• Anasayfa
  • https://www.facebook.com/tarihtarihcemiyeti/
  • https://twitter.com/ttcemiyeti
Hasankeyf'de Artuklu, Eyyûbî, Akkoyunlu ve Osmanlı Dönemi Mimarî Eserleri / Yrd. Doç. Dr. Hüseyin Yurttaş

Prof. Dr. M. Oluş Arık başkanlığında bir ekip tarafından Hasankeyf'de başlatılan kazı çalışmaları sonucu, bir çok soruya cevap bulunacaktır. İlk iskân edilmeye başlandığı dönemden, günümüze değin çeşitli milletlerin ve devletlerin egemenliğinde kalan Hasankeyf, bugün Batman'a bağlı bir ilçe konumundadır. Belirlenebilen ilk buluntular Urartu Dönemi'ne aittir. Daha erken çağlarda, özellikle mağara sakinleri tarafından iskân edilen yörenin kesin olarak kimliğini tespit etmek mümkün değildir. Kale'nin en üst kesiminde yer alan mezarlar, bu alanın, kutsal bir mekân olarak düşünüldüğünü kanıtlar. Roma ile İran arasında sık sık el değiştiren ve Roma'nın sınır kalelerinden biri olan Hasankeyf'de, bu dönemde bir şatonun yaptırıldığı da kayıtlarda belirtilmektedir. Bizans çağında Hıristiyanlar için yaptırılan kilise ve mağara kiliseler, İslâmi dönemde de varlıklarını sürdürebilmişlerdir. VII. yüzyıldan itibaren Müslümanlarla tanışmaya başlayan yöre, Hamdanoğullarının, Mervanoğullarının Büyük Selçukluların ve nihayet Artukoğullarının hakimiyetine geçmiştir. Artukluların Hısnı Keyfa Kolu'na başkentlik yapan Hasankeyf'de ilk önemli eserlerle yapılaşmaya gidilmiştir. Bunlar arasında, Köprü, Büyük Saray, Güney Burç Saray (?) ve Kale'deki Ulu Cami'nin ilk yapılışını sayabiliriz. Bir buçuk asra yakın ayakta durmayı başarabilen bu kol, yöreye hakim olan Eyyûbîler tarafından tarih sahnesinden silinmiştir. Fakat Hasankeyf bu dönemde de önemini koruyabilmiş, Eyyûbî sultanlarının oturduğu, daha sonra Mısır'daki Eyyûbî Devleti'ne yollandığı bir merkez statüsünde kalabilmiştir. Kısa bir süre Akkoyunluların eline geçen Hasankeyf XVI. yüzyılın ilk çeyreğinde Osmanlı topraklarına katılmıştır. Bugünkü mevcut yapılanmanın ağırlık noktasını Eyyûbî Dönemi eserleri oluşturmaktadır. Bu yıllara ait cami, medrese, türbe gibi yapılar, plân açısından değişik uygulamaların sergilendiği tipik örnekleri oluştururlar.

Artuklu Dönemi

Hasankeyf Kalesi

Yapım yılı-dönemi: Hısnı Keyfa veya Hasankeyf Kalesi'nin ilk iskan tarihini belirleyebilmek mümkün değildir. Urartu Dönemi'ne ait buluntular, yörenin M.O. IX. Yüzyılda yerleşime alan olduğunu göstermektedir. Bu tarihten sonra yöreye egemen her ulusun uğrak yeri olan Hasankeyf; Roma döneminden Osmanlı'ya kadar önemini korumuştur. Kaledeki mevcut eserler Artuklu, Eyyûbî ve daha sonrasına aittir. Kale kapılarından üçüncüsü üzerinde yer alan kitabe Eyyûbî Dönemi, 826 H. (1423 M.) yılını içermektedir. Dicle'nin güney kıyısında, sarp bir kayalık üzerine kurulan Hasankeyf Kalesi doğal bir korumaya sahiptir. Dört taraftan çok dik yamaçlara sahip kaya kütlesine insan eliyle açılmış iki yoldan çıkılır. Bu çıkışlardan en işlek olanı, anıtsal kapılarıyla doğudakidir. Fazla işlek olmayan diğer yol, daha sarp bir patikayla batıdan dar bir geçitle Dicle'ye bağlanır.

Orta kesimi yoğun bir yapılanmaya sahne olan kalenin, güneybatı tarafı, yerleşimin olmadığı, kutsal alan ve mezarlıktır. Sarnıç ve kanallar bu kesimdedir. Yer yer küçüklü, büyüklü burçların ve sur duvarlarının, kalenin korunmasından ziyade içerideki halkın emniyetini sağlamak için yapılmış olması gerekir. Kalenin en manzaralı ve sarp kısmına hükümdar ailesi yerleşmiştir. Kalenin doğu ve güneydoğusundaki vadide mağara iskânı olarak niteleyebileceğimiz çok sayıda ev ve işyeri mevcuttur. Kayalara oyulan evlerde XX. yüzyılın üçüncü çeyreğine kadar yöre halkı oturmuştur. Yaklaşık 2000 kadar evin yer aldığı Kale, dar sokakları, üst üste binmiş evleri, iç içe açılan odaları, kuyuları sarnıçlarıyla tam bir Orta Çağ yerleşim yeri görünümündedir. Evlerin aralarında ibadet yapıları da bulunmaktadır. Evler, genelde ortada bir avluya açılan eyvan şeklinde bir bölümle burayla bağlantılı bir veya iki odadan ibarettir. Konutların çoğu kayaya oyulmuş olup, ön kısımları moloz taş, nadiren kesme taş ile örülüdür. Pek çok evin önünde kuyular bulunur. Hasankeyf Kalesi'nin belki de en önemli ve ilgi çekici bölümü, güney ucuna yakın kesimdeki yüksek tepedir. Yükseltinin zemininde, kayaya oyulmuş iki mezar ve libasyon çukuru dikkat çekicidir. Mezarlar Urartu geleneğini sürdürmesi açısından önemlidir. Kutsal alanın hemen güneyinde kalenin en önemli su tesisi yer alır. 50x8 m. boyutlarındaki dev sarnıç bir kanalla kalenin yerleşim yerine bağlanmıştır.1

Kale Kapıları: Doğu Yol I. Kapı: Kaleye asıl çıkışın kuzeydoğu köşede, birkaç kapının sıralandığı dönemeçli yoldan olduğu görülmektedir. Derenin doğu ve batısında, sağlam taş duvar örgüsü görülmektedir. Bu denli kaliteli ve büyük taş malzeme diğer yapılarda görülmez. I. Kapının, burası olması gerekir. Tarihi kaynakta2 yedi kadar kapısından söz edilen Hasankeyf Kalesi'nin doğu kesiminde dört kapı günümüze ulaşabilmiştir. Doğu Yolu II. Kapı: Kaleye çıkış yolunun ilk dönemecinde yer alan II. Kapı büyük ölçüde tahrip olmuştur. Düzgün kesme taşlarla örülen kapının atkı taşının solunda yer alan aslan figürlü3 taş dikkati çeker. Kapıyı oluşturan malzemenin Kızlar Camisi'nden getirildiği kesindir.

Çünkü adı geçen Cami'nin, aynı özellikte bezekli taşları mevcuttur. Doğu Yolu III. Kapı: Dükkan sıraları önünden yukarı doğru çıkan yolun kuzey yöndeki kıvrımı üzerinde Kale kapıları içerisinde en muhteşemi ile karşılaşırız. Kapının giriş kısmı, atkı taşı ve alınlık süslemesiyle dikkat çeker. Alınlık üzerinde, tek bir satırdan oluşan ve üsten bir silme ile sınırlanan kitabe yer alır. Kapının üst kesiminde, iki göz halinde yağ dökme bacası görülmektedir. Doğu Yolu IV. Kapı: Batı kısmı tamamen yıkılmış olan kapı, kuruluşuyla bir öncekini hatırlatır. Son kale kapısının batı yönünü oluşturan yamaçta sur duvarlarının kalıntıları görülmektedir. Batı yolu: Kaleye çıkışı sağlayan ikinci bir yol Kale'nin batısında yer alır. Giriş, Dicle nehri kenarındaki kayaya oyulan bir yolla başlar.

Kayaya oyulan basamaklı bir tünel iki üç dönemeç sonra bir vadiye ulaşır. Bazen düz, bazen basamaklı yolla kapıya (Sır Kapısı) ulaşır. Kuzey yolu: Kalenin bir üçüncü çıkışı, -buna suya iniş yolu demek daha doğru olur- kuzey kesimdeki sarp yüzde bulunur.4 Doğrudan doğruya kalenin su ihtiyacını karşılamak maksadıyla açılmış bir yoldur. Ozellikle Urartu yerleşim alanlarında görülen bu tür suya ulaşan tünellerin sayısı oldukça kabarıktır. Küçük Saray'ın batısında kaleye ulaşır. Suya inen bir diğer tünel, yine aynı yüzeyin, biraz daha batısında bulunmaktadır.

Hasankeyf Köprüsü (Dicle Köprüsü)

Yapım Yılı-Dönemi: Köprü üzerinde her hangi bir kitabe mevcut değildir. Köprü yakınında bulunup Hasankeyf Belediyesi'nin bahçesine getirilen yazıtlı taşlar ve tarihi kaynaklar ışığında, eseri Artuklu Dönemi'ne ve XII. yüzyılın ikinci yarısının hemen başlarına vermek mümkündür. Köprünün yapımıyla ilgili çeşitli görüşler ileri sürülmüştür. Bu görüşlerin çoğunluğu, Köprünün, Artukoğulları Dönemi'nde yapılmış olduğunda birleşirler.

Ayrılış noktaları yapım yılıdır. Köprü hakkında ilk önemli ve en gerçek bilgiyi veren İbnü'l-Ezrak'tır. Eserinde,5 (549 H. 1154 M.) yılında Batman (Sadidma) suyu üzerindeki Malabadi (Akraman) köprüsü onarıldığını,6 aynı yıl yaptırılmış olması gereken Hısn-ı Keyfa'daki köprünün Fahreddin Karaarslan'ın eseri olduğunu belirtmektedir.

Hısn-ı Keyfa köprüsü 1164 yılında sel ve zelzeleden zarar gördüğünden onarılmıştır.7 Yakut (vef: 626 H.(1228 M.) eserinde8 Hısn Keyfa'yı anlatırken Amid ile Cizre arasında gördüğü köprünün bir benzerini diğer memleketlerde görmediğini belirttikten sonra, köprünün tek kemerli olduğunu ve yanlarında daha küçük kemerlerin bulunduğunu söyler. İbn-i Şeddad'ın anlattıkları da ilgi çekicidir.9

Dicle üzerindeki köprünün, XII. yüzyılda Artukluların gururu olduğunu, XIV. yüzyıl başında kullanılmaz hale geldiği, XIV. yüzyılda onarıldığını belirten Viyana Croniyi (Hısn-ı Keyfa Vakiynamesi yazarı) yine aynı yüzyılda Hısn-ı Keyfa'da büyük bir imar faaliyetinin olduğunu belirtir.10 İbn-i Havkal,11 Sefiyüddin,12 1837 'de bu civardan geçen Moltke,13 Ritter,.14 Taylor,15 Conte de Cholet,16 Sandrezki,17 Hasankeyf'deki en dikkat çekici yapının, yıkıntı halinde de olsa Köprü olduğu sonucuna varmakta ve Köprü hakkında bilgi vermektedirler. Lehmann-Haupt,18 S.Guyer,19 Türk seyyahlarından Ali Bey,20 yine Köprü ile ilgili bilgi verirler. Köprü ile ilgili en detaylı inceleme A.Gabriel tarafından yapılmıştır.21 Nuri Akkurt,22 ve Cevdet Çulpan,23 Gülgün Tunç,24 Ara Altun25 eserin Artuklulara ait olduğunu belirtirler. Fügen İlter, İbn'ül-Ezrak'ın verdiği bilgileri kabul eder.26 Bütün bu bilgiler ışığında Köprünün bugünkü haliyle Artukoğulları'ndan Fahreddin Karaarslan tarafından 1155­60 yılları civarında yaptırıldığı, 1161'de hasar görüp onarıldığını, ikinci büyük onarımın Eyyûbîler Dönemi'nde yapıldığını belirleyebilmekteyiz.27 Diyarbakır-Eğil yolu üzerinde yer alan Deve Geçidi Suyu Köprüsü kitabesinin28 karakteriyle, bulunan kitabe parçaları büyük bir benzerlik gösterir. Yazı metninde geçen ifadelerin benzeri; Hasankeyf Artuklu Hükümdarı Fahreddin Karaarslan tarafından yaptırılan Harput Ulu Camii'ndeki kitabesinde29 yer alır. Köprünün Mimarı belli değildir.

Eserin tanımı: Dicle nehri üzerindeki köprü, beş ayak tarafından taşınan dört kemer gözünden meydana gelmiştir. Kemerler, doğudan batıya 22, 40, 22, 15 m.'lik genişliktedirler. Dicle üzerindeki bu abidevi köprü, şu andaki kalıntılarıyla bile devasalığının hayret verici görüntüsünü sergiler. Yaklaşık 200 m.'yi aşan boyuyla, asırlarca Dicle'nin sessiz, fakat sessiz olduğu kadar engel tanımayan sularına rağmen, kısmen de olsa ayakta kalabilmiştir. Şimdiki su seviyesinin yaklaşık 6-7 m. altında kalan zeminin kayalık oluşu köprü ayaklarının dayanıklılığını artırmaktadır. Doğudaki kemerin batı kesimi yıkılmış durumdadır. Köprünün doğudan ikinci ayağı yaklaşık 16 m.'lik genişliğiyle büyük bir kütle oluşturur.

Doğu ve batısına uzanan kemerlerin yıkılmış olması, bağlantıların sağlanmasında zorluk çıkarır. Ayağın güneyindeki sel yaran büyük bir mahmuz şeklindedir. Figürlü süslemelerin birkaçı buradadır. Köprü ayağında, selyaran ve topuk üzerindeki pilonlarda meydana getirilen boşluklar, hem mekan kazanmak, hem de ağırlığı, hafifletmek gayesine yöneliktir. Üst örtüsünde kullanılan tuğla malzeme, köprünün yapım evreleriyle ilişkin görüşlere de açıklık getirecek niteliktedir.

Hasankeyf Köprüsü'nün üçüncü ayağı, batı yakasına yakın olan su içindeki ikinci büyük ayaktır. Bir önceki ayakla aynı ölçülere sahiptir. Fakat batı yönünün kaplaması tamamen döküldüğü gibi, dolgu malzemesi büyük ölçüde tahrip olmuştur. Sel yaranın doğu tarafı üzerinde yer alan dayanma kemeri daha geç tarihli onarımlara aittir. Ayaklardan dördüncüsü nerdeyse tamamen yok olmuştur. Sel yaranın bir bölümüyle, son ayağa bağlantısını sağlayan kemerin tabliyesi ayaktadır. Dördüncü ayakla beşinci ve son ayak arasındaki kemer, önemli bir ip ucunu işaret eder. Kemerin kavsi belirli bir yüksekliğe kadar (yaklaşık 6 m.) kesme taş malzeme ile devam eder. Bu yükseltiden sonra malzeme tuğlaya dönüşür. Fakat tuğla da, her iki yüzeyde sadece kemer ağzındaki belirli bir kesimde kullanılmıştır.

Geri kalan kemer malzemesi karışık biçimdeki taştır. Tuğla bölümü de Artuklu Dönemi'ne aittir. Kemerin batı yüzünün, ayakla birleştiği noktada; diğer ayaklarda da gördüğümüz eğimli taş sıralarının tuğla malzemeyle organik bir bağlantıya girmiştir. Kemer yüzeyinde görüldüğü söylenen30 sırlı malzemenin de Artuklular Dönemi'nde kullanıldığı (Diyarbakır yöresi) bilinmektedir.

Figürlü Süsleme: Yapı için önemli bir özellik de figürlü bezemeye yer verilmiş olmasıdır. A. Gabriel, tamamının on iki tane olduğunu belirttiği figürlerden üçü doğudaki büyük ayağın sel yaranı üzerindedir. Sel yaranın doğu kenarında üsten ilk düz satıh üzerinde iki insan figürü yer alır. Sağdaki ilk figür ayakta ve cepheden verilmiştir. Sel yaranın doğu yüzünde yer alan figür pek seçilememektedir. Batıdaki büyük ayağın sel yaranı üzerinde de yine bir insan figürü bulunmaktadır. Figürlerin geri kalanları yıkıntıların içinde olmalıdır. Kaplama malzemesi üzerinde yer alan usta monogramları, Kale'deki Büyük Saray'da görülen usta monogramlarıyla benzerlik göstermektedir.

Büyük Saray

Yapım Yılı-Dönemi: Büyük Sarayın yapım yılını veya dönemini belirleyebilecek bir kitabe mevcut değildir. Malzeme ve teknik açıdan Köprü ile kurulan benzerlik, Sarayın yaptırıcısı olarak Artuklu Sultanı Fahreddin Karaarslan'ı (1144-1167 M.) öne çıkarmaktadır. Roma Dönemi'nde, Kalede'ki Şatodan bahsedilmesine karşın,31 günümüze ulaşan kalıntılarla bu durumu kanıtlamak mümkün değildir. Bu nedenle bugünkü Sarayın bulunduğu alanda Roma Dönemi'ne ait bir saray yapısının varlığından söz edebiliriz. Ancak mevcut yapı kalıntısındaki malzeme ve taşlar üzerindeki usta monogramları Hasankeyf köprüsü ile benzerlik gösterdiğinden Sarayı, Artuklu Dönemi eseri olarak nitelemek doğru olacaktır. Artuklu egemenliğindeki pek çok yerde saray ve köşkten bahsedilmesi,32 başkentlik yapmış bir yerleşim yeri için "Saray" yapısını kaçınılmaz kılacaktır. Ayrıca Artuklu Sultanı Kutbeddin II. Sökmen'in 597 H. (1200 M.) yılında Sarayın üstünden düşerek öldüğünün belirtilmesi,33 Sarayın Artuklu Dönemi'nde varolduğunu ortaya koyar. Sarayı yapan konusunda bilgi yoktur. Yapının tanımı: Hasankeyf Kelesi'nin kuzeyinde yer alan yapı kalıntıları, Büyük Saraya aittir. Dicle nehrinin güney kıyısındaki sarp yamacın hemen üstünde bulunan Sarayın kuzey cephesi nispeten ayaktadır. Yapının oturduğu alan eğimli bir arazidir. Ön cephe istinat kuleleriyle kuvvetlendirilmiştir. Bugün ayakta kalan kalıntılar Sarayın bodrum katını oluşturmaktadır. Sağır, kalın duvarlar, uzun ve dar koridorlar, üst kat veya katların taşınabilmesi içindir.

Taşıntıları dışta bırakılırsa kare bir alana kurulmuştur. Alt kat girişi, Saray'ın merkezini oluşturan ve kuzey-güney doğrultusunda uzanan büyükçe bir dikdörtgen salona açılır. Bu alandan sonra değişik boyutlarda ve doğu-batı doğrultusunda uzanan 7 oda ve dehliz bulunmaktadır. Saray'ın kuzey yönü özenli bir işçiliğe sahiptir. Düzgün kesme taş malzeme yer yer erimiş ve dökülmüştür. Kuzey yüzde sıralanan altı destek kulesinin, profilli bir silme ile hareketlendirildiği kalan izlerden anlaşılmaktadır. Üst kattan hiçbir bölüm günümüze ulaşamamıştır. Sarayın kuzey doğusundaki ilk iki bölümü tamamen toprak altında kalmıştır. Sarayda bir kütüphanenin varlığından söz edilebilir.34 Kule: Kuzey cephe de yer alan girişin, doğusundaki istinat kulesinin hemen karşısında, anıtsal bağımsız bir kule bulunmaktadır. Hangi maksatla inşa edildiğini belirlemek mümkün değildir. Her kenarı 2.30 m. uzunluktaki kare planlı kule, yaklaşık 9.00 m.'ye kadar kesme taşla örülüdür.

Bu yükseltiden sonrası moloz taşla, fakat düzenli bir örgüye sahiptir. Zeminden itibaren hiçbir çıkışı olmayan kulenin üst kesimi yıkılmıştır. Kalenin en görkemli yerinde oluşu ve hemen dikkat çekici nedeniyle "anıt kulesi" olabileceği gibi; Saray'ın üstünde olduğu belirtilen Saray Camisi'nin minaresi de olabilir.

Kalenin güney kesiminde Güney Burç Sarayı (?) olarak adlandırdığımız ve inşai özelliklerinden dolayı Artuklu Dönemi'ne verebileceğimiz bir kalıntı mevcuttur.

Darphane Binası

Yapım Yılı-Dönemi: Tepe üzerinde, Darphane yapısıyla ilgili kalıntılar yoktur. Ancak ele geçen sikkelerle Artuklu Dönemi'nden itibaren Hasankeyf'de para basıldığı belirlenebilmektedir. Bu nedenle ilk yapımın Artuklu Dönemi'nde gerçekleştirilmesi gerekir.

Tanım: Artuklu, Eyyûbî ve Osmanlı döneminde para basılan yer olarak sikkelerde anılan Hasankeyf'in bu tabii korunaklı tepesi, Darphane olarak kullanılmıştır.35 Tepede büyük kesme blok taşlar ve moloz taş duvarlar dikkati çeker. Anadolu'daki darphaneler arasında Hısn Keyfa, Hızan, İnegöl, Kars, Kastamonu, Mardin.... gibi merkezler de bulunmaktadır.36 Osmanlı Dönemi'nde Yavuz Sultan Selim, Kanuni Sultan Süleyman ve III. Murad'ın Hısn-Keyfa'da basılmış paraları mevcuttur.37

Eyyûbî Dönemi

Ulu Cami

Yapım Yılı-Dönemi: İlk yapının Artuklu döneminde gerçekleştirildiği kuvvetle muhtemeldir. XII. yüzyılın ortalarına tarihlenebilir. Giriş eyvanında ve minarede bulunan kitabelerin tarihleri farklıdır. Minarede bulunan kitabeyi 727 H. (1327),38 eyvandaki kitabe ise 796 H. (1394) yılını vermektedir. Artuklu karakterindeki minarenin Eyyûbî Dönemi'nde, 1327 tarihinde onarılıp tezyin edildiği, 1394 yılında ise yapının bir büyük onarım daha geçirdiği anlaşılmaktadır. Yaptıran: Camiyi ilk yaptıran kişiyi belirlemek mümkün değildir. Yazıtın son satırındaki 796

H. (1394) tarihi nedeniyle yapıyı onartan kişinin, Hasankeyf Eyyûbîlerinin Sultanı; El-Melik el-Adil Ebu'l Mefahir (Fahrüddin) Süleyman olması gerekir. Yapan: Minare kaidesinin kuzey kenarında, Eyyûbî Dönemi onarımları ve bezemeleri arasında; Farablı Osman Usta'nın adı geçmektedir. Yapının Tanımı: Dikdörtgen avlunun güneyindeki harim, mihraba paralel tek bir sahından oluşur. Avlunun iki girişi bulunur. Doğudaki asıl girişin altındaki geçit, avlunun altında yer alan sarnıca yol verir. Geniş avlu plaka taş döşelidir. Giriş eyvanı önünde bulunan dikdörtgen havuz, sarnıçtan su çıkarmak için yapılmıştır. Eyvan niteliğindeki giriş, yuvarlak basık kemerle başlar. Caminin mihrap önü bölümü üç yana açıklığı olan, kubbeli, kare bir mekândır.

Girişten geçildikten sonra sekizgen kasnaklı, tromplara oturan ve sekiz dilimli kubbenin altına varılır. Üst örtünün tümünde, yöresel bir uygulama olan küpler kullanılmıştır. Güney duvarındaki mihrap, tamamen kesme taşla örülüdür ve oldukça sağlamdır. Sahnın, tonoz başlangıcı seviyesinde, beden duvarlarını içten bütünüyle dolaştığı anlaşılan uzun bir yazı kuşağı bulunmaktadır. Mihrap: Dikdörtgen bir çerçeve içerisindeki taş mihrap, güney duvarındaki sivri kemerin içine yerleştirilmiştir.39

Ana niş bu çerçevelerin içinde ve iç içe iki niş halindedir. Silindirik köşe sütuncelerini birbirine ulayan sivri kemerli dış nişin sütünce başlıkları mukarnaslıdır. Dilimli kemer içindeki ikinci niş beş sıra mukarnas yaşmaklıdır. Minare: Harime girişi sağlayan eyvanın batısında yer alır. Caminin beden duvarını aşan bir yükseklikteki kaide, kare planlıdır. Moloz taş malzeme ile inşa edilmiştir. Kaideyi, dam seviyesinde bir bordür dolanır. Bordürden sadece kuzey yüzdeki yazı kuşağı kalmıştır. Yine bu yöndeki alçı bezemeli pano, kaidenin son bölümünü oluşturur. Gövde yukarıya doğru daralan kesik bir koni görünümündedir ve kısa bir bölümünden sonrası yıkıktır. Kalın bir sıva tabakası altındaki gövde tuğla malzemelidir. Tuğla aralarında sırlı tuğla malzemeye de yer verilmiş olması önemli bir yanıdır. Minber: Hasankeyf Ulu Camii minberi küçük boyutlu ve ahşap malzemelidir. Kapı kanatları, aynalıkları ve taht altındaki geometrik motifler kündekari tekniğinde yapılmıştır. Minber, ayet kitabeleri yanı sıra; kapı kanatlarında ustasının ve yapım yılının verilişi açısından önemlidir. Kadı es-Said oğlu Muhammed eş-Şafii tarafından 798 H./1396 M. Tarihinde yapılmıştır. Günümüze, aynalıkları ve kapı kanatlarıyla kalabilen minber, Mardin Müzesi'ndedir.

Koç Camii

Yapım yılı-dönemi: Koç Camii, avlu çevresi ve ek yapı gruplarıyla birlikte bir kompleksi veya külliyeyi oluşturmaktadır. Eyyûbî mimari geleneğini sürdüren ve kitabesi bulunmayan yapı, plan ve süsleme özellikleri nedeniyle XIV. yüzyılın ortalarına verilebilir.40 Yapının yaptırıcısı ve ustaları hakkında bilgi sahibi değiliz. Yapının tanımı: Büyük bir alan üzerine kurulan yapının cami kısmı, mihraba paralel tek bir sahından oluşur. Avlusu ve avlu çevresindeki mekanlar simetriğe yakın bir plan düzenlemesine sahiptir.41

Moloz taş malzemeli yapı bugün çok harap durumundadır. Avlu çevresi tamamen yıkılıp, zeminle bir olduğu için, çevredeki mekanlar hakkında kesin bir şey söylemek imkansızdır. Kubbeli mihrap önü bölümü, doğu ve batıya geniş birer kemerle açılır. Duvarların orta kesiminde yer alan bordür şimdiki haliyle boştur. Eyvan taban duvarında açılan girişin kavsara ve üst bölümü alçı bezemesiyle önemlidir. Kubbeli mekânın güney duvarında alçı bezemeli mihrap nişi yer alır. Bu mekanın doğusunda kalan kısım ise tamamen yıkıktır.

Giriş: Giriş genişçe bir bordürle çevrilmiş olup, üst kısmında taç diyebileceğimiz alçı bir panoyla nihayet bulur. Kavsarası yarım kubbe örtüye sahiptir. Yuvarlak, düz ve içbükey silmelerle çerçevelenen kavsara yekparedir. Kavsaranın içi, ortadaki bir eksenin iki tarafına simetrik olarak yerleştirilen kıvrık dallardan oluşur. Kavsara üstü ve köşelikleri oldukça plastik bir şekilde işlenen kıvrık dal, rumi ve palmet motifleriyle doldurulmuştur. Bu silmenin dışında ana bordürü oluşturan bitkisel bezemeli kûfi yazı kuşağı içten ve dıştan iki dar bitkisel bezemeli kuşakla çerçevelenmiştir.

Mihrap: Silindirik bir niş şeklindeki mihrap, alçı süslemesiyle önemlidir. Niş, sivri kemerli küresel bir yaşmağa sahiptir. Mihrap kemerinin dış yüzü, eğimli bir yüzeyle bitkisel bezemelidir. Rumilerin oluşturduğu ana motif, yine kıvrık dallarla birbirine bağlıdır. Koç Camii'nin doğusunda, bazı yapı kalıntıları bulunmaktadır. Cami çevresinde Prof. Dr. M. Oluş Arık tarafından kazı çalışmaları yapılmaktadır.

Sultan Süleyman Camii ve Medresesi

Yapım Yılı-Dönemi: Kompleksin en erken tarihli kitabesi, avlu girişi üzerinde yer alan kitabeden Cami, medrese ve türbelerin Eyyûbî sultanı Şehabeddin Gazi b. Muhammed tarafından 752 (1351 M.) yılında yenilendiği anlaşılmaktadır. Bu nedenle ilk yapımın 1351 M. yılından önce olması gerekir. Minarede 809 H. (1406-1407 M.) tarihli kitabede Gazi b. Muhammed adı geçmektedir. Fakat kitabe sonundaki tarih, 1378-1437 yılları arasında hüküm süren Sultan el-Adil Süleyman'ın saltanat yılları içindedir. Bu nedenle, Er-Rızk Camii'nin de banisi olan Sultan Süleyman'ın, bu minareyi yaptırdığı, fakat babasının camiyi yenilemesi nedeniyle onun adını yazdırdığı şeklinde yorumlanabilir. Doğu cephedeki çeşmenin de Süleyman b. Gazi tarafından 818 (1416 M.) yılında yaptırıldığı anlaşılmaktadır. Bir diğer tarih ve isimlerin zikredildiği kitabe, minare kaidesinin güney yüzünde yer alır. Tamamı çözülemeyen kitabenin büyük kısmı ayet ve hadislerden oluşmaktadır. Üçüncü satırda bulunan Ahmed b. Muhammed b. Halil b. Süleyman şeceresinden, yazının 859 (1455 M.) tarihinde II. Ahmed tarafından, okuyucuya nasihat vermek gayesiyle yazdırıldığı anlaşılmaktadır. Yapı tüm evleriyle Eyyûbî Dönemi'ne aittir. Yapının mimar ve ustaları hakkında bilgi yoktur.

Yapının tanımı: Genişçe bir kare alan üzerindeki kompleks, güneyde yan yana iki bölümden oluşan cami; batıda üç eyvanı, kapalı avlusu ve çeşitli büyüklükteki hücreleriyle medrese; avlunun güneyinde ve güneybatısındaki türbelerden oluşur. Doğu cephenin kuzey ucunda minare ve avlu taçkapısıyla, cephenin ortasında çeşme yer alır. Caminin kareye yakın avlusuna, kuzey doğu köşedeki taçkapıyla girilir. Harim kısmına genişçe bir eyvanla ulaşılır. Güneydeki mihrabıyla ilk bakışta tek bir bölümden oluşan harimin batısında kare bir alan daha bulunmaktadır. Tromplarla geçilen bir kubbenin örttüğü bu mekan, sivri kemerli geniş bir açıklıkla, değişik boyut ve genişlikteki üç eyvanlı medresenin güney eyvanıyla bağlantılıdır. Taçkapı: Eyvan türü taçkapılar grubundaki giriş, bezemesi ve orantılı ölçüleriyle dikkat çeker. Kesme blok taşlardan oluşan kapıyı en dışta düz bir kaval silme çerçeveler. Bunun içinde tek sıradan oluşan mukarnas dizisi yer alır. Ana bordür geometrik bezemelidir. Çeşme: Doğu cephede, kitabesinde "Kastel" (Çeşme) olarak belirtilen, kesme taş malzemeli bir su yapısı yer alır.

Mukarnas kavsaralı taşkapılar görünümündeki çeşme, değişik bezemelere sahip mukarnas yuvaları ve kavsara tepeliği ile dikkati çeker. Çeşmenin orta kesiminde bir pencere yer almaktadır. Avlu: Kare bir alan kaplayan avludaki havuz ve revak sırasından geriye bir şey kalmamıştır. Avlunun kuzeyini oluşturan revak sırasının, minareye bağlandığı yerdeki tonoz izleri belirlenebilmektedir.42 Türbe olarak kullanılan bölümün içerisinde ahşap sanduka parçaları ile, bazı mezar taşları mevcuttur. Kaburgaların ve tonozların moloz taşla yapılmış olması dikkat çekicidir. Cami-Harim: Doğu-batı doğrultusunda uzanan ibadet alanı, batısındaki kare alanla birlikte iki bölümden oluşur. Doğudaki dikdörtgen alan, doğu-batı doğrultusunda sivri beşik tonozla örtülüdür. Tonoz başlangıcı hizasında, yapıyı içten dolanan bir kuşağın varlığı, kalan izlerden anlaşılmaktadır. Mihrap: Güney duvarının ortasında, kesme taş malzemeli ve iç içe iki nişden oluşan mihrap,43 fazlaca bir özellik göstermeyen sade bir yapıya sahiptir. Mihrabın çevresini geometrik bordür çevreler. Kemer yüzü, bugün artık okunamayacak durumda olan bir yazı kuşağıyla bezelidir. Mukarnaslar bitkisel bezemeye sahiptir.

Minare: Kompleksin kuzeydoğu köşesinde kare bir kaide üzerinde yükselir. Pandantif benzeri pahlarıyla pabuç ve gövde, şerefe altına kadar sağlamdır. Tamamen kesme taş malzeme ile inşa edilen minarenin kaidesiyle, dört ana bölümde ele alınan gövdesi üzerinde çeşitli bezemeler görülür. Er-Rızk Camisi minaresi dikkate alınırsa, Sultan Süleyman Camisi minaresinin yıkık olan şerefe, petek ve külah kısımları için de benzeri bir uygulama düşünülebilir. Minare kaidesinin doğu yönünde yapım kitabesi yer alır. Gövdenin birinci bölümünde 4 ana yönde, vitraylı pencereleri hatırlatır tarzda bitkisel bezemeli panolar görülür. İkinci bölüm palmetlerin yan yana dizilişi ile meydana getirilmiş bir kuşakla başlar. Bu bölümde sivri kemerli kaval silmeler 6 sağır kemerciği oluşturur. Üçüncü bölümde her biri ayrı bir geometrik bezemeye sahip 8 adet niş bulunur. Dördüncü bölümünü düşey doğrultuda küçük piramitlerin sıralandığı bir bezeme meydana getirir. Minarenin şerefe altı mukarnas dolguludur. Medrese bölümü: Yapı topluluğunun batı kesimini oluşturan ve medrese olarak nitelendirdiğimiz bölüme, avlunun güneybatı köşesindeki kesme taş malzeme ile örülü mukarnas kavsaralı taçkapıyla girilir. Giriş eyvanından, kapalı avluya geçilir. Son derece başarılı ve Anadolu'da bir benzeri bulunmayan alçı bezemeli, mukarnas dolgulu kubbe, göz alıcı bir güzelliğe sahiptir. Her yöndeki kemer köşelikleri, ikişerli gruplar halinde ayrı ayrı bezemelere sahiptir. Alçıdan olan bitkisel bezemenin temel unsurunu rûmi motifleri oluşturur. Pencerelerin üstünde yine alçı ile kabartma olarak bir yazı kuşağı kubbe eteğini dolanır. Her köşe adeta küçük bir kubbecik oluşturacak şekilde üç yönden desteklenerek yukarıya çekilmiş, böylece bu geniş alanın aşılmasında, geçiş sistemleri olmaması nedeniyle meydana gelebilecek aksaklık giderilmiştir. Kendi işinde de oylumlanan mukarnas yuvaları, kubbe kilit taşına doğru daralarak ortada 16 kollu yıldızla birlikte 16 dilimden oluşan kubbeciği meydana getirir. Medresenin Mihrabı: Ana eyvanın duvarında, mukarnaslı bir çevre kuşağı içine alınan kesme taş malzemeli iç içe iki nişden oluşan mihrap,44 caminin mihrabıyla bir benzerlik gösterir.

Küçük Cami (Seyyid İbrahümü'l Kevkebi Camii) ve Medresesi

Yapım yılı-dönemi: Bugün mevcut olmayan kitabedeki Sultan Süleyman ismine dayanarak, O'nun saltanat yılları olan 1378-1432 yılları arasında yaptırılmıştır. Yapının tanımı: Cami, doğu-batı doğrultusunda uzanan tek sahından meydana gelir. Dikdörtgen ibadet alanı tonozla örtülüdür. Önündeki üç gözlü son cemaat yeri küçük bir avluya açılır. Avlusuyla birlikte kareye yakın bir alan kaplayan Caminin kuzey kesimindeki çeşmeli teras bölümü tamamen yıkılmıştır. 1932 deki A. Gabriel'in araştırmasında:45 "Doğuda yer alan bir kapı ile ön avlu bölümüne geçildiği görülür. Avlunun güney duvarında bulunan iki açıklıktan doğudaki kapı, batıdaki penceredir. İkisinin ortasında, üzerinde Eyyûbîlerden Gazi oğlu Sultan Süleyman'ın da adının geçtiği kitabeli bir çeşme yer alır. Çeşme nişinin, güneydeki asıl avluya açılan bir de penceresi bulunmaktadır." şeklinde belirtmektedir. Sayılan bu öğelerin hiç biri bugün mevcut değildir.

Bahsedilen kitabe bulunamamıştır. Hasankeyf'deki camiler ve diğer yapılar içinde, inşasında tamamen (tonozlar hariç) kesme taş malzeme kullanılan tek yapı olması dolayısıyla önemlidir. Mihrap: Caminin mihrabı iç içe iki nişten oluşur. Dıştan bezemesiz kalın ve düz bir silme ile çevrili mihrap nişlerinden dıştakinin köşelerinde, bezemeli başlıklarıyla sütünceler yer alır. İçteki niş sivri kemerli, küresel bir yaşmağa sahiptir. Medrese: Hasankeyf'in aşağı yerleşim alanının güneyinde, eğimli bir arazi üzerinde yer alır. Küçük Cami'nin de güneyinde bulunan medrese harabesi, konum itibariyle külliyenin en yüksek kesimindedir. Büyük ölçüde haraptır. Kuzeyinde dikdörtgen bir avlu, ortada bir havuz kalıntısı belirlenmektedir. Avlunun güneyindeki medrese odaları doğu-batı doğrultusunda yan yana sıralanır. Kapı ve pencerelerin yan dikme ve atkı taşlarında kesme taş malzemenin kullanıldığı medresenin, Hasankeyf'in önemli yapılarından birini oluşturduğu kuşkusuzdur.

Er-Rızk Camii ve Medresesi (Camiü'r-Rızk)

Yapım Yılı-Dönemi: Avlu giriş kapısı üzerinde yer alan kitabeye göre. Eyyûbî Sultanı I. Süleyman tarafından 811 H. (1409 M). tarihinde yaptırılmıştır. Giriş eyvanının doğu duvarında, yer alan iki satırlık kitabeye göre Muhammed ve kardeşi Ömer yapı ustaları olarak görülmektedir. Yine aynı duvarda bulunan diğer bir kitabede yapıya su getiren ustanın İzzeddin oğlu, Hüseyin oğlu Ali'nin olduğunu belirleyebiliyoruz. Yapının tanımı: Avlu ve harim bölümleri büyük ölçüde tahrip olan cami, "yan mekanlı" plan tipindedir. Avlu, harime göre büyüktür. Mihrap eksenindeki mukarnas kavsaralı taçkapı ve minare, yapının anıtsal ve orijinal öğeleridir. Avluda yer alan revak sıralarından kuzeydeki hariç, hiç bir iz kalmamıştır. 1953'teki onarımda kuzey revakı önü, duvarla kapatılarak, ibadet yeri olarak kullanılmaktadır. Girişin doğusunda, kesme taş malzeme ile yapılan odaların duvarlarında ocak ve nişler görülmektedir. Her iki hücre tromplar üzerine oturan, kesme taş ile örülü elips kubbelerle örtülüdür. Bu cephedeki hücreler, medrese olarak kullanılmış olmalıdır. Batıdaki revakın, harimin kuzey duvarına birleştiği noktada, ortada ışınvari yerleştirilen taşlarla örülü yaşmağıyla yarı daire kesitli bir mihrap nişi bulunmaktadır.

Batıdan itibaren ilk kapı, avlu ana girişinde olduğu gibi mukarnas kavsaralıdır. Orta kapı istiridye biçimli yarım çapraz tonoza benzer bir kavsaraya sahiptir. Kavrasa kemer yüzü bezemelidir. Bu üç kapının açıldığı asıl ibadet alanı bugün tamamen yıkılmıştır. Taçkapı: Caminin kuzey cephesinin ortasında yer alan avlu taçkapısı mukarnas kavsaralıdır. Taçkapının dış yüzlerinde alışılagelmiş geometrik, bitkisel veya mukarnaslı bordürler görülmemektedir. Bezeme, taçkapının iç üç yanında yoğunluk kazanmıştır. Düz lentolu girişin üzerinde, dalgalı çubukların kesişmesiyle oluşturulan kartuşlar, girift ve geniş bir pano meydana getirir.

Kartuşlarda Hz. Allah'ın 99 ismi yazılıdır. İsimliğin üzerinde palmet, rumi ve kıvrık dalların oluşturduğu bitkisel dar bordür, pano boyunca ve sadece giriş cephesinde yer alır. Minare: Caminin kuzeydoğu köşesinde yer alır. Yüksek kare kaide ve prizmatik üçgenlerden oluşan pabuçlukla gövdenin alt bölümünü meydana getiren sekizgen kısma geçilir. Silindirik gövde, üç ana bölüme ayrılmıştır ve her bölüm değişik bezemeye sahiptir. Taşıntısı az şerefesi ile kısa tutulan petek bölümü, dilimli kubbe külahıyla son bulur.

Er-Rızk Camisi'nin günümüze en sağlam şekliyle ulaşabilen kısımdır. Minarenin özelliklerinden biri, şerefeye iki ayrı yolla çıkılmış olmasıdır. Kaidenin kuzey yüzünde, renkli taş kakmalı geometrik bir pano yer almaktadır. Alt bölümde 4 ana yönde bezemeli birer damla motifi yer alır. İkinci bölümde kaval silmelerin oluşturduğu sağır kemerler dizisi görülmektedir. Her kemerin içinde yuvarlak ve üzerleri geometrik bezemelerle süslenmiş panolar bulunur. Gövdenin üçüncü bölümü iki ayrı bezeme kuşağından oluşur.

Peteğin sekiz yüzü fazla derin olmayan sivri kemerli sağır kemerciklerle tezyin edilmiştir. Dört ana yönde dikdörtgen pencere açıklıklarına yer verilmiştir. Hasankeyf minareleri, yöre minarelerine kaynaklık etmesi açısından önemlidir.46

Eyyûbî Dönemi'nden kalan fakat günümüzde mevcut olmayan Mardinliler Camii, Yani Camii de belirtmek gerekir.

Kızlar Camii

Yapım Yılı-Dönemi: Yapı üzerinde tarihini belirleyebileceğimiz hiçbir kitabe yoktur. Bezemesi ve planıyla önemli olan eser, özellikleri dikkate alınarak XIV. yüzyıl sonu ile XV. yüzyıl başlarından olmalıdır. Yapıyı yaptıran belli değildir. Fakat kullanılan malzeme ve süslemesi göz önünde bulundurulduğunda, Eyyûbî Sultanı I. Süleyman tarafından (1378-1432) yaptırılmış olabilir. Mardin'deki Sultan İsa Medresesi'nin bezemeleriyle büyük bir benzerlik göstermektedir. Aynı ekip, Kızlar Camisi'nde de çalışmış olmalı. Yapının tanımı: Hasankeyf'in önemli yapıları arasındadır. Ortada geniş kare bir avlu ile, avlunun doğu ve batı kenarlarında ikişer kare mekandan ibarettir. Avlunun doğu ve batı kenarları simetrik olarak üçer açıklığa sahiptir.

Ortadakiler dışarıdan avluya, iki yandakiler, köşelerdeki odalara girişi sağlar. Dört odanın her birinin güney duvarında birer mihrabiye, diğer üç yönde pencere veya kapı açıklıkları bulunur. Kuzeydoğudaki oda içerisinde yer alan birkaç mezar taşı, buranın türbe olarak kullanıldığını kanıtlar. Avlu Taçkapısı: Eksendeki taçkapı bütünüyle kesme taştan yapılmıştır. İç ve dış yan yüzleri bezemesiz olan taçkapı, sütünce ve dış çerçeve bordürleriyle unsurlanır. Bezemeli çerçeve bordürlerini dıştan sınırlayan düz kaval silmeden sonra rumi ve palmetlerden oluşan bitkisel bordür gelir. Üç sıra mukarnaslı bordür; bitkisel bezemeden kufi bordüre geçişi sağlar.

Yapının mahiyeti: Günümüzde Kızlar Camii olarak anılan yapının, gerçekte bir anıt mezar olarak yapıldığı, daha sonra bugünkü şekle dönüştürüldüğü ortadır. Türbede yatan kişilerin çoğunluğunun kadın olabileceği nedeniyle böyle bir isim verilmiş olabilir. Son derece kaliteli malzemenin yanı sıra, bezemenin fazlalığı yapının önemli bir mekan olduğunu ortaya koyar.

Eyyûbî Dönemi'nden Kalede Şeyh Şerafeddin Türbesi, sadece kitabesi mevcut olan Zöhre Hatun Türbesi ve Köprü yakınında Hz. Verkane Türbesi anılmaya değer.

İmam Abdullah Zaviyesi

Yapım Yılı-Dönemi: Zaviyenin inşa kitabesi yoktur. Türbeye girişi sağlayan eyvan içindeki kapı üzerinde yer alan tek satırlık kitabeye göre 878 H. (1474 M.) yılında Akkoyunlu hükümdarı Sultan Halil tarafından onarılmıştır. Zaviyenin yapım özellikleri ve malzemesi dikkate alınırsa, Eyyûbîler Dönemi'nde inşa edildiği kesindir. Bunun yanı sıra, Zaviyenin yapılış yıllarına ışık tutacak bilgi Hısnı Keyfa Vekayinamesi'nde bulunmaktadır. Bu bilgiye göre Eyyûbî Sultanı el-Melik el-Muvahhid Takyeddin Abdullah'ın [647-693 H. (1249-1294 M.) ] saltanatı döneminde, Kafur adındaki bir hizmetçisi, rüyasında İmam Abdullah'ın çevrede şehit düşmüş olduğunu görür. Durumdan haberdar edilen Sultan Takyeddin, şehidin yerini buldurur ve bugünkü yere naklettirerek bir türbe inşa ettirir.47 Odaktaki türbenin çevresi XIV. yüzyıl başlarından, belki de Osmanlı Dönemi'ni de içine alacak geniş bir zaman diliminde oluşmuştur.48 Türbe kubbesinin aleminde yer alan "Hacı Haydar Hakanı", alemi yapan maden ustasıdır. Yapını tanımı: Yapı bugün oldukça harap durumdadır. İmam Abdullah Zaviyesi'ne doğu cephede yer alan avlu kapısıyla girilir. Avlunun çevresi oda ve koğuşlarla çevrilidir.

Güneyde mescid olarak niteleyebileceğimiz alan, uzun bir dikdörtgen mekandan oluşmaktadır. Avlunun kuzeydoğusunda kule yapısı, bu kenarın ortasında ise Zaviyenin çekirdeğini oluşturan kare mekanlı türbe yer alır. Moloz taş örgülü kulenin yukarı doğru daraldığı görülür. Kenar uzunluğu 4.60 x 4.60 m. boyutlarındaki kulenin güney kenarında basit bir kapı yer alır. Yaklaşık 4,50 m. yüksekliğinden itibaren her kenarda, sıvalı panolar yer alır. Kulenin üst kesimi, ahşap hatıllar üzerine oturan taş konsollarla dışa taşırılmıştır. Dışa taşıntılı bu kısmın minare olarak kullanılabileceği gibi, bir seyir yeri ve dinlenme köşkü olarak da kullanılmış olması mümkündür. Türbe: Zaviye'nin odak noktasını oluşturan Türbe'ye giriş, güneydoğu köşeye, doğu yandan eklenmiştir. Eyvanın sonunda, ahşap kanatlı kapı, basık kemer üzerinde tek satırlık onarım kitabesi yer alır. İçeride bir sandukanın bulunduğu mekan, tromplara oturan ve sekizgen başlayarak yuvarlağa dönüşen bir kubbe ile örülmüştür. Türbenin içinde, güney duvarda, firuze renkli ve sır altı tekniği ile yapılmış çini bir tabak bulunuyordu. Siyah renkli boya ile firuze sır altına 12 imam adlarıyla, dua cümlelerinin yazılı olduğu tabak bugün mevcut değildir. Ahşap Kapı Kanatları: Zaviye'nin en dikkat çeken kısmı, üzerinde yoğun bir bitkisel bezemenin görüldüğü ahşap kapı kanatlarıdır. Her iki kanatta aynı bezemenin işlendiği, sadece orta bölümü oluşturan bitkisel zeminli kûfi yazıda farklılık olduğu görülür. Kanatların her biri düşey doğrultuda üç parçaya bölünmüştür. Alt, üst başlıkları ile yan serenleri bezemesizdir.

Hamam

Yapım Yılı-Dönemi: Yapı üzerinde her hangi bir kitabe mevcut değildir. Sadece soyunmalık bölümüyle günümüze ulaşan Hamam, duvar örgüsü ve malzemesiyle XIV. yüzyıl sonu XV. yüzyıl başlarına tarihlenebilecek Eyyûbî Dönemi eseri olmalıdır. Yapının tanımı: Hamamın soğukluk dışındaki diğer bölümleri tamamen yıkılmıştır. Batı duvarındaki kemer ve tonoz bağlantıları nedeniyle yapı uzantısının batıya doğru olduğu görülür. Dıştan dışa 11.85 x 11.32 m. ölçülerinde kare mekan, kubbe ile örtülüdür. Trompların içi ile kubbe tuğla ile örülüdür. Kuzey duvarının batı ucundaki tonoz ve duvar başlangıçları, yapının bazı öğelerinin (tuvalet-tıraşlık gibi) varlığını ortaya koymaktadır.

Küçük Saray

Yapım Yılı-Dönemi: Yapı üzerinde kitabe yoktur. Ancak Hısnı Keyfa Vekayinamesi'nde geçen ifadeye dayanarak Saray'ın 729 H. (1328 M.) yılında yaptırıldığı anlaşılmaktadır. Sultan el-Melik el-Adil Muciruddin Muhammed [726-736 H. (1326-1335 M.) ], Saray'ın yapılmasını emretmiş ve inşaat bir yıl içerisinde bitirilmiştir.49

Yapının tanımı: Hasankeyf'in en gösterişli yapılarından biridir. 15.00 m.'ye yaklaşan derinliğiyle eyvan şeklindeki saray, günümüze ulaşamayan bir saray kompleksinin parçası olmalıdır. Sivri beşik tonoz örtülü eyvanın, doğu ve batıda ikişer, kuzeyde ise bir penceresi bulunmaktadır. Yaklaşık 9.50 m. genişliğindeki kaya bloğunun üzerine, zemin düzeltilmeden, kayalığın eğrilerine uygun olarak örülen moloz taş duvarlar çok itinalı bir işçiliğe sahiptir.

Tonoz örtüsünde yörede çokça kullanılan küp dizileri yer alır ve içi sıva ile kaplanmıştır. Süsleme: Saray'ın bugün mevcut olan bezemesi kuzey cephedeki pencere atkı taşı üzerinde ve iki yanında toplanmıştır. Pencerenin doğu ve batısında iki madalyon yer alır. Yuvarlak madalyonun alt ve üstünde palmet motifleri bulunmaktadır. Ortada, ne olduğu kesinlikle belirlenemeyen (stilize çift başlı kartal olabilir) bir cisme veya motife doğru iki yönden, iki aslan ilerlemektedir. Üç cephede, pencerelerin üst kısmında yer alan bordür yapıyı dolaşmaktadır. Benzer örneklerde yazının yer aldığını gördüğümüz kuşağın, burada da yazı ile bezeli olması gerekir.

Akkoyunlu Dönemi

Zeynel Bey Türbesi

Yapım Yılı-Dönemi: Türbenin kuzeydeki giriş kapısı kavsara kemeri üstünde yer alan kitabede Akkoyunlu hükümdarı Uzun Hasan'ın saltanatı yıllarında oğlu Zeynel Bey için yaptırıldığı belirtilir. Tarih verilmemiştir. Ancak Zeynel Bey'in, Akkoyunlularla Osmanlılar arasında cereyan eden Otlukbeli Savaşı'nda (1473)50 şehit düştüğü bilinmektedir. Kendisi için türbenin bu tarihten sonra inşa edilmiş olması gerekir. XV. yüzyılın son çeyreğinde yapılmıştır. Giriş kapısı kavsara kemeri iç yüzünde çini süsleme ustası (yapı ustası da olabilir) olarak Üstad Abdurrahman oğlu Pir Hüseyin adı okunmaktadır. Yapının tanımı: Taşıntısız, dairesel bir alt yapı üzerinde yükselen silindirik gövde genel hatlarıyla ayakta olmakla birlikte harap bir durumdadır. Türbenin içi de yıkıntıdan nasibini almış, mezar odasının örtüsü yıkılmış, kaplama çini levhalar dökülmüş, sanduka ve mezardan hiçbir iz kalmamıştır. Anadolu'da bir benzerini daha göremediğimiz bu yapı, yaklaşan kötü sonuna dur diyecek kurtarıcı eli beklemektedir. Silindirik gövde içten sekizgendir. İçten küresel, dıştan yüksekçe bir kasnak üzeride soğan biçimli bir kubbe ile sonlanır.

Kuzey ve güneydeki iki büyük açıklıktan kuzeydeki kapı, güneydeki penceredir. Kasnak üzerinde üç pencere görülürken, içteki kubbe eteğine açılan 4 pencere çift yüzeyli örtünün ara boşluğuna açılır. Türbenin gövdesi kapı atkı taşı seviyesine (zeminden 4.50 m.) kadar kesme taşla örülüdür. Bu örgünün üzeri tuğla malzemedir. Gövde tuğla ve sırlı tuğla ile kaplanmıştır. Yatay ve dikey şekilde istiflenen bu tuğla ve sırlı tuğlalar gövdeyi kaplarken türbenin dış bezemesini de meydana getirirler. Kasnak, gövdeden daha küçük çaplı tutulmuştur. Çift yüzeyli üst örtünün, dış kısmını oluşturan bu kubbenin, tamamen sırlı tuğla ile kaplı olduğu, benzer örnekleri dikkate alınarak düşünülebilir.

Gövde süslemesi: Üç zikzaklı çizgiyle dört bölümde ele alınan gövde bezemesi, kelimelerin zikzak çizgilere paralel yazılmasıyla ilk bakışta balık sırtı şeklinde bir istiflenme izlenimi verir. Bezemeyi oluşturan kelimeler ile zikzak çizgiler, firuze ve koyu lacivert renkli sırlı tuğlaların dik yerleştirilişi ile meydana getirilmiştir. Bezeme, kapı ve pencerenin de çevresini dolanan bir bordürle sınırlanmıştır.

Gövdede lacivert, turkuvaz; kapı ve pencerede bu renklerin yanı sıra beyaz, siyah, kahverengi veya açık patlıcan moru renklerle, mavinin değişik tonları kullanılmıştır. Türbe girişi ve pencere: Türbenin en dikkat çekici bölümleri hiç şüphesiz kuzeydeki girişle, güneydeki penceredir. Her ikisi de aynı genişlik ve yükseklikte olup, benzer bezemeye sahiptirler. Gövdeyi dolanan çerçeve kuşağı, girişi ve pencereyi çevreleyerek, taçkapıların ana bordürü izlenimini bırakır. Atkı taşı, alınlık, kavsara köşelikleri ve dış kapı aynalığında sırlı parçalarla çini mozaik tekniğinde çeşitli bezemeler meydana getirilmiştir. Derzler kalın bırakılarak harç da bezemeye katılmıştır. Sövelerin dışa bakan yüzlerinin, bitkisel karakterli çini mozaik bezemeye sahip olduğu kalan izlerden anlaşılmaktadır. Kapı alınlığı, merkezini dokuz kollu yıldızların oluşturduğu geometrik kompozisyonla doldurulmuştur.

Kavsara tonozu çini mozaik kaplamalıdır. Merkezine 12 kollu geometrik motifler sonsuzluk prensibine göre yerleştirilmiştir. Kemer köşeliklerinde rumi bezekli kıvrık dallar, merkez tepeliğinde bir palmet bulunur. Alınlıkta kıvrık dallı zemin üzerine; türbenin kitabesi, iki farklı karakterdeki nesih hatla yazılmıştır. Türbenin içi: İçten sekiz yüzün her birinde dikdörtgen kesitli nişler açılmıştır. Sıva kaplamanın yanı sıra, tabandan yaklaşık 1,50 m. yüksekliğe kadar altıgen çini levhalarla kaplı olduğu anlaşılmaktadır. Sekizgenin üst köşe birleşim yerleri, 7 sırı mukarnas dizisiyle doldurulmuştur. Kubbe kilit taşı çevresinde görülen altıgen ve beş kollu yıldız kesitli çini levhaların tüm kubbeyi kapladığı ve kilit taşı noktasında 16 kollu büyük bir yıldızı meydana getirdiği kalan izlerden anlaşılmaktadır.

Osmanlı Dönemi

Küçük Mescid

Yapım Yılı-Dönemi: Küçük ölçülerdeki yapıya girişi sağlayan kapı üzerindeki dörder bölümlü üç satırlık kitabeye göre 923 H. (1517 M.) yılında yaptırılmıştır. Yapı Hasankeyf Osmanlıların eline geçtiği ilk yıllarda inşa edilmiştir.51 Yapan ve yaptıranı belli değildir. Yapının tanımı: Yapı bugünkü şekliyle geç dönem eseridir. Mihrabın bulunduğu bölüm, giriş bölümünden biraz daha geniş tutulmuştur. Doğu-batı doğrultusunda beşik tonozla örtülüdür. Çevrede yapılan araştırmada, mescitten 20 m. kadar güneyde yer alan bir duvar kalıntısı dikkati çekmiştir. Daha itinalı bir işçiliğe sahip örgüsü ve özellikle yapıyı içten dolandığını düşündüğümüz yazı kuşağı, mescidin bu alanda aranması gerektiğini ortaya koymaktadır.

1 Mevcut sarnıcın yağmur sularıyla dolduğu muhakkaktır. Ancak İbni Şeddad'ın anlatımında dikkatimizi çeken bir durum vardır. O da iç kalede Sultan Sarayı, köşkler, taştan kuleler, Yeşil Meydan Camii, buğday ve arpa tarlalarından bahsederek Doğudaki Tur Abidin'den gelen ve Yeşil Meydanı sulayan kaynaklar " şeklindeki anlatımdır (Cahen, "XIII. Asır", 1953, 97-98. s.).
2 Cahen, "XII. Asır. ", 1953, 98. s.
3 G. Öney, "Anadolu Selçuk Mimarisinde Aslan Figürü", Anadolu (Anatolia) XIII (1969), Ankara, 1971; G. Öney, Anadolu Selçuklu Mimarisinde Süsleme ve El Sanatları Ankara, 1978; G. Öney, Anadolu Selçuklularında Heykel-Figürlü Kabartma ve XIV-XV. Asırlarda Devamı, (Yayınlanmamış Doçentlik Tezi), Ankara, 1966; H. Gündoğdu, Türk Mimarisinde Figürlü Taş Plastik, (Yayınlanmamış Doktora Tezi), İstanbul, 1979.
4 Gabriel, 1940, 60. s.; Taylor, 1865, 33. s.; H. Vongall, "Zu den Kleinasiatisehen Treppen Tunneln", A. A. 82, 1967, 508, 516. s.; Taylor, nehre inen bu yollarla ilgili bilgi verirken şunları belirtir: "Bugünkü kasabanın doğusundaki eski kalenin avlusundan döşeli bir yolla bağlantılı kayalık cepheden nehre inen 200 basamaklı bir tünel vardır. Buna benzer az daha büyük basamaklar kent halkının Dicle'den su sağlamak ve düşman işgalleri sırasında kullanılmaktaydı. Kayalığın 40 fit yukarısında, (basamakların batısında) yüksek kemerli girişi olan büyük mağara oda vardır. Mağaranın sağ yanında tahrip olmuş bir figür bulunmaktadır. Figür gerçek boyutların üstündedir. Silah uzatmış figür, kayalık yüzeyde yüksek kabartma olarak verilmiştir. " "Taylor, 1865, 33. s., Gabriel, 1940, 60. s.).
5 İbnü'l-Ezrak, 1987, 115. s.; Artuk, Mardin, 1947, 82. s. .
6 Hüsameddin Timurtaş tarafından 541 H. (1147 M.) yılında inşasına devam ettirildiği ve oğlu Necmeddin Alpi tarafından 549 H (1154 M.) yılında bitirilen Malabadi/Batman Su köprüsü için", İbnü'l-Ezrak, "Diyarbakır dolaylarında yapılan ilk köprüydü ve bir taneydi" demektedir (İbnü'l-Ezrak, 1987, 72-73. s.) Böylece Hasankeyf Köprüsü'nden önce olduğuna işaret etmektedir.; F. İlter, Osmanlılara Kadar Anadolu Türk Köprüleri, Ankara, 1978, 50. s.; M. F. Köprülü, "Claude Cahen, le Diyar Bekr au temps des premiers Urtulides, Journal Asiatique 1935, pp. 219-276 hk., "Belleten, I. C., Sayı I, (1937), 285-286. s.
7 İbnü'l-Ezrak, 1987, 157. s.; Artuk, Mardin, 90. s.; Alptekin, "Artuklular", Bit, VIII. C., 1989, 191. s.; Altun, Anadolu'da Artuklu, 1978, 328. s. 'de 1166 yılı olarak verilir.; Bu tarihten 10 yıl sonra, Abbasi Halifesi Mustekfi (Mustazi) Billah 570 H. (1174 M.) yılında, Dicle üzerinde yaptırdığı bir köprü için gerekli görülen büyük bir zinciri, Hani'de yaptırdığına dair verilen bilgi, oldukça ilgi çekicidir, Alptekin, "Artuklular", BİT, VIII. C., 1989, 190. s.; Köprülü, "Claude Cahen" Belleten, I. C., Sayı I, 1937, 286. s.
8 Yakut el-Hamevi, Mucemü'L-Büdan, II. C., Beyrut, H. 1375/M. 1956, 286. s.; Şemseddin Sami, Kamus'ül-Alam, III. C., 1308, 1962. s.
9 Cahen, "XIII. Asır", 1953, 97. s.
10 Cahen, "Diyar Bakr", 1935, 95. s. 'da, Köprü'nün 750 H. (1349 M.) yılında Eyyûbîlerden Sultan el-Melik el-Adil tarafından 5 ay içerisinde tamir ettirildiği belirtilir. "Bu yılda (750 H.) 1349 M. Sultan insanların işlerini yapmak için geçecekleri köprünün Dicle üzerine yapılmasını emretti. Ve dedi ki: Sultanın, köprünün yapımıyla ilgili fermanın üzerinden beş ay geçmeden Dicle üzerine köprü kuruldu. Sultan onun üzerinden geçti buda aynı yılın mübarek şaban ayının 25. gününde tamamlandı bu köprünün bir benzeri bu alana yapılmamıştır, " Hısnı Keyfa Vekayinamesi, V. 79a, ZENGİN, 1985, 51. s.
11 İbn Havkal, Suret'üL-Ard (Fran: Terc. J. H. Kramers ve G. Wret), Paris, 1964, 72. s.; Çulpan, 1975, 39. s.; Çulpan, "Artukoğulları Devri", STY, III. C., 1970, 95. s.
12 Sefiyüddin, Merasid'ül-ittila alâ Esma el-Emkine ve'l-Bika, I. C., 1852, 306. s.; Çulpan, 1975, 38. s.
13 F. Von Moltke, Briefe über Zustaende in der Türkai, 1985-39, 1911, 515. s.; Çulpan, 1975, 38. s.
14 C. Ritter, Die Erdkunde., C. XI. Berlin, 1844, 94. s.; Çulpan, 1975, 38. s.; Çulpan, "Artukoğulları Devri", STY; III. C., 1970, 90. s.
15 J. G. Taylor, Travels in Kürdistan, Londan, 1868, 32. s.;.
16 Le Conte de Cholet, Voyage en Turquie d'Asie Armenie, Kurdistan et Mesopotamie, 1982, 270. s.
17 Sandrez, Reise nach Mosul und durch Kurdistan, I. C., 277. s.; Çulpan, 1975, 38. s.
18 Lehman-Haupt, Armenien, einst und Jetzt, Berlin, 1910, 376-379. s. (Bu eserde İran'a giden Vedenik sefiri Josafat Barbaro'nun 1470'de bu köprüden geçtiği ve orta kemerin ayaksız olarak Dicle üzerinde yer aldığı belirtilmektedir).
19 S. Guyer; "Durch die Schluchten Kurdistan", Meine Tigris fahrt, Baseler Nachrichten, Verling in Berlin, 1923, 126. s.
20 Ali Bey, Seyahat Jurnali, İstanbul, 1314, 35. s.
21 Gabriel, 1940, 70-79. s.; M. V. Berchem-J. Strzygowski, Amida, Paris, 1910, 74. s.
22 Gabriel, 1940, 77. s.; Akkurt, 1964, 23. s.
23 Çulpan, 1975, 39. s.; Çulpan, "Artukoğulları Devri", STY, III. C., 1970, 95. s.;.
24 Altun, Anadolu'da Artuklu, 1978, 96. s.; Altun, "Orta Asya Türk Sanatı ile Anadolu'da Artuklu, 1978, 96. s.; Altun, "Orta Asya Türk Sanatı ile Anadolu'da Selçuklu ve Beylikler Mimarisi", Mimarbaşı Koca Sinan Yaşadığı Çağ ve Eserleri, I. C., İstanbul, 1988, 42. s.
25 Altun, Anadolu'da Artuklu, 1978, 96. s.; Altun, "Orta Asya Türk Sanatı ile Anadolu'da Artuklu, 1978, 96. s.; Altun, "Orta Asya Türk Sanatı ile Anadolu'da Selçuklu ve Beylikler Mimarisi", Mimarbaşı Koca Sinan Yaşadığı Çağ ve Eserleri, I. C., İstanbul, 1988, 42. s.
26 F. İlter, "Güney Doğu Anadolu Erken Devir Türk Köprülerinin Yapısal ve Süsleyici Öğeler Yönünden Değerlendirilmesi", Anadolu (Anatolia), XVIII. C. (1974), ayrı basım, 40. s.; F. İlter, Osmanlılara Kadar Anadolu Türk Köprüleri, Ankara, 1978, 50. s.
27 Vakıflar Genel Müdürlüğü Tescil Dairesinde 1090-1094 nolu Hurufat defterlerinde Köprü vakfından bahsedilmektedir. Eğer vakıf bu Köprü'ye aitse 1168-1174 H. (1754-55/1760-61 M) tarihlerinde köprünün hala kullanılır olduğunu ortaya koymaktadır.
28 Çulpan, 1975, Levha XXIX, Resim 28/4.
29 Harput Ulu Camisi [561 H. (1165-66 M.) ] kitabesinde: (Sauvaget, 1940, 351. s.).
30 Gabriel, 1940, 78. s.; Sözen, Akkoyunlu, 1981, 175. s.
31 Honigman, 1970, 2-3. s. Gabriel, 1940, 63. s.
32 Mardin'e onbeş dakika uzaktaki, bugün bir kısmı ayakta olan "Firdevs Köşkü" Artuklulara aittir. Köşkün su eyvanında mermer taş üzerinde bulunan yazı, bu binanın Melik İsa'nın büyük babası Melik Salih Şemseddin'e ait olduğunu gösterir. Yine saray yapılarından "Dicle Köşkü"nün; Mardin'e bir saatlik uzaklıktaki "Rismil" köyünde birçok köşkün Artuklulara ait olduğu bilinir. S. Bayar, Mardin Artuklu Devleti, Mardin, 1959, 3-4. s.; Diyarbakır iç Kalesi'nde Artuklu Sarayı mevcuttur. O. Aslanapa, "Diyarbakır Sarayı Kazısından ilk Rapor (1961) ", Türk Arkeoloji Dergisi, Sayı XI-2 (1961), Ankara, 1962, 10-18. s.; A. Altun, "Orta Asya Türk Sanatı ile Anadolu'da Selçuklu ve Beylikler Mimarisi" Mimar başı Koca Sinan, I. C., İstanbul, 1988, Ayrıca bkz. A. Altun, Anadolu'da Artuklu Devri Türk Mimarisi'nin Gelişmesi, İstanbul, 1978.; A. Altun, Ortaçağ Türk Mimarisinin Anahatları için Bir özet, İstanbul, 1988; O. Aslanapa, Türk Sanatı, İstanbul, 1984.
33 İbnü'l-Esir, el-Kamil, XII. C., 1987, 147. s.; Turan, Doğu Anadolu, 1980, 176-177. s.; Turan, Selçuklular, 1971, 260. s.; Konyar, I. C., 1936, 188. s.
34 Artuklulara ait kütüphanelerin bulunduğu, bunlardan birinin de Hasankeyf'de Fahreddin Karaarslan'ın özel kütüphanesi olduğu bilinmektedir. Konu için bkz: A. S. Ünver "Artıklılar Kütüphaneleri Hakkında Yeni Tetkikler", III. Türk Tarih Kongresi (Ankara 15-20 Kasım 1943). Ankara, 1948, 221-224. s.; Katip Ferdi, Mardin Mülüki Artikiye Tarihi (Nşr Ali Emiri) Dersaadet, 1331; M. F. Köprülü "Artuklular" İA, I. C. 1965, 617-625. s.
35 C. Artuk. - i. Artuk, "Osmanlı imparatorluğu Zamanındaki Darphanelere Genel Bir Bakış", I. Uluslararası. Türk-İslam Bilim ve Teknoloji Tarihi Kongresi, İ. T. Ünv. 14-18 Eylül, 1981 (Ayrı Basım), 268. s.; N. PERE, Osmanlılarda Madeni Paralar, İstanbul 1968, 21-22. s; Artuk, "Bazı", I. C., 1973, 795-807. s; Artuk, "Yavuz" 1976, 415-421, s.; Artuk, "İstanbul", I. C., 1971.
36 C. Artuk-i. Artuk, 1981, 268. s.
37 C. Artuk-i. Artuk, 1981, 271. s.; N. Pere, 1968, 105. s.
38 Minarenin kuzey kenarında yer alan kitabedeki tarih kısmı Sauvage ve Gabriel tarafından yanlış değerlendirilmiştir. Sauvaget, 306. s. 'de 927 H. (1520) olarak vermektedir. Gabriel de 61. s. 'de 1501 M. yılı olarak belirtmektedir (J. Sauvaget, "Inseriptions Arabes", Vayages Archeologiques Dans la Turque Orientale, Paris, 1940; Gabriel, 1940, 61. s.) Kitabedeki tarihi 727 H. (1327 M) olarak okuduk ki, bu okuyuş doğrudur. Okuyuşumuzu Hısnı Keyfa Vekayinamesi V. 35b'deki anlatım da desteklemektedir. 1335 (726-735 H) yılları arasında hüküm süren el-Melik el-Adil-Muciruddin Muhammed'in saltanatı yıllarında imar faaliyetlerinde bulunduğu, 1327 (272 H.) yılında şehrin kenarında Büyük Caminin yapımını başlattığı, daha sonraki yıl Kale'nin kuzeyinde saray ve evler yaptırdığı belirlenmektedir. Aynı yıl 1328 (728 H.) Kaledeki Ulu Camiyi yaptırdığı belirtilmektedir; Hısnı Keyfa Vekayinamesi V. 35 a-35 b, Zengin, 1987, 30. s.
39 Ö. Bakırer, Onüç ve Ondördüncü Yüzyıllarda Anadolu Mihrapları, Ankara, 1976, 43, 52, 54, 62, 66, 74, 75, 80, şek. OI, şek. 85. 191-193. Resimler.
40 Gabriel, Yapının XIV. yüzyıl sonu, XV. Yüzyıl başlarına verilebileceğini belirtir., 1940, 69. s.
41 Gabriel, 1940, 68. s., 54. Çizim.
42 Gabriel, 1940, 66. s., 52. çizim.
43 Bakırer, 1976, 28, 41, 49, 54, 56, 60, 66, 74, 80, 81, 222. s., şek. L 3, 75, Resim. 168.
44 Babırer, 1976, 28, 41, 49, 54, 56, 60, 66, 74, 80, 81, 221, 234 dn., Şek. L3, 74, Resim.
45 Gabriel,, 1940, s. 69, Şek. 55.
46 Gabriel,, 1940, 66. s.; S. K. Yetkin, 1965, 157. s.
47 Hısnı Keyfa Vekayinamesi, 41b. V.; Zengin, 1985, 74. s.
48 VGM, Tapu Tescil Daire Başkanlığındaki 1084, 1094, 1095, 1098, 1099 nolu "Hurufat Defterleri".
49 Hısnı Keyfa Vekayinamesi V. 40 b-41a'da: "Adaletli Melik (Mucirudin Muhammed) evlerin yapılmasını emretti. Onu süsletti. Ustalardan onun için "Tayyar (?)" yapmalarını istedi. Ustalar kiremidin dökümüne ve sütunları yapmaya ve "(?) Tayyar"ın ayaklarını yükseltmeye 730 H. (1330) senesinde başladılar. Onun yapımı tamamlandı. Ayakları yontma taştan yapılmış olarak, üzerine altın tozundan bezemeli yüksek bir kameriyye yapıldı. Bu en iyi şekilde inşa edilmiştir. Duvarların üzerine altın suyuyla şiirler yazdılar. " ZENGİN, 1985, 78. s.
50 İ. MİROĞLU, "Fatih Devrinde Osmanlı İmparatorluğu", BİT, X. C. İstanbul, 1989, 245. s.
51 922 H. (1516 M) tarihinde Hasankeyf'de basılmış Yavuz Sultan Selim'e ait altın sikke (ARTUK, "Bazı", 1973, 805. S.; ARTUK, "Yavuz", 1976, 416, 420. s.), Hasankeyf'in bu yıllarda Osmanlıların eline geçtiğini belgeler. Mescid'deki 923 H. (1517 M.) tarihli kitabe de, Hasankeyf'in bu tarihte Osmanlıların elinde olduğunu kesinleştirdiği gibi, Mescidin yapımı için gerekli olan süreyi göz önünde bulundurduğumuzda tarihi bir iki sene öncesine indirmemiz gerekir ki bu 1515-1516'lara tekabül eder.

AHMET B. MAHMUD, Selçuk-name, I-II (Haz. Erdoğan MERÇİL), Terc. 101-Te Eser, İstanbul, 1977.

AHMET Tevhid, Meskukat-ı Kadime-i İslâmiye Kataloğu, 4. Kısım. İstanbul (Kostantiniyye), 1321.

AKKURT, Nuri, "Hasankeyf ve Tarihi Köprü", Karayolları Belleteni, Sayı 172, 1964, s. 15-24.

AKŞİT, Oktay; Roma İmparatorluk Tarihi (M. Ö. 27-M. S. 395), İ. Ünv. Ed. Fak. Yayı. No: 2052, İstanbul, 1985.

ALİ BEY; Seyahat Jurnali, (İstanbul'dan Bağdad'a ve Hindistan'a) H. 1300-1304, İstanbul, 1314.

ALİ EMİRİ "Hasankeyf Eyyûbîye Hükümeti", Tarih-i Osman-i Encümen-i Mecmuası, 26, C. İstanbul 1332, (tesrini evvel 1330). 65-83.

"Hasankeyf Eyyûbî Hükûmeti" Tarih-i Osman-i Encümen-i Mecmuası, 28. C., İstanbul, 1332 (teşrini evvel 1330) 223-233.

ALPTEKİN, Çoşkun; "Artuklular", Doğuştan Günümüze Büyük İslam Tarihi, VIII. C., Çağ Yayınları No: 1, İstanbul, 1989.

ALTUN, Ara; Anadolu'da Artuklu Devri Türk Mimarisi'nin Gelişmesi, Kültür Bak. Yay., 264, Türk Sanatı Eserleri Seri: 3, İstanbul, 1978.

Mardin'de Türk Devri Mimarisi, İstanbul, 1971.

"Orta Asya Türk Sanatı İle Anadolu'da Selçuklu ve Beylikler Mimarisi", Mimarbaşı Koca Sinan Yaşadığı Çağ ve Eserleri, C. I, İstanbul, 1988. 33-35.

Ortaçağ Türk Mimarisinin Anahatları İçin Bir Özet, İstanbul, 1988.

ARIK, M. Oluş; Bitlis Yapılarında Selçuklu Rönesansı, Selçuklu Tarih ve Medeniyeti Enst. Sanat Tarihi Serisi No: 2, Ankara, 1971.

"İslam Mimarisine Türklerin Getirdikleri", İslam Sanatında Türkler, İstanbul, 1976.

"Kültürümüzün Temel Taşı Hasankeyf Kurtarılmalı", Sanat, Sayı: II, (Şubat 1993), (Baskı Yeri Yok), 1993, s. 17-31.

"Hasankeyf Kazı ve Onarım Çalışmaları, 1991, XIV. Kazı Sonuçları Toplantısı II, (Ankara, 1992) Ankara, 1993, s. 447-457.

AHUMBAY, Metin; "1990 Yıllı Hasankeyf Kazı, Araştırma ve Onarım Çalışmaları", XIII. Kazı Çalışmaları Toplantısı II, (Çanakkale, 1991) Ankara, 1992, s. 403-413.

ARTUK, Cevriye-İbrahim Artuk; "Osmanlı İmparatorluğu Zamanındaki Darphanelere Genel Bir Bakış", I. Uluslararası Türk-İslâm Bilim ve Teknoloji Tarihi Kongresi, İTÜ, 14-18 Eylül, 1981 (Ayrı Basım).

ARTUK, İbrahim-Cevriye ARTUK, İstanbul Arkeoloji Müzeleri Teşhirdeki İslâmi Sikkeler Kataloğu, C. I, Milli Eğitim Bakanlığı E. E. Müz. G. M. Yayınları III, No: 7, İstanbul, 1971.

Yavuz Sultan Selim'in Harput ve Hısnkeyfa'nın İlhakı ile İlgili İki Sikkesi", İsmail Hakkı Uzunçarşılı'ya Armağan, T. T. K Yayınları, Ankara, 1976, 415-420.

ASLANAPA, Oktay, Anadolu'da Türk Çini ve Keramik Sanatı, İstanbul, 1965.

Kırım ve Kuzey Azerbaycan'da Türk Eserleri, İstanbul, 1979.

Türk Sanatı, I-II İstanbul, 1984.

BAKIRER, Ömür; Onüç ve Ondördüncü Yüzyıllarda Anadolu Mihrabları, TTK Yayınları, Ankara, 1976.

BAYKARA, Tuncer; Anadolu'nun Tarihi Coğrafyasına Giriş I, Anadolu'nun İdari Taksimatı, Türk Kültürünü Araştırma Enstitüsü Yayınları 86; Ankara, 1988.

BECKER, C. H.; "Eyyûbîler", İA. IV. C., İstanbul, 1977, 424-429. s.

BELAZURİ, Fütûhü'l-Büldan, I-II. C. (Çev: Zâkir Kadiri UGAN), İstanbul, 1955.

BELLİ, Oktay, "Urartular", Anadolu Uygarlıkları Ansiklopedisi, I. C., Görsel Yayınları, 1982.

BERCHEM, Max Van-Josef STRZYGOWSKİ; Amida, Paris, 1910.

BİR, Atilla; "Eb-üL-İz aL Gazari'nin Otomatlar Kitabı" Bilim ve Teknik, C. 10, Sayı. 110, Ankara,
1977.

CAHEN, Claude; "XIII. Asır Ortalarında Cezire (İzzeddin b. Şeddad'a Göre) Terc: Neşat ÇAĞATAY, İlahiyat Fak. Dergisi, 1953. S. 93-106. Cilt 2: Sayı, IV.

"Contribution â l'historire du Diyâr Bakr au quatorizere siecle", Journal Asiatique, C. 243, Paris,
1955, 65-100. s.

La "Chronique des Ayyabıdes" D'al-Makin b. AL-Amid, Paris, 1957.

"Le Diyâr Bakr au Temps des premiers Urtukides", Journal Asiatique, CCXXVII, 1935, s. 219­276.

CEZAR, Mustafa; Anadolu Öncesi Türklerde Şehir ve Mimarlık, İstanbul, 1977.

CHOLET, A. P., Voyage en Turquie d'Asie, Amenie, Kurdistan et Mesopotamie, Paris, 1892.

CUİNET, Vital; La Turquie d'Asie, Geographie Administrative, Statistique Descriptive et Raisonnee de Chaque Provincede L'Asie Mineure, Pras, 1881 -1894.

ÇULPAN, Cevdet; "Diyarbakır Kuzeyi: Devegeçidi Suyu Köprüsü: Artukoğulları Devri H. 615, M. 1218", S. Tarihi Yıllığı III, 1969-70, İstanbul, 1970, 287-290.

Türk Taş Köprüleri, (Ortaçağdan Osmanlı Devri Sonuna Kadar), TTK Yayınları VI. Dizi Sa. 16, Ankara, 1975.

DARKOT, Besim; "Hısn Keyfâ, (Hısn Kayfâ)", İ. A. 44. cüz. İstanbul, 1977, 452-454.

DEMİRKENT, Işın; Urfa Haçlı Kontluğu Tarihi (1118-1146), Türk Tarih Kurumu Yayınları VII. Dizi, Ankara, 1987.

DİYARBAKIRLI, Nejat; "Artukoğullarına Ait Olması Muhtemel Bir Mezar Taşı", Türk Sanatı Tarihi Araştırma ve İncelemeleri I, İst. Güzel Sanatlar Akademisi, İstanbul, 1963, 575-582.

DOLAPÖNÜ, Hanna; (Tarihte Mardin) Itr el-Mardin fi Tarih Merdin, İstanbul, 1972.

EVLİYA ÇELEBİ (Mehmed Zıllîoğlu) Seyahatname 1-10. C. Üçdal Neşriyat, İstanbul, 1965.

EYİCE, Semavi; İlk Osmanlı Devrinin Dini İctimai Bir Müessesesi: Zaviyeler ve Zaviyeli Camiler, İst. Ünv. İktisat Fak. Mecmuası (XXIII.), C. 21. No: 1-4den Ayrı Basım, 1963.

"Minare", İA, 83. Cüz, İstanbul, 1979.

"Dicle Köprüsü", TDV. İslam Ansiklopedisi, C. IX, İstanbul, 1994, s. 283-284.

GABRİEL, Albert; En Turquie, Cent Cınquante-Huit Photographies, Paris, 1935.

Vayages Arheologiques dans la Turquie Orientale, Avec un Recueil D'inscriptions Arabes par Jean Sauvaget I Texte, Paris, 1940.

GRABAR, Oleg-Derck Hıll; Islamic Architecture And Its Decoration, A. D. 800-1500, London, 1964-67.

GREGORY ABÛ'L-FARAC (Bar Hebraeus) Abu'L-Farac Tarihi I-II, Suryancadan İng. Çeviren: Ernest A. Walls Budge, Türkçeye Çev: Ömer Riza Doğrul, Türk Tarih Kurumu Yay. II. Dizi Sayı IIa1, 2 baskı, Ankara, 1987.

GÜNDOĞDU, Hamza; Türk Mimarisinde figürlü Taş Plastik, (Basılmamış doktora tezi), İst. Ü. Ed. Fak. Sanat Tarihi Böl., İstanbul, 1979.

Hısnı Keyfa Vekayinamesi (Nüzhetü'n-Nazır ve Rahetü'L-Hatır), Viyana Milli Kütüphanesi Mxt 355 numarada kayıtlı.

HİLL, D. -O. Grabar, Islamic Architecture and its Decoration, London, 1967.

HINZ, W.; Uzun Hasan ve Şeyh Cüneyd, (Trc: T. BIYIKOĞLU), Ankara, 1948.

HONIGMANN, Ernst; Bizans Devletinin Doğu Sınırı (Ter. eden Fikret Işıltan), İst. Ünv. Ed. Fak. Yay. No: 1528, İstanbul, 1970.

IŞIK, Fahri; "Batı Uygarlığının Kökeni Erken Demirçağ Doğu-Batı Kültür Sanat İlişkilerinde Anadolu", Türk Arkeoloji Dergisi, Sayı: XXVIII, Ankara, 1989.

İBNİ BİBİ, Anadolu Selçuki Devleti Tarihi, Çev: M. Nuri Gençosman, İlaveler: F. N. Uzluk, Ankara, 1941.

İBNİ HALLEKAN, Vefayat'ül-Ayan ve Enbaü Ebnaü'z-Zaman, I-IV. C., Kahire, 1948.

İBNİ VÂSIL, Müferricü'l-Kulûb fi Ahbâr Benî Eyyub, Nşr.: eş-Şeyyal, 1953.

İBNÜ'L-ESİR; El-Kamil fi't-Tarih 10. C. Beyrut, 1966.

İBN ÜL-EZRAK; Mervani Kürtleri Tarihi, Çev: M. E. Bozarslan, İstanbul, 1975.

Tarih-i Meyya farikın ve AMİD [Kamü'l-Artukıyyin]. Nşr. Ahmet Savran, Erzurum, 1987.

İLTER, Fügen; "Anadolu'nun Erken Devir Türk Köprüleri ile İran Köprü Mimarlığı İlişkileri", A. Ü. Ed. Fak. Araştırma Dergisi, Gabriel Özel Sayısı (Sayı 9), Ankara, 1978, 275-320.

"Güney Doğu Anadolu Erken Devir Türk Köprülerinin Yapısal ve Süsleyici Öğeler Yönünden Değerlendirilmesi", Anadolu (Anatolia) XVIII, (1974), Ankara, 1977, 31-49.

Osmanlılara Kadar Anadolu Türk Köprüleri, Karayolları Genel Müd. Yayın No: 244, Ankara,

EL-İMAM MUHAMMED EL-VAKİDİ, Tarih-i Futuhü'ş-Şam, İstanbul, 1302.

İSMAİL GALİB; Takvim -i Meskukat-ı Selçukiyye, Kostatiniyye, 1309.

KATİP FERDİ, Mardin Artukluları Tarihi, Mardin Halkai Neşriyatı, Sayı: 8, İstanbul, 1939.

Mardin Mülûk-i Artukiyye Tarihi, ve Kitabeleri Vesair Vesaik-i Mühimme, Neşreden Ali Emiri, Dersaadet, 1331.

KILCI, Ali; "Hasankeyf Vakıf Eserleri", V. Vakıf Haftası, 7-13 Aralık, 1987, 159-190.

KIRZIOĞLU, M. F. "Amid, Kara-Amid, KaraHamid" Kara-Amid Dergisi, Yıl I, Sayı 1, 2, 3. Diyarbakır, 1953.

KÖPRÜLÜ, M. Fuat; "Artuklular", İA., I. C., M. E. B. İstanbul, 1965.

"Claude Cahen, le Diyar Bekr au temps des premiers Artukides, Journal Asiatique (octobre-decembre 1935, p. 219-276) hk., Belleten I. C., Sayı I, (1937), 283-288.

KUBAN, Doğan; Anadolu-Türk Mimarisinin Kaynak ve Sorunları I, İst. Tek. Ünv. Mim. Fak. İstanbul, 1965.

LEHMANN-HAUPT, Armenien Einst und Jetzt, Berlin, 1910. LYNCH, H. F. B., Armenia Travels and Studies, I-II, Beirut, 1965, 67.

MEINECKE, Michel, Fayencedekorationen Seldschukischer Sakralbauten İn Kleinasıen Teil I-II, Deutsches Ârchaologisches. Institut, İst Mit, Beıheft 13, Tübingen, 1976.

MİROĞLU, İsmet; "Fatih Devrinde Osmanlı İmparatorluğu", Doğuştan Günümüze Büyük İslam Tarihi, X. C., İstanbul, 1989.

"Yavuz Selim Devri", Doğuştan Günümüze Büyük İslâm Tarihi, X. C., İstanbul, 1989.

MÜLAYİM, Selçuk; Anadolu Türk Mimarisinde Geometrik Süslemeler-Selçuklu Çağı-, Kültür ve Turizm Bak. Yayınları: 503 Sanat Eserleri Dizisi 1, Ankara, 1982.

NÂSIR-I HUSREV, Sefername, Çev.: Abdül-Vehhab. TARZİ, Şark İslâm Klasikleri. 22, M. E. B. Devlet Kitapları, İstanbul, 1969.

OĞUZOĞLU, Yusuf; "Hasankeyf" Mad., TDV. İslam Ansiklopedisi, C. XVI, İstanbul, 1997, s. 364-368.

ÖGEL, Semra; Anadolu Selçukluları'nın Taş Tezyinatı, TTK. Yayınları VI. Dizi-Sa-6a, (2. Baskı), Ankara, 1987.

ÖNEY, Gönül, "Anadolu Selçuk Mimarisinde Arslan Figürü", Anadolu (Anatolia) XIII, 1969, Ankara 1971, 1-41.

Türk Çini Sanatı, Yapı ve Kredi Bankası Yayını, İstanbul, 1976.

ÖZTUNA, Yılmaz; Büyük Türkiye Tarihi, I. C., Ötüken Yayınevi, İstanbul, 1983.

RAMSAY, W. M.; Anadolu'nun Tarihi Coğrafyası, Trc: M. Pektaş, İstanbul, 1960.

SAUVAGET, Jean-A. GABRİEL; Voyages Archeologiques dans la Turquie Orientale, Avec un Recueil D'İnscriptions Arabes, I. Texte, Paris, 1940.

SEVİM, Ali; "Artukluların Soyu ve Artuk Bey'in Siyasi Faaliyetleri", Belleten XXVI. C., Sayı: 101, Ankara, 1962, 121-146. s.

"Artukoğlu Sökmen'in Siyasi Faaliyetleri", Belleten XXVI. C., Sayı 103, Ankara, 1962, 502-520.

SEVİM, Ali-Yaşar YÜCEL; Türkiye Tarihi I-II, TTK XIII Diz. Sayı: 22, Ankara, 1990.

SÖNMEZ, Zeki; Anadolu Türk-İslâm Mimarisinde Sanatçıları, Başlangıcından 16. Yüzyıla Kadar, TTK. Yayınları VI. Dizi Sa. 30, Ankara, 1989.

SÖZEN, Metin; Anadolu'da Akkoyunlu Mimarisi, İstanbul, 1981.

Diyarbakır'da Türk Mimarisi, İstanbul, 1971.

STRZYGOWSKİ, J.; "Kara Amid", Orientaliches Archiv, I, 1911, 1912.

SÜRYANİ MAR-YEŞUA; Vakayi'nâme, 494-507 yıllarına ait Urfa-Amid ve Güneydoğu Anadolu Vak'aları Bizans-Sasani Savaşları, Türkçeye Çev: Mualla Yanmaz, İstanbul, 1958.

SÜRYANİ MİHAEL, (Michel le Syrien) Chroniques, Trc. Chabet, Paris, 1905.

ŞEREFHAN; Şerefname-Osmanlı-İran Tarihi, Arapçadan Çev.: Mehmet Emin Bozarslan, Ant Yayınları; 50, İstanbul, 1971.

ŞEŞEN, Ramazan; Salahaddin Eyyûbî ve Devlet, Çağ Yayınları, İstanbul, 1987.

TAVERNİER, Jean-Babtiste; XVII. Asır Ortalarında Türkiye Üzerinden İran'a Seyahat, (Çev: Ertuğrul Gültekin), Tercüman. 101 Temel Eser No: 153, İstanbul, 1980.

TAYLOR, J. G.; "Travels İn Kürdistan" Jaurnal of The Bogel Geographical 35, London, 1865.

TUNCER, Orhan Cezmi, Anadolu Kümbetleri I-Selçuklu Dönemi-Ankara, 1986.

"Diyarbakır, Mardin ve Dolaylarında Bazı Hıristiyan Dini Yapılarında Türk-İslâm Mimari Unsurları, " Sanat Tarihi Yıllığı V, İst. Ün. Ed. Fak; 1972-73, İstanbul, 1973, 209-239. s.

TUNÇ, Gülgün; Taş Köprülerimiz, Bayındırlık Bak., K. Yılları Gen. Müd. Yay. No: 237, Ankara, 1978.

TURAN, Osman; Doğu Anadolu Türk Devletleri Tarihi, (2. Baskı), Nakış Yayınevi, İstanbul, 1980.

ULUÇAM, Abdüsselâm; Irak'taki Türk Mimari Eserleri, Kültür Bak. Yay. 1057, Tanıtma Eserleri Dizi: 21, Ankara, 1989.

Urfalı Mateos Vekayi-nâmesi (952-1136) ve Papaz Grigor'un Zeyli (1136-1162) Türk-Çev: Hrant D. Andreasyan, Notlar: Edourard Dulaurer, (M. Halil Yınanç-Çeviren) (2. Baskı), Türk Tarih Kurumu Basımevi, Ankara, 1987.

UZUNÇARŞILI, İ. Hakkı; Anadolu Beylikleri ve Akkoyunlu, Karakayonlu Devletleri 3. Baskı, Atatürk Kültür, Dil ve Tarih Yüksek Kurumu Türk Tarih Kurumu Yayınları, VIII. Dizi Sa. 2a1, T. T. K. Basımevi, Ankara, 1984.

ÜNAL, Rahmi Hüseyin; Diyarbakır İli'ndeki Bazı Türk-İslâm Anıtları Üzerine Bir İnceleme. Atatürk Üniv. Yayınları No: 442, Ata Ünv. Bas., Erzurum, 1975.

ÜNAL, Rahmi Hüseyin; Osmanlı Öncesi Anadolu-Türk Mimarisinde Taçkapılar, Ege Ünversitesi Edebiyat Fakültesi Yayınları No: 14, İzmir, 1982.

ÜNVER, A. Süheyl; "Artuklular Kütüphaneleri Hakkında Yeni Tetkikler", III. Türk Tarih Kongresi, (Ankara 15-20 Kasım 1943), Ankara, 1948, 221-224. s.

El-VÂKIDİ; Fütûhu'ş-Şam, Kahire, 1302.

Van Berchem, M. -Strosgovski, J. Arabische Inschripften aus Armonien Und Diyarbakır, Göttinger, 1907.

YAKUT EL-HAMEVİ Mucemü'l-Büldan, C. 2., Beyrut, 1956 H/1375.

YELMİ, Hüseyin; Hasankeyf'deki Türk Mimari Eserleri, İst. Ün. Ed. Fak. S. T. Böl. (Basılmamış Öğrenci Tezi) İstanbul, 1975.

YETKİN, Suut Kemal; İslam Mimarisi, A. Ü. İlahiyat Fak. Yay., Ankara, 1965.

YETKİN, Şerare; Anadolu'da Türk Çini Sanatının Gelişmesi, (Genişletilmiş İkinci Baskı), İst. Ünv. Ed. Fak. Yay. No: 1631, İstanbul, 1986.

ZENGİN, Burhan; Hasankeyf Tarihi ve Eserleri (Osmanlılara Kadar) Ankara Üniv. İlahiyat Fak. (Basılmamış Lisans Tezi) Ankara, 1985.

ZENGİN, Burhan; Hasankeyf Tarihi ve Tarihi Eserler, Ankara, 1994.

  
3522 kez okundu

Yorumlar

Henüz yorum yapılmamış. İlk yorumu yapmak için tıklayın