• Anasayfa
  • https://www.facebook.com/tarihtarihcemiyeti/
  • https://twitter.com/ttcemiyeti
  • https://www.instagram.com/tarihtarihcemiyeti/
Menteşeoğulları Beyliği Mimarisi / Doç. Dr. Remzi Duran

Anadolu Selçuklu Devleti'nin zayıflaması ve yıkılması sonrasında, Anadolu'nun çeşitli bölgelerinde ortaya çıkan ve adlarına "Tevâif-i Mülûk" denilen Anadolu Beyliklerinin ortak idealleri, Selçuklu sonrasında ortaya çıkan otorite boşluğunu her birinin kendi etrafında toplanacak Türkmen guruplarla doldurmak ve hatta tek bayrak, tek ad altında toplamaktı. Nitekim, bunun için uzun süre biribirileri ile hâkimiyet mücadelelerine girerek, zaman zaman savaş meydanlarında çarpışmışlar, zaman zaman da bulundukları bölgelerde giriştikleri imar faaliyetleri ile maddî ve manevî güç gösterilerinde bulunmuşlardır.

Bunlardan biri olan ve Anadolu'nun güneybatısında yerleşmiş bulunan Menteşeoğulları Beyliği, kara ve denizlerde topraklarını ve hâkimiyet sahasını genişletmek için sürekli mücadele etmiş, ancak güney ve batısının açık deniz olması hasebiyle sadece bazı adaları geçici sürelerle kendisine bağlamış veya vergi almış, kara da ise, kendisi gibi müslüman Türkmen beylikleri olan Saruhanoğulları, Aydınoğulları, Hamidoğulları ve Tekeoğulları ile komşu olması, sınırlarını genişletmesine imkân vermemiştir.

Menteşeoğulları, 1261'den 1425-26 yıllarına kadar süren varlığı boyunca Onasya olarak bilinen Anadolu'nun Antik Karia bölgesinin1 hemen tamamını ve Likya'nın da bir bölümünü Bizanslıların elinden alarak kendilerine yurt edinmişlerdir.2

Beyliğin kurucusu Menteşe Bey zamanında (1261-91) kıyılarda Finike, Fethiye, Köyceğiz, Marmaris gibi limanlar (1261-69) ile Menderes vadisinde bulunan Priene, Miletos ve Magedon gibi şehirlerin (1278) yanısıra Tralles (Aydın) ve Nyssa (Güzelhisar) alınmış (1282) ve denizden yapılan akınlarla bazı adalar da feth edilmiştir.3

Menteşe Beyliği'nin ilk beylerinin ölümünden sonra beyliğin sahibi olduğu topraklar Türk geleneğinde olduğu üzere kardeşler arasında taksim edilmiş ve bu durum yüzünden kardeşler biribirileriyle hâkim bey olma mücadelelerine girmişlerdir. Bu sebepten dolayı, beylerin bulundukları illerde müstakil davranmaları ve merkezde bulunan ulu bey etrafında kenetlenmemeleri, onların Anadolu Selçuklularının mirasçısı olma veya Anadolu birliğini sağlama idealinden uzaklaşmalarına sebep olmuştur. Ancak bütün bu menfi gelişmelere rağmen özellikle imar faaliyetlerinde, Menteşeoğullarının diğer komşu beyliklerin pek çoğundan geri kalmadıkları ve hatta Akdeniz kültürüne yakınlığın avantajlarını daha iyi kullanarak, mimârîde Selçuklu sonrasında önemli gelişmeleri yakaladıkları görülmektedir.

Günümüze ulaşabilen Menteşeoğulları yapılarının bir kısmı maalesef bugün hizmet dışı ve bir kısmı da bulundukları mahallerin, iskân dışı kalmış olmaları sebebiyle, gerek insan ve gerekse tabiat ve iklim şartlarının etkisi neticesinde tahribata uğramış durumdadır.

Menteşeoğulları'ndan günümüze tesbit edebildiğimiz kadarıyla on câmi, yedi türbe, bir zâviye, dört medrese, beş han ve yedi hamam yapısı intikal etmiştir. Bunların dışında, özellikle Menteşe Beyliği'ne başkentlik yapmış Balat ve Peçin'de, çok tahrib olduğu için yapı türü dahi belli olmayan ve plan şeması çıkarılamayan bazı yapı kalıntıları da bulunmaktadır. Menteşeoğullarına ait olduğunu tesbit ettiğimiz yapılardan bazıları doğrudan beyler tarafından inşâ ettirildiği gibi, bazıları da Menteşeoğulları'na ait topraklarda ve onların hâkimiyeti zamanında inşa ettirilmişlerdir.4

Menteşeoğullarından günümüze gelen on câmiden beşi tek kubbeli,5 diğerleri ise çok destekli6 veya ahşap tavanlıdır. Menteşeoğulları'nın çok destekli câmileri, plân şeması ve süsleme bakımından Selçuklu geleneklerini kısmen devam ettirmektedirler.

Menteşeoğulları tarafından tek kubbeli olarak inşâ ettirilen beş câmi bulunmaktadır. Bunlar, Datça Hızırşah Câmii (14. yüzyılın ilk yarısı), Eski Çine Ahmed Gâzi Câmii (14. yüzyıl ilk yarısı), Turgut (Leyne) İlyas Bey Câmii (14. yüzyıl ikinci yarısı), Balat İlyas Bey Câmii (1403-4), Peçin Yelli (Kepez) Câmii'dir (15. yüzyıl başı).

Menteşeoğulları tarafından yapılmış en erken tek kubbeli câmi Datça Hızırşah Câmii (14. yüzyıl ilk yarısı)'dir (1. Res. -1. Çiz.). Kuzey cephesinde üç kubbeli bir son cemaat mahalli bulunan yapının, kare plânlı harîminin üzeri altıgen plânlı bir kaide üzerine oturan 7.30 m. çapında basık bir kubbe ile örtülüdür.

Turgut (Leyne) İlyas Bey Câmii, dıştan, altta sekizgen üstte onikigen çift kasnak üzerine, içte ise köşelerde pandantiflere yanlarda duvarlara oturan prizmatik Türk üçgenleriyle geçilmiş yaklaşık 9.50 m. çapında tek kubbeli kare plânlı bir harîm ve batı cephesinden beşik tonoz örtülü giriş medhali ve çapraz tonoz örtülü iki gözlü bir son cemaat mahalli ile kuzeyde kısmen cephe duvarından dışa çıkma yapan poligonal kaideli, silindirik gövdeli, tek şerefeli ve konik külahlı bir minareden müteşekkil bir yapıdır (2. Res.-2. Çiz.).

Peçin Yelli (Kepez) Câmii, Turgut İlyas Bey Câmii gibi yaklaşık 7 m. çapında tek bir kubbe ile örtülü harîm ve kuzey cephede çapraz tonozlarla örtülü iki gözlü bir son cemaat mahallinden müteşekkildir (3. Res.-3. Çiz.).

Eski Çine Ahmed Gâzi Câmii, kare plânlı tek hacimli bir yapıdır (4. Res.-4. Çiz.). Devrine göre oldukça büyük yaklaşık 17 m. çapındaki yarım küre kubbesi dıştan çift katlı onikigen kasnakla desteklenmektedir.

Balat İlyas Bey Câmii kare plânlı ve tek hacimli bir yapı olarak Beylikler devrinde yapılmış Eski Çine Ahmed Gâzi Câmii ve Mudurnu Yıldırım Câmii'nden (1382) sonra bu tipin en büyük hacimli7 ve kubbe çapı olarak da en geniş olanıdır. Ortada bir silme ile ikiye ayrılan ve kaplamalarıyla çift katlı görünüm alan sekizgen kasnakla desteklenen yaklaşık 14 m. çapındaki kubbeye sahiptir.

Menteşeoğullarının tek kubbeli camilerinde, toplu mekân elde etme ve büyük açıklıkları tek bir kubbe ile örtme de, yaklaşık 17.00 m. çapındaki kubbesiyle Eski Çine Ahmed Gâzi Câmii ve 14.00 m. çapındaki kubbesiyle Balat İlyas Bey Câmii, Osmanlıların Mudurnu Yıldırım Bayezıd Câmii'nin yaklaşık 20.00 m. çapındaki kubbesi dışında, XV. yüzyıl sonlarına kadar Selçuklu ve Beylikler devrinde kubbe çapları itibariyle aşılamamış yapılardır. Ayrıca Balat İlyas Bey Câmii, devrine uygun olarak hem içte hem dışta tezyinat bakımından gösterdiği zenginlik ve çeşitliliğin yanı sıra mükemmel işçiliği ile de kayda değer bir özelliğe sahiptir.

Üzeri kubbeyle örtülü üç gözlü son cemaat revakı uygulamalarıyla Datça Hızırşah ve Milâs Hacı İlyas câmilerinden ayrı olarak Peçin Yelli (Kepez) ve Turgut İlyas Bey câmilerinin çapraz tonoz örtülü ikigözlü son cemaat revakı uygulamaları ile Menteşeoğulları, sadece beylikler devrine has yenilikleri sergilemekle kalmayıp, bu erken örnekleriyle Osmanlıların mimârî gelişimine de katkıda bulunmuşlardır.

Menteşeoğulları döneminde yapılmış câmilerin önemli bir bölümünü de çok destekli câmiler oluşturmaktadır.

Peçin Orhan Câmii'nin (1331 -32) E. Çelebi'nin naklettiği bilgilerden8 mihraba dikey dörder ahşap sütunla biribirinden ayrılmış beş sahınlı bir plân şemasına sahip olduğu ve üzerinin de toprak örtülü düz damlı olduğu anlaşılmaktadır. Günümüze sadece temel seviyesinde dört duvarı ulaşabilen yapının minaresinin de bulunmadığı hem mevcut kalıntılardan hem de E. Çelebi'nin naklettiği bilgilerden anlaşılmaktadır.

Menteşeoğlu İbrahim Bey tarafından yaptırılan Balat İbrahim Bey Câmii (1337-1358) ise ençok tahribata uğramış ikinci yapı olmakla birlikte 13.25x17.50 m.lik iç ölçüleriyle bir son cemaat mahalli ihtiva edip etmediği tam olarak tespit edilemeyen yapının üst örtüsünün Peçin Orhan Câmii gibi ahşap sütunlarla taşınan düz dam olması kuvvetle muhtemeldir. Yapının batı cephesinde, cephe duvarına bitişik merdiven-minaresi bulunmaktadır.

Menteşeoğullarının Milâs Hacı İlyas Câmii (1330-31) aslen düz ahşap çatılı olmakla beraber kuzey cephede yer alan üç kubbeli son cemaat mahalli ve batı cepheden bitişik Menteşeoğulları'na has merdiven-minaresi ile dikkati çekmektedir. Enine dikdörtgen planlı olan harim mihraba dikey üç sahına bölünmüştür (6. Res.-6. Çiz.).

Menteşe Beyliği'nin Anadolu Selçuklu geleneklerini pek çok özellikleriyle yaşatan önemli bir yapısı da Milâs Ahmed Gâzi Câmii olarak tanınan Milâs Ulu Câmii'dir (1378). Anadolu Selçuklu taçkapılarında olduğu gibi yapıda öne doğru çıkma yapan sivri tonoz örtülü eyvan şeklindeki taçkapı nişinin doğu ve batı iç kenarlarında yarım daire şekilli tezyinatsız birer niş yer almaktadır. Harim, mihraba dikey gayr-i muntazam dörder ayakla üç sahına ayrılmış olup, mihrap önü Selçuklu geleneğinde olduğu üzere kubbe ile örtülmüştür. Milâs Ahmed Gâzi Câmii'nde mihrap önü dışında kalan orta sahnın diğer bölümleri ve batı yan sahın beşik tonozlarla, doğu yan sahnın kuzeydeki bölümü aynalı yıldız tonoz diğerleri ise çapraz tonozlarla örtülüdür. Milâs Ulu Câmii'nin Menteşe Beyliği'ne has ve Milâs için karakteristik olan bir de, kuzey cephesinin batı ucundan başlayarak taçkapı üst hizasında çatı seviyesinde nihayetlenen merdiven-minaresi bulunmaktadır (7. Çiz.).

Menteşeoğullarından İbrahim Bey tarafından yaptırıldığı inşâ kitâbesiyle kesin olarak belli olan ancak günümüze oldukça fazla müdahaleye uğrayarak ve aslî halini kaybederek gelebilen ahşap alttan kaplamalı tavanlı tek câmi Muğla Ulu Câmii'dir. (1344) Dıştan kiremit kaplı kırma çatı ile örtülü düzgün olmayan dikdörtgen bir plân şeması gösteren yapı için E. Çelebi; "Eski Câmi tarz-ı kadîm toprak örtülüdür ve kıble kapusu onüç ayak merduban ile çıkılır ve bu tarafta haremi yoktur" demektedir.9 Bugünkü şekliyle kuzey ve batı dış cephelerinde ahşap konstrüksiyonlu bağdadî revaklar ihtiva eden yapının harîmi çıtakâri süsleme ihtiva eden ve devrinden olmayan alttan kaplamalı ahşap bir tavanla örtülmüştür. Kuzeybatı köşede câmi binasından müstakil, kübik kaideli, silindirik gövdeli ve tek şerefeli minaresi de devrinden değildir.

Menteşeoğullarına ait olan türbelerin sayısı fazla olmamakla beraber plân şemaları bakımından çeşitlilik göstermeleri ilgi çekicidir. Menteşe Beyliği türbe mimârîsinde kübik, poligonal ve kümbetle eyvan terkibinden meydana gelen türbe tipi olmak üzere üç tür türbeyle karşılaşmaktayız. Genellikle dıştaki gövde formlarını içte de aynen tekrarlayan Menteşe Beyliği türbelerinden Eski Çine İbrahim ve Hızır Bey Türbesi (14. yüzyıl ilk yarısı) haricinde hepsi tek katlı olarak inşâ edilmiş olmalarıyla Anadolu Selçuklu geleneklerinden ayrılmakla birlikte örtü şemaları bakımından benzerlik göstermeleri sebebiyle geçiş dönemi eserleri olarak değerlendirilebilirler.

Menteşeoğullarına ait türbelerden dördü kübik bir gövdeden müteşekkil kubbe ile örtülü mezar anıtıdır. Bunlar; Fethiye Menteşe Bey Türbesi (14. yüzyıl ikinci yarısı), Peçin (I Nolu) Orhan Bey Türbesi (7. Res.-8. Çiz.) (15. yüzyıl ilk çeyreği), Peçin II Nolu Türbe [Anonim] (15. yüzyılın ilk yarısı) ve Fethiye-Üzümlü (Yukarı Mahalle) Anonim Türbe'dir (14. yüzyılın). Bu türbeler tek katlı olarak inşâ edilmiş olup cenazelik katı ihtiva etmemektedirler. Fethiye Menteşe Bey Türbesi dıştan bir medrese yapısıyla, Fethiye Üzümlü Anonim Türbe ise bir câmi ile irtibatlandırılmıştır.

Menteşeoğulları türbeleri arasında "poligonal" türbeleri altı ve sekiz kenarlılar olarak birer adet görmekteyiz. Altı kenarlı türbe Köyceğiz-Toparlar Köyü Benler Türbesi'dir. (8. Res.-10. Çiz.) (13. yüzyılın sonu-14. yüzyılın başı) Dışta külahla örtülü taş yapı içten kubbemsi bir örtüye sahiptir. Menteşe Beyliği zamanında inşâ edilmiş türbelerden sadece Eski Köyceğiz Köyü Anonim Türbe (13. yüzyılın sonu-14. yüzyılın başı) sekizgen plân şemasına sahiptir (9. Res.-9. Çiz.). Kısa kare bir kaide üzerinde sekiz kenarlı gövde ve piramidal külahlı, kesme taştan inşâ edilmiş türbenin güneyden açılmış girişin önünde bir medhal (kapı revakı) bulunduğunu gösteren duvar bakiyyesi Anadolu Selçukluları'nın Tunceli-Mazgirt Elti Hatun Kümbeti (13. yüzyılın ikinci yarısı) ile benzerlik göstermektedir. Anadolu'da Beylikler Devri'nde inşâ edilmiş sekiz kenarlı türbelerin ekseriyeti kubbe ile örtülmüşlerdir. Menteşe Beyliği döneminde inşâ edilmiş olan Eski Köyceğiz Köyü Anonim Türbesi, tek katlı, sekiz kenarlı, kapı revaklı ve piramidal külahlı oluşu ile Büyük Selçuklu geleneğinin Anadolu uzantısı ve hatta Anadolu Selçuklu geleneğinin de devamı niteliğinde bir eser olarak önemlidir.

Menteşe Beyliği türbe mimârîsinde "kümbetle eyvanın terkibinden meydana gelen" tek türbe Eski Çine İbrahim Bey ve Hızır Bey Türbesi'dir (14. yüzyılın ilk yarısı). Türbe, kare plânlı, içten kubbe dıştan kısa sekizgen kasnakla geçilen piramidal bir külahla örtülü, kuzeyde sivri kemerli açıklığı bulunan eyvan şeklinde bir üst gövde ile doğu batı doğrultusunda beşik tonoz örtülü cenazelik katından müteşekkildir (10. Res. -11-12. Çiz.). Menteşeoğulları zamanında inşâ edilmiş türbelerden cenazelik katı ihtiva eden tek türbedir. İbrahim ve Hızır Bey Türbesi, Anadolu'da beylikler Devri'nde çok az uygulama alanı bulmuş olan "kümbetle eyvanın terkibinden meydana gelen türbeler"in Beylikler Devri'nde Selçuklu geleneklerini taşıyarak gelen örneklerinden birisidir.

Menteşe Beyliği eserleri arasında tarikat yapısı olarak tek örnek Balat'da bulunmaktadır. Balat'taki eserler arasında "tekke-zâviye" olarak tanınan ve tarafımızdan "Ahmed Gâzi Zâviyesi (14. yüzyılın son çeyreği) " olarak tanıtılan yapı; plân şeması itibariyle eş büyüklükte kare plânlı, üzerleri kubbe ile örtülü yan yana iki hacimden müteşekkildir (11. Res.-13. Çiz.). Bu yapı her ne kadar genel plân şeması itibariyle Osmanlı devrinde, özellikle Mimar Sinan'ın tekke yapılarının çekirdeğini oluşturan tevhidhânelere çok benziyorsa da, çevresinde başka yapı bulunmaması, yapıyı kesin olarak bu fonksiyonla tanımlamamıza imkân vermemektedir. Balat Ahmed Gâzi Zâviyesi, Mimar Sinan'ın gelişmiş tekke yapılarındaki tevhidhanelere olan benzerliği yanı sıra, bu tekke yapılarında yer alan şeyh odası ve kahve ocağı hücrelerinden müteşekkil programı asgariye indirilmiş bir selamlık10 niteliğindeki mekanlarla da ilişkilendirilibilir. Zira, zâviyenin doğu odası, kuzey duvarında bir ocak nişi ve güney duvarında da tevhidhanelerde olduğu gibi şeyh postunun önüne serildiği bir "yalancı mihrap" ihtiva etmektedir. Bu şekliyle hem programı asgariye indirilmiş bir selamlık hem de tarikat ayininin icra edildiği bir tevhidhane niteliğine sahip görünen yapı, Mimar Sinan'ın gelişmiş tekke yapılarının bir prototipi olarak değerlendirilebilir.

Menteşeoğullarından günümüze gelebilen dört medrese bulunmaktadır. Menteşeoğulları zamanında Fethiye, Peçin ve Balat'ta medreseler inşâ edilmiş, ancak bunlardan bir kısmı tamamen yok olmuştur. Peçin'de bulunan; Ahmed Gâzi Medresesi (1375), Yelli (Kepez) Medrese (15. yüzyılın ilk çeyreği), İlyas Bey (Karapaşa) Medresesi (14. yüzyılın ortaları) ve Balat'ta bulunan İlyas Bey Medresesi (15. yüzyılın ilk çeyreği) günümüze kadar kısmen sağlam olarak ulaşabilmiştir.

Peçin Ahmed Gâzi Medresesi, Anadolu'da Selçuklu döneminde ve sonrasında geniş bir uygulama alanı bulan açık avlulu, tek katlı ve iki eyvanlı medreseler gurubuna girmektedir (12. Res.-14. Çiz.). Medrese plân şeması itibariyle tam simetrik bir düzenlemeye sahiptir. Güneyinde, orta eksende yer alan taçkapısı Anadolu Selçuklu geleneklerine bağlı olarak âbidevî bir şekilde ve ana kütleden öne doğru çıkma yapmaktadır. Fakat, giriş açıklığının üzeri, Anadolu Selçuklu geleneklerindeki gibi mukarnaslı kavsara şeklinde olmayıp Akdeniz kültürünün, Gotik yapılarının etkilerini taşıyan şişkin iç içe silmelerden oluşan sivri kemer demetiyle vurgulanmıştır. Ahmed Gâzi Medresesi'nde girişin önünde sivri beşik tonoz örtülü giriş eyvanı ve tam karşısında da üzeri kubbe ile örtülü ve ana kütleden yükselti ve çıkma yapan ana eyvan yer almaktadır. Kubbe dıştan sekizgen bir kasnakla desteklenmiş olup üzeri alaturka kiremitle kaplanmıştır. Ahmed Gâzi Medresesi, kubbeli ana eyvanıyla Osmanlı medreselerine bir geçiş örneği olarak değerlendirilebilir.

Balat İlyas Bey Medresesi, İlyas Bey Câmii'nin kuzeyinde avluyu üç yandan çeviren gayr-i muntazam hücreleriyle açık avlulu medreseler gurubuna girmektedir. (13. Res.-15. Çiz.) Genel plân şeması itibariyle bir bütünlük arzetmeyen medrese, avluyu çevreleyen hacimlerin biribirine olan nisbetleri ve birleşmeleri homojen olmayan, asimetrik bir kuruluşa sahiptir. Balat İlyas Bey Medresesi zamanla yapılan ilavelerle vücud bulmuş ve halihazır şekliyle ortası şadırvanlı, açık avlulu, tek eyvanlı medreseler gurubu içinde değerlendirilebilir. Güneyinde yer alan tek kubbeli câmi ile organik bir bağı olmamakla birlikte avluyu çevreleyen ve "U" şeması oluşturan medrese birimleriyle, güneyde yer alan câmi ile birlikte ortaya çıkmış olan plân şemasının, daha sonra Osmanlı Devri'nde gerek Anadolu'da ve gerekse Anadolu dışında daha seçkin ve olgun eserlerle sürdürülmüş olması kayda değer bir özelliktir.

Peçin Yelli (Kepez) Medrese, açık avlulu medreseler içinde bir giriş ve bir de ana eyvan olmak üzere iki eyvanlı ve tek katlı olarak yapılmış bir mimârî eserdir (16. Çiz.). Günümüze pek sağlam ulaşamıyan yapı gelişmiş medrese plân şemalarındaki avlu, eyvan, dershâne ve talebe hücrelerinin biribiriyle olan irtibatı ve oranı pek korunmuş değildir. Peçin Yelli (Kepez) Medrese, XV. yüzyıl başlarında inşâ edilmiş olmasına rağmen, beyliğin madden zayıfladığı bir devrede inşâ edilmiş olması sebebiyle olsa gerektir ki, Selçuklu sonrası için pek bir yenilik getirmeyen ve hatta daha da az gelişmiş bir medrese yapısı görünümündedir.

Peçin'de bulunan bir diğer medrese de İlyas Bey (Karapaşa) Medresesi'dir. Kareye yakın dikdörtgen bir plân şemasına sahip revaksız açık avlulu, tek eyvanlı medrese Ahmed Gâzi Medresesi gibi tam simetrik bir düzenlemeye sahiptir (14. Res.-17. Çiz.). Peçin İlyas Bey (Karapaşa) Medresesi'nde girişin tam karşısında yer alan beşik tonoz örtülü ana eyvan, Beylikler Devri'nden itibaren görülmeye başlandığı şekilde medresenin diğer hacimlerinden yüksek tutulmuş ancak medrese ana kitlesi içinde çözümlenmiştir.

Menteşe Beyliği dönemine ait hanlar, genel olarak Beylikler Devrinde yaygın bir uygulama alanı bulan "Sadece kapalı bir mekandan oluşan" ve "Kapalı ve açık kısımlardan oluşan"11 han guruplandırmasına uygun olarak inşa edilmişlerdir. Bu döneme ait olarak birinci gurupta üç, ikinci gurupta iki han olmak üzere toplam beş han bulunmaktadır. Açık mekânlı olanlar; revaksız bir iç avlu etrafında sıralanmış kapalı mekânlardan, kapalı mekânlı olanlar ise; tek sahınlı, üzeri sivri beşik tonoz örtülü tek bir mekândan müteşekkildirler. Kapalı mekânlılardan sadece Peçin Kızıl Han iki katlı olup ayrı bir özellik arzetmektedir.12 Menteşe Beyliği hanlarından Bafa Gölü Hanı dışındakiler, birer şehir içi hanı-ticaret hanı-olarak karşımıza çımaktadırlar. Meneteşe Beyliği hanları, bu özellikleri ile Selçuklu devrinden mimârî formuyla örneğini tanımadığımız şehir içi hanları hakkında fikir vermeleri bir yana, Osmanlı şehir içi hanlarına model teşkil eden geçiş dönemi eseri olmaları bakımından önemli birer maddî kaynak durumundadırlar.

Söke-Milâs karayolu üzerinde kurulmuş olan Bafa Gölü Hanı (14. Yüzyılın ikinci yarısı) plân şeması itibariyle tek sahınlı olarak inşâ edilmiştir. Bafa Gölü Hanı'nın girişi Şarapsa (Şerefza) Hanı'nda (1236-46) olduğu gibi ön cephedendir. Hanın üzerini kuzey-güney doğrultusunda alttan takviye kemerleri ile desteklenmiş bir beşik tonoz örtmekte, ışık üst seviyelerde açılmış mazgal pencerelerden sağlanmaktadır.

Peçin'de Bafa Gölü Hanı ile hemen aynı plân şemasına sahip ikinci kapalı mekanlı han olarak Siğmen mevkiindeki Üçgöz (Karapaşa) Hanı (14. yüzyılın ikinci yarısı) görmekteyiz (18. Çiz.). Han ana binası plân şeması itibariyle Şarapsa Hanı, Peçin Kızıl Han alt katı ve Bafa Gölü Hanı'na yakın benzerlik göstermekle beraber batı dar cepheden açılmış giriş kapısı ve kuzey ve güney taraftan bilahare ilave edilmiş ocaklı odalarla farklılık göstermektedir. Üçgöz Hanı, iki yanında oda sıraları ve ortada kapalı holü ile basit fakat ilginç bir Beylikler Devri han örneği olarak değerlendirilebilir.13

Anadolu'da Beylikler devri'nde kapalı mekanlı ve iki katlı olarak düzenlenmiş tesbit edilebilen iki han örneği vardır.14 Bunlardan birisi Osmanlılar dönemine ait Afyon Döğer Kervansarayı (15. yüzyılın ilk yarısı) ve diğeri Menteşe Beyliği eseri olan Peçin Kızıl Han'dır. (15. yüzyılın ilk çeyreği) Her iki yapının da hemen hemen eş zamanlı olmaları bu tipin ortaya çıkışı açısından önemlidir. Peçin Kızıl Han, dikdörtgen plânlı bir yapı olup kuzey-güney doğrultusunda beşik tonoz örtülü tek sahınlı bir alt kat ve ortadaki düz damlı ve mazgallı ayazlık şeklinde, yanlar kubbe ile örtülü kare plânlı üç bölümlü bir üst kattan ibarettir. Eser, plân şeması itibariyle Beylikler Devri'nde inşâ edilen hanlar arasında önemli bir yer tutmaktadır (15-16. Res.-19-20. Çiz.).

XIV. yüzyılın ortalarında Balat'ta inşâ edilmiş olan I Nolu (Tiyatro Hanı) Han (17. Res.-21. Çiz.) ve II Nolu (Pireli Han) Han, Menteşeoğulları için önemli bir yerleşim merkezinde bulunmaktadır. Osmanlılar zamanında benzer şekilde şehir merkezlerinde yapılan konaklama tesisleri, "kervansaray" yerine "şehir içi hanı veya ticaret hanı" olarak adlandırıldıkları için, bu iki konaklama tesisi de "han" adıyla literatüre geçmiştir.15

Balat hanları plân şemaları itibariyle biribirine oldukça yakın benzerliktedir. Tek katlı olarak doğu-batı istikametinde dikdörtgen bir plân şeması arzeden hanların girişleri uzun kenardan verilmiştir. Hanların her ikisi de ortalarında açık birer avlu ve avluyu çevreleyen boydan boya beşik tonoz örtülü "L" şeklinde ahır ve depolar ile ocaklı olarak mazgal pencerelerden ışık alan ikamete tahsis edilmiş küçük odalar ihtiva etmektedirler. Balat hanları, Beylikler Devri'nin en erken şehir içi hanları olmaları ve Selçuklu ile Osmanlı arasında ticaret hanları için model teşkil etmeleri açısından önemli iki örnek olarak kabul edilebilir. Ayrıca han odalarında ocak ve baca mimârîsinin tespiti de Selçuklu sonrası için Beylikler Devri'nde ortaya çıkmış bir yenilik olarak zikre değer.

Menteşeoğulları mimârî eserleri arasında önemli bir yapı gurubunu hamamlar teşkil etmektedir. Menteşeoğulları'ndan günümüze intikal eden sosyal yapı olarak yedi hamam günümüze kadar gelebilmiştir. Bunlar; Balat'ta bulunan I Nolu Hamam (İbrahim Bey Hamamı) (1337-48), II Nolu Hamam (İlyas Bey-A) ve III Nolu Hamam (İlyas Bey-B) (15. yüzyılın başları) ile Peçin'de bulunan Kale Hamamı (14. yüzyılın ilk yarısı), Ahmed Gâzi Hamamı (14. yüzyılın son çeyreği), Yelli (Kepez) Hamamı (15. yüzyılın başı) ve Konak Hamamı'dır. (15. yüzyılın başları) Menteşeoğullarının yayıldıkları coğrafi alanda inşâ ettikleri hamam yapıları hiç şüphesiz bunlarla sınırlı değildir. Ne var ki günümüze kadar intikal etmiş olup Menteşelilere atfedebildiğimiz hamamlar yeni belgeler ve bulgular ortaya çıkana kadar bunlardan ibarettir. Plân şemalarını tesbit edebildiğimiz Menteşe Beyliği dönemine ait yedi hamamın sıcaklık kısımları, farklı plân özellikleri göstermektedir. Semavi Eyice tarafından sıcaklık plân şemaları esas alınarak yapılan tipolojiye16 kısmen uygun düşmelerine rağmen, küçük boyutlu olup münferid plânlı olanlar da bulunmaktadır. Genel olarak soyunma (camekân), aralık, ılıklık, sıcaklık, külhan ve su deposu bölümlerine yer verilen Menteşe Beyliği hamamları, sınırlı imkânlarla inşâ edilmiş olmaları sebebiyle küçük ebadlı oluşları bir tarafa, Selçuklu geleneklerini devam ettiren ve kendisinden sonraki devirlerde yapılanlar için bir köprü vazifesi gören eserlerdir.

Menteşeoğlu İbrahim Bey tarafından Balat'taki câmii'nin hemen yanı başında bulunan İbrahim Bey Hamamı Hamam'ın soyunmalık kısmı tamamen yıkılmış17 olmakla birlikte dikdörtgen ve kare şekilli aralık ve ılıklık bölümü ve dört eyvanlı köşe hücreli sıcaklık kısmı ile enine dikdörtgen su deposundan müteşekkildir (22. Çiz.). Sıcaklığın orta bölümü, köşe hücreleri ve ılıklık kısmı kubbeyle, diğer kısımların ise beşik tonozlarla örtülü olduğu mevcut bakiyyelerinden anlaşılmaktadır. Anadolu Selçuklu, Beylikler ve Osmanlı dönemine ait benzer şemaya sahip hamamlarda da aynı özelliği görmek mümkündür.

Peçin, Ahmed Gâzi Hamamı ilk örneklerine Anadolu Selçukluları'nda XIII. yüzyılın ikinci yarısında, Konya Sahip Ata Külliyesi'nin Çifte Hamamı'nda rastladığımız üç eyvanlı ve köşe hücreli sıcaklıklı tiptedir. Soyunmalık kısmı Beylikler Devri'ne ait diğer hamamlarda olduğu gibi büyük ölçüde çökmüş olan hamamın, aralık, ılıklık, üç eyvanlı ve iki köşe hücreli sıcaklık ve aynı eksende üç bölümlü bir su deposu ve külhandan müteşekkildir. Ahmed Gâzi Hamamı'nda eyvanlar ve su deposu beşik tonoz, diğer bütün hacimler kubbe ile örtülmüştür (23. Çiz.).

Bu tipin Menteşeoğullarından kalan ikinci önemli eseri Balat İlyas Bey Medresesi'nin kuzeyinde yer alan ve literatüre Büyük Hamam veya İlyas Bey Hamamı olarak geçen18 II Nolu (İlyas Bey Hamamı-A) Hamam'dır. Hamam, doğu cephesinde, ana kütleden güneydeki su dağıtım şebekesi sebebiyle biraz kuzeye kaydırılmış olan kuzey-güney doğrultusunda dikdörtgen şekilli, oldukça büyük tutulmuş ve hemen hemen temel seviyesine kadar yıkılmış olan soyunma mahalli ile,doğu-batı istikametinde aralık, ılıklık, üç eyvanlı ve köşe hücreli sıcaklık ve su haznesi-külhan kısmından müteşekkildir (18. Res-25. Çiz.). Soyunma mahalli alt seviyede kısmen sağlam olarak günümüze ulaşan19 II Nolu (İlyas Bey Hamamı-A) Hamam, diğer hamamların soyunma mahallerinin alt seviye düzenlemesi hakkında az da olsa fikir vermesi açısından önemlidir. Duvar diplerinde, açıklıkların bulunduğu kısımların haricinde oturma sekileri ve orta kısımda zeminde kalan izlerden bir şadırvanın20 yer aldığı anlaşılmaktadır.

Menteşeoğullarına ait bu tip hamamların üçüncüsü, aynı plân şemasını kısmî farklılıklarla muhafaza eden Peçin Yelli (Kepez) Hamam'dır. Eğimli bir arazi üzerinde kurulmuş hamam; soyunma, aralık, ılıklık, üç eyvanlı ve köşe hücreli sıcaklık ve "L" şeklinde su deposu ve külhandan müteşekkil oldukça fakir malzeme ile inşâ edilmiş bir geçiş dönemi eseridir (24. Çiz.). Batı cephede yer alan soyunma mahallinin üst örtüsü tamamen çökmüş olmakla birlikte beden duvarları-giriş kısmı hariç-büyük ölçüde sağlam olarak ulaşabilen yegâne Menteşe Beyliği eseridir. Kuzey cephe duvarında oldukça büyük iki dikdörtgen pencere açıklığı bu dönem soyunma mahalleri için oldukça önemlidir. Selçuklu Devri hamamlarında soyunma mahalleri genellikle yüksek duvarlı olup, duvarların üst kısmındaki küçük mazgal pencereler ve örtülerde yer alan "ışıklık" tabir edilen tepe pencereleri ile aydınlatılmışlardır.21

Peçin'de yer alan ve Konak Hamamı olarak isimlendirdiğimiz yapı genel plân şeması itibariyle S. Eyice'nin yaptığı tipolojide "ortası kubbeli enine sıcaklıklı ve çifte halvetli tip"in22 sıcaklık plân şemasına benzemekle beraber, yapının bu şeması sadece sıcaklık için değil bütünü için geçerlidir (26. Çiz.). Zira, batı cephenin ortasından açılmış bir kapı ile kuzey-güney doğrultusunda boydan boya beşik bir tonozla örtülü, kuzey cephesinde büyük dikdörtgen bir penceresi bulunan enine dikdörtgen bir mekana girilmektedir. Üzerleri kubbeli halvetler bu mekana birer müstakil kapı ile açılmaktadırlar. Halvetlerin doğusunda ise su deposu ve külhan yer almaktadır. Anadolu Türk mimârîsinde bu tip, sadece sıcaklık plân şemalarında yaygın bir uygulama alanı bulmuştur.

Menteşeoğullarının "Ilıklık-Sıcaklık ve Halvet Eş Odalar Halinde Olan Tip"e23 giren tek hamamı Balat'ta II Nolu (İlyas Bey Hamamı-A) Hamamı'nın hemen güneyindeki III Nolu (İlyas Bey Hamamı-B) Hamam'dır. Hamam, doğu-batı doğrultusunda yan yana biri beşik tonoz örtülü dikdörtgen, ikisi kare plânlı ve kubbeli üç hacim ile kuzeyden bitişik su deposu ve külhandan müteşekkil bir yapıdır. Bu şekliyle kadınlar hamamı veya Balat İlyas Bey Medresesi görevlileri veya misafirleri için yapılmış özel bir hamam olarak değerlendirilmiştir.24 Hem aralık hem de soyunma mahalli olarak görülen tepe ışıklıklı ilk bölümün girişi güneyden verilmiştir. Kalan pandantif izlerinden üzerlerinin kubbe ile örtülü olduğu anlaşılan diğer iki halvete batı duvarlarının güney kenarlarından açılmış kapılarla geçilmektedir.

Menteşe Beyliği'nin erken dönemlerine ait olup belli bir tipolojiye dâhil olmayan tek eser Peçin Kalesi'nde bulunan hamamdır. Peçin Kale Hamamı, kuzey-güney doğrultusunda dikdörtgen bir alanda inşâ edilmiş olup üst örtüsü hariç büyük ölçüde sağlam olarak günümüze ulaşmıştır. Hamam, "L" şeklinde bir soyunma mahalli, beşik tonoz örtülü ılıklık veya aralık olarak değerlendirilebilecek bir medhal, kubbeli bir yıkanma hücresi, su deposu ve külhandan müteşekkildir (27. Çiz.). İlk bölümün, duvar kenarlarında yer alan oturma sekilerinden bir soyunma mahalli olduğu açıkça anlaşılmaktadır. Tek yıkanma hücresine sahip hamam, bu şekliyle bir "özel hamam" veya "bey hamamı" olarak kabul edilebilir.

Menteşe Beyliği mimârî eserlerinde kullanılan malzeme, yapı türlerine göre farklılık göstermemektedir. Genellikle devrin hâkim inşâ malzemesi taş, tuğla, mermer ve devşirme malzemedir. Bunların yanı sıra çini, ahşap ve kurşun malzeme de kullanılmıştır. Duvar örgülerinde, taş malzeme yer yer tuğla ve devşirme malzemeyle genellikle karışık olarak kullanılmış olmakla birlikte, bazı yapılar da, XIV. yüzyılın ilk çeyreğinden itibaren Osmanlı mimârîsinde görülmeye başlayan25 almaşık teknikte duvar örgüleri ile karşımıza çıkmaktadır.26 Kemer örgülerinde, kapı ve pencere açıklıklarında çoğunlukla tuğla malzeme kullanılırken daha büyük açıklıklarda ve takviye maksatlı kemerlerde ise taş malzeme tercih edilmiştir. Kubbe örgüleri ise çoğunlukla tuğla malzemelidir.27

Beylikler devrinin bir özelliği olarak yapılarda mermer malzeme kullanımı açısından Balat İlyas Bey Câmii, hem malzeme hem de süsleme bakımından oldukça zengindir. Yapı, içte ve dışta mermer malzeme ile kaplanmış olmasının yanı sıra, tamamen mermerden oldukça sanatkârane yapılmış bir de mihraba sahip bulunmaktadır.

Ahşap malzemeli olarak günümüze ulaşan yegâne Menteşe Beyliği eseri Eski Çine Ahmed Gâzi Câmii'nin minberidir. Genel görünüş ve tezyinat itibariyle Selçuklu geleneklerinin izlerini taşımaktadır. Çini malzemeye ise sadece Balat İlyas Bey Câmii taçkapısı ve pencere alınlıklarında kakma olarak yapılmış süslemelerde rastlamaktayız. Beylikler devrinin bir başka karakteristik özelliği olan kurşun kaplama uygulamasının örnekleri arasında Milâs Ahmed Gâzi Câmii mihrab önü kubbesi ve Balat İlyas Bey Câmii'nin kubbesi görülmektedir.

Menteşeoğulları mimârî eserlerindeki süslemeler, çoğunlukla oyma, kabartma ve kakma teknikte yapılmış poligon ve yıldızlardan oluşan geometrik şekiller, palmet, lotus, şakayık ve rûmîlerden oluşan bitkisel süslemelerle, mukarnas ve hat örneklerinden müteşekkildir. Beylikler devrindeki gelişmelere paralel olarak süsleme de, yapıların türüne göre dışta ve içte ahenkli ve dengeli bir dağılım söz konusudur. Taçkapı, mihrap, kubbe geçişleri, tonoz, kapı ve pencere alınlıkları, süsleme programına dahil edilen unsurlardır. Yapıların iç kısmının süslenmesinde, Selçuklularda olduğu gibi, mihrap süslemenin en yoğun olduğu mekândır. Menteşeoğulları'nın en süslü ve gösterişli yapısı olan Balat İlyas Bey Câmii, iç dekorasyonu ile Selçuklu geleneklerinden uzaklaşan ve dış yapı ile uyumlu, ahenkli bir görünüş sergilemektedir. Menteşe Beyliği yapılarında figürlü süsleme oldukça sınırlıdır. Peçin Ahmed Gâzi Medresesi ana eyvan kemer köşeliklerinde karşılıklı olarak yerleştirilmiş mermer panolara kabartma olarak işlenmiş, kuyrukları ejder başı şeklinde nihayetlenmiş, ön ayakları ile Ahmed Gâzi Bey'in adı yazılı birer bayrak tutan ve profilden verilmiş arslan kabartmalı figüratif süslemeler, minyatür geleneğinin oldukça erken bir zamanda kâğıttan mermere yansıması olarak değerlendirilebilir.

Menteşeoğulları hamam yapılarının ekseriyetinin iç kısımlarında rastlanan, sıva üstüne stampaj tekniğini ile kalıp basma olarak yapılmış sıva süslemeler de önemli yer tutmaktadır. Erken örneklerini İslâm dünyasında Emevi Devri hamam yapılarında ve Selçuklular zamanında da gördüğümüz bu tarz sıva süslemelerin, Beylikler devrindeki gelişmesi bakımından Menteşe hamamları önemli bir belge durumundadır.

Menteşeoğullarına ait eserlerin pek çoğunun inşâ kitâbesi mevcut değildir. Mevcut olanların muhtevalarında, Selçuklu geleneklerinin devam ettiği, ancak bazı kitâbelerde tarihin rakamla verildiği görülmektedir. Bu uygulama bir yenilik olarak karşımıza çıkmaktadır.

Menteşeoğulları Beyliği'nin yaklaşık bir buçuk asırlık ömrü süresince, vücud verdiği gelişmeler sadece mimârî eserlerle sınırlı kalmamaktadır. Anadolu Selçuklu Devleti'nin Moğol tahakkümüne girmesi sonrasında, Türkmen beyliklerinde kısmen uyanan millî düşünce ile, dilde Türkçe kullanımı hususunda hassasiyet gösterildiği görülmektedir. Her ne kadar kaynaklar, sadece meşhur olan Karamanoğlu Mehmed Bey'in her yerde Türkçenin kullanılmasına dair yayınladığı bildirgeyi öncelikle zikrederlerse de, özellikle Aydın, Saruhanoğulları, Germiyanoğulları, Candaroğulları ve Karesioğulları gibi Menteşeoğulları da Türkçeye önem vermiş, Arapça ve Farsçadan Türkçeye tercümeler yaptırarak Türkçeyi ön plânda tutan bir anlayış sergilemişlerdir.28


1 W. M. Ramsay, Karia'ya ait şehirleri şöyle sıralamaktadır: Miletos (Balat), Halikarnasos (Bodrum), Gnidos (Kemikler), Stratonicea (Eskihisar), Amazon (Mazınkale), Alinda (Muğla-Karpuzlu), Alabanda (Araphisar), Antiocheia (?), Aphrodisias (Karacasu-Geyre), Apollonia (?), lasos (Kıyıkışlacık), Erıza (?), Kbyra (?), Bargylia (Varvıl), Mobolla (Muğla) (W. M. Ramsay, Anadolunun Tarihi Coğrafyası (Çev. M. Pektaş), İstanbul, 1960, s. 472).
2 Karia bölgesini feth eden Türk ordularının başında Selçukluların bir uç beyi olan Sahil Beyi Menteşe Bey bulunmaktadır. Moğol istilası sonrasında Anadolu Selçuklu Devleti'nin uçlarda merkezi otoritesinin zayıflaması sonunda, Aydın, Saruhan, Germiyan ve diğer uç beyleri gibi Menteşe Bey de bulunduğu bölgede-Karia'nın hemen tamamı ve Likya'nın bir bölümünde-istiklâlini ilan etmiştir (R. Duran, "Mimari Eserleri, Sikkeleri ve Arşiv Belgeleriyle Menteşeoğulları Tarihine Yeni Bir Bakış", Sanat Yazıları (Prof. Dr. Zafer Bayburtluoğlu Armağanı), Kayseri 2001, s. 221-247.
3 Mükrimin Halil, Düsturname-i Enveri (Medhal), Ankara, 1979, s. 20-21; İ. H. Uzunçarşılı, Anadolu Beylikleri ve Akkoyunlu, Karakoyunlu Devletleri, Ankara, 1988, s. 19; A. Z. Togan, Umumi Türk Tarihine Giriş, Ankara, 1984, s. 342; H. İnalcık, "Osmanlı Devletinin Kuruluşu", İslâm Tarihi ve Medeniyeti, I, İstanbul, 1988, s. 272-279; Franz Taeschner, "1453 Yılına Kadar Osmanlı Türkleri" (Çev. N. Ülker), Tarih İncelemeleri Dergisi, V, İzmir, 1990, s. 285-286.
4 R. Duran, Menteşe Beyliği Mimarisi, (Yayınlanmamış Doktora Tezi), İzmir, 1995, s. 1-405.
5 Datça Hızırşah Câmii, Eski Çine Ahmed Gâzi Câmii, Turgut İlyas Bey Câmii, Balat İlyas Bey Câmii ve Peçin Yelli (Kepez) Câmii.
6 Peçin Orhan Câmii, Balat İbrahim Bey Câmii, Milâs Hacı İlyas Câmii, Milâs Ahmed Gâzi Câmii.
7 XV. yüzyıl sonlarına kadar Balat İlyas Bey Camii'ni hacim olarak aşan tek eser Bulgaristan'da bulunan Eski Zağra Hamza Bey Camii (15. yy. ikinci yarısı)'dir.
8 Evliya Çelebi Seyahatnamesi, Anadolu, Suriye, Hicaz (1671-72) (Sad. Z. Danışman), C. IX, İstanbul 1935, s. 210.
9 E. Çelebi, a.e., IX, s. 201.
10 M. B. Tanman, "Sinan'ın Mimarisi Tekkeler", Mimarbaşı Koca Sinan Yaşadığı Çağ ve Eserleri I, İstanbul, 1988., s. 321.
11 A. Baş, Beylikler Dönemi Hanları, (Yayınlanmamış Doktora Tezi), Konya, 1989, s. 29.
12 Beylikler dönemine ait kapalı mekânlı ve iki katlı ikinci han örneği, hemen hemen eş zamanlı olarak bilinen, Osmanlıların Afyon Döğer Kervansarayı (15. yy. ilk yarısı)'dır. Her iki yapı, bu tipin ortaya çıkışı açısından önemlidir.
13 M. O. Arık, "Peçin Kalesi ve Kenti Örenlerindeki 1982 Yılı Çalışmaları", V. Kazı Sonuçları Toplantısı, İstanbul, 23-27 Mayıs 1983, s. 314.
14 A. Baş, a.e., s. 31.
15 K. Wulzinger-P. Wittek-F. Sarre, Das Islamische Milet, Berlin und Leipzig, 1935, s. 40-41; C. Güran, Türk Hanlarının Gelişimi ve İstanbul Hanları Mimarisi, Ankara, 1978, s. 1, 17; A. Durukan, Balat'ta Türk Devri Yapıları (Yayınlanmamış Doktora Tezi), Ankara, 1982, s. 329.
16 S. Eyice, "İznik'te Büyük Hamam ve Osmanlı Devri Hamamları Hakkında Bir Deneme", Tarih Dergisi, C. I, Sayı: 15, İstanbul, 1960, s. 108-116.
17 A. Kemal Aru, (Türk Hamamları Etüdü, İstanbul, 1949, s. 51-52), soyunma mahallerinin hamamın ana binasına göre daha çabuk yıkıldıklarını, buna da kullanılan malzemenin zayıflığının yol açtığını ileri sürmektedir ki, mevcut örnekler değerlendirildiğinde haklılık payı vardır.
18 Wulzinger-Wittek-Sarre, a.e., s. 43-45.
19 Soyunma mahallinin temelleri ve bir kısım duvarları V. G. M. tarafından 1992 yılında yapılan temizlik ve sondaj çalışmaları sırasında açığa çıkarılmıştır.
20 Şadırvana ait kürevî çanak, 1992 yılında yapılan çalışmalar sonunda hamamın hemen güneyinde yer alan III Nolu (İlyas Bey Hamamı-B) Hamam'ın avlusunda bulunmuştur.
21 Y. Önge, "Eski Türk Hamamlarında Aydınlatma", Vakıflar Dergisi, XII, Ankara, 1978, s. 121-134.
22 S. Eyice, a.m., s. 112-113.
23 Daha çok özel hamamlarda rastlanan bu tipte bütün kısımlar hemen hemen eş büyüklükte, biribirileriyle irtibatlı kubbeli odalar halindedir "S. Eyice, a.m., s. 114".
24 Wulzinger-Wittek-Sarre, a.e., s. 47.
25 A. Batur, "Osmanlı Camilerinde Almaşık Duvar Üzerine", Anadolu Sanatı Araştırmaları, 2, İstanbul, 1970 s. 137.
26 Fethiye Menteşe Bey Türbesi (14. yy. ikinci yarısı), Turgut İlyas Bey Câmii (14. yy. ikinci yarısı).
27 Milâs Ahmed Gâzi Câmii (1378) mihrab önü kubbesinde örgü malzemesi taştır.
28 Zeynep Korkmaz, "Anadolu Yazı Dilinin Tarihî Gelişmesinde Beylikler Devri Türkçesinin Yeri", VIII. Türk Tarih Kongresi, Ankara 11-15 Ekim 1976, Kongreye Sunulan Bildiriler, C. II, Ankara, 1981, s. 583-589.

  
5969 kez okundu

Yorumlar

Henüz yorum yapılmamış. İlk yorumu yapmak için tıklayın