı Ali Ağa adlı bir şahıs tarafından onartılmıştır. İlk yapıyı, XV. yüzyılın ikinci yarısında, Uzun Hasan'ın sağlığında ya da ölümünü takip eden yıllarda oğlu Yakup Bahadır Han yaptırmış olmalıdır. Hamamın çift fonksiyonlu olduğu anlaşılmaktadır. Daha küçük ve ortada kubbeli sıcaklık mekanının çevresindeki beşik tonoz örtülü dört eyvanla, diğer dört köşede kubbeyle örtülü küçük mekanların, birinci sıcaklığı meydana getirdiği anlaşılmaktadır. Bu sıcaklığın bir köşesindeki kapının sonradan açıldığı, diğer köşedeki kubbeli mekânın dış girişe yakın olması nedeniyle ilk kapının burası olduğu, buradan hamamın diğer bölümüne (erkekler) geçiş sağlandığı tahmin edilebilir. Sıcaklığın önünde yer alan, ortası beşik tonoz, yanları eyvan biçiminde düzenlenmiş, üzeri kubbeli mekanın ılıklık olduğu, ılıklıktan ortada göbek taşının bulunduğu dört eyvanlı, dört köşe hücreli sıcaklık kısmının, erkekler bölümünün sıcaklığı olabileceği anlaşılmaktadır. Sıcaklığın gerisindeki içerisi bölüntülü dikdörtgen mekân ise hamamın külhan kısmıdır (Çizim 11).

Erzincan'daki Gülabi Bey Camii yakınındaki Gülabi Bey Hamamı, eski bir yapı iken 1486 yılında Akkoyunlulardan Emir Seyit Bey'in kızı Zebat Hatun tarafından onartılmıştı. Ancak diğer yapılar gibi bu hamamda 1939 depreminde yıkılmıştır.

Diyarbakır'da Mirza Hamamı (XV. yy.) ile, Harput Kapısı yakınındaki Suakar (Suvvakiye) Hamamı da Akkoyunlu İbrahim Bey'in vakfı iken son yıllarda ortadan kaldırılmış örneklerdendir.

Özelliklerini biraz yitirmiş olmakla birlikte günümüze ulaşmış Akkoyunlu hamamlardan biri de Bayburt'taki Bend Hamamı'dır (Çizim12). Kalenin eteğinde, Çoruh'un kenarında kurulmuş olan Bend Hamamı'nın, XVI. yüzyılın başlarında Pulur'da adına külliye yaptırmış olan Ferruhşad Bey'e ait olduğu tahmin edilmektedir. Ferruhşad Bey'in Pulur'daki külliyeye ait vakfiyesinde adı geçen Bayburt'taki Şingah ve Ciğerşin Mahallelerindeki hamamlardan Şingâh Hamamı'nın bu hamam olması gerekmektedir. Soğukluğu bir hayli değişmiş Bend Hamamı'nın uzun dikdörtgen planlı ılıklığından sonra ortada kubbe, dört yanda beşik tonozla örtülü dört eyvan ve köşelerde de kubbeli dört hücrenin bulunduğu sıcaklık bölümü, nispeten sağlam durumdadır.

Akkoyunluların köprü mimarisi alanında da hakim oldukları topraklarda çeşitli köprüler yaptırdıkları ve mevcut köprüleri onardıkları kitabe, belge ve kaynaklarda ortaya çıkmaktadır.

Geçmişte Anadolu'nun en büyük açıklıklarından birine sahip olan Hasankeyf Köprüsü, her ne kadar XII. yüzyılda Artuklular tarafından yaptırılmış (1116-1117) ise de bu köprünün batıdaki kemeri 1473 tarihinden sonra Akkoyunlular tarafından onarılmışır. Köprünün bu ayaklarında kullanılan tuğlalarla, hemen 300 m. kadar aşağıda bulunan Zeynel Bey Türbesi'nin tuğlaları, bu ilişkiyi akla getirmektedir. Zeynel Bey'in Otlukbeli'nde ölümünden sonra (1473) burada türbesi yapılırken çevre yapıların da onarıldığı düşünülebilir. Köprünün de bu onarımlar sırasında elden geçirilmiş olduğunu M. Sözen eserinde belirtmektedir.

Ahlat'ta Emir Bayındır Külliyesi'nin bir parçası olan köprü üzerinde daha önceden durulmuştu. Ancak, bu köprü son onarımda eski özelliğinden pek çok şey yitirmiştir (Resim 7).

Arapkir-Malatya yolunda, Tohma suyu üzerindeki Sultan Hasan (Kırkgöz) Köprüsü'nün kitabesi bulunmamakla birlikte Evliya Çelebi Seyahatnamesi'nde, bu köprünün Uzun Hasan'a ait olduğunu belirtmektedir. Yaklaşık 223 m. uzunlukta ve 22 gözden ibaret köprünün eni, 3.60 m. kadardır. Yakın yıllarda yenilenen köprü, geçmişte bir kaç kez onarılmıştır.

Akkoyunluların daha eski dönemlere ait kaleleri onartarak, şehir savunmasına ve imarına önem vermiş oldukları, çevredeki çeşitli kalelerdeki onarım kitabelerinden anlaşılmaktadır.

Onartılan kalelerden Akkoyunluların, Bayındıriye adıyla tarih sahnesine ilk çıktıkları Ergani'deki Osmaniyye Kalesi'nde; devletin güçlü hükümdarlarından Kara Yülük Osman Bey'e ait 1402-1409 tarihli bir onarım kitabesi bulunmaktadır. Öte yandan Akkoyunluların uzun süre ellerinde tuttukları kuruluşu çok eskilere uzanan Diyarbakır Kalesi'nde A. Gabriel'in LXXV. ve LXXVI. no'lu kuleleri arasında yer alan kitabenin tarihi 1449-1450 olup, kentin yönetimi bu tarihlerde Akkoyunluların elinde bulunuyordu. Bundan başka Diyarbakır Surları üzerindeki iki kitabe de Akkoyunlu dönemine ait onarımları belgelemektedir.

Mardin Kalesi'nde çeşitli onarımlarla, giriş kapısının Akkoyunlular tarafından onartıldığı daha önce belirtilmişti. Buradaki iki kitabe Akkoyunlu devrindeki onarıma işaret etmektedir.

Harput Kalesi'de Uzun Hasan döneminde, etraflı bir onarıma tabi tutulmuştur (Resim 13).

Öte yandan Erzincan ve yöresi, Akkoyunlu tarihinde önemli yeri olan yerleşim merkezlerinden biridir. 1939 depreminden sonra harap şekilde günümüze gelmiş olan Erzincan Kalesi'nde Akkoyunluların onarım yaptırmış olmalarına kesin gözü ile bakılmakta, ancak bu konuyla ilgili bir kanıt elimizde bulunmamaktadır.

Erzurum ve çevresine XIV. ve XV. yüzyıllarda hakim olan Akkoyunlular Pasinler Kalesi'ni de onartmış olmalıdırlar (Resim 14). Erzurum çevresindeki diğer kalelerden Şenkaya'ya bağlı Bardız (Gaziler) Kalesi ile Köprüköy'e bağlı Avnik Kalesi'ni ve Diyadin Kalesi'ni de Akkoyunlular onartarak günümüze taşımış olmalıdırlar.

Gerçi XIV-XV. yüzyıllar, siyasi bakımdan Anadolu'nun en karışık dönemi olduğu için hangi devlet ve toplulukların nereye, nasıl ve hangi boyutta imar faaliyeti ve onarımlarda bulunduğu kesin olmamakla birlikte çeşitli devlet ve beyliklerin, hakimiyet kurdukları bölgelerde pek çok onarım, yenileme ve ekleme yaptırmış olmaları da kaçınılmazdır.

ABU BAKR-I TİHRANİ, Kitab-ı Diyarbakriyya (Yay. N. Lugal-. F. Sümer), Ankara 1962.

AKKURT, N., "Hasankeyf ve Tarihi Köprü", Karayolları Belleteni, No: 172, Ankara 1969, s. 15­24.

AKOK, M., "Diyarbakır Ulu Cami Mimari Manzumesi", Vakıflar Dergisi, S. VIII, Ankara 1969, s. 113-140.

ALİ KEMALİ, Erzincan Tarihi, İstanbul 1932.

ALTUN, A., "Safa Camii ve Medresesi", Arkitekt, C. 40, No. 341, İstanbul 1971, s. 33.

ALTUN, A., Anadolu'da Artuklu Devri Türk Mimarisinin Gelişmesi, İstanbul 1978.

ALTUN, A., "Mardin Ulu Camii ve Çifte Minareler Üzerine Birkaç Not", Vakıflar Dergisi, S. IX, Ankara 1971, s. 191-200.

ALTUN, A., Mardin'de Türk Devri Mimarisi, İstanbul 1979.

ARDIÇOĞLU, N., Harput Tarihi, İstanbul 1964.

ARIK, M. O., "Erken Devir Anadolu Türk Mimarisinde Türbe Biçimleri", Anadolu (Anatolia), No. 11, Ankara 1969, s. 57-119.

ARTUK, İ., "Mardin'de Akkoyunlu Hamza'nın Mezarı", SAD., S. l, Ankara 1970, s. 157-159.

ARTUK, İ., Mardin Artukoğulları Tarihi, İstanbul 1934.

ASLANAPA, O., Turkish Art and Architecture, London 1971.

ASLANAPA, O., Türk Sanatı, I-II, İstanbul 1972, 1973,

ASLANAPA, O., Yüzyıllar Boyunca Türk Sanatı, İstanbul 1977.

AZİZ B. ERDEŞİR-İ ESTERABADİ, Bezm'ü Rezm (Çev. M. Öztürk), Ankara 1990.

BALİN, R., Diyarbakır, İstanbul 1966.

BARKAN, Ö. L., "Osmanlı Devrinde Akkoyunlu Hükümdarı Uzun Hasan Bey'e Ait Kanunlar", Tarih Vesikaları, C. I, No. 2, İstanbul 1941, s. 91-106.

BAYKAL, B. S., "Uzun Hasan'ın Osmanlılara Karşı Kati Mücadeleye Hazırlıkları ve Osmanlı-Akkoyunlu Harbinin Başlaması", Karacadağ, C. 4, No 43, Diyarbakır 1941, s. 302-307.

BEYGU, A. Ş., Erzurum Tarihi, Anıtları, Kitabeleri, İstanbul 1936.

BEYSANOĞLU, Ş., Anıtları ve Kitabeleriyle Diyarbakır Tarihi, C. I. II. III, Ankara 1998.

BORAN, A., Anadolu'daki İç Kale Cami ve Mescitleri, Ankara 2001.

CÖHÇE, S., "Otulukbeli Savaşı'na Kadar Akkoyunlular", Anadolu Birliğinin Sağlanmasında Otlukbeli Savaşı'nın Yeri ve Önemi Paneli (11 Ağustos 1996)'ne Sunulan Bildiriler, Ankara 1997, s. 121-134.

ÇULPAN, C., Türk Taş Köprüleri, Ankara 1975.

DİE 1997 NÜFUS SAYIMI, Bayburt Bölümü.

DOLAPÖNÜ, H., Tarihte Mardin, İstanbul 1972.

EBU BEKR-İ TİHRANİ, Kitab-ı Diyarbekiriya (Çev. M. Demirdağ), İstanbul 1999.

EVLİYA ÇELEBİ, Seyahatname, (Sad. Z. Danışman), C. III.

GABRİEL, A., Voyages Archeologiques dans la Turquie Orientale, Paris 1940.

GABRİEL. A., "Mosquees et Medresses Ortokides", Halil Edhem Hatıra Kitabı, C. I, Ankara 1947, s. 216-217.

GÖYÜNÇ, N., XVI. Yüzyılda Mardin Sancağı, İstanbul 1969.

GÜNDOĞDU, H., Dulkadırlı Beyliği Mimarisi, Ankara 1986. GÜNKUT, B., Diyarbakır Tarihi, Diyarbekir 1937.

GÜRESŞEVER, G. - Altun, A., "Bayburt Köylerinde Türk Mimari Eserleri", Sanat Tarihi Yıllığı, III, İstanbul 1970, s. 33-47.

İLTER, F., "Anadolunun Erken Devir Türk Köprüleri ile İran Köprü Mimarlığı İlişkileri", A. Ü. Edebiyat Fakültesi Araştırma Dergisi, Sayı 9, Ankara 1978, s. 275-320.

KAFESOĞLU, İ., "Ahlat ve Çevresinde Tetkik Seyahati Raporu", Tarih Dergisi, C. 1, S. 1, İstanbul 1949, s. 167-200.

KARAKOYUNLU, S., Bayburt Tarihi, Ankara 1990.

KARAMAĞARALI, B., Ahlat Mezartaşları, Ankara 1972.

KATİP ÇELEBİ, Kitab-ı Cihannüma, İstanbul 1145.

KOCABAŞ, T. - BOL, N. - USTAOĞLU, E., Türkiye Cumhuriyeti'nin Kuruluşunun 75. Yılında Erzincan, İstanbul 1999.

KONUKÇU, E., "İki Kabile Devlet Yöneticileri", Anadolu Birliğinin Sağlanmasında Otlukbeli Savaşının Yeri ve Önemi, Ankara 1997, s. 1-17.

KONUKÇU, E., "Otlukbeli Meydan Savaşı", Anadolu Birliğinin Sağlanmasında Otlukbeli Savaşı'nın Yeri ve Önemi, Ankara 1997, s-19-44.

KONUKÇU, E., Kara ve Akkoyunluların Yurdunda, İstanbul 1993.

KONUKÇU, E., Otlukbeli Meydan Savaşı, Ankara 1998.

KONYALI, İ. H., Erzurum Tarihi, İstanbul 1960.

KONYAR, B., Diyarbekir Tarihi, C. I, Ankara 1936.

MAYER, L. A., İslamic Architects and Their Works, Geneve 1956.

MİNORSKY, V., "Mardin" mad., İslam Ansiklopedisi, C. 12/1, s. 82-98.

MİROĞLU, İ., "Akkoyunlu Beylerinden Ferruhşad Bey'in Vakfiyesi", TTK Belgeler, C. XV, 1993, S. 19, s. 183-204.

MİROĞLU, İ., "Bayburt" mad., TDVİA, C. 5, s. 225-229.

MİROĞLU, İ., XVI. Yüzyılda Bayburt Sancağı, İstanbul 1975.

ÖNEY, G., Beylikler Devri Sanatı XIV -XV. Yüzyıl (1300-1453), Ankara 1989.

ÖNEY, G., Türk Çini Sanatı/Turkish Tile Art, İstanbul 1976.

ÖNGE, Y., "Ahlat Emir Bayındır Kümbeti ve Mescidi," Önasya, C. 5, S. 59-60, Ankara 1970, s. 6-7.

ÖNGE, Y., "Iğdır Amarat (Çakırtaş) Köyü'ndeki Kümbet", Önasya, C. 5, S. 55 Ankara 1970, s. 8­9.

SARRE, F. -. HERZFELD, E., Archaologische Reise in Euphrat und Tigris-Gebiet, Bd. 2, Berlin 1920.

SAUVAGET, L., "İnscriptions Arabes", Voyages Archeologiques dans la Turquie Orientale, Paris 1940, pp. 287-374.

SAVCI, S., "Diyarbakır ve Havalisindeki Minareler Çan Kuleleri ve Ulu Camii Hakkında", Karacadağ, Diyarbakır 1942, C. 5, S. 53, s. 673-677,

SEVGEN, N., Anadolu Kaleleri, C. I, Ankara 1959.

SEVGEN, A., "Anadolu'da Koyun ve At Motifli Mezar Taşları", Tarih Dünyası C. I, S. 8, s. 333­336.

SÖZEN, M., "Anadolu'da Akkoyunlu Mimarisinin Özellikleri," I. Milletlerarası Türkoloji Kongresine Sunulan Bildiriler, İstanbul 1973, s. 92-93.

SÖZEN, M., "Aq Qoyunlu Art" Turkısh Treasures, No: 2, İstanbul 1978, s. 44-45.

SÖZEN, M., "Çemişgezek'de Türk Eserleri ve Yelmaniye Camisi", Sanat Tarihi Yıllığı, S. 4, İstanbul 1971, s. 29-47.

SÖZEN, M., Anadolu Medreseleri, C. I, II, İstanbul 1970, 1972.

SÖZEN, M., Anadolu'da Akkoyunlu Mimarisi, İstanbul 1975.

SÖZEN, M., Diyarbakır'da Türk Mimarisi, İstanbul 1971.

SUNGUROĞLU, İ., Harput Yollarında, C. I, İstanbul 1958.

ŞAHİN, T. E., Erzincan Tarihi, Erzincan 1985.

TABAK, N., Ahlat Türk Mimarisi, İstanbul 1972.

TAŞÇI, A., Bayburt'ta Türk-İslam Devri Dini Mimari, Atatürk Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, Yüksek Lisans Tezi, Erzurum 1997.

TUNÇ, G., Taş Köprülerimiz, Ankara 1976.

TURAN, O., "Bayburt" mad., İslam Ansiklopedisi, C. II, İstanbul 1949, s. 365-367.

TURAN, O., Doğu Anadolu Türk Devletleri Tarihi, İstanbul 1973.

TURAN, Ş., "Fatih Mehmet-Uzun Hasan Mücadelesi ve Venedik", Tarih Araştırmaları Dergisi, C. 3, S. 4-5, s. 63-138.

USLU, G. A., Gümüşhane ve Çevresinin Tarihi, Sanat Eserleri, İstanbul 1980.

UZUNÇARŞILI, İ. H., Anadolu Beylikleri ve Akkoyunlu, Karakoyunlu Devletleri, Ankara 1988.

ÜNAL, R. H., "Monuments İslamiques Pre-Ottomane de la Ville de Bayburt et de se Environs", Revue des Etudes İslamiques, XL-1, Paris 1972, s. 99-127.

VAN BERCHEM, M. STRZYGOWSKİ, J., Amida, Heidelberg-Paris 1910.

WOODS, J. E., 300 Yıllık Türk İmparatorluğu: Akkoyunlular (Çev. S. Özbudun), İstanbul 1993.

YALÇIN, O., Diyarbakır, İstanbul 1959.

YINANÇ, M. H., "Akkoyunlular" mad., İ. A. C. I, s. 251-270.

YÜCEL, Y., "Fatih'in Trabzon'u Fethi Öncesinde Osmanlı-Trabzon-Akkoyunlu İlişkileri" Belleten, 194 (1985), s. 287-311.

  
4796 kez okundu

Yorumlar

Henüz yorum yapılmamış. İlk yorumu yapmak için tıklayın