• Anasayfa
  • https://www.facebook.com/tarihtarihcemiyeti/
  • https://twitter.com/ttcemiyeti
TAVSİYE KİTAP
60.000'lik Tarihi Fotoğraf Arşivi
Bitlis/Ahlat'taki Türk Devri Yapıları / Celil Arslan

Bitlis iline bağlı olan Ahlat ilçesi, Van Gölü'nün kuzeybatı kıyısında, sahil boyunca uzanan hafif meyilli sırtlar üzerinde, birbirinden ayrı mahalleler şeklinde kurulmuştur. Kuzeyinde Süphan dağı, batısında Nemrut Dağı ve güneyinde, Van Gölü'nün çevrelediği geniş bir ovaya sahiptir.1 Deniz seviyesinden yüksekliği 1750 metredir.

Yeryüzü şekillerinin genel yapısı; güneybatıda yer alan Nemrut ve az da olsa kuzeydoğuda yer alan Süphan volkanik dağlarının çıkardığı volkan külü (tüf) ve lavların görüntüsünün sonucudur. Tüfler oldukça geniş bir alanda kalın bir örtü tabakası meydana getirmiştir. Arazi; sırtlar ve hafif dalgalı düzlükler halinde ve genelde plato görünümündedir.2

Su, yol, coğrafi mevki insanoğlunu uygarlık kurma ve yaşatma konumunda en büyük etken olmuştur. Coğrafi faktörler, tarihin en eski devirlerinden itibaren insan topluluklarının sosyal, siyasal, ekonomik, dini ve kültürel yaşantılarını değişik şekillerde etkilemişlerdir. Ayrıca coğrafyanın diğer önemli özellikleri arasında ise, yerleşim alanı olarak seçilmesi ve savaş alanı olarak kullanım özelliklerine sahip olmasıdır. Ahlat bu özelliklere sahiptir. Buradan hareketle, Ahlat'ın coğrafi yapısının Orta Asya ile benzerliğinin de Türkler tarafından yerleşim yeri olarak seçilmesinde etkili olduğu kanaatindeyiz.

İlçenin adının, bölgenin en eski sakinleri olan Urartulardan geldiği ve bu kavmin şehre "Halads" dediği bilinmektedir. Ermeniler "Şaleat" (Şaliat), Süryaniler "Kelath", Bizanslılar "Khlat", Araplar "Hilat", İranlılar ve Türkler Ahlat şeklinde ifade etmişlerdir.3

Ahlat'ın tarihinin ilk dönemleri Paleolitik ve Tunç Çağı'na ait münferit buluntular dışında açıklık kazanmamıştır. M.Ö. 9-6. yüzyıllar arasındaki Urartu hakimiyeti4 sonrasında Medlerin ve Perslerin hakimiyetine giren şehir, daha sonraki yıllarda Anadolu'da Pers hakimiyetine son veren İskender'in (Greklerin), eline geçer. İskender'in ölümünden sonra, M.Ö. 200 yıllarında Part hakimiyetinde kalmışsa da bağımsız bir bölge durumuna gelmiştir.5

Romalıların Anadolu'ya hakimiyeti ile M.Ö. I. yüzyılda Roma egemenliğine giren bölge, Roma Devleti'nin M.S. 395 yılında ikiye ayrılması ile Bizans'ın payına düşmüştür. Bizans yönetiminde VII. yüzyıla kadar kalan Ahlat, bu yüzyıl ortalarında İslam alemi ile münasebetlere sahne olmuştur.6

Ahlat, 641' de Halife Hz. Ömer zamanında Cezire fatihi, İyaz b. Ganem tarafından Bitlis ve diğer bazı şehirler ile birlikte, İslam devletinin yönetimine geçmiştir.7 Abbasilerin zayıflamasıyla birlikte Ahlat ve Bitlis Bizans topraklarına katılır.8 Ahlat, Ebu Ali el Hasan b. Mervan tarafından kurulan (992) Mervanoğulları beyliği sınırları içerisinde kalır.9 Mervanoğulları 1043'ten itibaren Büyük Selçuklu Sultanı Tuğrul Bey'i metbu tanımışlardır.10 Daha sonra Ahlat'ın tekrar Bizanslıların eline geçtiği görülmektedir. Tuğrul Bey'in Bağdat seferini müteakip, bir Türkmen kolu Bizans'ın Muş bölgesi valisi Theodoros ile anlaşarak Ahlat'ı işgal etmiştir.11

X. yüzyıl coğrafyacıları (Seyyah, Nasır'ı Hüsrev vb.), Ahlat ve Van Gölü çevresi hakkında bilgiler vermişlerdir.12

Türklerin Anadolu'ya geldikleri esnada, Ahlat şehri müstesna olmak üzere Erciş, Van gibi Van Gölü çevresinde bulunan bütün şehirler Bizans İmparatorluğu'na bağlı bulunuyordu. Sultan Alparslan Devri'nden (1063) itibaren Ahlat, Anadolu'ya yapılan akın ve fetihlerde üs haline getirilmiştir. Bizanslılarla yapılan Malazgirt Savaşı'na Ahlat'tan hareket edildiği anlaşılmaktadır.13 (Malazgirt Ahlat'ın 57 km. kuzeyinde bulunmaktadır.) 12 yüzyıl başından itibaren Ahlat merkez olmak üzere kurulan Ahlatşahlar Beyliği'nin başşehri olmuş, kurucusunun adına (Sökmen el-Kutbi) nispetle Sökmeniye veya Sökmenliler olarak da ifade edilmiş ve İslam aleminin en büyük şehirlerinden biri haline gelmiştir.14 Ahlatşahlar Dönemi'ndeki iktisadi ve kültürel faaliyetleri neticesinde beyliğin başşehri Ahlat, Kubbet'ül-İslam (İslamın Kubbesi) sıfatıyla vasıflandırılmıştır.15

İbn-ül Esir, İbn-i Vasıl, Yakut, Kazvinli Zekariya, İbn-i Said, el-İstahri gibi müellifler 12. ve 13. yüzyılda Ahlat'ın sosyal durumu, ticari hayatı, ilim, sanat, kültürel ve siyasi durumunu nakletmişlerdir.16

Teşkilatlı ve kuvvetli esnaf ve sanatkar birlikleri Anadolu'da ilk önce Ahlat'ta görülmektedir.17

Van Gölü çevresindeki tüm şehirleri egemenlikleri altına alan Ahlatşahlar Dönemi'nde Ahlat parlak devrini yaşamış, 1203-4 yıllarında Eyyubilerden El-Melik'ül Evhad b. El-Adil'in eline geçmiştir.18 Şehir, 1230 yılında Celaleddin Harzemşah (Harezmşah) tarafından zapt edilmiş ve yağmalanmıştır.19 Selçuklu ve Harzemşah orduları arasında, Yassı Çimen'de yapılan muharebede Alaeddin Keykubad zafer elde etmiş ve Ahlat kısa bir müddet Eyyubilere terk edilmiştir. Sonra Alaeddin Keykubad'ın kumandanı Kamyar tarafından fethedilmiş, Selçuklu ülkesine katılarak, kalenin ve şehrin imarına başlanmıştır.20 1243 yılındaki Kösedağ Savaşı'ndan sonra Ahlat Moğolların eline geçmiştir.21

1246 ve 1275-76 yıllarında korkunç depremler olmuş ve Ahlat harabe haline gelmiştir.22

İlhanlı İmparatorluğu'nun parçalanmasından sonra Valiler ve Emirler arasında sık sık el değiştirmiştir. 1441 yılında Nemrut yanardağının faaliyete geçmesinin23 akabinde 1451-62 yıllarında Karakoyunluların yağma ve tahriplerine maruz kalmıştır.24 1472-73 yıllarında Bitlis, Muş ve diğer birçok yer ile birlikte Ahlat'ta Akkoyunluların idaresi altına girmiştir. Ancak, 1473 yılında Akkoyunlu Hükümdarı Uzun Hasan'ın Fatih Sultan Mehmed'e yenilmesi ile Akkoyunluların yöredeki egemenlikleri son bulmuştur. Ahlat ve Van Gölü çevresi, Akkoyunlulardan sonra Safeviler'in eline geçer, fakat bu hususta hemen hiç bilgi yoktur.25 1509 yıllarında Safeviler tarafından zapt edilen şehir, muhtemelen Çaldıran Zaferi ile 1514 yıllarında Osmanlı topraklarına katılmıştır. 1548'de Şah Tahmasp tarafından zapt edilen şehir Kanuni Sultan Süleyman tarafından geri alınmış ve bu durum bir daha değişmemiştir. Irakeyn Seferi sırasında (1533-35'lerde sefer dönüşü) Kanuni Sultan Süleyman Ahlat'a uğramıştır.26 1655 yılında Ahlat'ı ziyaret eden Evliya Çelebi27 ve 18. yüzyılda yaşayan Katip Çelebi28 eserlerinde bu şehre geniş yer ayırmışlardır.

Ahlat, Osmanlı Devleti'nin sona ermesine kadar, durumunu muhafaza etmiştir. Rus işgali sırasında tahribata uğramıştır. Tanzimat'tan sonra Van eyaletinin, Van Sancağı'na, II. Abdulhamit Devri'nde ise Bitlis vilayetine bağlanmıştır.

Ahlat, Anadolu Türk-İslâm tarihinin başlangıç noktasıdır. O, doğudan İç Anadolu'ya ve batıya geçişte sanki bir köprü gibidir. Orta Asya'dan gelen Oğuz boyları bir süre Ahlat'ta kalmış ve daha sonra Anadolu içlerine doğru devam etmişlerdir. Kayı boyunun da bir süre Ahlat'ta kaldığı, sonra Erzincan dolaylarında bir süre ikamet ettikleri, sonrasında da Domaniç yaylasına yerleştikleri bilinmektedir.

Tarihi Eserler

1. Ulu Camii

Haluk Karamağaralı tarafından yapılan kazılar neticesinde çıkartılan, Ulu Camii olduğu düşünülen, yapı bulunmaktadır (Resim: 1-2). Kazı sonuçlanmadığı için yapının planı, mimarisi ve süslemeleri hakkında bir şey söylemek mümkün değildir.

2. Bayındır Mescidi (Plan: 1)

Yapının Yeri: İki kubbe Mahallesinde, Bayındır kümbetinin kuzey bitişiğindedir (Resim: 3-4).

Yapım Yılı: Bayındır Mescidi, giriş eyvanı doğu köşesindeki (girişin solundaki) kitabe yapının Arapça vakfiyesidir. Girişin sağındaki yazıtta mescidin yapım tarihi olan H. 882 (M. 1477) ile Bayındır Îbn Rüstem'in adı kaydedilmektedir. Mescidin yan duvarında beyaz bir taş üzerinde "Ameli Baba Can" ismi okunmaktadır. Bu, kümbet ve mescidi yapan ustadır.29

Bütünü ile dikdörtgen planlı olan mescit iki bölümden meydana gelmektedir, öndeki giriş eyvanı birinci bölümü teşkil eder, ikinci bölüm ise ibadet mekanıdır.

Öndeki giriş kısmı sivri kemerli bir eyvan şeklindedir. Eyvanın arkasındaki harim kısmı kare plan gösterir ve sivri bir beşik tonozla örtülüdür. Üst örtü, ortadan bir sivri kemerle desteklenmiştir. Giriş eyvanından daha geniş ve yüksektir. Mekanın üzeri dıştan düz bir çatı ile örtülüdür.

Güney duvarında dışa çıkıntı yapan mihrap nişi yer alır. Mihrap nişinin iki tarafında ve altta bulunan pencereler ile doğu penceresi sonradan açılmıştır.30 Üstteki mazgal pencereleri orijinaldir. Ayrıca, kuzey duvarında üç küçük niş vardır. Güney cephe ortasındaki mihrap, dışa çıkıntı yapar.

3. İskender Paşa Camii (Plan: 2)

Yapının Yeri: Kale mahallesinin güneyinde (Ahlat kalesi surları içinde) bulunmaktadır (Resim: 5). Meyilli bir arazi üzerindedir.

Yapım Yılı: Kapı lentosu üstündeki kemer alınlığında mermer kitabe taşı vardır. Kanuni Sultan Süleyman'ın vezirlerinden İskender Paşa tarafından H. 972 (M. 1564-65) tarihinde yaptırılmıştır.31 Kanunî'nin Irakeyn Seferi'nden sonra, İskender Paşa'nın uzun süre bu çevrede kaldığı bilinmektedir.32

Kare plan gösteren duvarlar üzerine kubbe ile örtülü bir yapıdır. Cami bütünü ile dikdörtgen planlıdır. Esas ibadet mekanı (harimi) ise karedir. Sade olan harim kısmında kıble duvarında hafif çıkıntılı mihrap yer alır. Mihrabın ortasında üç dilimli kemer şeklinde köşeli mihrap nişi mevcuttur. Mihrap kemeri başlıklı iki sütünceye dayanır. Mahfil kısmına ait olarak duvarda izler görülmektedir. Ancak, bir fikir vermekten uzaktır. Köşe tromplarıyla duvarlara oturtulmuş tek kubbe ile örtülüdür. Ante duvarları haricinde üst örtünün tamamı yıkılmış olan son cemaat yerinin sütunla desteklenen üç bölüm halinde ve her bölümün üzerinin pandantifli kubbelerle örtülü olduğu anlaşılmaktadır.

Cami yapısında duvarlar kesme taştan, kubbe ve tromplar ise tuğladan örülmüştür. Doğu ve batı cephelerinde üçer, güney ve kuzey cephelerinde ikişer penceresi mevcuttur. Ayrıca üstte dört ve kubbe eteğinde sekiz pencere bulunmaktadır.

Son cemaat yerinin kuzeydoğu köşesinde kare kaideye oturan on ikigen kasnak üzerinde silindirik minare gövdesi yükselir. Kasnak bölgesi ile gövdesi çifte bileziğe ayırır. Şerefeye ve külaha geçiş mukarnaslıdır. Külahın üstü daha sonra kaplanmıştır. Bu klasik Osmanlı Cami mimarisine uygun tarzda yapılmış (Merkezi bir kubbe ve son cemaat mahallinde üç küçük kubbe bulunan) bir mabeddir. Camii Vakıflar Genel Müdürlüğü'nce yakın zamanlarda onarılmıştır.

4. Kadı Mahmut Camii (Plan: 3)

Yapının Yeri: Kale içinde yer alan bu camii, İskender Paşa Camii karşısındadır.

Yapım Yılı: Taç kapısı üzerindeki kitabede camii yaptıran Kadı Mahmut'un adı ile H. 992 (M. 1584) tarihi okunmaktadır.33

İskender Paşa Camii'ne benzer bir plan şemasına sahiptir. Kullanılan malzeme bakımından ayrılır. Yapıda kahverenkli Ahlat taşı kullanılmıştır. Cami, bütünü ile dikdörtgendir. Harim kısmı kare bir sahayı kaplamaktadır. Son cemaat yeri kuzey cephede duvarların uzantısı olan ante duvarları ile, bu duvarlar arasına yerleştirilen iki sütunla üç bölüme ayrılmış her bölümün üzeri üç kubbe ile örtülmüştür.

Mahalli geleneğin takip edildiği taş işçiliği yansıtmaktadır.34 Dıştan yüksek kasnaklı, piramidal külahı hatırlatan kubbesi sekiz kenarlıdır (içten kubbe ile örtülüdür). Kareden kubbe yuvarlağına geçiş, sivri kemerli tromplarla sağlanmıştır. Tromplar duvar kalınlığının içinde kaldığından dıştan belli olmaz ve sağır sivri kemerlerle birbirine bağlanır.35

Camiin girişi kuzeydendir. Kare planlı iç mekanın doğu ve batı duvarlarında üç, kuzey ve güney duvarlarında ikişer pencere açılmıştır. Mihrap nişi güney cephesinde poligonal bir çıkıntı teşkil eder (Kıble duvarının iki yanında, başlıklı yarım sütünceler bulunan, dıştan beş köşeli mihrap nişi, içten uç dilimli kemer şeklindedir). Dış duvarlar içlerinde pencereler bulunan sağır, sivri kemerlerle hareketlendirilmiştir.

Minaresi yıkılmışken son yıllarda kuzeybatı köşede yapılmıştır.

5. Hamamlar

Haluk Karamağaralı tarafından yapılan kazılar neticesinde çıkartılan iki hamam mevcuttur. İki Kubbe mahallesinde bulunan Çifte Hamam (Resim: 8) ve Harabeşehir mahallesinde bulunan küçük hamam (Resim: 9) XII-XIII. yüzyıllara tarihlendirilmektedir.

6. Akıtlar

Haluk Karamağaralı tarafından yapılan kazılar neticesinde çıkartılan, mahalli olarak akıt adı verilen, tümülüs tarzında mezar odaları mevcuttur. Kesme taştan yapılmışlardır. Mazgal pencerelere ve tonoz örtülere sahip kümbet cenazelikleri şeklindedir (Üst kısımları yıkılmış, cenazelik kısmı mevcut kümbet intibaı uyandırmaktadır).

Akıtların bazıları kısmen toprağın üzerinde bulunan gövdeleri ile günümüze kadar sağlam olarak gelmişlerdir. Çökmüş olanlar ise, zeminde bir çukur meydana getirmişlerdir.36

7. Çini Fırınları

Haluk Karamağaralı tarafından yapılan kazılar neticesinde çıkartılan çini fırınları mevcuttur.37 Ahlat kazılarında elde edilen çini parçalar, teknik, ölçü, biçim, motif ve kompozisyonları, içerdiği konuları açısından Nakış Karamağaralı tarafından yüksek lisans tezi ve makale olarak çalışılmıştır.38

8. Zaviye

Haluk Karamağaralı tarafından yapılan kazılar neticesinde çıkartılan, Zaviye olduğu düşünülen bir yapı bulunmaktadır (Resim: 11). Muhtemelen XIII. yüzyılda inşa edildiği kabul edilmektedir. Küçük ebatlı hücreleri ve ortada geniş bir mekana sahiptir (Küçük hücrelerin olması, Hoca Ahmet Yesevi'nin 63 yaşından itibaren tekkesinde yeraltında yaşadığı münzevi hayat ile bağlantılı olarak, muhtemelen O'nun tarikatına mensup bir şeyhin zaviyesi olarak değerlendirilmesi gereken bir yapıdır).

9. Şeyh Necmeddin Kümbeti

Yapının Yeri: Ergezen mahallesindeki mezarlıkta, Erzen Hatun Kümbeti'nin güney batısında bulunmaktadır.

Yapım Yılı: Türbede biri kapı lentosu üzerinde, diğeri mukarnaslı kavsaranın üstündeki çerçeve içinde olmak üzere iki kitabesi mevcuttur. Taç kapısı üzerindeki kitabelerine göre; H. 619 (M. 1222) tarihinde, Ramazan ve Şaban aylarında yapılmıştır.39 Ayrıca kapı üzerindeki kitabe Şeyh Necmeddin Havai babanın türbe ve tekkesine ait vakfiyeyi ihtiva eder40 (Vakfiyenin Türkçesi; vakfın şartında "Allah ona rahmet etsin" bu mübarek kubbeyi şeyh yaptı... ahaliden... onun sözleri eşit değildir... ve onun ismi Aliyüddin'dir... muhakkak Allah işiten ve bilendir). Kitabeye göre H. 619 (M. 1222) Ramazan ve Şaban aylarında yapılmıştır.41 Kümbet, aynı zamanda şeyhin tekkesiymiş. Şeyh, 1222 yılında öldüğü için, Melik Eşref ve Ahlat Hükümdarı İzzettin Balaban günlerinde yaşamış olduğu anlaşılmaktadır.42 Şeyh Necmeddin Havai Baba Ahlat'ta medfun 9 evliyadan biri olduğu belirtilmektedir.43

Kapının üst seviyesinden itibaren tamamen yıkılmış olan eser 1966-67 yıllarında Vakıflar Genel Müdürlüğünce onarılmıştır.44 Bazı düzensizlikleri olan, iki katlı, kare prizma planlı bir yapıdır.45 Kübik gövde, basit silmelerin teşkil ettiği korniş üzerinde yükselen dört vecihli ehrami bir külah ile örtülüdür.46 Kesme taştan yapılmıştır. Cenazeliğin üzeri kuzey-güney ekseninde beşik tonoz ile örtülüdür. Biri batı kenarda (kapının yanında) diğeri doğu kenar ortasında iki mazgal penceresi bulunmaktadır. Arazi seviyesinde olan üst kat kare planlıdır. Girişi doğu yöndedir (Resim: 12-13).

Ahlat kümbetleri içerisinde değişik planlı oluşu ile dikkati çeken Şeyh Necmettin Havai Baba Kümbeti, kümbet mimarisine uygun olarak yapılmış fakat, kare planlı oluşu ile de diğerlerinden ayrılmıştır.47 Eserde tezyinat, ön cephede toplanmıştır. Sade görünümlüdür.

Kümbetin benzeri, İran'da Büyük Selçuklular Dönemi'nde inşa edilen, Gümbed-i Alaviyan (Hamedan), diğer bir benzeri ise Diyarbakır Sultan Sücaeddin (Şüca) Kümbeti'dir.48

10. Usta Şagirt (Ulu Kümbet) Kümbeti (Plan: 5)

Yapının Yeri: Tatvan yönünden Ahlat'a girişte, yolun sağında (Meydanlık mezarlığının karşısında), Van Gölü'ne yakın yerde, tarlalar içerisinde bulunmaktadır. (Resim: 14)

Yapım Yılı: Kümbetin kitabesi mevcut değildir. Fakat, kuzeydoğusunda kalıntısı mevcut olan Sadi Aka (Ağa) Kümbeti'nin taşlar arasında kitabesi bulunup 1300 (13. yüzyıl sonu) okunmuştur.49 Ancak bu gün mevcut değildir. Yapım tekniği ve süsleme özellikleri dikkate alınarak 1285 yıllarına doğru yapılmış olduğu kabul edilmektedir.50 İlhanlılar zamanında Çobanlı Şeyh Hasan 1340 yılında hanlık mevkiine çıkınca Tebriz'de Usta Şagird adıyla bir mescit yaptırmıştır. Ahlat, Küçük Şeyh Hasan'ın idaresinde olduğuna göre, Usta Şagirt Kümbeti'ni de yaptırması muhtemeldir.51

Kümbet; kare kaideli, silindirik gövdeli, konik külahlı ve iki katlıdır. Ulu Kümbet, Ahlat'taki kümbetlerin en büyüğüdür. A. Gabriel tarafından "Ulu Kümbet" olarak adlandırılmıştır.52 İki katlı olan kümbetin doğu yönündeki merdivenle cenazeliğe inilir. Buranın üzeri aynalı tonoz ile örtülüdür. Alt kat birçok türbeye nispetle büyük ve yüksektir. Cenazeliğini kapısı bir zaruret olarak ön cephede değil, yan kenarda (doğuda) açılmış ve iç veya dış mekanın bozulması önlenmiştir.53 Yüksek kaideli türbelerde bu problem daima bu şekilde halledilmiştir. Kare plandan köşe pahları ile oluşturulan on ikigen ve onu izleyen bilezik üzerinde silindirik gövde yer alır (Resim: 15). Gövdenin üzeri içten kubbe, dıştan konik külah ile örtülüdür.

Üst kata, kuzeydeki karşılıklı (çift taraflı) merdivenle çıkılır. İkinci katta, doğu, batı ve güney yönde birer pencere bulunur. Güneydoğu köşede de küçük üst pencere yer alır. Bu günkü doğal yüzeyden, külah tepesine kadar 20 m. yüksekliğindedir. Cenazelik katı da dahil edilirse bu yüksekliğin toplamı 22.35 metredir.54

Ulu Kümbet, mimari olarak, İran'daki Büyük Selçuklu kümbetlerinden Damgan Cihil Duhteran (1055) Maraga Yuvarlak Kümbet (1167) ve Mil-i Radkan Kümbetleriyle benzerlik göstermektedir.55

Usta-Şagird Kümbeti Ahlat'takilerin ölçüleri bakımından en büyüğü olduğu için olmalı Gabriel tarafından "Ulu Kümbet" olarak isimlendirilmiştir.56 Yapı hakkında H. F. B. Lynch'de bilgiler vermektedir.57

11. Şadi Aka Kümbeti

Yapının Yeri: Ulu Kümbet'in yanında (Ahlat'a girişte, -müzenin karşısında- yolun hemen kenarında, 19. yüzyılın sonlarında yıkılmış olan Şadi Aka Kümbeti bulunmaktadır.

Yapım Yılı: Varlığından söz edilen kitabesinden dolayı kümbetin Şadi Aka b. Sagur b. Hakan'a ait olduğu ve 1273 tarihini taşıdığı belirtilmiştir.58 Abdurrahim Şerif Beygu, kitabenin tarihiyle ilgili satırını 1300 olarak okumuş ve kitabe sahibini de Emir Şadi Sargur Aka İbn Çağan şeklinde izah etmiştir.59 Ulu Kümbet'in mimari üslubu Şadi Aka'nınki gibi olduğundan, onun da Şadi Aka'nınkine yakın bir tarihte yapıldığı kabul edilmiştir.60

12. Hasan Padişah Kümbeti (Plan: 6)

Yapının Yeri: Harabeşehir'in üst tarafında, Tahtı Süleyman mahallesinin güney ucunda, mezarlığın kenarında, bahçenin bitiminde bulunmaktadır (Resim: 16).

Yapım Yılı: 1966 yılında Vakıflar Genel Müdürlüğü'nce restore edilen61 kümbetin taç kapısı üzerindeki kitabeye göre "Melikü'l-Ümera Hasan Aka" adlı bir Moğol başkanına ait olduğu ve H. 673 Recep (M. 1274 Ocak) ayında inşa edilmiş olduğu anlaşılır. Yazıtta yer alan isimlerden biri de Hasan Ali'dir ki, hükümdarın veziridir.62 Hasan Aka, Hülagü'nün oğlu Abaka Han zamanında yaşamıştır. Hasan Aka'nın Ahlat'ın bağımsız beyi olması mümkündür.63

Kare kaide üzerinde on ikigen taban kısmı ve onun üzerinde silindirik gövde ile konik külahı yükselir.

Doğudan bir kapı ile cenazelik katına girilir. Buranın üzeri, manastır tonozla örtülüdür.64 On ikigen kasnak üzerinde yukarıya doğru yükselen üst katın kuzeyinde, karşılıklı merdivenlerle üst kata çıkılmaktadır. Üst örtü içten kubbedir. Türbenin 1.05 metre kalınlığındaki duvarları, içte ve dışta kesme taşla örülerek araları moloz taş ile doldurulmuştur. Bu tekniğin Anadolu'daki türbelerde genellikle tatbik edildiği tahmin edilmektedir.65

Evliya Çelebi, bu kümbette mumyalar gördüğünden bahseder. Ancak, 1910'larda bir yangın sonucu yandığı belirtilmektedir.66

Ahlat'taki Hasan Padişah Kümbeti'nde Nahçıvan Cuga köyü kümbetinde olduğu gibi, köşeler pahlanarak on iki köşeli bir alt yapı elde edilmiştir.67 Eser Vakıflar Genel Müdürlüğü tarafından onarılmıştır.

13. Anonim Türbe I (Plan: 7)

Yapının Yeri: Hasan Padişah Kümbeti'nin kuzeyindedir.
Yapım Yılı: Kitabesi yoktur. Hangi tarihte ve kimin için yapıldığı bilinmemektedir.

Mevcut kısımların şekil ve malzeme olarak, Ahlat'taki diğer kümbetlere benzemesinden dolayı XIII. yüzyılın sonlarında yapıldığı tahmin edilmektedir.68

Kümbetin üst yapısı tamamen yıkılmış ve kaidenin taşları yer yer dökülmüştür. Kare oturtmalık kısmının köşelerinin pahlanması ile on ikigen kasnağa geçilmiştir. Kümbetin mescit katı yoktur.69 Kare şeklindeki cenazelik kısmına doğu cepheden merdivenle inilmekte, kuzey doğu köşedeki kapıdan içeriye girilmektedir. Burası, aynalı tonozla örtülüdür. Doğu, batı ve güney kenarlarda bulunan mazgal şeklindeki havalandırma pencereleri baca şeklinde yukarı doğru uzadıktan sonra kümbetin kaide kısmında pencereler şeklinde dışarı açılmaktadır. Kümbet kaidesinin köşeleri pahlarla daralarak üst kısım oniki kenarlı hale getirilmiştir.

14. Hüseyin Timur-Esen Tekin Kümbeti (Plan: 8)

Yapının Yeri: İki Kubbe mahallesindedir. Çifte kümbetlerden eski Ahlat'a yakın olan küçük kümbettir (Resim: 17-18). W. Bachman, bu kümbetten "küçük kümbet" olarak bahseder.70

Yapım Yılı: Giriş kapısının üzerindeki (kuzeydeki) lentoda nesih yazılı kitabede Boğatay Aka'nın oğlu Hüseyin Timur'un H.680 Recep (M.1279 Kasım) ayında şehit olduğu yazılıdır. Bu tarihte de yapılmış olmalıdır.71 Doğu penceresi lentosu üzerindeki kitabede ise; Hüsameddin Hüseyin Akakızı Esen Tekin Hatun'un H. 678 Şevval (M. 1280 Şubat) ayında vefat ettiği yazılıdır. Batı penceresi lentosunda Ayet (Kur'an-ı Kerim 3/18), Türkçesi; "Allah'tan başka şahit yoktur"güney penceresi lentosunda Hadis, Türkçesi; Resulullah buyurdu ki "kul taktirin eseridir", yazılıdır.72

Kübik oturmalıklarının üst köşeleri pahlanarak on altıgen planlı bir kaide hazırlanmış, bunun üzerine silindirik gövde, içten kubbe ve dıştan konik külah oturtulmuştur.73

Doğu yönden merdivenle inilen cenazelik kısmı kare planlıdır. Burasının üzeri geçme (manastır) tonozla örtülüdür. Güney duvarına sivri kemerli derin bir niş açılmıştır, içerisi doğu, batı ve güney yönde bulunan mazgal pencerelerle aydınlatılmaktadır.

Kuzeydeki mescit katı girişine karşılıklı merdivenlerle çıkılır. Giriş dışında; doğu, batı ve güney yönde birer pencere bulunmaktadır. Ayrıca güney penceresi hizasında ve konik çatının altında bir mazgal penceresi mevcuttur.

Eser 1969'da Vakıflar Genel Müdürlüğü tarafından onarılmıştır.

15. Bugatay Aka74-Şirin Hatun Kümbeti (Plan: 9)

Yapının Yeri: İki Kubbe mahallesindedir. Çifte kümbetlerden yeni Ahlat'a yakın olanıdır (Resim: 19). Hüseyin Timur kümbetinin doğusundadır.

Yapım Yılı: Kümbetin 1281 yılında yapıldığı kabul edilmektedir.75

Emirü'l Kebir şeklinde anılan Boğatay Aka ve Hüseyin Timur'un Uygur asıllı olmaları muhtemeldir. Çünkü Moğollar Dönemi'nde şehirlerin yönetimi genellikle Türk asıllı Uygurlara verilmiştir. Boğatay Aka ailesinin ne gibi felaketler neticesinde katledildikleri bilinmemektedir.76

Kümbet iki katlıdır. Üçgenler vasıtasıyla (oturtmalıkların üst köşeleri pahlanarak) on ikigen planlı kaide üzerine oturtulmuş, silindirik gövdelidir.77 Doğu yönden merdivenle cenazeliğe inilir. Cenazelik kuzey-güney istikametinde beşik tonoz örtülü kare bir mekandır. İçerisi doğu, batı ve güney yöndeki mazgal pencere ile aydınlatılır. İkinci kat girişine çift taraflı asma merdivenle çıkılır. Üst yapı, derin nişlerin içindeki üç pencereye sahiptir. Silindirik gövdenin üzeri; içten kubbe, dıştan konik külahla örtülüdür. Külah ile gövde arasında beş bölüme ayrılmış kuşak bulunmaktadır (Resim: 20).

Gövde içi, alçı üzerine kalem işi bitkisel süslemelerle bezenmiştir. Girişin üzerinde, alçı üzerine ortadaki motife (muhtemelen hayat ağacını simgeleyen bir çiçek demetine) dönük, simetrik, kuyrukları kalkık olarak iki tavus kuşu işlenmiştir.78

Kümbet, İran'daki silindirik gövdeli Damgan Çihil Duhteran (Selçuklular dönemi) kümbetinin mimari geleneğini devam ettirir.79

16. Alimoğlu Hurşit (Yarım) Kümbet (Plan: 10)

Yapının Yeri: Tahtı Süleyman mahallesinde, Hasan Padişah Kümbeti'nin kuzeybatı yönünde, bahçe içindedir.

Yapım Yılı: Kitabesi yoktur. Mimari şekil ve özelliklerine bakılarak XIII. yüzyıl ikinci yarısına ve üslup özelliklerine bakılarak muhtemelen XIII. yüzyılın son çeyreğine de tarihlendirilmektedir.80

İki katlıdır. Kare planlı kaidenin üzerinde yükselen dairesel planlı gövde l.5 m. yükseklikten sonra muntazam olarak kesilmektedir, yarım bırakıldığı hissini uyandırmaktadır (Resim: 21).

Doğudan bir kapı ile cenazeliğe girilir. Cenazelik, aynalı tonoz ile örtülüdür. Kaideden on ikigen bir kasnakla silindirik gövdeye geçilir.

İkinci katın girişi kuzey yöndedir. Doğu, batı ve güney yönde birer penceresi bulunmaktadır.

17. Erzen Hatun Kümbeti (Plan: 11)

Yapının Yeri: Erkizan (merkez) mahallesindeki mezarlık içerisinde, Şeyh Necmeddin Havai Baba Kümbeti'nin kuzeydoğusundadır.

Yapım Yılı: Güney ve doğu pencereleri üzerindeki kitabeler ayet yazılarını ihtiva eder. Taç Kapı üzerindeki (kuzey kapı lentosundaki) kitabeye göre H. 799'da (M. 1396-97) vefat eden Emir Ali kızı Erzen Hatun için yapılmıştır.81

Doğu penceresi üzerindeki üç rozetle hareketlendirilen taş üzerinde "Amele Kasım İbn-i Sinan Ali" şeklinde bir usta kitabesi mevcuttur.82 Erzen Hatun, Karakoyunlu Emiri Emir Ali'nin kızıdır ve yapı Karakoyunlular devrine aittir.83 İki katlıdır. Alt kat kare planlı, üst kat ise on ikigen prizmal gövdeli (Resim: 22-23), içten; kubbe, dıştan; on ikigen, iki kademeli konik külahla örtülüdür. Doğu yönden merdivenle inilerek, cenazeliğe girilir. Burası kare planlı, üzeri çapraz tonozla örtülüdür. Doğu, batı ve güney yönlerde mazgal pencerelerle aydınlatılır. Kare oturtmalığın köşeleri pahlanarak onikigen gövdeye geçilmektedir. Kapı ve pencereler arasına, dört ana yön dışındaki cephelere "V" şeklinde ikişer niş açılmıştır (Resim: 24). Mescit katına kuzey yöndeki çift taraflı merdivenlerle çıkılmaktadır. Kuzey yön dışında, üç yöne birer pencere açılmıştır.

Erzen Hatun Kümbeti Anadolu'daki mezar anıtları içerisinde en süslü olanıdır.
18. Keşiş Kümbeti (Plan: 12)

Yapının Yeri: İki kubbe mahallesindedir. Sebebi bilinmemekle birlikte "Keşiş Kümbeti" olarak adlandırılmıştır (Resim: 25).

Yapım Yılı: Kitabesi yoktur. Yapım yılı için farklı görüşler mevcuttur;

Yapı, tarz ve malzemesine bakılarak XII-XV. yüzyıllara,84 yapının genel karakterinden dolayı XIV. yüzyıl sonlarında Karakoyunlu eseri olarak yapıldığını,85 en geç olarak XV yüzyıla ait olduğu86 XIV. yüzyılın ilk yarısına aittir87 şeklinde görüşler bulunmaktadır.

İki katlıdır. Alt kat kare planlıdır. Üst kat ise on ikigen prizmal gövdeli, içten kubbe, dıştan piramit çatıyla örtülüdür. Doğu yönden merdivenle inilen kare planlı cenazeliğin üzeri, doğu-batı yönünde beşik tonozla örtülüdür. Doğu, batı ve güney yönlerden mazgal pencerelerle aydınlatılmıştır. Kare kaide köşelerinden on iki kenarlı gövdeye üçgenlerle (pahlarla) geçilmektedir, On ikigen prizmal gövdenin her kenarı Bursa kemeri şeklindeki sathi oyma nişlerle hareketlendirilmiştir. (Resim: 26). Gövde iç yüzeyinde çok belirgin olmayan alçı üzerine kalem işi süslemeler mevcuttur. Mescit katına kuzey yöndeki, karşılıklı (çift taraflı) merdivenle çıkılmaktadır. Doğu, batı, güney cephelerinde pencereler yer alır.

19. Emir Ali Türbesi (Plan: 13)

Yapının Yeri: İki Kubbe mahallesindedir.

Yapım Yılı: Türbenin güney cephesinde, mermerden, kırık bir kitabede "Âli" adından başka bir kelime okunamamaktadır. Tarihlendirilmesi hakkında şu görüşler mevcuttur;

1- Mimari tarzına göre, 12. yüzyıla tarihlendirilir.88

2- Kümbet mimarisinin gerilemeye başladığı bir döneme belki de 18. yüzyıla uygun görülmektedir.89

3 Albert Gabriel'in yapıyı 12. yüzyıla tarihlendirdiği belirtilmektedir. 90

4 Yapının genel karakteri itibarıyla XIV. yüzyıla yerleştirilmesi gerekir.91

5 Tarihlendirme olarak, XIV. yüzyıl kabul edilmektedir.92

6 XIV. yüzyıla aittir. Ancak, Ahlat Erzen Hatun (1397) Kümbeti yazıtında Emir Ali'nin kızı olduğu yazılıdır. Eğer kümbet bu şahsa aitse XIV. yüzyıl II. yarısına ve belki de XIV. yüzyıl III. çeyreğine tarihlendirilebilir.93

Kare planlı ana mekanın önünde duvarları kademeli olarak türbeye doğru yükselen üzeri açık dikdörtgen planlı ön mekan vardır (Resim: 27). İçten kubbe, dıştan sekizgen kasnak üzerinde, sekiz kenarlı piramidal külah boğumlu bir alemle nihayetlenir. Tek katlıdır. Ziyaret kısmına (dikdörtgen planlı, güneydeki avluya) doğusundaki kapıdan girilir. Asıl türbenin prizmatik gövdesinin güney cephesi, sivri kemerli eyvan şeklindedir, öndeki küçük avlusuna açılmaktadır. Kümbetin içi Baldeken tarzında dört kemerlidir. İçten kubbe ile örtülü yapıda kubbeye geçiş pandantiflerle sağlanmıştır. Pandantifler, sağır sivri kemerlerle birbirine bağlanırlar. İç mekanın üç cephesinde küçük nişler vardır.

20. Anonim (Şirin Hatun) Türbe II (Plan: 14)

Yapının Yeri: İki Kubbe mahallesindedir.
Yapım Yılı: Kitabesi yoktur. Tarihi hakkında;

1 Yapının genel görünüşü XV. yüzyılda yapıldığı izlenimini bırakır.94

2 En erken, 14 yüzyıl II. çeyreğine tarihlendirilebilir95 görüşleri ortaya atılmıştır.

Kare plânlıdır. Gövdenin üst köşeleri pahlanarak sekizgen kasnağa geçilmiştir, kasnak üzerinde sekizgen kenarlı piramidal çatı ile örtülmüştür. Çatı üzerinde boğum şeklinde alem yer almaktadır (Resim: 28). Ahlat kümbetlerinin değişik bir tipidir. Plân tertibi bakımından Emir Ali Kümbeti'ni andıran bu kümbet, konstrüksiyon bakımından ondan ayrılmaktadır. Adeta Emir Ali Kümbeti'nin bir varyasyonu şeklindedir.96 Taç Kapı cephesinde üç basamaklı çift merdivenle çıkılan sathi Bursa kemerli niş içindedir. Güney cephesinde iki, batıda ise tek pencere açılmıştır, kuzey cephe sağır bırakılmıştır.

21. Bayındır Kümbeti (Plan: 15)

Yapının Yeri: İki Kubbe mahallesinin batısında, Meydanlık Mezarlığının kuzeyindedir.

Yapım Yılı: Kümbeti üst taraftan çepeçevre dolaşan kitabede H. 886 (M. 1484) yılı Ramazan ayında ölen Melik Bayındır Bey İbni Rüstem'in mezarı olduğu yazılıdır.97 Uzun kitabe kuşağında Bayındır Bey'in unvanları ve hayat hikayesi verilir. Bayındır Bey, Akkoyunlu hükümdarı Uzun Hasan'ın torunu Rüstem Bey'in oğludur.98

Kare oturtmalığı köşelerdeki pahlarla on ikigene dönüşür. On ikigenin üzerindeki silindirik gövde, güneye doğru 4/3 nispetinde sütunlar üzerine dekoratif kemerlerle açılarak, üstü mukarnas kornişlere oturan, içten kubbe, dıştan adeta bir mantar gibi taşan konik külahla örtülmüştür. Gövdeye, sekiz adet müstakil, kalın ve bodur tutulmuş kaideli ve başlıklı, kapının iki yanında sağır kısımda gömme iki olmak üzere toplam on kolon sütun ve sütunların altına birer niş yerleştirilmiştir.

Doğu yönde merdivenle inilerek, cenazelik kısmına girilir. Kare planlı cenazelik, doğu-batı istikametinde beşik tonozla örtülüdür. İçerisi, doğu, batı ve güney kenarlar ortasındaki mazgal pencerelerle aydınlatılır.

Bakü Şirvanşahlar Saray Külliyesi'nde Divanhane olarak tanınan bölüm, kuzeye doğru çıkıntı yapan bir teras üzerinde alçak sütunlar ve sivri kemerli revaklar ile çevrili geniş avlunun ortasında yer alan sekizgen planlı yapı, biçim olarak Bayındır Kümbeti'ne benzer. Şirvanşahlar ile Akkoyunlular iyi münasebetleri olduğu, Bayındır Kümbeti'nin mimarı Baba Can'ın da Bakü'den Ahlat'a geldiği bilinmektedir.99

22. Anonim (Mirza Bey Kümbeti) Türbe III (Plan: 16)

A. Şerif Baygu bu türbeden bahsetmiş ve fotoğrafını yayımlamışsa da isim vermemiştir.100 İ. Kafesoğlu "Mirza Bey Türbesi" diye bahseder.101

Yapının Yeri: İki Kubbe mahallesi içerisindedir.

Yapım Yılı: Kitabesi yoktur. XIV. yüzyıl 1. veya 2. yarısına tarihlendirildiği102 gibi XIV. yüzyıl sonlarına,103 XVI. veya XVII. yüzyıla da tarihlendirilmiştir. 104

Bugün toprak seviyesinin altındadır. Tek katlı ve kare planlıdır. Kare plandaki türbenin beden duvarlarının üst köşelerindeki üçgen pahlarla mekanın üzeri sekizgen hale gelmiştir. Gövde üst kesiminde çıkıntı yapan üçgen pahlarla üst örtüye geçilmektedir. Üst örtüyü teşkil eden sekizgen piramit külah gövdenin üzerine bir şapka gibi oturmaktadır. Sekizgen piramidal külah üzerinde boğumlu taş alem yer alır (Resim: 32). Kuzey yöndeki girişin üzerinde aşınmış durumda mukarnaslı kavsara vardır (Resim: 33).

23. Dede Maksut Türbesi (Plan: 17)

Yapının Yeri: İki Kubbe mahallesinde, Emir Ali Türbesi'nin karşısındadır.

Yapım Yılı: Şeyh Ahmed isimli bir kimsenin H. 945 (M.1538-39) tarihli vakfiyesinde Dede Maksud'un şahit olarak ismi görülmüştür. Bu nedenle türbe XVI. yüzyıla tarihlendirilir. 105

Evliya Çelebi'nin bahsettiği "Menakıbül Evliya: Telifatı es Şeyh Dede Maksut Ahlat'i" cümlesinden müellifin alim bir kişi olduğu anlaşılır. 106

Kare planlıdır. Basit bir yapıdır. İç mekanı örten kuzey-güney eksenindeki beşik tonozu, dıştan düz bir çatı örter. Eserin kuzeydoğu köşesinde giriş kapısı bulunmaktadır. Güney kenar ortasında mazgal penceresi vardır. Yapı 1970 yılında Vakıflar Genel Müdürlüğünce onarılmıştır.107

24. Bayındır Köprüsü

Yapının Yeri: Bayındır kümbetinin batısında, Harabeşehir ile Tahtı Süleyman mahallelerini ayıran ve eski iç kalenin batı eteğinden geçen derenin üzerinde kurulmuştur (Resim: 34).

Yapım Yılı: Kitabesi yoktur. Köprünün Bayındır tarafından yaptırıldığı kabul edilmektedir.108 Akkoyunlu Devri'ne, XV. yüzyıl sonlarına mal edilmektedir.109

Köprü, tek gözlü ve sivri kemerlidir. Köprü, Harabeşehir deresinin iki yanındaki kayalıklara oturtulmuştur. Derenin iki yakası arasında önce düz olan köprünün tek açıklığını takiben doğuya dönerek keskin bir dirsek meydana getirmektedir. Kırık bir hat şeklinde ve kemerlidir. Batıya doğru keskin dirsek oluşturan kısım ise, suların fazla olduğu zaman mukavemeti artırmak ve taşkınları önlemek için düşünülmüştür (Resim: 35).

Küçük bir yapı olmasına rağmen, o devrin kervan ve yayalarının geçişine elverişli merdivenli yolu ile dikkati çeker. Yanlarında hafif yüksekçe, kademeli taş korkulukları yer alır. Doğu tarafından merdiven şeklinde bir bölümle batıya doğru gitmekte, sivri kemerli geniş kısım biraz kuzeye yönelerek ilk kısımda belirli bir açı meydana getirmekte ve hafif batıya yönelerek nihayetlenmektedir.

Doğu taraftan merdiven başlangıcına yakın yerde güney kenarda taş sökülmesi ile ortaya çıkan bir boşluk sökülme mevcuttur. Buradan söküldüğü bilinen, üzerinde at figürü olduğu belirlenen bir taş müze bahçesine kaldırılmıştır.

Bayındır Köprüsü üzerinde, şekil ve damgalara rastlandığı belirtilmektedir. 110 Ancak günümüzde sözü edilen unsurlara rastlanmamıştır.

Mezar Taşları

Ahlat'ta tarihi öneme haiz olan, müstakil 6 mezarlık alanı mevcuttur. Bunlar; Harabe Şehir mezarlığı, Taht-ı Süleyman Mezarlığı, Kırklar mezarlığı, Merkez (Erkizan) Mezarlığı, Kale Mezarlığı ve Meydanlık Kabristanı'dır. Bunların büyük bir bölümü tahrip olmuştur. Kültür Bakanlığı tarafından etrafı duvarla çevrilerek korumaya alınan meydanlık kabristanında fazla miktarda mezar taşı mevcuttur. Duvarla çevrili olan kısım 186.000 metrekarelik bir alanı kaplamaktadır. Korumaya alınamayan alanlara bakıldığında mezarlık alanlarının çok daha geniş yer kapladığı görülmektedi.

Meydanlık kabristanında, sayı olarak varlığı belirlenebilen 1800 civarında mezar taşı kalıntısı bulunmaktadır. Bunlardan iyi durumda olan 118 adeti Beyhan Karamağaralı tarafından ilim alemine tanıtılmıştır.111

XII. asır ilk çeyreği ile XIV. asır ikinci yarısına kadar uzanan dönemlere ait mezar taşı örneklerine rastlanmaktadır. Bazı mezarlıklarda ise, XVI-XVII. yüzyıla tarihlendirilen örnekler bulunmaktadır.

Mezarlık alanında, Ermenşahlar, Eyyubiler, İlhanlılar, Karakoyunlular, Beylikler ve Selçuklu devirlerine ait mezar taşları mevcuttur.

Mezar taşı tipler; 1- Çatma Lahitler (Resim: 39), 2-Şahidesiz Prizmatik Sandukalar (Resim: 40), a-Yekpare gövdeli basit sandukaları b-Gövdeli ve Kapaklı Sandukalar, 3- Şahideli Mezar Taşları olarak tasnif edilmiştir (Resim: 41).

Şahidelerin Cephe kompozisyonları: 1- Nişli Şahideler 2- Geometrik Bir Ağ ile Kaplı Olan Şahideler, 3- Büyük Bir Kandil Motifi ile Süslü Olan Şahideler, 4- Çeşitli Varyasyon ve Karma Tiplerden Oluşan Şahideler şeklinde gruplandırılmıştır.

Tezyinat olarak, Yıldız Ağları, Rumi Ağlar, Rumilerle Şeritlerin Kaynaşarak Teşkil Ettiği Örgüler, a-Örgülü Kufiden oluşan geçmeler, b-Geometrik olarak düzenlenen rumiler, c-Niş teşkil edene palmet örgüler, Ejder (Kurt) ve Ejder Kemerler, Kandiller ve Şamdanlar işlenmiştir.

Bordürlerde; Rumi, Geometrik ve Yazının kullanıldığı görülmektedir. Genel olarak kullanılan motifler arasında; Mührü Süleyman, Post Samarra Üslubu (eğri kesim tekniği), Kıvrım dal, Rumi, Filiz, Helezonlu Kıvrık Dal, Niş, Zencirek, Rumi örgü, Rumi ağ, Geometrik ağ, 16 köşeli yıldız, Yıldız ağ, Madalyon, Sivri kemer, Çarkıfelek, Askılı Kandil, Şamdan, Palmet, Kemerli niş, motiflerinin uygulandığı görülmektedir.

Yazı olarak; Mail kufi, Spiralli kufi, Kıvrık dal kufi, Yuvarlatılmış kufi, Celi, Sülüs, yazı örnekleri görülmektedir.

Beyhan Karamağaralı, mezar taşları üzerinde 20 san'atkar isimi tespit etmiştir. Mezartaşı ustalarının isimlerine mimari abidelerde de rastlanmaktadır. Kitabelere göre, Ahlatlı san'atkarların sıra ile önce gulam ve şagird oldukları, ustalarının adını zikrederek imzalarını attıkları ve nihayet üstad unvanını kullandıklarını bu safhadan sonra çırak ve kalfa yetiştirdikleri belirlenmiştir.112 Mezar taşları üzerinde ayrıca şu ibareler ve hususiyetler bulunmaktadır:

a- Ayetler örnekleri; İhlas suresi, Rahman Suresi; 26-27. Ayetleri, Ali İmran Suresi, 17-18. Ayet, Mü'minun Suresi 115. Ayet, Rahman Suresi 26. Ayet, Tevbe Suresi, 21. Ayet, Ayet'el Kürsi Duası, Enbiya Suresi, 35. Ayet, Ankebut Suresi, 57. Ayet, Bakara suresi 225. Ayet.

b- Kelimei Tevhit.

c- Hadis, Ölüm bir kapıdır, herkes o kapıdan geçer. Dünya ahiret ehline, ahiret dünya ehline, dünya ve ahiret (ise) ehlullaha (derviş ve mutasavvıf) haramdır. Dünya ahiretin tarlasıdır.

d- Sözler: Dünya bir saatlik bir müddettir, onu ibadetle geçir, Ölüm bir kadehtir, herkes ondan içer. Şeklinde yazılar bulunmaktadır.

Sonuç olarak ifade etmek gerekirse mezartaşları;

⦁ Şehirlerin iskan alanını, sahibini belli etmektedir. Şehirlerin tapu senedi konumundadır.

⦁ Sanatkar imzası bulunmaktadır (Şagird-Üstad). Usta-çırak ilişkisini göstermektedir. Lonca teşkilatından bahsedilmektedir. Ayrıca mezar taşlarında Kadı, İlim adamı ibarelerine de rastlanmaktadır. Bu da Ahlat'ın o dönemde ilim ve kültür merkezi olduğunu gösterir.

⦁ Yapıldıkları çevrenin ve devrin inançlarını, adetlerini, san'at geleneklerini, iktisadi ve sosyal şartlarını aksettirirler.

⦁ Kültür birliğini ifade eder. Milletin menşeini ortaya koyar. İnsanoğlunun dünyadaki varlığının delilidir. (Ölünün hüviyetini bildiren kitabeye sahiptirler)

-İ. Hakkı Baltacıoğlu, "Açık havada teşekkül etmiş bir kıyafet, mimari, tezyinat, hat ve teknik müzesi" olarak tanımlamıştır.

⦁ Form, biçim, ebat ve ölçüler olarak Orhun Anıtlarıyla benzerliği bulunmaktadır.

⦁ Terminus post quem ve terminus anti quem olarak etnografik açıdan ve sanat tarihi açısından belge niteliğindedir. Koç, koyun şeklinde mezar taşları da bulunmaktadır.

⦁ Sadece mezar taşlarına bakarak Türklerin tarihi seyrini izlemek, göç yollarını Orta Asya'dan Anadolu'ya, Anadolu'dan Balkanlar'a izlemek mümkün olabilir.

⦁ Sahip oldukları özelliklere bakıldığında mezar taşlarının tarihimiz ve kültür tarihimiz açısından ehemmiyeti ortaya çıkmaktadır.

⦁ Taş işçiliği detaylarıyla da, mezar taşları ilginç uygulamalara zemin oluşturmuştur. Mezar taşlarının bazılarının yüzeylerinde beş kademeli, dantele gibi ince işlemelerin yapıldığı görülmektedir (Resim: 42).

⦁ Mezar taşları, arkeoloji, sanat tarihi, kültür tarihi ve siyasi tarihin önemli kaynakları arasında yer almakta olup, ait oldukları toplumun inançlarını, adetlerini, gelenek ve göreneklerini, sanat anlayışlarını, sosyal ve kültürel yapısını aksettirirler. 113

- Selçuklu Devri taş işçiliğinin en başarılı ve ilginç örneklerini bu taşlardan izlemek mümkündür114 (Resim: 43-44-45-46-47).

Ahlat'taki tüm eserler; günümüzde de ocaklardan el ile ve makine ile çıkarılan (Resim: 48) açık kırmızımsı kahverengi Ahlat Taşı denilen tüften yapılmışlardır. Ahlat taşı, ince grenli ve daha dayanıklıdır. Ocaktan çıktıktan sonra kolay işleme ve zaman içerisinde sertleşme özelliğine sahiptir.

Sonuç

Ahlat'taki eserler ağırlıklı olarak; Selçuklu, İlhanlı, Karakoyunlu, Akkoyunlu ve Osmanlı dönemlerine aittir. Buradaki yapılar bölgesel ve çeşitli etkilerle birleşerek zengin süsleme şeması ve süsleme unsuru içermektedir.

Türk mezar anıtı mimarisinin kronolojisi içerisinde belli bir yeri olan Ahlat kümbetleri ilk örnekleri Orta Asya'da görülen Türk mezar anıtlarının geleneğine bağlı, fakat onlardan daha mütevazı ölçülerde ve taştan yapılmışlardır.

Kaidelerin üst hizasını profilli bir tezyinat şeridi kuşatmakta ve bundan sonra gelen gövde kısmı, dıştan profilli çerçevelerle birbirlerinden ayrılmış, dikdörtgen veya üst kemerli büyük panolarla süslenmiştir. Bu panoların ortasında yer alan üstü mukarnas kavsaralı kapı ve pencerelerin etrafını tezyinat şeritleri kuşatmaktadır. Gövdenin üst kısmı yine tezyini kuşaklar ve ayet şeritlerinden sonra mukarnaslı bir silme ile hareketlendirilmiştir. Konik veya piramidal külah kaplamasında da kabartma kordonlarla dekoratif şekiller meydana getirilecek biçimde süslenmiştir. Tezyini bakımdan gövde bir bütün olarak değerlendirilmiştir.

XIII. yüzyılda silindir biçimi, XIV. yüzyılda da çok yüzlü gövdeleriyle görülen kümbetlerde esas olan, altta cenazelik, üstte de içten kubbe, dıştan kubbe ile örtülü gövde kısmının bulunmasıdır.

Gövdenin içi, daima kıble yönü belirtilmiş bir ziyaret mescidi şeklinde düşünülmüştür. Ancak genellikle dört yönde süslemeli açıklıkları bulunan bu gövdelerin kuzeydeki açıklıkları kapı olmakla birlikte yerden çok yüksekte kalmaktadır. Nasıl çıkıldığı bilinmeyen bu kapılara çözüm olarak restorasyonlar sırasında iki yandan çıkılan merdivenler yapılmıştır.115 Cenazelik kısımlarının girişi doğu yönde bulunmaktadır. Türklerin din ve eski ananelerin etkisinde olarak doğu tarafına kutsallık verdikleri ve Tanrı'ya daha yakın bir bölge olduğuna inandıkları ifade edilmektedir. Türk destanlarına (metinlere) göre de Cennet ve Hayat ağacı göğün doğu yönündedir. Orta Asya'nın coğrafya durumu bakımından eski Türk Devletleri, doğu ile batı arasında yönlenmişlerdir.116 Bu bölümlerin ilgi çekici tonoz örtüleri bulunmaktadır. Hepsinin mazgal pencere biçiminde havalandırma ve aydınlatma açıklıkları vardır. Hafif loş, mistik bir hava verilmek istenmiş intibasını uyandırmaktadır.

Genelde Ahlat mezar anıtları; oranlan, dengesi ve etkisi açısından başarılı plastik yapılardır. Bununla birlikte, Ahlat yapıları kendi içinde kronolojik bir gelişim göstermezler. Anadolu Türk sanatında Selçuklulardan Osmanlı'ya kümbetler iki katlıdan tek katlıya doğru bir gelişme gösterirken, burada erken tarihli tek katlı örnekler görülmektedir.

Süsleme açısından Selçuklulara göre iyice sadeleşme görülür, Bitlis ve çevresi, Anadolu Selçuklu Dönemi'nin merkezi olan Konya'ya uzaklığı sebebiyle sanatta uygulanan form ve süslemeleri daha geç takip etmiştir. Bu nedenle Selçuklu etkileri geç dönemlere kadar devam etmiş olmakla beraber süsleme açısından kronolojik bir sıra izlemezler. Yapıların dış yüzeyleri taş kabartma olarak süslenmiştir. Yapılan süslemelerde genel olarak geometrik (geçme ve versiyonları), farklı sayılarda kollu yıldız motifleri, bitkisel (palmet, rumi, kıvrım dal, sap ve karma motifler), rozetler, sütünceler, yazı kuşakları, silmeler, üçgen nişler, mukarnaslar, mihrabiyeler ve figürlü bezemelerin kullanıldığı görülür. Kullanılan süsleme unsurlarının işlenmeleri açısından bakıldığında oylumların derinleşmeye doğru bir seyir izlediği, yüksek kabartma karakterine yönelme dikkati çekmektedir.

Ahlat'ta bazı kümbetlerde bulunan emir ve beylerin cesetlerinin mumyalanmasının, milli bir menşeinin olması ihtimalini vermektedir.117

Mevcut eserlere bakıldığında XV. yüzyıl sonlarına doğru, Ahlat'ta mezar anıtı mimarisi son bulur.

Camiler ise Osmanlı devri yapılarıdır. Aynı plan ve mimariyi tekrar ederler. Mescit ise Akkoyunlular Devri'ne aittir. Bu yapılarda fazla süsleme unsuru görülmemektedir.

Yapıların tamamında volkanik kesme (tüf) taş kullanılmıştır. Çoğunlukla kitabeler beyaz taşa yazılmıştır. Kümbetlerin bazılarında külah altında beyaz taş kitabe veya süsleme şeridi geçirilmiştir. Kümbetlerin gövdeleri çeşitli şekillerde hareketlendirilmiştir.

Ahlat yapılarının mimari süslemesi, kendine özgü ve bölgesellik gösteren yorumlar doğrultusundadır. Yerli süsleyici birimlerden belli ölçüde yararlanmış bunun yanında Anadolu öncesi Türk süsleme unsurlarını devam ettirmiştir. Ayrıca bu süs unsurları daha sonraki dönemlerde Anadolu Türk yapılarında uygulanma alanı bulmuştur.

Ahlat yapılarının; plan, mimari, şekil ve süsleme bakımından XIII-XV. yüzyıllarda, daha önceki ve sonraki yüzyıllardaki Türk sanat eserleri arasında bağ teşkil ettiğini söyleyebiliriz.

Mezar taşları üzerinde imzaları görülen taşçı ustalarının ismine aynı zamanda Anadolu'daki mimari eserlerde de rastlanmaktadır. Ahlatlı bu sanatkarlardan beşinin Ahlat dışındaki eserleri; 1-Konya Alaeddin Camii minberini yapmış olan el Hac Mekki, b. Hilati,118 2- Divriği Ulu Camii ile Daruşşifası'nı yapmış olan Hurşah el Hılati,119 3- Tercan Mama Hatun Türbesinin mimarı Ebu'n Nema b. Mufaddal'ul Ahval el Hilati,120 4- Gevaş Halime (Cerme) Hatun Kümbeti'nin ustası Esed b.Havend el Hılati121 5- Kayseri-Nevşehir yolu üzerindeki Alay hanın mimarının adı tam okunamamakla birlikte el-Hilatı" geçmektedir.122 6- Ahlat Erzen Hatun Kümbeti'nin mimarı Kasım b. Üstad Ali'dir.123

Bu dönemin mimarlık ürünleri, Anadolu öncesi Türk mimarlığının çeşitli denemelerinin, taş malzeme ile, yeni bir araştırma heyecanıyla yoğrulup denendiği eserlerdir. Geleneksel plan ve biçim (form) tasarımları, yeni imkânlarla ilgi çekici denemelere sahne olmuş, devamlılık içinde, yeni arayışlar, çağın mimarlık üslubunun genel karakterini meydana getirmiştir.

Eski eserlerin bulunduğu yerlere bakıldığında, 4 ila 7 km. arasında bir genişlik ve 11 km. uzunlukta bir alana yukarıda anlatılan eserlerin yayıldığı görülmektedir. Bu, iskan alanının genişliğini göstermesi bakımından önemlidir. Değişik dönemlerde İslâm Kültür ve Medeniyetine beşiklik yapması itibariyle de bu yörenin kendine göre bir ağırlığı vardır. Ahlat'ın kültür tarihimiz ve san'atımızdaki yeri iki bakımdan önemlidir. Bunlar;

1 Buraya gelmeden evvelki kültürümüzün burada devam etmesi ve
2 Buraya gelen kültür unsurlarının Anadolu'ya yayıldığını göstermesi açısından önemlidir.124

1- Ahlat, Türk-İslâm tarihi içerisinde çeşitli dönemlere beşiklik etmiştir. Burası, doğudan İç Anadolu'ya ve batıya geçişte sanki bir köprü gibidir. Konaklama yeri diyebileceğimiz konumdadır. Sürekli göçlerin yaşandığı hareketliliğin olduğu bir beldedir. Göçler neticesi gelen sanatkarların Orta Asya kökenli sanat geleneklerini burada devam ettirdikleri görülmektedir. Yapı türleri ve yapılar üzerindeki motifler bunu teyit etmektedir.

Ahlat; tarihi niteliğinin yanı sıra, geleneksel kültüre has unsurlarını da muhafaza etmiştir. Ayrıca coğrafi yer itibariyle de diğer şark yörelerinden farklılık arz eder. Burası, gölün, insanın içine inşirah veren en güzide yerindedir. Bu coğrafi durum Ahlat insanına o kadar tesir etmiş veya Ahlat insanı bu coğrafi durumla o kadar bütünleşmiştir ki, ekseriyetle asabî ve müteheyyiç olan Şark insanına kıyasla Ahlat'ın insanı yumuşak huyludur. İstikrarlı hareket Ahlatlının mümeyyiz vasfıdır.


1 Orak, Hüseyin, Türkiye Kılavuzu, Ankara, 1946, s. 634-635, Saraçoğlu, Hüseyin, Doğu Anadolu Bölgesi, İstanbul, 1989, s. 465.
2 Saraçoğlu, Hüseyin, Doğu Anadolu Bölgesi, (Öğretmen Kitapları Dizisi), M. E. B. Yayını, İstanbul, 1989, s. 469.
3 Sümer Faruk, "Ahlat Md", TDV, İslam Ansiklopedisi, C. II İstanbul, 1989, s. 19; Gregory, Abu'l-Ferec Tarihi, (Çeviren: Ömer Rıza Doğrul) C. I, Ankara, 1987, s. 274; Ernst Honigmann, Bizans Devletinin Doğu Sınırı, (Tercüme: Fikret Işıltan), İstanbul, 1970, s. 90, 146, 245.
4 Erzen, Afif, Doğu Anadolu ve Urartular, (Eastern Anatolia And Urartians), Ankara, 1986, s. 4.
5 Beygu, Abdurrahim, Şerif, Ahlat Kitabeleri, İstanbul, 1932, s. 35.
6 Streck, "Ahlat Md", İslam Ansiklopedisi, C. I, Eskişehir, 1997, s. 160; Yinanç, Mükrimin Halil, "Bitlis Md. ", İslam Ansiklopedisi, C. II, Eskişehir, 1997, s. 661; Sümer, Faruk, Ahlat Şehri ve Ahlatşahlar, Belleten, C., I, S. 197, Ağustos, 1986, s. 450-451.
7 Vakid-i, Futuhu-ş Şam, C. II, Kahire, 1373, s. 113.
8 Streck, a.g.m, s. 160; Albert Gabriel, Voyages, Archeologıgues dans la Turquie Orientale, Paris, 1942, s. 241; Sümer, Faruk, a.g.m., s. 447-490; Sümer, Faruk, Selçuklu Devrinde Doğu Anadolu'da Türk Beylikleri, Ankara, 1990, s. 49.
9 Sümer, Faruk, a.g.e., Ankara, 1990, s. 50.
10 Yinanç, Mükrimin Halil, Türkiye Tarihi, Selçuklular Devri I., Anadolu'nun Fethi, İstanbul, 1944, s. 55.
11 Turan, Osman, Selçuklular Tarihi ve Türk İslam Medeniyeti, Ankara, 1965, s. 100-101.
12 Nasır'ı Hüsrev, Sefername, (Çev. Abdulvahap Tarzı), İstanbul, 1950; Sümer, Faruk, a.g.e., Ankara, 1990, s. 50.
13 Turan, Osman, a.g.e., s. 110, 119, 125-126.
14 Sümer, Faruk, a.g.e., s. 53; Streck., a.g.md., s. 160; Turan, Osman, a.g.e., s. 86; Özaydın, Abdulkerim, "Ahlatşahlar", Doğuştan Günümüze Büyük İslam Tarihi, C. 9, İstanbul, 1988, s. 195.
15 Turan, Osman, Doğu Anadolu Türk Devletleri Tarihi, İstanbul, 1980, s. 117-123; Kılıç Orhan, XVI. Ve XVII. Yüzyıllarda Van, (1548-1648), Van, 1997, s. 7.
16 Sümer, Faruk, a.g.e., Ankara, 1990; s. 53; Turan, Osman, Selçuklular Zamanında Türkiye, İstanbul, 1971, s. 374-379.
17 Karamağaralı, Beyhan, Ahlat Mezar Taşları, Ankara, 1992, s. 88.
18 Sümer, Faruk, Ahlat Şehri ve Ahlatşahlar, Belleten, C., I, S. 197, Ağustos, 1986, s. 454­458.
19 Sümer, Faruk, Selçuklu Devrinde Doğu Anadolu'da Türk Beylikleri, Ankara, 1990, s. 56.
20 Turan, Osman, Türkiye Selçukluları Hakkında Resmi Vesikalar, Ankara, 1959, s. 79.
21 Sümer, Faruk, Ahlat Şehri ve Ahlatşahlar, Belleten, C., I, S. 197, Ağustos, 1986, s. 454­458.
22 Sümer, Faruk, a.g.m., s. 458-461; Sümer, Faruk, Selçuklu Devrinde Doğu Anadolu'da Türk Beylikleri, Ankara, 1990, s. 57.
23 Sümer, Faruk, a.g.e., s. 61.
24 Sümer, Faruk, Karakoyunlular, TTK. Yayını, Ankara, 1967, s. 39.
25 Yinanç, Mükrimin Halil, "Akkoyunlular", İslam Ansiklopedisi, C. I, s. 262.
26 Evliya Çelebi, Seyahatname, (Sadeleştiren: Mümin Çevik) c. III-IV, Üçdal Neşriyat, İstanbul, 1993, s. 519.
27 Evliya Çelebi, a.g.e., s. 517-523.
28 Cihannüma, İstanbul, 1145, s. 413-414.
29 Beygu, Abdurrahim Şerif, a.g.e., s, 78; Tabak Nermin, Ahlat Türk Mimarisi, İstanbul, 1972, s. 37; Erken, Sabih, Türkiye'de Vakıf Abideler ve Eski Eserler, VGM. Yayınları, Ankara, 1977, s. 267; Tuncer, Orhan Cezmi, Anadolu Kümbetleri I, Selçuklu Dönemi, Ankara, 1986, s. 91.
30 Tabak Nermin, a.g.e., s. 37.
31 Beygu, Abdurrahim Şerif, a.g.e., s, 95.
32 Tabak Nermin, a.g.e., s. 39.
33 Beygu, Abdurrahim Şerif, a.g.e., s, 96.
34 Erken, Sabih, a.g.e., s. 247-250.
35 Tabak Nermin, a.g.e., s. 41-42.
36 Karamağaralı, Haluk, "Ahlat'ta Bulunan Tümülüs Tarzındaki Türk Mezarları, Önasya, C. 5, S. 59-60, Temmuz-Ağustos, 1970, s. 4-5.
37 Karamağaralı Beyhan, "Ahlat'ta Bulunan Bir Çini Fırını", Yıllık Araştırmalar Dergisi, Ankara, 1981, s. 67-71; Karamağaralı, Beyhan, "Ahlat Seramik Ekolü", A. Ü., İslami İlimler Dergisi, S. 5, Ankara, 1982, s. 391-462; Karamağaralı, Beyhan, "a Ceramic Oven Discovered İn Ahlat", Fifth İnternational Congres of Turkish Art, Budapeşt, 1987, s. 497-482.
38 Nakış Karamağaralı, Ahlat Kazılarında Ortaya Çıkarılan Seramikler (2 cilt), Hacettepe Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, Basılmamış Yüksek Lisans Tezi, Ankara, 1991; Akgül (Karamağaralı) Nakış, Ahlat Seramikleri, 9. Milletlerarası Türk Sanatları Kongresi, Ankara, 1995, C. I, s. 35-39.
39 Albert Gabriel, Voyages Archeologiques Dans La Turquie Orientale, Paris, 1940, s. 247; Arık, M. Oluş, "Erken Devir Anadolu türk Mimarisinde Türbe Biçimleri", Anatolia XI, Ankara, 1967, s. 74; Önkal, Hakkı, Anadolu Selçuklu Türbeleri, Ankara, 1996, s. 245-246.
40 Beygu, Abdurrahim Şerif, a.g.e., s. 88.
41 Yetkin, Suut Kemal, Türk Mimarisi, İstanbul, 1970, s. 63.
42 Yaşa, Recep, Bitlis'te Türk İskanı, (XII-XIII Yüzyıl), Ahlat Kültür Vakfı yayını No: 2, Ankara, 1992, s. 52.
43 Ünver, Süheyl, "Ahlat'tan Geçerken", Tarih Hayat Mecmuası, C. 2, S. 8, Eylül, 1971, s. 8.
44 Erken Sabih, a.g.e., s. 259.
45 Arık, M. Oluş, a.g.m. s. 74; Tabak Nermin, a.g.e., s. 11.
46 Onkal, Hakkı, a.g.e., s. 244.
47 Aslanapa, Oktay, Türk Sanatı II, MEB., Yayının, İstanbul, 1973, s. 140.
48 Oney, Gönül, "İran ve Anadolu Selçuklu Türbelerinin Mukayesesi", Yıllık Araştırmalar Dergisi, III, Ankara, 1981, s. 42; Sözen, Metin, Diyarbakır'da Türk Mimarisi, İstanbul, 1971, s. 160­162.
49 Beygu, Abdurrahim Şerif, a.g.e., s. 87; Kafesoğlu, İbrahim, "Ahlat Çevresinde 1945'teYapılanTarihi ve Arkeolojik Tetkik Seyahati Raporu", Tarih Dergisi, I, 1949, s, 174.
50 Yetkin Suut Kemal, İslam Mimarisi, Ankara, 1965, s. 119; Karamağaralı Haluk, "Erzurum'daki Hatuniye Medresesinin Tarihi ve Banisi Hakkında Bazı Mülahazalar", Selçuklu Araştırmaları Dergisi, Ankara, 1971, s. 239; Onkal, Hakkı, a.g.e., s. 223.
51 Sümer, Faruk, a.g.e., s. 456-457.
52 Tabak Nermin, a.g.e., s. 12.
53 Karamağaralı, Haluk, a.g.m., s. 236-238.
54 Tuncer, Orhan Cezmi, a.g.e., s. 75.
55 Cezar, Mustafa, Anadolu Oncesi Türklerde Şehir ve Mimarlık, İstanbul, 1977, s. 305, 345.
56 Albert Gabriel, a.g.e., s. 244.
57 H. F. B. Lynch, Armenia Travels and Studies, New York and Bombay, 1901, s. 290.
58 H. F. B. Lynch, a.g.e., s. 290.
59 Yaşa, Recep, a.g.e., 53.
60 A. Gabriel, a.g.e., s. 244.
61 Erken Sabih, a.g.e., s. 262.
62 A. Gabriel, a.g.e., s. 248; H. F. B. Lynnch, a.g.e., s. 292; Kafesoğlu, İbrahim, "Ahlat Çevresinde 1945'te Yapılan Tarihi ve Arkeolojik Tetkik Seyahati Raporu", Tarih Dergisi, I, 1949, s. 174; Yaşa, Recep, a.g.e., s. 54.
63 Beygu, Abdurrahim Şerif, a.g.e., s. 67-68.
64 Tabak Nermin, a.g.e., s. 15.
65 Tuncer, Orhan Cezmi, "Bitlis Ahlat, Hasan Padişah Kümbeti Onarımı", Rölöve ve Restorasyon Dergisi, Ankara, 1974, s. 48.
66 Kafesoğlu, İbrahim, a.g.m., s. 174.
67 Cezar, Mustafa, a.g.e., s. 343.
68 Tabak Nermin, a.g.e., s. 17; Erken Sabih, a.g.e., s. 281.
69 Erken Sabih, a.g.e., s. 282.
70 Tabak Nermin, a.g.e., s. 18.
71 A. Gabriel, a.g.e., s. 245; H. F. B. Lynnch, a.g.e., s. 286; Kafesoğlu, İbrahim, a.g.m., s.
173; Yaşa, Recep,a.g.e., s. 54; Tabak Nermin, a.g.e., s. 18.
72 Ernst Diez-Aslanpa, Oktay, Türk Sanatı, İstanbul, 1955, s. 82; Beygu, Abdurrahim Şerif, a.g.e., s, 72-73; Kafesoğlu, İbrahim, a.g.m., s. 173; Tabak Nermin, a.g.e., s. 18; Erken Sabih, a.g.e., s. 281; Tuncer, Orhan Cezmi, a.g.e., s. 87; Yaşa, Recep, a.g.e., s. 56-57.
73 Arık, Oluş, a.g.e., s. 80.
74 "Aka" ismi Türklerce büyük ve şayanı hürmet gelen bir unvandır. (Beygu, Abdurrahim Şerif, a.g.e., s, 90. ).
75 Beygu, Abdurrahim Şerif, a.g.e., s, 72; Kafesoğlu, İbrahim, a.g.m., s. 175; Tabak Nermin, a.g.e., s. 21; Tuncer, Orhan Cezmi, a.g.e., s. 91; Yaşa, Recep, a.g.e., s. 60-61; A. Gabriel, a.g.e., s. 245; H. F. B. Lynnch, a.g.e., s. 286; Onkal, Hakkı, a.g.e., s. 218.
76 Sümer, Faruk, a.g.m., s. 459.
77 Arık, Oluş, a.g.m., s. 80.
78 Onge, Yılmaz, "Ahlat'ta XIII. yüzyıl Nakışlarıyla Süslü Bir Eser, Boğatay Aka-Şirin Hatun Kümbeti, Onasya, C 6, İstanbul, 1971, s. 2-6, 21.
79 Oney, Gönül, a.g.m., s. 42.
80 Kafesoğlu, İbrahim, a.g.m., s. 176; Tabak Nermin, a.g.e., s. 23; Tuncer, Orhan Cezmi, a.g.e., s. 92; Onkal, Hakkı, a.g.e., s. 227.
81 A. Gabriel, a.g.e., s. 249; Kafesoğlu, İbrahim, a.g.m., s. 175-176; Yaşa, Recep, a.g.e., s. 64; Beygu, Abdurrahim Şerif, a.g.e., s. 90-91.
82 Beygu, Abdurrahim Şerif, a.g.e., s, 91; Kafesoğlu, İbrahim, a.g.m., s. 76; Tabak Nermin, a.g.e., s. 24; Tuncer, Orhan Cezmi, Anadolu Kümbetleri 2, Beylikler ve Osmanlı Dönemi, Ankara, 1991, s. 86-87.
83 Aslanapa, Oktay, "XIV. Yüzyılda Mimari", Yüzyıllar Boyu Türk Sanatı (XIV. Yüzyıl), Ankara, 1977, s. 32.
84 Kafesoğlu, İbrahim, a.g.m., s. 177.
85 Tabak Nermin, a.g.e., s. 27.
86 Erken, Sabih, a.g.e., s. 285.
87 Tuncer, Orhan Cezmi, a.g.e., s. 71.
88 Beygu, Abdurrahim Şerif, a.g.e., s, 74.
89 Kafesoğlu, İbrahim, a.g.m., s. 177.
90 Tuncer, Orhan Cezmi, a.g.e., s. 82.
91 Sözen, Metin, "Eyvan Tipi Türbeler", Anadolu Araştırmaları I, İstanbul, 1968, s. 208.
92 Tabak Nermin, a.g.e., s. 29.
93 Tuncer, Orhan Cezmi, a.g.e., s. 82.
94 Beygu, Abdurrahim Şerif, a.g.e., s, 77; Tabak Nermin, a.g.e., s. 33; Onge, Yılmaz, a.g.m., s. 59-60; Tuncer, Orhan Cezmi, a.g.e., s. 91.
95 Tabak Nermin, a.g.e., s. 34.
96 Tuncer, Orhan Cezmi, a.g.e., s. 87.
97 Beygu, Abdurrahim Şerif, a.g.e., s, 91.
98 Kafesoğlu, İbrahim, a.g.m., s. 173-177.
99 Aslanapa, Oktay, Kırım ve Azerbaycan'da Türk Eserleri, İstanbul, 1979, s. 46-47.
100 Beygu, Abdurrahim Şerif, a.g.e., s, 91.
101 Kafesoğlu, İbrahim, a.g.m., s. 173-177.
102 Tuncer, Orhan Cezmi, a.g.e., s. 76.
103 Tabak Nermin, a.g.e., s. 31.
104 Erken, Sabih, a.g.e., s. 289.
105 Beygu, Abdurrahim Şerif, a.g.e., s, 74; Tabak Nermin, a.g.e., s. 36.
106 Beygu, Abdurrahim Şerif, a.g.e., s, 75.
107 Erken, Sabih, a.g.e., s. 290.
108 Çulpan, Cevdet, Türk Taş Köprüleri, Ankara, 1975, s. 120-121.
109 Tabak Nermin, a.g.e., s. 43.
110 Kafesoğlu İbrahim, a.g.m., s. 177-178.
111 Karamağaralı, Beyhan, Ahlat Mezar Taşları, Ankara, 1992, s. 102-214.
112 Karamağaralı Beyhan, a.g.e., s. 87, 99.
113 Çay, Abdulhaluk, "Tunceli Mezartaşları ve Türk Kültür Tarihindeki Yeri" Türk Kültürü Araştırmaları, Yıl, X-XII/1-2, (İbrahim Kafesoğlu Hatıra Sayısı), Ankara, 1985, s. 153.
114 Oney, Gönül, Anadolu Selçuklu Mimari Süslemesi ve El Sanatları, Ankara, 1992, s. 5.
115 Altun, Ara, "Ahlat Maddesi" TDV. İslam Ansiklopedisi, C. 2, İstanbul, 1989, s. 23.
116 Ogel, Bahaeddin, Türk Mitolojisi, C. I, Ankara, 1989, s. 101, 278, 284.
117 Sümer, Faruk, "Anadolu'ya Yalnız Göçebe Türkler mi Geldi", Belleten, XXIV, S. 96, Ankara, 1960, s. 574.
118 Karamağaralı, Haluk, Konya Ulu Camii, Rölöve ve Restorasyon Dergisi, S. 2, Ankara, 1985; Oral, M. Zeki, Anadolu'da San'at Değeri Olan Ahşap Minberler, Kitabeleri ve Tarihçeleri, Vakıflar Dergisi., S. V, Ankara, 1962, s 30.
119 Onge, Yılmaz, Bugünkü Bilgilerimizin Işığı Altında Divriği Ulu Camii ve Darüşşifası, Divriği Ulu Camii ve Darüşşifası, Ankara, 1978, s. 43.
120 Yetkin, Suut Kemal, Mama Hatun Türbesi, A. Ü. İlahiyat Fakültesi, Türk ve İslam Sanatları Tarihi Enstitüsü, Yıllık Araştırmalar Dergisi, I, Ankara, 1957, s. 75.
121 Çavuşoğlu, Erdoğan, Van-Gevaş Halime Hatun Kümbeti, Van Gölü Çevresi Kültür Varlıkları Sempozyumu Bildirileri, 22-25 Mayıs, 1995, Van, 1996, s., 55.
122 Konyalı, İbrahim Hakkı, Abideleri ve Kitabeleri ile Niğde Aksaray Tarihi, I, İstanbul, 1974, s. 1101.
123 Sönmez, Zeki, Başlangıçtan XVI. yüzyıla kadar Anadolu Türk-İslam Mimarisinde Sanatçılar, Ankara, 1989, s. 173, 361; Bayburtluoğlu, Zafer, Anadolu'da Selçuklu Dönemi Yapı Sanatçıları, Erzurum, 1993, s. 279; Beygu, Abdurrahim Şerif, a.g.e., s, 91; Kafesoğlu, İbrahim, a.g.m., s. 76; Tabak Nermin, a.g.e., s. 24; Tuncer, Orhan Cezmi, a.g.e., s. 86-87.
124 Karamağaralı, Haluk, Ahlat'ın Kültür Tarihimizdeki Yeri ve Onemi, Ahlat ve Kültürel Mirasımızın Korunması Sempozyumu, Ahlat, 1992, s. 29.

Akgül (Karamağaralı) Nakış, Ahlat Seramikleri, 9. Milletlerarası Türk Sanatları Kongresi, Ankara, 1995.

Albert Gabriel, Voyages, Archeologıgues dans la Turquie Orientale, Paris, 1942.

Altun, Ara, "Ahlat Maddesi", TDV. İslam Ansiklopedisi, C. 2, İstanbul, 1989.

Arık, M. Oluş, "Erken Devir Anadolu türk Mimarisinde Türbe Biçimleri", Anatolia XI, Ankara, 1967.

Aslanapa, Oktay, "XIV. Yüzyılda Mimari", Yüzyıllar Boyu Türk Sanatı (XIV. Yüzyıl), Ankara, 1977.

Aslanapa, Oktay, Kırım ve Azerbaycan'da Türk Eserleri, İstanbul, 1979.

Aslanapa, Oktay, Türk Sanatı II, MEB. Yayını, İstanbul, 1973.

Bayburtluoğlu, Zafer, Anadolu'da Selçuklu Dönemi Yapı Sanatçıları, Erzurum, 1993.

Beygu, Abdurrahim, Şerif, Ahlat Kitabeleri, İstanbul, 1932.

Cezar, Mustafa, Anadolu Oncesi Türklerde Şehir ve Mimarlık, İstanbul, 1977.

Cihannüma, İstanbul, 1145.

Çavuşoğlu, Erdoğan, Van-Gevaş Halime Hatun Kümbeti, Van Gölü Çevresi Kültür Varlıkları Sempozyumu Bildirileri, 22-25 Mayıs, 1995, Van, 1996.

Çay, Abdulhaluk, "Tunceli Mezartaşları ve Türk Kültür Tarihindeki Yeri" Türk Kültürü Araştırmaları, Yıl, X-XII/1-2, (İbrahim Kafesoğlu Hatıra Sayısı), Ankara, 1985.

Çulpan, Cevdet, Türk Taş Köprüleri, Ankara, 1975.

Erken Sabih, Türkiye'de Vakıf Abideler ve Eski Eserler, VGM, Yayınları, Ankara, 1977.

Ernst Diez-Aslanpa, Oktay, Türk Sanatı, İstanbul, 1955.

Ernst Honigmann, Bizans Devletinin Doğu Sınırı, (Tercüme: Fikret Işıltan), İstanbul, 1970.

Erzen, Afif, Doğu Anadolu ve Urartular, (Eastern Anatolia And Urartians), Ankara, 1986.

Evliya Çelebi, Seyahatname, (Sadeleştiren: Mümin Çevik) c. III-IV, Üçdal Neşriyat, İstanbul, 1993.

Gregory, Abu'l-Ferec Tahihi, (Çeviren: Omer Rıza Doğrul) C. I, Ankara, 1987.

H. F. B. Lynch, Armenia Travels and Studies, New York and Bombay, 1901.

Kafesoğlu, İbrahim, "Ahlat Çevresinde 1945'te Yapılan Tarihi ve Arkeolojik Tetkik Seyahati Raporu", Tarih Dergisi, I, 1949.

Karamağaralı Beyhan, "Ahlat'ta Bulunan Bir Çini Fırını", Yıllık Araştırmalar Dergisi, Ankara, 1981.

Karamağaralı, Beyhan, "Ceramic Oven Discovered İn Ahlat", Fifth İnternational Congres of Turkish Art, Budapeşt, 1987.

Karamağaralı, Beyhan, "Ahlat Seramik Ekolü", A. Ü., İslami İlimler Dergisi, S. 5, Ankara, 1982.

Karamağaralı, Beyhan, Ahlat Mezar Taşları, Ankara, 1992.

Karamağaralı, Haluk, "Ahlat'ta Bulunan Tümüls Tarzındaki Türk Mezarları, Onasya, C. 5, S. 59­60, Temmuz-Ağustos, 1970.

Karamağaralı, Haluk, "Erzurum'daki Hatuniye Medresesinin Tarihi ve Banisi Hakkında Bazı Mülahazalar", Selçuklu Araştırmaları Dergisi, Ankara, 1971.

Karamağaralı, Haluk, Ahlat'ın Kültür Tarihimizdeki Yeri ve Onemi, Ahlat ve Kültürel Mirasımızın Korunması Sempozyumu, Ahlat, 1992.

Karamağaralı, Haluk, Konya Ulu Camii, Rölöve ve Restorasyon Dergisi, S. 2, Ankara, 1985.

Kılıç Orhan, XVI. Ve XVII. Yüzyıllarda Van, (1548-1648), Van, 1997.

Konyalı, İbrahim Hakkı, Abideleri ve Kitabeleri ile Niğde AksarayTarihi, I, İstanbul, 1974.

Nakış Karamağaralı, Ahlat Kazılarında Ortakaya Çıkarılan Seramikler (2 cilt), Hacettepe Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, Basılmamış Lisans Tezi, Ankara, 1991.

Nasır'ı Hüsrev, Sefername, (Çev. Abdulvahap Tarzı), İstanbul, 1950.

Orak, Hüseyin, Türkiye Kılavazu, Ankara, 1946.

Oral, M. Zeki, Anadolu'da San'at Değeri Olan Ahşap Minberler, Kitabeleri ve Tarihçeleri, Vakıflar Dergisi., S. V, Ankara, 1962.

Ogel, Bahaeddin, Türk Mitolojisi, C. I, Ankara, 1989.

Oney, Gönül, "İran ve Anadolu Selçuklu Türbelerinin Mukayesesi", Yıllık Araştırmalar Dergisi, III, Ankara, 1981.

Oney, Gönül, Anadolu Selçuklu Mimari Süslemesi ve El Sanatları, Ankara, 1992.

Onge, Yılmaz, "Ahlat'ta XIII. yüzyıl Nakışlarıyla Süslü Bir Eser, Boğatay Aka-Şirin Hatun Kümbeti, Onasya, C 6, İstanbul, 1971.

Onge, Yılmaz, Bugünkü Bilgilerimizin Işığı Altında Divriği Ulu Camii ve Darüşşifası, Divriği Ulu Camii ve Darüşşifası, Ankara, 1978.

Onkal, Hakkı, Anadolu Selçuklu Türbeleri, Ankara, 1996.

Ozaydın, Abdulkerim, "Ahlatşahlar", Doğuştan Günümüze Büyük İslam Tarihi, C. 9, İstanbul, 1988.

Saraçoğlu, Hüseyin, Doğu Anadolu Bölgesi, (Oğretmen Kitapları Dizisi), M. E. B. Yayını, İstanbul, 1989.

Saraçoğlu, Hüseyin, Doğu Anadolu Bölgesi, İstanbul, 1989.

Sönmez, Zeki, Başlangıçtan XVI. Yüzyıla Kadar Anadolu Türk-İslam Mimarisinde Sanatçılar, Ankara, 1989.

Sözen, Metin, "Eyvan Tipi Türbeler", Anadolu Araştırmaları I, İstanbul, 1968.

Sözen, Metin, Diyarbakır'da Türk Mimarisi, İstanbul, 1971.

Streck, "Ahlat", İslam Ansiklopedisi, C. I, Eskişehir, 1997.

Sümer Faruk, Ahlat Maddesi, TDV, İslam Ansiklopedisi, C. 2, İstanbul, 1989.

Sümer, Faruk, "Anadolu'ya Yalnız Göçebe Türkler mi Geldi", Belleten, XXIV, S. 96, Ankara, Sümer, Faruk, Ahlat Şehri ve Ahlatşahlar, Belleten, C., I, S. 197, Ağustos, 1986. Sümer, Faruk, Karakoyunlular, TTK. Yayını, Ankara, 1967.

Sümer, Faruk, Selçuklu Devrinde Doğu Anadolu'da Türk Beylikleri, Ankara, 1990. Tabak Nermin, Ahlat Türk Mimarisi, İstanbul, 1972.

Tuncer, Orhan Cezmi, "Bitlis Ahlat, Hasan Padişah Kümbeti Onarımı", Rölöve ve Restorasyon Dergisi, Ankara, 1974.

Tuncer, Orhan Cezmi, Anadolu Kümbetleri 2, Beylikler ve Osmanlı Dönemi, Ankara, 1991.

Tuncer, Orhan Cezmi, Anadolu Kümbetleri I, Selçuklu Dönemi, Ankara, 1986.

Turan, Osman, Doğu Anadolu Türk Devletleri Tarihi, İstanbul, 1980.

Turan, Osman, Selçuklular Tarihi ve Türk İslam Medeniyeti, Ankara, 1965.

Turan, Osman, Selçuklular Zamanında Türkiye, İstanbul, 1971.

Turan, Osman, Türkiye Selçukluları Hakkında Resmi Vesikalar, Ankara, 1959.

Ünver, Süheyl, "Ahlat'tan Geçerken", Tarih Hayat Mecmuası, C. 2, S. 8, Eylül, 1971.

Vakid-i, Futuhu-ş Şam, C. II, Kahire, 1373.

Yaşa, Recep, Bitlis'te Türk İskanı, (XII-XIII Yüzyıl), Ahlat Kültür Vakfı yayını No: 2, Ankara,1992.

Yetkin, Suut Kemal, Mama Hatun Türbesi, A. Ü. İlahiyat Fakültesi, Türk ve İslam Sanatları Tarihi Enstitüsü, Yıllık Araştırmalar Dergisi, I, Ankara, 1957.

Yetkin, Suut Kemal, Türk Mimarisi, İstanbul, 1970.

Yinanç, Mükrimin Halil, "Bitlis Maddesi", İslam Ansiklopedisi, C. II, Eskeşiher, 1997.

Yinanç, Mükrimin Halil, "Akkoyunlular", İslam Ansiklopedisi, C. I, Eskeşiher, 1997.

Yinanç, Mükrimin Halil, Türkiye Tarihi, Selçuklular Devri I., Anadolu'nun Fethi, İstanbul, 1944.

Paylaş |                      Yorum Yaz - Arşiv     
3524 kez okundu

Yorumlar

Henüz yorum yapılmamış. İlk yorumu yapmak için tıklayın