• Anasayfa
  • https://www.facebook.com/tarihtarihcemiyeti/
  • https://twitter.com/ttcemiyeti
  • https://www.instagram.com/tarihtarihcemiyeti/
Osmanlı - Safevî Mücadelesinin Toplumsal Sonuçları / Doç. Dr. Saim Savaş

Devletler arasında siyasî ve askerî mücadelelerin yaşanmadığı dönemlerde, halk arasında mevcut bulunan bazı farklı inanış, anlayış ve yaşayış biçimlerinin, bir çatışma sebebi olmadığı; ancak, siyasî ve askerî mücadelenin şiddetlendiği dönemlerde bu tip farklılıkların, büyük bunalımlara ve tâkibâta sebep olabildiği görülmektedir.1 XVI. asrın ilk yıllarında başlayıp, yaklaşık bir buçuk asır boyunca devam eden ve siyasî-askerî yönü, yapılan bir takım çalışmalarla kitaplara yansımış bulunmakla birlikte toplumsal sonuçları, bilhassa dinî ve sosyal tarihimizin çok önemli bir dönemini oluşturmasına rağmen, ya fazla incelenmeyen ya da çok fazla saptırma ve istismara uğrayan Osmanlı-Safevî mücadelesinin, bu konuda çarpıcı bir örnek teşkil ettiğini düşünüyoruz.

Safevîlerin siyasî maksatları ortaya çıkıncaya kadar, sadece tarikat merkezleri Erdebil'de değil, hemen bütün Ön Asya bölgesinde manevî etkilerinin bulunduğu, kendilerine saygı ve sempatiyle bakıldığı anlaşılıyor. Timur'un Anadolu'dan geri götürdüğü esirleri Safevîlerden Hoca Ali'nin serbest bıraktırması sebebiyle, Anadolu Bâtınîleri arasında Safevî muhabbetinin kuvvetle yerleşmesinin yanında, bizzat Osmanlı hükümdarlarının da, her yıl Erdebil Tekyesi'ne "çerağ akçesi" göndererek hürmetlerini izhâr ettiklerinin söylenmesi, bu etkinin göstergesi olarak kabul edilebilir.2

Safevîye Tarikatı'nın kurucusu Şeyh Safiyüddin'den itibaren bu tarikatın Anadolu'daki göçebe Türkmen kitleleri arasında taraftarlarının bulunduğu ve bilhassa Şeyh Cüneyd'in tarikatın başına geçmesiyle birlikte Anadolu'ya yönelik tarikat propagandasının yoğunlaştığı biliniyor. Bu dönemlerde, tarikat kurucusu şeyh ailesi mensupları bizzat Anadolu'ya gelerek propaganda faaliyetinde bulunmuşlar, Karakoyunlu, Akkoyunlu, Osmanlı ve Karaman topraklarında kendilerine yer edinmeye çalışmışlardı. Şeyh Cüneyd'ten itibaren, tarikatın siyasî maksatlar gütmeye başlaması, söz konusu devletleri tedirgin ederken, bölgede o dönemin siyasi ve sosyo-ekonomik şartları çerçevesinde yaşayan bazı göçebe aşiretler bakımından tarikat merkezi Erdebil'i bir ümit ve toplanma merkezi haline getirmiş görünmektedir. 3

Şeyh Cüneyd'in öldürülmesinden sonra oğlu Şeyh Haydar'ın, 12 dilimli Kızılbaş tâcı giymeye, kızıl sarık sarınmaya başladığı, müridlerine de, derecelerine göre, aynı tâcı, sarıklı ya da sarıksız olarak giydirdiği ve bu yüzden bu tip tâca "haydarî tâc" denildiği, belirtiliyor.4 Şeyh Haydar'dan itibaren Safevîye Tarikatı mensupları için kullanılan "Kızılbaş" tâbirinin, aynı zamanda bâzen Safevî Devleti ve bâzen bu devletin hakim olduğu coğrafya için kullanıldığı; ancak zamanla sadece Anadolu'daki Alevî toplulukları için kullanılan bir terim haline geldiği anlaşılmaktadır. Önceleri Osmanlı Devleti tarafından, Safevî Devleti ve bu devletin Anadolu'daki taraftarlarını küçültmek için hakaret anlamında kullanılan "Kızılbaş" tâbiri, zamanla toplumsal farklılaşma ve kopmaların ardından yükselen ön yargı duvarlarının bilgisizleştirdiği zihinlerde, gayri ahlâkî çağrışımlar yapan bir kelime haline gelmiştir.

Kızılbaş halîfesi sıfatıyla Rum Eyâleti'ne gelip, buradaki Türkmenleri ayaklandıran Nur Ali Halife'nin isyanı ve Kızılbaş'ın Tokat'a gelmesi dolayısıyla, Hoca Sâdeddin'in ifadesinden, "Çün ol tarafın Etrâki merede-i Kızılbaş idiler" bilgisine ulaşıyoruz. Aynı yerde, ülke halkından birçok isyancının Kızılbaş'a katılarak memleketi ayaklar altında çiğnediklerini öğreniyoruz.5 Yine Tâcü't-Tevârih'te geçen, II. Bayezit'in, Şehzade Ahmet'e "Elbette sancağına (Amasya'ya) gidesin... Ol yerin Etrâki Kızılbaşdır" ifadesi de, Kızılbaş halkın yaşadığı coğrafyayı belirlememizi sağlıyor.6

Amasya kadısına, Amasya beyine, Çorum, Zile, Turhal, İskilib, Osmancık, Artukâbâd, Mecidözü, Kazâbâd, Hüseyinâbâd, Gümüş, Ortapâre, Eynebazarı, Katar, Karahisar-ı demürlü ve Koca kadılarına hitaben yazılan bir hükümde, adı geçen yerleşim birimlerinde bazı mülhid ve Kızılbaşların bulunduğunun ifade edilmesi, hedef coğrafyamızı biraz daha netleştiriyor.7 Rûm beylerbeyine hitaben yazılan bir hükümde ise, Vilâyet-i Rûm'la alâkalı Sivas'a yakın yerlerden Kangallı, Alipınarı ve o tarafların ahâlisi ile İran sınırının beri tarafındaki Amasya, Çorum, Hüseyinâbad, Merzifon Ovası ve o havâlîde yaşayan diğer halkın çoğunluğunun rafz ve ilhad ile meşhur oldukları, Safevîlere sempati besledikleri, aralarında yardım toplayıp İran'a gönderdiklerinin belirtilmesi,8 Kızılbaş halkın çoğunluk olarak yaşadıkları coğrafyayı, daha kesin ifadelerle bize haber veriyor.9

Belgelere yansıyan yerleşim birimleri dikkate alındığında, Kızılbaş olarak değerlendirilen halkın, Güneybatı Akdeniz'den başlayarak, Teke, Hamit, Karaman, Dulkadir, Kadı Burhaneddin ve Candaroğulları topraklarını içine alacak şekilde Orta Karadeniz'e kadar uzanan sahada yaşadıklarını görürüz. Yani karşımıza Antalya, Konya, Kırşehir'den itibaren bir taraftan Yozgat-Çorum-Kastamonu ve diğer taraftan Erzincan-Gümüşhane-Trabzon'u da içine alacak şekilde Sivas-Tokat-Amasya hattı çıkmaktadır.

Bu hat boyunca uzanan saha ve bu hattın doğusu, Osmanlı'nın doğuya doğru yayılma sürecinde yaşanan Yıldırım-Timur, Fatih-Uzun Hasan ve Yavuz-Şah İsmail kavgalarının geçtiği coğrafyayı işaret etmektedir. XVI. asırda yaşanan hadiseler, günümüz Anadolu sınırları değil, yukarıda ifade etmeye çalıştığımız hat dikkate alınarak değerlendirilmelidir. O devirde Osmanlı Devleti, bu hat üzerinde hakimiyetini pekiştirme ve bu hattın doğusuna hakim olma mücadelesi vermektedir.

Sözünü ettiğimiz coğrafî alanın, 1240 Babaîler hareketinden beri, merkezî otorite karşıtı mehdici isyan hareketlerine müsait bir yapısının olduğu elbette inkar edilemez. Ancak, aynı zamanda, ifade etmeye çalıştığımız Osmanlı hakimiyeti sürecinin, bu süreç zarfında karşılaşılan tepkilerin ve bu yüzden meydana gelen mücadelelerin, Safevî propagandasına uygun bir zemin oluşturduğu; bölgede yaşayan eski beylik ve devletlere tâbi göçebe ve yarı göçebe kesimlerin, henüz hazmedemedikleri Osmanlı'yı gâsıp, Safevîleri de kurtarıcı olarak görmelerinin, tarif etmeye çalıştığımız dinî ve sosyal ortamın meydana gelmesinde önemli etkisinin bulunduğunu da, söylememiz gerekiyor. Belgelere yansıyan Safevî taraftarı aşiretlerin yayıldıkları sahanın da, aynı hat üzerinde bulunması bu bakımdan anlamlıdır.10

Safevî propagandasının, sadece göçebe ve yarı göçebe halkı değil aynı zamanda Osmanlı askerleri (bilhassa tımarlı sipahiler) arasında da etkili olduğu anlaşılıyor. 11 Mühimme kayıtlarından tespit edebildiğimiz kadarıyla bu askerler; Amasya, Tokat, Çorum, Bozok, Divriği, Van, Sivas, Osmancık, Koyluhisar, Oltu, Artukâbâd, Karaman taraflarında dirliğe sahip bulunuyorlardı. Bunların sahip oldukları tımar gelirlerinin oldukça düşük olmasının, Safevî propagandasının etkisini artırdığı söylenebilir.12

Genel olarak İslâm ve Türk tarihi bakımından, Safevî halifelerinin en etkili tesirlerinin mezhep farklılığı üzerinde gerçekleştiği söylenebilir. Şiîliğin İran'da güçlü bir devlet halinde ortaya çıkması nasıl İslâm dünyasını tam ortasından ikiye böldü ise, Safevîlerce gönderilen Kızılbaş halifelerin yoğun propagandaları sonucu, Anadolu'daki Türkmen kitlelerinin önemli bir kısmı, A. Y. Ocak'ın ifadesiyle "Halk İslâmı"nı13 yaşayan ana kütleden koptu ve farklılaştı. Üstelik bu farklılık, uzun süre devam eden tâkibât ve cezalandırma siyaseti sonucunda derinleşti ve böylece tesirleri günümüze kadar artarak devam eden toplumsal yaralar oluştu.

Mühimme defterlerine yansıyan bazı bilgiler, Osmanlı devlet adamlarının, sözünü ettiğimiz propaganda faaliyetlerinden, "Ehl-i Sünnet ve Cemâ'atden nice hâlîü'z-zihin Müslümanların" etkilenebileceğinden korktuklarını göstermektedir. Onlara göre, bu tür faaliyetler, din konusunda herhangi bir bilgileri bulunmayan Sünnî Müslümanları etkileyebilir, onların dalâletine yani Râfızî ve Mülhid olmalarına ve dolayısıyla Ehl-i Sünnet ve Cemaatten çıkmalarına sebep olabilirdi. 14

Rûm Beylerbeyi Mehmed Paşa'ya gönderilen 7 Kasım 1593 tarihli hükümde; İran'dan hilâfetnâmeler gönderilip, yer yer halifeler tayin olunduğu ve bu yüzden Rûm Eyâleti'nde dâima Celâlî isyanları çıktığı, yapılan araştırma sırasında, İran'dan gelen halifelerin, Osmanlı askerinin sefere çıkması sebebiyle vilâyette yeterli asker kalmadığını söyleyip, "Şahı seven şimdi ma'lum olur" diyerek halkı isyana teşvik ettikleri, gelen adamların iki bölük olup, Çorum, Kastamonu ve Sivas taraflarına gittikleri, gerçekleştirilen bir baskın sonucu elinde Şah'ın bir paşmağı ile dört halifelik mektubu ve diğer bazı mektuplar bulunan bir kimsenin yakalandığı, anlatılıyor. Yakalanan kimsenin anlattıklarından, İran'dan gönderilen mektupların farklı kimseler tarafından sahiplerine ulaştırıldığı öğreniliyor.15 Divriği Sancağı Beyi Mehmed Bey'e gönderilen 4 Ağustos 1568 tarihli hükümde ise, Safevîler tarafından hilâfet verilen 3 kişinin, İran'a nal ve mıh kaçırmakla görevlendirildikleri, bunlardan Mustafa'nın yakalanıp siyaset edildiği, Eymir Hasan ile Kürtül Mustafa'nın kaçtıkları ifade ediliyor.16 Aynı şekilde Amasya, Çorum ve Bozok bölgesindeki Kızılbaşların halifesi olduğu söylenen Şeyh Haydar'ın, her yıl İran Şahı'na yardım toplayıp gönderdiği, bu yıl ise, her köyde toplantılar düzenleyerek, silahlı 40.000 adam toplamak için çalıştığı, belirtiliyor. 17 Demek ki, İran'dan gönderilen casuslar, Safevîlerce halife olarak tayin edilen kimselere hilâfetnâmeler ya da halifelik mektupları ile muhtemelen halifeliklerini belgelemek ve manevî bir bağ oluşturmak düşüncesiyle Şah'ın birer paşmağını getiriyorlardı. Mühimme kayıtlarından açıkça anlaşılıyor ki, halifelerin temel görevleri, Kızılbaşlık propagandası yapmak, Kızılbaş halkı isyana teşvik etmek ve ayrıca Safevîler için yardım toplamaktı.

İran'dan gönderilen halifelerin Kızılbaş halk üzerindeki etkisinin anlaşılabilmesi bakımından aşağıdaki belge içeriğini aktarmak istiyoruz: Belgede anlatıldığına göre, Amasya, Çorum, Zile, Turhal, İskilip, Osmancık, Artukâbâd, Hüseyinâbâd, Gümüş, Ortapâre, Eynebazarı, Mecidözü, Kazâbâd, Katar, Karahisar-ı demürlü ve Koca isimli yerleşim birimlerinde bazı mülhid ve Kızılbaş tâifesi olduğu ve bunların, daha önce bölgede isyan çıkartan Celal Halife ve Resul Halife'yi örnek aldıkları, "Celal Halife ve Resul Halife din uğruna çıkıp cem'iyetler eylemişlerdir biz dahi edelim" diyerek fitne ve fesada başladıkları18 belirtiliyor ki, bu ifadeler, Babaî hareketinden itibaren bölgede meydana gelen bu tip isyan liderlerinin halk üzerindeki tesirlerini açık bir sûrette göstermektedir.19

Mezheb farklılaşması ve aynı zamanda devam eden sıcak ve soğuk savaş, genelde Osmanlı toplumunda ve özelde söz konusu mücadele ve farklılaşmanın yaşandığı coğrafyada yaşayan insanlarda, bir taraftan aşılmaz önyargı duvarlarının örülmesine sebep olurken, diğer yandan karşılıklı içine kapanma ve karşısındakini mutlak yanlış ve kötü görme anlayışının doğmasına sebep olmuştur. Söz konusu anlayışın, bilhassa sıcak savaş dönemlerinde siyasî, dinî ve askerî önderlerce körüklendiğini tahmin etmek güç değildir. En başta her iki devletin karşılıklı olarak birbirlerini küfürle itham etmeleri ve din adamlarının bu yönde fetvâlar verebilmeleri bu durumu açıkça göstermektedir.20

Anadolu'da, XIII. asırdan XVII. asır ortalarına kadar uzanan sürede yaşanan siyasî, ekonomik ve sosyal bunalım dönemlerinde, söz konusu sıkıntılara muhatap olan göçebe ve yarı göçebe halk kesimlerinin ortaya koydukları tepkinin rengi haline gelen bazı kavramların öne çıkmış olduğu görülmektedir. Geniş çaplı sosyal patlama şeklinde meydana gelen bu tip tepkilerin öncülerinin, genellikle mehdîlik iddiasında bulundukları ve onların bu iddialarının söz konusu kesimlerde taban bulduğu, söylenebilir.21

Osmanlı-Safevî mücadelesi sırasında, genellikle arada kalıp ezilen Kızılbaş halkın dertlerine şiirleriyle tercüman olan Pîr Sultan'ın dizelerinde de, her bakımdan bunalan bu insanlardaki bir kurtarıcı bekleme inanışının varlığı açıkça görülmektedir:

"Osmanlu yanına kalır mı sandın
Nice intikamlar alınsa gerek
Mehdî çıkar ise nic'olur hâlin
Heybetli küsleri çalınsa gerek.22

Mehdî bekleme inanışının Mühimme kayıtlarına yansıyan izlerini takip ettiğimizde de ilginç bilgilere ulaşıyoruz. Amasya'dan Müezzin Tosun Mustafa, Kilerci Abdülkadir, bir berber, bir ütücü, bir pabuççu, bir dellak, Dolabcı Ramazan, Paşmakçı Ali ve İsa oğlu İsa adındaki kimselerin, "tarîk-i dalâlete dâhil olub hâşâ kimi Hazreti İsa Peygamber'in ve kimi Mehdiyim deyu da'vâ" ettikleri iddiası, bunun en çarpıcı örneğini teşkil ediyor.23

Anadolu'ya gelen Türklerin, bilhassa göçebe, yarı-göçebe ve köylü kesimlerinin önemli bir kısmının, bir din olarak İslâm'ı kabul etmiş olmakla birlikte, kitabî ya da medrese İslâmı olarak da adlandırılan Sünnî inanış ve yaşayış biçimini tam olarak benimseyip hazmedemedikleri, genel olarak biliniyor. Selçuklu-Beylikler ve Osmanlı'nın kuruluş ve büyüme dönemlerinde yaşanan tam olarak oturmamış siyasî yapı sebebiyle, günümüzdeki anlamda Anadolu'da homojen bir toplum yapısının kurulabildiği söylenemez.

Osmanlı hâkimiyetinin yeni yeni sağlanmaya çalışıldığı ve dolayısıyla Osmanlı merkeziyetçi devlet anlayışının henüz benimsenmediği XV ve XVI. asırlar Orta ve Güney Anadolu'da yaşayan, daha doğrusu yaşamaya çalışan, sözünü ettiğimiz kesimlerin içinde bulundukları psikolojik durumu izah etmek gerçekten güçtür. Söz konusu sebeplerle Osmanlı'yı gâsıp, Safevîleri ise kurtarıcı olarak gören bu kesimlerin, Safevî propagandası ve buna karşılık Osmanlı tâkibâtı ve baskısı yüzünden nasıl arada kalıp ezildikleri, bilhassa uygulanan sürgün cezalarıyla nasıl darmadağın bir halde uzak coğrafyalara serpiştirildikleri, Mühimme kayıtlarından izlenebilmektedir. Bu kayıtlar, Kızılbaşların içinde bulundukları hâlet-i rûhiyeyi ve yaşanan psikolojik durumun, resmî belgelere akislerini gösteriyor. "Şah'a la'net eyle" diye teklif olunan bir Kızılbaş halifesinin, bunu kabul etmeyip, yüz çevirmesi ve niçin cemâat ile namaz kılmadığı sorulduğunda, imamın isminin Ömer olmasını sebep göstermesi,24 İran seferine çağrılan bir Kızılbaş'ın, "Şah'a kılıç çekilmez" diyerek dirliğinden ferâgat etmesi ve Şah İsmail'in bir Sarı Paşmağının doğurmayan kadınlara şifadır diye Kızılbaş halk arasında propaganda yapılması,25 Şah Bey adındaki bir Osmanlı sipahisinin, Şark seferine katılmadığı için tımarı başkasına verildiğinde, "Kızılbaş neslidir ana kılıç çeken Müslim değildir" demesi26 şeklinde kayıtlara geçen bilgiler, yaşanan ya da muhatap olunan ortamı göstermesi bakımından ilginçtir. Bu ifadeler, Kızılbaş halkın Safevî şahlarına olan sarsılmaz bağlılığını gösterdiği gibi, onların muhatap oldukları uygulamayı da anlamamızı sağlıyor. Şah'a kılıç çekilmez; ona kılıç çeken ya da ona karşı savaşan Müslüman değildir, sözleri, Kızılbaşların Safevîlere ve Osmanlılara hangi gözle baktıklarını gösteriyor. Osmanlılar açısından, üzerlerine sefer düzenlenip, cihat açılacak derecede itikadî bozukluk içersinde ve hatta kâfir olarak görülen Safevîler; Safevî taraftarı Kızılbaşların gözünde ise, Safevîlerle savaştıkları için Müslüman olarak değerlendirilmeyen Osmanlılar! Siyasî ve askerî mücadelenin, dinî ve mezhebî bir renk alması sebebiyle, toplumsal ilişkilerin ulaştığı boyut, herhalde tahmin edilebiliyor. Böyle bir ortamda, bu inançtaki insanlara, "Şah'a la'net eyle" teklifinin yapılması da toplumsal çatışmayı ve baskıyı açığa çıkarıyor. Buna karşılık Bağdat'ı ele geçiren Şah Abbas'ın, Sünnîleri kılıçtan geçirtmesi ve Bağdat kadısı Nuri Efendi ile Câmi'-i Kebîr hatibi Mehmed Efendi'yi, Halife Ebubekir ve Ömer'e sövmeye zorlaması ve kabul etmedikleri için işkenceyle öldürtmesi de toplumsal çatışma ve baskının Safevî cephesindeki tezahürleri olarak kayda geçmiş bulunuyor.27

Safevî tahriki ve Osmanlı tâkibâtının etkili olduğu sahalarda yaşayan halkın iki yüzlü davranmak zorunda kaldıklarını tahmin etmek güç olmasa gerektir. Mecidözü'ne bağlı bazı köylerdeki Kızılbaş halkın zâhiren Sünnîler sûretinde gezip aslında Kızılbaşlar olduklarının belirtilmesi28 ve Avârız memuru Gemici Ali'nin, rastladığı bir Kızılbaş grubun elinden, ancak onların mezhebinden olduğunu söylemek sûretiyle canını kurtarabilmesi29 "takıyye" uygulamasının açık belirtileri olarak değerlendirilebilir. 30

Muhtemelen, sonradan Safevî halifelerinin propagandaları neticesi Safevî sempatizanı olanlardan ayırmak için, atadan-dededen beri Kızılbaş olanları ifade etmek maksadıyla, bazı belgelerde "Kızılbaş oğlu Kızılbaş" deyimi kullanılmıştır. Bu yüzden bu deyim, XVI. asırda Anadolu'da meydana gelen toplumsal kırılmanın, yani o zamana kadar göçebe ve yarı göçebe kesimlerde yaşanan "Halk İslâmı"nda meydana gelen farklılaşmanın başlangıç ve seyrini göstermesi bakımından, ilgimizi çekiyor. Bu deyime dayanarak, devam eden Safevî propagandasının, bazı kesimleri henüz yeni etkilemeye başladığını, bazı kesimlerin ise birkaç kuşaktır Kızılbaş tesiri altına girmiş bulunduğunu, söyleyebileceğimizi sanıyoruz. Bazı Mühimme kayıtlarında, Safevî propagandasının "Ehl-i Sünnet ve Cemâ'atden nice hâlîü'z-zihin Müslümanları" etkileyebileceği belirtilirken,31 Bozok Beyi Çerkes Bey'e gönderilen bir hükümde olduğu gibi bâzen, Kızılbaş teftişi esnasında tespit edilen 26 kişinin, müfsit olup "abâ an cedd Kızılbaş oğlu Kızılbaşlar" oldukları kaydedilmiştir.32

Buna karşılık bazı belgelerde, atadan-dededen Sünnî olma durumunun ifade edilmesi de aynı konuyla ilgilidir. Örneğin, Casus Kara Yakup tarafından Râfızî olmakla suçlanıp hapsedilen, Artukâbâd'a bağlı Sulusaray Karyesi'nden Kabil oğlu Seydi, Aygud, Canvirdi ve Mustafa adındaki kimselerin "eben'an ceddir Sünnî ve Müslümanlardan" olduklarına, kaza ileri gelenlerinden büyük bir kesimin şahitlik yapması33 ve Musul'da, Râfızî olmakla itham edilen Seyyidlerin "eben'an-cedd sahihü'n-neseb ve Sünniyyü'l-mezheb" ve Seyyidlerin Yezidlikle suçladıkları Bâb-ı Irak Mahallesi halkının da Sünnî ve ehl-i salât Müslümanlar olduklarının belirtilmesi de,34 ilgimizi çekiyor. Öyle anlaşılıyor ki, eskiden beri mezhebî durumu belirgin olanlarla, karşılıklı propaganda ve tâkibât sonucu taraf değiştirenleri ayırt etmek maksadıyla, bu tür ifadeler kullanılmış olmalıdır. Aynı şekilde bu tür bilgiler, askerî ve siyasî mücadelelerin sertleştirdiği toplumsal münâsebetlerin, toplum içinde bazı kesimlerin birbirlerini, devlet ve toplum nazarında suçlu gösterecek şekilde itham etmelerine yol açtığını da göstermektedir.

Mühimmelere yansıyan bazı bilgiler, Osmanlı-Safevî mücadelesinin meydana getirdiği toplumsal farklılaşmayı çarpıcı bir şekilde ortaya koyuyor. Bu mücadele sebebiyle yukarıda ifade etmeye çalıştığımız üzere, Osmanlı toplumu öncelikle Sünnî ve Kızılbaş olarak ikiye ayrılmıştı. En başta "küfür" olmak üzere her iki kesimin de karşısındakini çeşitli ithamlarla suçladığı, bazı âdetlerin bir kesimin alâmet-i farîkası haline geldiği, birçok gayri vâki suçlamaların ve hatta iftirâların yapılabildiği ve dolayısıyla önyargı duvarlarının yükselmesine paralel olarak toplumsal farklılaşmanın gittikçe derinleştiği söylenebilir.

Musul beyine ve kadısına gönderilen bir hükümde, Musul'da rafz'âdeti üzere aşure olunduğu ve bu şekilde Ehl-i Sünnet ve Cemâate ihanet ve te'addî edildiğinin, iddia edilmesi35 ve Şehrizol beylerbeyine hitaben yazılan bir hükümdeki "'alâmât-ı rafz"36 ve Çorum beyi ile Çorum ve Osmancık kadılarına gönderilen 9 Ağustos 1577 tarihli hükümde geçen, "Kızılbaş tavrı üzere"37 ifadeleri, Osmanlı-Safevî mücadelesi neticesinde, sosyal ve dinî hayattaki bazı âdet ve davranış biçimlerinin nasıl belirli kesimlerin alâmet-i farîkası haline gelmiş olduğunu açıkça gösteriyor.

Amasya kadısına, Amasya beyine, Çorum, Zile, Turhal, İskilip, Osmancık, Artukâbâd, Hüseyinâbâd, Gümüş, Ortapâre, Eynebazarı, Mecidözü, Kazâbâd, Katar, Karahisar-ı demürlü ve Koca kadılarına gönderildiğini yukarıda belirttiğimiz hükümde, Kızılbaş halka yönelik isnat ve ithamlar sanki topluca kayda geçirilmiş gibidir. Belgede, söz konusu kasaba ve köylerde, bazı mülhit ve Kızılbaş tâifesinin bulunduğu ifade edildikten sonra, bunların, yine Dört Halife'ye küfrettikleri, Müslümanlara açıkça "Yezid geldi" diyerek hakaret ettikleri, geceleri toplanıp, birbirlerinin eş ve kızlarını tasarruf ettikleri, namaz ve oruç bilmedikleri, oğullarına Ebubekir, Ömer ve Osman isimleri vermedikleri ve içlerinde bu isimler ile anılan kimse bulunmadığı, iddiaları sıralandıktan sonra, bu alâmetler sebebiyle bunların, mülhit olduklarının açığa çıktığı ifade ediliyor ve ayrıca içlerinden halife olanların, Safevî şâhlarından çizme ve esbap getirip, birbirlerine gezdirip, ziyaret ettikleri, mülhitlik ve Kızılbaşlık belirtisi olarak ilâve ediliyor.38 Belgelerde söz konusu edilen Safevî şahlarına ait paşmak, çizme ve giyeceklerin, Safevîlerle Kızılbaş Anadolu halkı arasında manevî bir bağ oluşturmak amacıyla, halifeler tarafından, Kızılbaşlar arasında dolaştırıldığı anlaşılıyor.

Merkezî otoriteyle herhangi bir sebeple farklı düşen marjinal grupların, toplum nazarında kötü ya da haksız gösterilmelerinin yegâne yolu, onların toplum huzurunu bozmaya yönelik ithamlarla suçlanmalarıdır. Marjinal grupların büyüme isteklerinin karşısındaki en büyük handikap da, zaten toplum dışı kalmaktır. Safevî taraftarı Osmanlı tebaası Kızılbaş halk ile ilgili olarak ortaya atılan ve etkileri zamanımıza kadar devam eden birtakım isnat ve ithamların, "kişi bilmediğinin düşmanıdır" prensibi uyarınca, içine kapanan toplulukların, birbirleri hakkında bilgisizlikten dolayı uydurdukları iftiralar olmasının yanında, bizzat merkezî otorite tarafından yapılan, karşı tarafı toplum dışı duruma düşürmek amaçlı propagandaların sonucunda ortaya çıktıkları düşünülebilir.39

Safevî taraftarı haline gelen Kızılbaş halkın mâruz kaldığı en önemli suçlama ahlâksızlıktır ki, bizzat "Kızılbaş" kelimesinin zamanla bu anlamda kullanılır hale geldiği biliniyor. Çorum Sancağı'na tâbi Hızır Bey Karyesi'nden Ali ile oğlu Mehmed'in, "karındaşının hatununa fi'l-i şenî" ettikleri ve istedikleri kimsenin kızını ve eşlerini çektikleri,40 Amasya Sancağı'na bağlı Yuvalak Karyesi'nden isimleri kayıtlı bazı kimselerin "püzevenklik ile ma'ruf ve müseccel" oldukları,41 Kastamonu'da Taşköprü Kazası'na tâbi' Hacıyülük Karyesi'nden Kara Recep'in Kızılbaş olduğu ve kendi emsâli Kızılbaşlar ile toplanıp, geceleyin bir tenha eve girip eğlendikleri ve sonra mumları söndürüp, birbirinin avretini tasarruf ettikleri iddiaları, yukarıda zikrettiğimiz toplu suçlamalara ilâve olarak verilebilir.

Hemen her toplumda nadiren olabilecek bazı uç fiillerin, az ya da çok belli bir kesime teşmil edilmesi, elbette düşünülemez. Ancak, daha önce de ifade edildiği gibi, bu tür ithamlar, düşman olarak takdim edilen kesimi, suçlu ve haksız pozisyona düşürerek toplum dışına itmek ve bu şekilde o kesimin temsil ettiği inanç ve düşünce yapısının, toplumun genelinde etkili olmasını engellemek amacıyla gerçekleştirilmiş bilinçli bir propagandanın sonucu değilse bile, bazı özel sebeplerle atılmış iftiralar ya da bilgisizliğin sonucu ortaya çıkmış isnat ve ithamlardan başka bir şey olmamalıdır.

Beyşehri beyine ve Seydişehri kadısına gönderilen bir hüküm, bu tür isnat ve ithamların nasıl ortaya çıktığına bir parça ışık tutuyor. Adı geçen kazadan Hüseyin adındaki kimsenin, kendi avretini, helâl kabul ederek nâ-mahremden kaçırmadığı ve kendisi dahi nâ-mahrem avretler ile bir yerde toplanıp gece-gündüz sohbet ettiği ve niçin böyle davrandığı sorulduğunda, şeyhleri olan ve bu tür hareketleri sebebiyle Kıbrıs'a sürgün olunan Muharrem'e biat etmeleri ve "tarîkimiz böyledir" diye açıkça söylemeleri dolayısıyla Kızılbaş olduğunun anlaşıldığı kaydedilen belgeden,42 erkek-kadın bir arada topluca bulunmanın hangi yorumlara yol açtığı, kolaylıkla belli oluyor.43

Safevîler'le münasebeti olan Kızılbaşların, mâruz kaldıkları diğer suçlamaları; yol kesmek, hırsızlık ve harâmîlik etmek, koyun ve kovan hırsızlığı,44 namaz ve orucu terk etmek,45 gece gündüz saz ve sözle vakit geçirmek,46 Hz. Peygamber'in vefatından sonra halifelik ve imamlık hakkının Hz. Ali'de olduğu halde, bu hakkın diğer üç halife tarafından gasp edildiği yolundaki Şiî inanışın47 tesiriyle, Ebubekir, Ömer ve Osman düşmanlığı,48 Sünnet-i Resûlü hafife almak,49 Hz. Peygamber'e, Dört Halife'ye ve Sahâbeye küfür ve düşmanlık,50 Dört Halife ile Müslümanlara ihanet ve düşmanlık,51 Müslümanlara "Yezid" demek,52 içki içmek,53 Safevîler'e yardım toplamak,54 Safevîler lehine casusluk yapmak55 ve kalpazanlık yapmak,56 şeklinde özetleyebiliriz.

Moğolların, Anadolu Selçuklularını yıkması; Timur'un, Osmanlı Devleti'ni parçalaması; Akkoyunlu Uzun Hasan'ın, Osmanlı Devleti'ni parçalama teşebbüsü; İlhanlı-Karakoyunlu-Akkoyunlu hakimiyetinin bir devamı şeklinde İran'a hakim olan Safevîlerin, Osmanlı topraklarındaki taraftarlarını harekete geçirerek Osmanlı Devleti'ni yıkma tehdidinde bulunmaları şeklinde tezâhür eden tarihî sürecin, Osmanlı devlet adamlarının zihninde bir "Doğu tehdîdi ya da korkusu" meydana getirmiş olduğunu düşünüyoruz. Celâlzâde Mustafa'nın, "Merhûm Sultân Selîm Hân pâdişâh olmasa, milk-i Rûm elden gitmiş idi." sözü,57 Osmanlı devlet adamlarındaki, sözünü etmeye çalıştığımız psikolojik durumu açık bir sûrette göstermektedir. Nitekim bu yüzden, XVI. asrın başlarından itibaren ortaya çıkan Safevî tehdîdine Osmanlılar çok sert bir şekilde karşılık vermişlerdir.

Mühimme defterlerinde kayıtlı belgelerde, Osmanlı-Safevî çekişmesinin yol açtığı toplumsal gelişmeler hakkında ilginç ayrıntılar bulunmaktadır. Bu ayrıntılar dikkatle incelenirse, XVI. asırda meydana gelen ve asırlarca artarak devam eden sosyal bir yara hakkında, şimdiye kadarki kulaktan dolma bilgilerin yerlerini daha gerçekçi ve sağlam bilgilere terk edecekleri muhakkaktır. Anadolu'daki Safevî taraftarı Kızılbaş halkın nasıl tâkibâta uğradığı, tâkibâtın ne şekilde gerçekleştiği, tâkibâtın aşamaları olarak değerlendirdiğimiz teftiş, yakalama ve cezalandırma işlemlerinin yöntem ve uygulama biçimlerinin nasıl sonuçlandığı hakkındaki soruların cevapları, aslında sözünü ettiğimiz ayrıntılarda gizlidir.

Osmanlı hükümdarlarının Erdebil Tekyesi'ne her yıl "çerağ akçesi" gönderdiklerinin söylenmesi58 ve II. Bayezit'in, isyan öncesi dönemde Şah Kulu'na her yıl altı-yedi bin akçe sadaka vermesine59 bakarak, 1492'de meczup bir dervişin II. Bayezit'e karşı giriştiği suikast teşebbüsüne kadar,60 Osmanlıların Erdebil merkezli Safevî Tarikatı mensuplarına ve onların Anadolu halkına karşı genellikle sempatiyle baktıkları ve hatta diğer tarikatlara olduğu gibi onlara da birtakım malî desteklerde bulundukları söylenebilir. Ancak, söz konusu suikast teşebbüsü ve Safevîlerin siyasî amaçlarının açığa çıkmasının ardından Osmanlıların Safevîlere ve onların Anadolu'daki müritlerine bakış tarzları değişmiş ve bölgedeki Kızılbaş halk geniş bir tâkibâta alınmıştır.61

II. Bayezit'in gönderdiği sert emirlere rağmen, Anadolu'da Safevîlerin etkisiyle meydana gelen Kızılbaş tehdîdi gittikçe artmış; bu tehdîdin üstesinden gelebilecek şehzâdenin Selim olduğu hususunda genel bir kanâat hâsıl olmuştu. Halk arasında ozanlar tarafından "yürü Sultan Selim devran senündür" diye söylenen türkülerin yaygınlık kazanması, bu gelişmenin en açık ifadesidir.62 Nitekim Trabzon valiliği sırasında, Safevî tehdîdini daha yakından görme fırsatı bulan Yavuz Sultan Selim, bir taraftan devlet merkezini ikâza çalışmış, bir taraftan da Erzincan ve Bayburt'a kadar Safevî topraklarına akınlar düzenlemişti.63 Yavuz, hükümdar olmasının ardından bütün mesâîsini, başlıca tehdit unsuru olarak gördüğü Safevîlere ve onların etkilediği Anadolu Kızılbaşlarına çevirdi. Onun, Çaldıran öncesinde Anadolu'daki 40.000 Safevî taraftarını tespit ettirip, hapis ya da idam ettirdiği, genel olarak belirtiliyor. Yuvarlak olarak verilen bu rakam elbette tartışmalıdır. Ancak, dönemin şartları dikkate alındığında, Çaldıran Seferi öncesinde geniş kapsamlı bir tâkibât yaptırılmış olduğu kabul edilmelidir.64 Buna karşılık, sanılanın aksine büyük sayılara varan Safevî taraftarının imha ettirildiğini söylemek zordur.65 Çünkü, Osmanlı'nın bu tür vakalardaki klasik yöntemi daha çok sürgündür.

Kızılbaş tâkibâtında, Anadolu'daki bütün askerî ve idarî personelin görev aldıkları söylenebilir. Ancak genel olarak; başta beylerbeyi ve kadılar olmak üzere, sancakbeyleri ve hâkimleri ve bunların adamları, toprak kadıları, kadı naipleri, eyâlet defterdarları, defter kethüdâları, hâs zâbitleri, eyâlet nâzırı olan dergâh-ı mu'allâm müteferrikaları, tahrirle görevli vilâyet muharrirleri, emvâl nâzırları, subaşılar, sipahiler, kapı halkları, dizdarlar, kale müstahfızları ve il erleri belgelere yansıyan görevliler olarak karşımıza çıkıyor. Bunların dışında, özel olarak Kızılbaş teftişi ile görevlendirilen personelin ve halk arasında gizlice dolaşıp Kızılbaş ya da Safevîlerle ilişkisi olanları tespit etmeye çalışan casusların bulunduğunu söyleyebiliriz.

Teftiş, yakalama ve cezalandırma aşamalarında, Osmanlı Devleti'nin en fazla dikkate alınmasını istediği husus, hak yani adâlet üzere olunmasıdır. Hemen bütün hükümlerde bu ifade yerini almıştır. Bâzen buna ilâve olarak, teftiş esnâsında (hîn-i teftişte) tarafsız olunması (hiçbir tarafa meyil ve mehâbâ itmeyüb), gerçek dışı olay (hilâf-ı vâki' kazıyye) arz edilmemesi, yalancı şâhit (şühûd-ı zor) kullanılmaması, hîle ve yalancılıktan (tezvir ve telbisden) uzak durulması, rüşvet alınmaması (ahz ve celp olunmaktan), kimseye zulmedilmemesi (zulm ve te'addî), şer'e yani hukuka uygun (muktezâ-yı şer-i şerîf üzere) hareket edilmesi istenilmektedir.66

Teftiş işlemiyle ilgili belgelerin önemli bir kısmında teftişin, toprak kadısı ya da kadıları marifetiyle yapılması istenilmektedir.67 Bir tür gezici mahkeme görevlileri olarak değerlendirebileceğimiz toprak kadıları, her eyâlet ve sancakta XVI. asır sonlarına kadar tahkik ve teftiş vazifesi görmüşlerdir.68 Toprak kadıları ve Mehâyif müfettişleri69 olarak adlandırılan gezici kadılara, XVI. asırda ve belki de daha çok asrın ikinci yarısında, sözünü etmeye çalıştığımız tâkibâtlar sebebiyle, ihtiyaç duyulmuş olduğunu sanıyoruz ki, tâkibâtın hızlandırılması için böyle bir sistem geliştirilmiş olmalıdır. Teftiş yöntemlerini maddeler halinde aşağıdaki şekilde özetleyebiliriz:

1- Hakkâniyet üzere,

2- Hafiyyeten,

3- Hafiyyeten ve alâniyyeten,

4- A'yân-ı vilâyete/ehl-i vukuf-bî-garaz-Sünnî ve mu'temedü'n-aleyh kimselere sorma,

5- Yüzleştirme,

6- Bizzat kendilerinin ya da sûret-i sicillerinin İstanbul'a gönderilmesi.

Kızılbaş tâkibiyle ilgili belgelerde, teftiş sırasında olduğu gibi ele geçirme aşamasında da bazı nüansların bulunduğu, yine kayıtlardaki ayrıntılardan anlaşılmaktadır. Ele geçirme ya da yakalama yöntemlerindeki küçük farklılıkların, genel olarak, sanıklara isnat edilen suçun ağırlığıyla alâkalı olduğu söylenebilir. Ele geçirme yöntemlerini de aşağıdaki şekilde sıralayabiliriz:

1- Her ne/kangı tarîkle olursa
2- Hüsnü tedbirle/tedârikle
3- Hüsnü tedârikle hafiyyeten
4- Teftiş bahanesiyle
5- Suçüstü
6- Birer bahane/töhmet/tarîk ile.

Yine aynı paralelde olmak üzere Mühimme kayıtlarına yansıyan cezalandırma yöntemlerini de aşağıdaki şekilde sıralamak mümkündür:

1- Âher töhmet ile hakkından gelme, yâni başka bir suçlamayla cezalandırma.
2- Sicil ettirdikten sonra siyaset (idam).
3- Küllî telef-i nefs olma korkusu sebebiyle tedricen haklarından gelme.
4- Aslâ mecâl vermeden başka bir bahâne ile hakkından gelme.
5- Kızılırmağa atıp iğrak etme (boğma).
6- Suç mahallinde hakkından gelme.
7- Mucip-i ibret olması için hakkından gelme.
8- Âher töhmet ile hapsetme.
9- Muktezâ-yı şer' ne ise edâ etme.
10- Mürûr-ı zamana uğramayan hakları alıverdikten sonra cezalandırma.

Özetlemeye çalıştığımız tâkip, teftiş ve cezalandırma yöntemleri sonucunda Safevî taraftarlığı ile suçlanan Kızılbaş halka sürgün, hapis, kürek mahkûmiyeti, siyaset (ölüm) ve recm cezalarının tatbik edilmiş olduğunu söyleyebiliriz.

Osmanlı'nın klasik toplu cezalandırma yönteminin sürgün olduğunu söyleyebiliriz. Bu konuda Barkan-ı70 Orhonlu71 ve Halaçoğlu'nun72 çalışmaları ayrıntılı bilgi vermektedir. Bu bakımdan Yavuz Sultan Selim'in, 1514 Çaldıran Savaşı öncesinde, Anadolu'da 40.000 Kızılbaşı katlettirdiği yolundaki bilgiler ihtiyatla karşılanmalıdır.73

Gerçekten de J. L. Bacque-Grammont tarafından yayınlanan, Yavuz Dönemi'nde tutulmuş 1513 tarihli bir listede,74 "Sûret-i defter oldur ki, Vilâyet-i Rûm'dan bazı kimesneleri beyân eder" başlığı altında, Tokat, Nîkhisâr, Gedegra, Kavak, Bâfra, Sonisa, Amâsiyya, Çorum, Lâdik, Müşâlimün Kara Hisâr'da tespit edilen isimler hakkında, "aslâ Kızılbaş olmak ihtimâli yokdur", "Kızılbaş'a gitmişdür", "Sultan Murad'a tâbi' olub Kızılbaş olmuşlardur", "Kızılbaş olub cem'iyyet dahi etmişdür", "Kızılbaş olub hayli fesâd etmişdür" gibi ifadelerin yanında daha çok Yavuz'un iktidar mücadelesinde karşısında olan Sultan Ahmet ve oğullarının taraftarı olup olmadıkları belirlenmeye çalışılmıştır ki, listede toplam 79 kişinin kaydedildiği anlaşılmaktadır. Çaldıran öncesinde tutulan ve geniş bir coğrafyayı ihtiva eden böyle bir listeye, sadece 79 kişinin kaydedilmesi, bölgede geniş çaplı bir katliâmın gerçekleştirildiği yolundaki bilgilere şüpheyle bakmamıza sebep olmaktadır ki, zaten incelediğimiz çok sayıda Mühimme kaydı, genellikle sadece ileri gelen Safevî halife ve casuslarının ölüm cezasına çarptırıldığını, bunların yakınları ve tâbîlerinin ise sürgüne gönderildiğini göstermektedir.75

11 Ocak 1578 tarihinde Rûm beylerbeyine gönderilen bir hükümde geçen ifadeler, bu tür hadiselere karşı uygulanan klasik Osmanlı yöntemini anlamamızı sağlayacak gibi görünüyor. Belgede anlatılanlara bakılırsa, bölgede yaşayan halkın dinî ve sosyal yapısı sebebiyle, Osmanlı görevlilerinin, sorunu çözmede zorlandıkları anlaşılıyor. İstanbul'dan gönderilen emirlerin uygulanması durumunda, belgenin ifadesiyle, "Kızılbaş nâmına olanların haklarından gelinürse küllî telef-i nefs olmak lâzım" gelecekti. Bu yüzden beylerbeyinin ilâmı gereğince, Kızılbaş halk, evleri ve barklarıyla ilişkileri kesilerek, hisar erlerinin gözetiminde Kıbrıs'a sürgün edilecekler ve ancak halife olanlar idam edilecekti.76

Kıbrıs'ın dışında da, bilhassa yeni fethedilen Balkan topraklarının sürgün mahalli olarak değerlendirilmiş olduğu söylenebilir. Modon ve Koron adalarının, II. Bayezit Devri'nde bu maksatla kullanıldığı yukarıda belirtilmişti. Bu konuda, bazı belgelerde geçen Budun77 ve Filibe78 isimlerini de örnek olarak verebiliriz.

İncelediğimiz belgelere istinâden, bir cezalandırma yöntemi olarak hapsetme uygulamasını altı başlık altında değerlendirebiliriz:

1- Sanıkların doğrudan hapsedilmelerinin emredilmesi,

2- Sanıkların hapsedilmeleri ve yapılacak soruşturma sonucu haklarında elde edilen bilgilerin İstanbul'a arz edilmesi,

3- İkinci uygulamaya ilâve olarak, sanıklar hakkında İstanbul'da belirlenen cezanın icrâ edilmesi,

4- İdam ya da kürek mahkûmiyeti gibi farklı cezalara çarptırılan sanıklar arasında bulunan sipahilerin, bu tip cezalardan muaf tutulup, hapsedilmeleri,

5- Sanıkların önce hapsedilip daha sonra (ki muhtemelen haklarındaki soruşturma tamamlandıktan sonra) İstanbul'a gönderilmeleri,

6- Sanıkların hapsedilip sorgulanmaları ya da başka bir ifadeyle mahpusluklarının sorgulanması.

Kızılbaşlık ve Safevî taraftarlığı suçlamalarının yoğun bir şekilde yapıldığı XVI. asır boyunca, soruşturmaya mâruz kalan insanlardan bir kısmı hakkında, fazla olmamakla birlikte, kürek mahkûmiyeti cezasının tatbik olunduğu anlaşılıyor. Kürek mahkûmiyeti cezasına çarptırılma sebebi olarak görülen durumları dört başlık altında toplayabiliriz:

1- Soruşturma sonucunda Kızılbaşlık ve Safevî taraftarlığı vs. suçları sâbit görülmeyen sanıklar hakkında Müslümanların, iyi olduklarına dâir şahâdette bulunmamaları,

2- Hırsız yataklığı, kovan ve koyun hırsızlığı, pezevenklik, Kızılbaş yârenliği, kadı ve naip sohbetleriyle (vaazlarıyla?) eğlenmek, ehl-i İslâm'a tâbi olmamak, Sünnet-i Resûlü hafife almak ve köylülere zulmetmek,

3- Kızılbaş ve Râfızî olmaya ilâve olarak yalan, hile, şirret ve eşkıyâlıkla meşhur olup, müfterî olmak yani haksız yere Müslümanları gammazlamak,

4- Şarap içmek.79

II. Bayezit tarafından oğlu Sultan Şehinşah'a yazılan bir hükümde; Safevî topraklarına gidip gelen "Erdebil Sûfîlerinden" varışta ve gelişte yakalananların mecâl verilmeyip siyaset80 olunması, gönderilen hüküm tarihinden itibaren geçen sürede ne kadar sûfî siyaset olundu ise yazılıp İstanbul'a gönderilmesi ve bundan böyle ayda bir ya da iki ayda bir ne kadar sûfî siyaset olunursa yazılarak yine İstanbul'a gönderilmesi isteniyor.81 Bu bilgilerden hareketle, Osmanlıların daha II. Bayezit Dönemi'nde itibaren, Kızılbaşları sıkı takibe aldıkları ve Kızılbaş halîfe ve müritlerini ölümle cezalandırdıkları söylenebilir. Kızılbaş tâkibâtının ve dolayısıyla önemli ölçüde siyaset yani ölüm cezası uygulamasının, Yavuz Dönemi'nde ve bilhassa Çaldıran öncesi ve sonrasında olduğu gibi Osmanlı-Safevî rekâbetinin kızıştığı savaş dönemlerinde yoğun bir şekilde tatbik edildiği anlaşılmaktadır.

Trabzon Beyi Süleyman Bey'e gönderilen bir hükümde geçen ifadesiyle, Osmanlı Devleti bakımından, XVI. asırda, "melâhidîn tâifesinin haklarından gelinmek ehemm-i mühimmâtdandır". Söz konusu hükümde, Kürtün Kazası reayasının Çepni ve Kızılbaş taraftarı (ehibbâsı) oldukları, Safevî topraklarına kaçtıkları ve eğer haklarından gelinmezse tamamının göçüp gitmesinin kesin olduğu, belirtilmektedir.82 Bu ifadeler, Osmanlı'nın, bu dönemde de Safevîlerin Anadolu'dan beslenen insan kaynağını engellemeye çalıştığını gösteriyor. Bu ve aşağıda vereceğimiz birkaç belge, bu dönemde Osmanlı merkezinin, toplu siyaset, hakkından gelme yani ölüm emri verebildiğini göstermesi bakımından ilginçtir. Ölüm emirleri, genelde şahıs ya da şahıslara yönelik olarak verilirken, bâzen bir yerleşim birimi ya da bir bölgenin tamamını içine alacak şekilde geniş tutulabilmiştir.83

Kızılbaşlık ve Safevî taraftarlığı ile itham edilen şahıs ya da şahısların ve yukarıda ifade etmeye çalıştığımız büyük toplulukların dışında, "bazı melâhide", "bazı kimesneler" ve "bazı müfsidler" olarak belirtilen ve ancak isimleri ve sayıları kaydedilmeyen kesimlerin de, merkezden gönderilen emirlerle haklarından gelinmesinin istendiği anlaşılıyor.84 Bunların dışındaki ölüm emirlerinde, sanıkların isimleri ve sayıları belgede açıkça belirtilmektedir.85

Bir cezalandırma tatbikâtı olarak sadece bir belgede rastladığımız recm, Kâmûs-ı Türkî'de, "müttehemi beline kadar toprağa gömüb taşlatmağla i'dâm cezası" şeklinde açıklanıyor.86 Istılahî manasının ise, "muhsan olan zani ile muhsana bulunan zaniyeyi vech-i mahsus üzere taşlayarak" öldürmek olduğu belirtiliyor.87 Genel olarak, evli bir erkekle evli bir kadının zina yapmaları sebebiyle, şartlarının oluştuğu durumlarda, taşlanarak öldürülme cezasına çarptırılmaları olarak bilinen recm olayının, ıstılah olarak da aynı anlamda algılandığı anlaşılıyor. Bu bakımdan, İslâm tarihinde recm cezasının, tamamıyla ahlâkî boyutu bilinegelmiştir. Bizim rastladığımız olayın, böyle ahlâkî bir tarafı bulunmuyor. Mühimme kaydındaki ifadeyle; "Koyun Baba" diye bilinen "Bünyad" adındaki "mülhid," öldükten sonra dirilmeyi (haşr u neşri) inkâr ettiği ve "rafz ve ilhâd üzere olduğu" sebebiyle, recm cezasına çarptırılmıştır.88

Neredeyse bir buçuk asır boyunca devam eden Osmanlı-Safevî mücadelesi ve bilhassa bu mücadelenin sıcak savaşa dönüştüğü anlarda yoğunlaşan Kızılbaş tâkibâtı, toplumsal hayatta birçok olumsuzluklara sebep olmuş görünüyor. Olayların uzun bir süre devam etmesi, yüzyıllar boyu süregelen aşılmaz ön yargıların oluşmasında da etkili olmuş olmalıdır. Reayâyı Allah emaneti gören devlet anlayışının önemli ölçüde zaafa uğradığı bu sert mücadele dönemlerinin ortaya çıkardığı istismara açık bunalım devrelerinde, bir kısım Osmanlı memurlarının (kadı, naip, sübaşı, muhzır, bölükbaşı vs.) görevlerini kötüye kullandıkları,89 fırsat kollayan müfterîlerin bolca icraatlarını gerçekleştirebildikleri90 ve daha genel bir ifadeyle zulüm, taassup91 ve rüşvetin92 toplumsal hayatta, normal dönemlere göre daha fazla hakim olduğu söylenebilir. Siyasî ve askerî mücadelenin dinî ve mezhebî renge bürünmesi, taassubun artması ve fiilî bir takibât ile baskının zirveye ulaşması karşısında, zor durumda kalan kişi ya da toplulukların, kendi tarafı saydığı devletin topraklarına ilticâ; bunu başaramadığı durumlarda ise, iki yüzlü davranarak ya da rüşvet vererek hayatını devam ettirmekten başka seçeneklerinin olmadığı söylenebilir. Yukarıda ifade etmeye çalıştığımız üzere Çepni ve Kızılbaş dostu olarak vasıflandırılan Kürtün Kazası halkının Safevî topraklarına göçü ile bazı cemâatlerden avârız toplamakla görevli Osmanlı memuru Gemici Ali'nin, üzerlerine uğradığı bir Kızılbaş topluluğu tarafından yakalanıp bağlanması üzerine, ancak, onların "fâsid mezheblerine mütâba'at şeklinde görünmek ile halâs" olması, meydana gelen psikolojik şartları anlatmaya yeter.

XVI. asırda yaşanan toplumsal sorunların, dönemin şartları gereği, normal zeminlerde çözüme kavuşturulamaması ve şiddet politikasıyla halledilmeye çalışılması; sorunun gittikçe ağırlaşarak zamanımıza kadar devam etmesine sebep olmuş görünmektedir. "Geçmişi bilimsel metotlarla anlamaya çalışma teşebbüsü" olarak tarif edebileceğimiz tarih araştırmalarının, siyasî, askerî, dinî ve toplumsal geçmişimizden birtakım dersler çıkarmaya yönelmesi beklenmelidir. Aksi halde tarih araştırmaları, sadece bazı kimselerin geçmişe yönelik meraklarını tatmin etmekten öte bir işe yaramayacaktır.



1 Örneğin; XIII. Asırda söylendiği dönemlerde, devlet ve toplum nazarında tepki görmeyen, aksine Moğol hakimiyeti altında yaşanan bütün olumsuzluklara inat, sosyal bütünlüğü ve kaynaşmayı sağlayan Yunus Emre'nin bazı şiirleri, XVI. asırda Osmanlı-Safevî mücadelesinin yoğunlaştığı dönemlerde, küfür sebebi sayılabilmiş ['Mes'ele: Bir zâviyenin mescidinde eşhâs-ı muhtelife ile müştehî oğlanlar muhtelit olup, envâ-i teganniyât ile tevhîd ederlerken tevhîdi tağyîr edip gâh 'dil-i men' gâh 'can-ı men' deyip gâh beyt 'sen bir ulu sultansın, canlar içinde cansın/Çün iyan gördüm seni, pinhan kapısı değil' deyip, gâh beyt 'cennet cennet dedikleri bir evle birkaç huri/İsteyene ver sen anı, bana seni gerek seni' deyu göğüslerin döğüp evzâ'-i garîbe ettiklerinde, ehâlî-i mahalleden ba'zı kimseler zâviye-i mezbûreye şeyh olan Zeyd'e 'bu makûle evzâ' niçin ettirip râzı olursun' dediklerinde Zeyd 'ne lâzım gelir (Zâriyât/56) demekle cevap verse şer'an Zeyd-i mezbûra ne lâzım olur? El-Cevap: Evzâ' ve akvâl-i mezbûre kemal mertebe fuhş olduğundan gayri, cennet hakkında dedikleri kelime-i şenî'a küfr-i sarîhtir, katilleri mubahtır, şeyhleri olan bî-din hikâyet olunan akvâl ü ef'âle 'mübâşeret dahi ederse ne lâzım gelir' demekle kâfir olduğundan gayri, ol kabâyihi ibâdet kabîlinden addedip âyet-i kerîmeyi ana delil getirmekle tekrar kâfir olur, bu i'tikattan rücû' etmezse katilleri vâcip olur." bkz. M. Ertuğrul Düzdağ, Şeyhülislâm Ebussuud Efendi Fetvaları Işığında 16. Asır Türk Hayatı, İstanbul 19832, 87]; buna karşılık, XVI. asırda bir Safevî-Kızılbaş halifesi olarak ortaya çıkan ve söylediği şiirlerle Kızılbaş halkı Osmanlılar aleyhine isyana teşvik eden Pîr Sultan'ın bazı şiirlerinin günümüzde türkü ve hatta ilâhî olarak (Güzel âşık cevrimizi/Çekemezsin demedim mi/Bu bir rızık lokmasıdır/Yiyemezsin demedim mi/, Şiirin tamamı için bkz. A. Gölpınarlı-P. N. Boratav, Pir Sultan Abdal, İstanbul 1991, 103), Sünnîler tarafından hiç yadsınmadan, üstelik severek ve benimsenerek okunması ve dinlenmesi de, aynı mantıkla izah edilebilir.
2 F. Babinger-F. Köprülü, Anadolu'da İslâmiyet, hazırlayan: Mehmet Kanar, İstanbul 1996, 19; Walter Hinz, Uzun Hasan ve Şeyh Cüneyd, çeviren: Tevfik Bıyıklıoğlu, Ankara 19922, 7; Bekir Kütükoğlu, Osmanlı-İran Siyâsî Münâsebetleri (1578-1612), İstanbul 1993, 2; bu üç yazarın esas olarak Aşıkpaşazâde'ye dayandıkları anlaşılıyor. Aşıkpaşazâde Tarihi'ne sonradan eklendiği anlaşılan 161. Bab'da geçen, "Şeyh Safî neslinden Şeyh Cüneyd adlu bir kimse zâhir oldı Sultan Murad zamanında. Erdebil'den, emmisine küsdi, geldi, Rum'a çıkdı. Sultan Murad'a hediyeler göndürdi. Bir seccâde ve bir mushaf ve bir tesbih göndürdi bir müridiyle. Dedi kim: Kurt Beli'ni bana virsün. Mesken edineyin. Du'âlarına meşgul olayın dedi. Hediyelerini getüren kişiyi getürdiler. Halil Paşa'ya verdiler. Ol dahı Sultan Murada arz etdi. Sultan Murad, hediyelerini kabul etdi. Veziri Halil Paşa ile müşâvere etdiler. Bir tahtda iki padişah sığma) deyü cevab verdiler. Gelen kişiler ile Şeyh Cüneyd'e iki yüz filöri göndürdiler. Gelen dervişlere dahı bin akça harclık verdiler. Göndürdiler. Şeyh Cüneyd Osman Elinden gitdi..." ifadelerine istinâden böyle bir yoruma gidildiği anlaşılıyor, bkz. Âşıkpaşaoğlu Ahmed Âşıkî, Tevârîh-i Âl-i Osman, Düzenleyen: Çiftçioğlu N. Atsız, (Osmanlı Tarihleri I), İstanbul 1949, 249; ancak, Anonim Tevârîh-i Âl-i Osman'da geçen, "Teke İli'nde Kızılkaya demekle ma'rûf yirden Hasan Halîfe dirlerdi ve Şâh Kulı dirlerdi bir oglı var idi, bir mağara içinde olurdı, Sultan Bâyezîd'ın ana her yıl altı yidi bin akçe sadakası vardı, meğer Kızılbaş imiş, ol aralıkdan hurûc idüp geldi" ifadeleri de, benzer anlayışı göstermesi bakımından kayda değer, bkz. F. Giese neşri, Hazırlayan: Nihat Azamat, İstanbul 1992, 132.
3 Âşıkpaşazâde'de geçen ifadeler, bu konuda delil olarak kabul edilebilir, bkz. a.g.e., 249.
4 Bkz. Abdulbâkî Gölpınarlı, "Kızılbaş", 789; İstanbul'daki Venedik elçilerinin II. Bayezit Dönemi'nde İstanbul'a gelen Özbek elçisi dolayısıyla kaleme aldıkları raporlarında, Özbekler'in "Yeşilbaş", Safevîler'in "Kızılbaş", Osmanlıların "Akbaş" ve Gürcüler'in "Karabaş" ismiyle anıldıkları, ifade edilmektedir, bkz. M. Fahrettin Kırzıoğlu, Osmanlıların Kafkas-Ellerini Fethi (1451-1590), Ankara 1976, 113/54.

5 Tâcü't-Tevârih, II, İstanbul 1279-1280, 194; aynı eserde Celâl isyanı ile ilgili olarak, Celâl'in, eşkıyâ yatağı olarak vasıflandırılan Bozok'tan Tokat'a kaçması ve Turhal kalesi yakınlarında bir mağaraya gizlenmesi anlatılırken, o diyar halkının Râfızîliğe meyilli olduklarının belirtilmesi de aynı kanaati pekiştiriyor, bkz. II, 384-385.
6 Tâcü't-Tevârih, II, 169.
7 Başbakanlık Osmanlı Arşivi, Mühimme Defteri, (Defter: 42/Sayfa: 123/Hüküm: 420), bundan sonra sadece rakam olarak (42/123/420) şeklinde gösterilecek.
8 (29/210/491); Rûm beylerbeyisi Mehmet Paşa'nın devlet merkezine mektup gönderip, Eyâlet-i Rûm'da yaşayan ekserî halkın Kızılbaş olduğunu belirttiği yolundaki hüküm için bkz. (71/118/239).
9 Gölpınarlı'nın ifadesiyle günümüzde, "Kızılbaşlar Edirne ve Kırklareli kırlarında (daha ziyâde Simavna kadısı oğlu Bedreddin sûfîleri), Dobruca ve Deliorman'da, Eskişehir ovasında, İzmir'de Narlıdere havzasında, Sivas, Çorum, Mecidözü, Sungurlu, İskilip, Divrik, Tunceli, Malatya, Erzincan, Erzurum havalisinde, Balıkesir ovasında, Antalya ve Hatay taraflarında bulunurlar," bkz. "Kızılbaş", 795; Şeyh Safiyüddin'in torunu Hoca Ali'nin, Timur'un Anadolu'dan götürdüğü esirleri serbest bıraktırması dolayısıyla Anadolu'da, bilhassa Teke, Hamit ve Karamanoğulları gibi Güney beyliklerinde birçok müridinin bulunduğu; yine II. Murat tarafından Osmanlı topraklarına kabul edilmeyen Şeyh Cüneyd'in, 1449'da gittiği Karaman, Teke ve Hamidoğulları topraklarında tutunabildiği, bilgilerinden hareket eden W. Hinz, bunun, bölge halkının Şiîliğe temâyülünün bir sonucu olduğu fikrini beyan ediyor, bkz. Şeyh Cüneyd, 8, 17-18; ancak bu gelişmede, mezhebî bir yönelişten çok, söz konusu sahanın Osmanlı'nın en son ele geçirdiği rakip beyliklere ait topraklar olmasının etkili olduğunu düşünüyoruz. Osmanlılar tarafından ortadan kaldırılan beyliklerin, zamanla, Osmanlı Devleti'nin başlıca rakibi olan Timur, Akkoyunlu ve ardından Safevîlere destek vermiş olması bu tezimizi doğrular mahiyettedir.
10 Söz konusu hat üzerinde bulunan aşiret ve cemâatlerin, Safevî Devleti'ne sempatiyle bakmalarının diğer önemli bir sebebi ise, bu devletin kuruluşunda mühim etkilerinin bulunmasıdır. F. Sümer, Anadolu'dan İran'a giderek, Safevî Devleti'nin kuruluşunda rol oynayan Kızılbaş Anadolu Türklerinin, ".Tavâif-i Şamlu ve Ustacalu ve Rumlu ve Tekelü ve Zü'l-kadr ve Afşar ve Kacar ve Varsak."lardan oluştuklarını belirtiyor, bkz. Safevî Devleti'nin Kuruluşu ve Gelişmesinde Anadolu Türklerinin Rolü, Ankara 1976, 19, dn. 29; M. C. Ş. Tekindağ ise, bunlara Musullu, Bayburdlu, Çapanlu ve Karaca-dağ sûfîlerini de ilâve ediyor, bkz. "Yeni Kaynak ve Vesîkaların Işığı Altında Yavuz Sultan Selim'in İran Seferi", İÜEFTD, XVII/22 (1968), 4; Safevîler'le ilişkileri sebebiyle Mühimme defterlerine kaydedilen; Şam Bayadı Türkmenleri, Yeniil'e tâbi Kemerlü ve Behlü İmam cemâatleri, Malatya Livasına tâbi' İzlü (İzolı), Rişvan, Eşkânlu (Aşkânlu), Solaklu, Şeyh Hüseyinlü, Soydanlu, Eğirbüklü, Adaklu, Kalaçaklu, Bezki, Çakallu, Mihriman, Karasaz ve Kömürlü cemâatleri, Bozok yöresinde Pehlüvanlu ve Düşeroğulları cemâatleri, Ortapâre Kazası'na tâbi Haman Cemâati, Bozok reâyâsından Ağcalı Cemâati, Trabzon'a bağlı Kürtün Kazası'nda (şimdi Gümüşhâne'ye bağlı) yaşayan Çepni Aşiretini tespit ve ayrıca, J. L. Bacque-Grammont'un tespit ettiği, Malatya'da Selmânlı ve Mîsis önünde Kurısa (Kara İsa/Kara İsalu) isimli aşiretler ile Amasya yöresinde bulunduğu anlaşılan Keçeci ve Çanağı adıyla bilinen melâhide tâifesi, Vilâyet-i Rûm'a müteallik Yürük tâifesinden Cunkar Cemâati (bunlara istimâlet olunuyor ve Osmanlı taraftarı haline geliyorlar), Kırıklu ve Kara Keçilü cemâatleri ve Tât ve İnallu ve Hüseyinâbâd halkını da bunlara ilâve edebiliyoruz, bkz. "Etudes Turco-Safavides, III. Notes et Documents sur la Revolte de Şâh Velî b. Şeyh Celâl", Archivum Ottomanicum, VII (Wiesbaden 1982), 19, 2150, 2251, 33, 55, 63.
11 Çaldıran Savaşı'nda, Osmanlı ordusu savaş alanına geldiği zaman, devlet ricâlinin ekseriyetinin, askere 24 saat istirahat verilmesi teklifine karşılık, Rumeli Defterdârı Pîrî Mehmed Çelebi el-Cemâlî'nin, akıncılardan mühim bir kısmının Alevî ve Şiîlere taraftar olmaları sebebiyle, istirahat anında düşmanla anlaşma ihtimalinden dolayı, hemen savaşa girişilmesi teklifinin kabul olunması, bu bakımdan anlamlıdır, bkz. Tekindağ, "Yavuz Sultan Selim'in İran Seferi", 65
12 Meselâ, Koyluhisar'a bağlı Cafer Karyesi sipahisi Bayram bin Pîrzâde'nin tasarruf ettiği tımar geliri sadece 1900 akçedir, bkz. (10/189/279); Osmanlı düzeninde üst seviyesi 20.000 akçe olan tımar gelir düzeyine göre, verdiğimiz örneklerin oldukça düşük olduğu rahatlıkla söylenebilir. Bu konuda ayrıca bkz. A. Yaşar Ocak, "XVI. Yüzyıl Osmanlı Anadolu'sunda Mesiyanik Hareketlerin Bir Tahlil Denemesi", V. Milletlerarası Türkiye Sosyal ve İktisat Tarihi Kongresi Tebliğler, Marmara Üniversitesi Türkiyat Araştırma ve Uygulama Merkezi, İstanbul 21-25-Ağustos 1989, Ankara 1990, 820.
13 A. Yaşar Ocak'ın ifadesiyle, "Râfızîlik veya Kızılbaşlık, İslâmî ve mistik bir cila altında eski inançlarını koyu bir tutuculukla koruyan konar göçer ve yarı göçebe halk kesimi içinde kendisini vergiye bağlayıp yerleşik hayata geçirmeye zorlayan Osmanlı yönetimine karşı yaşadığı sosyo­ekonomik bunalımı kullanmak suretiyle tahrik eden Şiî propagandanın etkisiyle oluşan yeni bir siyasî-dinî ve sosyo-kültürel yapılanıştır" bkz. "Din", IRCICA Osmanlı Devleti ve Medeniyeti Tarihi, II, İstanbul 1998, 141 vd.
14 Taşköprü kadısına gönderilen bu konudaki hüküm için bkz. (6/422/897); Rûm beylerbeyisine gönderilen 12 Ağustos 1568 tarihli hükümde ise, Dergâh-ı Mu'allâm çavuşlarından Sivaslı Ahmet Çavuş'un kethüdâ edindiği Abdulganî oğlu adamlarından Hasan'ın musâhibi olan Kazâbâd Nâhiyesi'nden Küre oğlu adıyla bilinen kimsenin Şiî olduğu ve "Müslümanları idlâl idüb tarîk-i ilhada şürû'" ettirdiği iddia ediliyor ki, burada da aynı mezhebî kaygının duyulduğu anlaşılıyor, bkz. (7/678/1881); yine Amasya'dan Müezzin Tosun Mustafa, Kilerci Abdulkadir ile bir berber, bir ütücü, bir pabuççu, bir dellak, Dolabcı Ramazan, Paşmakcı Ali ve İsa oğlu İsa adındaki kimselerin, "avâmdan olan Müslümanları" saptırmaya çalıştıkları yolunda Amasya beyine ve kadısına hüküm gönderiliyor, bkz. (29/96/231).
15 (71/118/239).
16 (7/725/1988).
17 (58/268/683).
18 (42/123/420).
19 "Bu dâî ve halifelerin telkin ve tesirinden şehzâdeler bile kurtulamamış, bunlar Amasya'da Ahmed'in, Çorum'da oğlu Murad'ın etrafında toplanmış; bilhassa Antalya ve havâlisi halkının çoğu bu kızılbaş Şiî cereyanlarının bizzat önderleri Kara-Bıyık-oğlu, Şeytan-Kulu da denilen Şah-Kulu'nun emri altında oldukları halde, memlekete maddî ve mânevî tahribâta başlamışlar idi.", bkz. Şinasi Altundağ, "Selim I.", İA, X, 426;.
20 Bu konuda örnek olarak Yavuz Dönemi'nin en büyük ulemâsından sayılan Müfti Hamza (eş-şehîr bi-Saru Görez)'nın fetvâsı için bkz. "Yavuz Sultan Selim'in İran Seferi", 53-54; ayrıca bkz. Aşağıda dn. 51.

21 Bu konuda geniş bilgi için bkz. A. Y. Ocak, Babaîler İsyanı, İstanbul 19962, 157-158; ayrıca bkz. Aynı yazar, "Mesiyanik Hareketler", 817-825.
22 Bu dörtlük ve benzerleri için bkz. Gölpınarlı-Boratav, age, 19-20, 78; Yavuz'un Mısır seferi sırasında Bozok çevresindeki Türkmenler arasında patlak veren isyanın lideri "Celâl nâm bir mülhid-i bed-fi'âl ki, ser-defter-i ehl-i dalâl idi, mecânîn ü abdâl kisvetine girüb vatanı ve eşkıyâ encümeni olan Bozok'dan Tokat semtine firâr ve Turhal Kal'ası havâlîsinde bir gârda (mağarada) karâr itmiş idi; ol diyâr ahâlîsi bi't-tab'î rafza mâ'il olmağın ol müfsidün sırr-ı mestûruna vâkıf olıcak meczûb-ı İlâhîdir deyu mürâca'at ider oldılar. ol dahî mehdî bu gârdan âşikâr olsa gerekdür ve ben intizârına me'mûrum deyu." ifadeleri için bkz. Hoca Sâdeddin, age, 384-385; aynı konuda bkz. Mustafa Akdağ, Türk Halkının Dirlik ve Düzenlik Kavgası "Celâlî İsyanları", İstanbul 1975, 117; aynı şekilde, Teke-Eli'nde büyük bir ayaklanma çıkartan Şah-Kulu Baba Tekeli, kendisinin de Baba İshak-i Horasanî gibi mehdî olduğunu iddia etmişti, bkz. Ş. Tekindağ, "Teke-Eli ve Teke-Oğulları", İÜEFTED, 7-8 (İstanbul 1977), 60; "Şah-Kulu'nun nüfûzu o kadar artmıştı ki, taraftarları kendisini mehdî, peygamber, hattâ Allah mertebesine çıkarıyor; şahın öldüğü ve Şah-Kulu'nun onun yerine geçtiği şâyiası yayılmış bulunuyor, memleketi ancak onun kurtarabileceğine inanılıyor, fakir köylüler, gayr-ı memnun sipahiler büyük kütleler hâlinde etrafında toplanıyorlardı.", bkz. Ş. Altundağ, "Selim I.", 426.
23 (29/96/231); Sivas'ta Kulu isimli birinin "Mehdi-i Zaman" gelir dediği için siyaset edilmesi ve kendisine tâbi olan yoldaşlarının kürek cezasına çarptırılmaları hakkında, 11 Nisan 1572 tarihli Rûm beylerbeyine gönderilen hüküm için bkz. Ahmet Refik, On altıncı asırda Râfızîlik ve Bektaşîlik, İstanbul 1932, 30, 37 nolu belge; Şam'daki Câmi'-i Şerîf-i Benî Emevîye'ye giren ve isminin Haydar Hüseyin olduğunu söyleyen birinin, câminin tezhipli üç mermer direğini kırıp, câmi görevlilerinden birisini bıçakla yaraladıktan sonra kendisinin "sâhib-i zaman" olduğunu iddia etmesi de yaşanan bunalımın inanç sahasındaki emareleri olarak kabul edilebilir, bkz. (42/285/883); XVI. asırda ortaya çıkan mehdîlik iddialarının, Denizli, Teke-eli, Bozok, Amasya, Niksar ve Şam'da kayda geçmiş olması, bu inanışın yayıldığı sahayı göstermesi bakımından ilginçtir. Osmanlı hakimiyetine yeni sokulan ya da Osmanlı merkeziyetçi sisteminin henüz oturmadığı ve bu yüzden bir takım baskı ve tepkilerin meydana geldiği bu sahalarda, tepkilerin öne çıkan renginin dinî ya da mezhebî ve kullanılan kavramın da mehdîlik olması, bir tesadüf olmasa gerektir.
24 (49/125/423).
25 (5/88/205).
26 (71/163/324).
27 (Haz. ) Orhan Şaik Gökyay, Kâtip Çelebi'den Seçmeler, I, İstanbul 1997, 133-134.
28 (30/132/319).
29 (35/210/528).
30 Hoca Sâdeddin'de geçen "Anadolu Vilâyeti'ni teftîş-i'âmm idüb fermân-ı pâdişâhî ile merede-i Kızılbaş'dan idükleri sâbit olan evbâşlardan cem'-i kesîr tu'me-i şimşîr olub, takıyye ile muhtefî olan bakıyye dahi tedârik-i müfettişîn ile müste'sâl olunmuş idi" ifadeleri de, takıyye örneği olarak kabul edilebilir, bkz. Tâcü't-Tevârih, II, 384.

31 Taşköprü kadısına gönderilen bu yolda bir hüküm için bkz. (6/422/897).
32 (30/207/488); Amasya, Çorum ve Bozok bölgesinde bulunan Kızılbaşların halifesi olduğu söylenen Şeyh Haydar'ın (ki büyük bir ihtimalle Pîr Sultan olduğunu tahmin ediyoruz) da, babası Şeyh Türabî'nin Kızılbaş ve müfsit olmak suçuyla daha önce asıldığının anlaşılması sebebiyle "Kızılbaş oğlu Kızılbaş" olarak değerlendirildiğini anlıyoruz, bkz. (58/268/683).
33 (36/140/393).
34 (6/324-325/686).
35 (26/221/628); Yine Musul'la ilgili iki belgede de aynı konu işlenmiştir. Bunlardan 7 Mart 1565 tarihli hükümde, Musul'da Refâvız kısmından bazı melâhidenin aşure günü cem' olub sahâbe-i güzîne küfrettikleri (6/324-325/686); 21 Ağustos 1574 tarihli hükümde ise, Seyyid Mehmet, kardeşi Murtaza, Seyyid Ali oğlu Seyyid Kasım, Seyyid Cemal ve Seyyid Galip adındaki kimselerin, mülhit olmaları ve aşure cemiyeti etmeleri sebebiyle Musul'dan Vilâyet-i Rûmili'nde Filibe Kasabası'na sürgün edildikleri belirtiliyor, bkz. (26/221/627); Rafz âdeti olarak ifade edilen aşure, Arabî aylardan Muharrem ayının onuncu gününün adı olup, Hz. Adem'in tövbesinin kabul olması, Hz. İbrahim'in ateşten kurtulması, Hz. Yakup'un oğlu Yusuf'a kavuşması gibi İslâm tarihindeki bazı mühim hadiselerin bu günde meydana gelmiş olduğu rivayeti sebebiyle, bu güne kutsiyet atfedilmektedir. Hz. Nuh'un gemisinin Cudi Dağı'na bu gün oturduğu ve onun emriyle gemide kalan erzaktan tatlı bir çorba pişirildiği inancı da böyle bir âdetin oluşum sürecinde etkili olmuş görünüyor. Ancak aşurenin konumuzu ilgilendiren tarafı, Hz. Hüseyin'in Kerbela'da bu gün şehit edilmiş olması ve bu yüzden bilhassa Şiî Müslümanlar tarafından meselenin bu yönünün öne çıkartılmasıdır. Osmanlı-Safevî mücadelesinin, bir mezhep çatışması şeklinde tezahür etmesi sebebiyle, aşure âdetinin Şiî Safevîler ve onlara sempatiyle bakan Kızılbaş Türklerin inhisarına bırakıldığı anlaşılıyor. Aşure hakkında bkz. Mithat Sertoğlu, Osmanlı Tarih Lûgatı, İstanbul 19862, 21-22.
36 (33/91/188).
37 (31/234/517); konuyla ilgili olarak verdiğimiz iki belgenin ilkinde, erkek, kadın ve kız bir arada bulunup, el ele almaları, rafz alâmeti olarak kayda geçiyor. İkinci belgemizde de, erkek, kadın ve çocuklarla bir arada içki içmek, Kızılbaşlık tavrı olarak belirtiliyor. Aslında bu iki belgede öne çıkan temel davranış biçimi, kadın-erkek bir arada bulunmaktır. Göçebe, yarı-göçebe ve köy hayatında geçmişte ve günümüzde hayat şartları sebebiyle tabiî olarak yaşanan bu davranış biçiminin, çatışma dönemlerinde, genellikle hayal mahsûlü bazı ilâvelerin de yapılmasıyla bir takım suçlamalara ve ithamlara yol açtığı söylenebilir.
38 (42/123/420); Koyluhisar kadısına gönderilen bir hükümde, Cafer Karyesi sipahisi Bayram bin Pîrzâde ve aynı köyden bazı kimseler için, "Kızılbaşlardır" hükmünden sonra, bunların Tat Cemâati'nden Eşref Halife'nin önünde Cihar-yâre küfretmeleri, Şah Mehmet'in paşmağından su içmeleri ve hanımlarının gümüş yüzük ve bileziklerini Safevîler'e yardım göndermeleri, bu hükme delil olarak sıralanmaktadır, bkz. (10/189/279), burada söz konusu edilen ikinci ithamdan, Kızılbaş halkın, hanımlarının ziynet eşyalarına varıncaya kadar, aralarında yardım toplayıp İran'a gönderdiklerini anlıyoruz. Ancak, birinci ve üçüncü ithamlar ilginçtir. Cihar-yâre yani Dört Halife'ye küfür, genel bir ifade olarak iddiaya yansımış olmalıdır; çünkü, Kızılbaş halkın dördüncü halife Hz. Ali'ye küfretmeleri mümkün değildir ki, zaten Hadîdî'nin ifadesinde, Hz. Ali'nin ayırt edildiği anlaşılıyor: "Adûsıyidi ashâb-ı kibârun/Ali'den gayrisinün çâr-yârun", bkz. Tevârih-i Âl-i Osman (1299-1523), Hazırlayan: Necdet Öztürk, İstanbul 1991, 385; Ancak, klasik ifade "hâşâ sebb-i çâryâr eylediler" cümlesiyle ortaya konulmaktadır, başka bir kaynaktaki bu ifade için bkz. Anonim Tevârîh-i Âl-i Osman, 132; Safevî taraftarlarının paşmağından su içtikleri iddiasında geçen Şah Mehmet'in, Safevî Hükümdarı Şah Mehmet Hüdâbende, olduğunu sanıyoruz. Paşmaktan su içilmesi, herhalde bir tabiiyet ve kutsiyet ifadesi olarak anlaşılıyordu.
39 Daha önce Şeyh Bedreddin taraftarları ile ilgili olarak şu iddialar ileri sürülmüştü: "Kadınların ve çocukların bulunduğu meclislerde şarap içmek; Serez'deki türbeyi Kâbeleri haline getirmek; okumanın ve yazmanın saçma şeyler olduğunu ve kendileri için ilim yerinin bâtın olduğunu beyan etmek; Ortodoks müminlere hakaret etmek; aralarında karılarını değiş tokuş etmek. İslâm dünyasında doktrin bağlamında marjinal ve azınlık konumundaki gruplara geleneksel olarak bütün bu suçlamalar yöneltilmiştir". bkz. Michel Balivet, Şeyh Bedreddin Tasavvuf ve İsyan, çeviri: Ela Gültekin, İstanbul 2000, 105-106.

40 (69/223/445).
41 (16/277/532).
42 (42/251/781).
43 Alevî ve Bektâşîlerde kadınların Âyin-i Cem denen tarîkat törenine erkeklerle beraber katıldıkları; muhabbet sofrasında, yâni yollarına göre dem görülen, yâni rakı içilen sofraya beraber oturdukları; beraber nefes okuyup, semâ' ettikleri, belirtiliyor, bkz. A. Gölpınarlı, 100 Soruda Tasavvuf, 147.
44 Birkaç örnek için bkz. (7/678/1881), (12/457/880), (16/277/532), (35/366/931), (71/169/324).
45 Birkaç örnek için bkz. (7/120/312), (42/123/420).
46 Klasik Türk çalgısı olan saz ya da kopuz eşliğinde türkü söylemenin, bütün Türklere has bir gelenek olduğu biliniyor. Kızılbaşlık ya da Alevîlikte ise, bu geleneğin, aynı zamanda toplu dinî merasimlerin bir parçası olarak işlev gördüğü söylenebilir. İşte bu özellik, içe kapanma sonucu toplum kesimlerinin birbirlerini tanımadıkları dönemlerde, bir takım yanlış anlamalara ve suçlamalara sebep olmuş görünmektedir. Anadolu beylerbeyine ve Denizli kadısına gönderilen 27 Eylü1 1567 tarihli hükümde; Denizli Kazası'nda bulunan Saruyatar Zâviyesi'nde toplanan ışıkların, bidat ve dalâlet üzere olup, gece-gündüz saz ve söz ile fısk u fücûr ettikleri, bkz. (7/120/312); Kastamonu beyine, Küre ve Taşköprü kadılarına gönderilen 31 Temmuz 1571 tarihli hükümde ise, Taşköprü Kazası'na tâbi Hacıyülük Karyesi'nden Kara Recep'in Kızılbaş olduğu, kendi emsâli Kızılbaşlar ile toplanarak, geceleyin bir tenha eve girip, saz, çalgı ve sâir âlât-ı hevâ ile eğlendikleri ve sonra mum söndürüp, birbirinin avretin tasarruf ettikleri, bkz. (12/416/816) gibi iddialar, sazlı-sözlü eğlenmenin, nasıl gayri ahlâkî yaşayış biçiminin sergilendiği toplantıların bir aracı halinde değerlendirildiğini göstermektedir.
47 Bu konudaki tartışmalar için bkz. A. Gölpınarlı, Şîîlik, 32 vd.; E. R. Fığlalı, İmâmiyye Şîası, 32-45, 209-217.
48 Birkaç örnek için bkz. (29/21/49), (42/123/420), (49/125/423), (7/120/312).
49 (16/277/532).
50 Birkaç örnek için bkz. (6/324-325/686), (7/826/2263), (10/189/279), (29/21/49), (30/207/488), (42/123/420), (69/223/445); Kızılbaş halkın en çok maruz kaldıkları suçlamaların başında, yukarıda belirtilen, Hz. Peygamber'in sünnetlerini hafife alma ve Ebubekir-Ömer-Osman düşmanlığı suçlamaları da, aynı şekilde değerlendirilebilir. Tarafların birbirlerini küfürle itham etmeleri (örneğin Hadîdî'nin, "Kızıl tâcı başında sûfi adı/Müsülmân şeklidi kâfir nihâdı" ifadesiyle (bkz. Tevârih-i Âl-i Osman, 385), Şah İsmail ve taraftarları küfürle itham edilirken; Pîr Sultan'ın "Haktan inayet olursa/Şah Urum'a gele bir gün/Gazâda bu Zülfikarı/Kâfirlere çala bir gün." dizeleriyle, Osmanlı tarafı kâfirlikle suçlanıyordu bkz. Gölpınarlı-Boratav, Pir Sultan Abdal, 77), karşı tarafın dinî ve mezhebî bakımdan değer verdiği kimselerin ya da mekânların kötülenmesine yol açmış görünüyor. 1590'da yapılan Osmanlı-Safevî anlaşmasında, öncelikle "Hazret-i Peygamber'in ashâbı ve halifeleri hakkında sebb ü şetmin men'i; Şah Tahmasb zamanında olduğu gibi teberrâîliğin lâğvedilip hiç kimseye ve husûsiyle İran Sünnîlerine nefret telkîn olunmaması" şartının dile getirilmesi, (bkz. B. Kütükoğlu, age, 197. ) bu bakımdan anlamlıdır.

51 "Adûsıyidi ashâb-ı kibârun/Ali'den gayrisinün çâr-yârun" bkz. Hadîdî, Tevârih-i Âl-i Osman, 385 ayrıca bkz. (7/120/312), (53/145/419).
52 Alevîlerin, kendilerinden olmayanlara, "Yezid, zâhid, yabancı" dedikleri ve onlardan kız alıp-vermedikleri, belirtiliyor, bkz. A. Gölpınarlı, 100 Soruda Tasavvuf, 143; Şah Kulu ve taraftarlarının, isyan edip Anadolu'da büyük bir katliâm gerçekleştirdikten sonra, İran tarafına kaçarken vurdukları kervanla ilgili sorgularında, "Şah yoluna gazâ idüp yezidleri kırdık, hakkından geldük", sözleriyle cevap verdiklerinin söylenmesi de, bilhassa Anadolu Kızılbaşlarının Sünnî kesimi hangi gözle gördüklerinin, çarpıcı bir ifadesidir, bkz. Anonim Tevârîh-i Âl-i Osman, 133; ayrıca Pîr Sultan'ın şiirlerinde, Osmanlı tarafını "Yezid" olarak nitelendiren ifadelerin çokluğu da, aynı bakış tarzını göstermektedir. konuyla ilgili Mühimme kayıtları için bkz. (42/123/420), (69/59/115).
53 Gölpınarlı, Alevî ve Bektâşîlerde kadınların, Âyin-i Cem denen tarikat törenlerine erkeklerle beraber katıldıklarını; muhabbet sofrasına, yâni rakı içilen sofraya beraber oturduklarını; beraber nefes okuyup, semâ' ettiklerini belirtiyor, bkz. 100 Soruda Tasavvuf, 147; Ayrıca, Bektaşî-Kızılbaşlar'ın, rakının, Akyazılı Sultan tarafından tarikata sokulduğuna inandıkları belirtiliyor, bkz. Gölpınarlı-Boratav, Pir Sultan Abdal, 175; konuyla ilgili Mühimme kayıtları için bkz. (30/132/319), (31/234/517), (42/160/514).
54 Kızılbaşlarla ilgili suçlamalarda tam anlamıyla yerini bulan hususun, Anadolu'dan muhtelif yollarla yardım toplayarak Safevîler'e göndermeleri, olduğu söylenebilir. Çünkü, Anadolu'daki Kızılbaşlar nazarında gâsıp pozisyonunda olan Osmanlı Devleti topraklarından yardım toplanıp, kurtarıcı gözüyle baktıkları Safevîlere gönderilmesi, büyük önemi hâiz bulunuyordu. Kızılbaşlarca gerçekleştirilen bazı toplu gasp ve soygun hareketlerinin de aynı amaçla yapıldığını, burada tekrar etmeliyiz. Hatta Safevî halife ve müridlerinin, esas olarak bu amaçla görevlendirildikleri de söylenebilir, bu konuyla ilgili Mühimme kayıtları için bkz. (6/575/1261), 29/210/491), (31/13/32), (10/189/279), (7/660/1835), (7/723/1984), (12/329-330/674), (29/209/488), (5/88/205); Bu tür ferdî ya da küçük çaplı olarak değerlendirebileceğimiz yardım faaliyetlerinin dışında asıl, Safevîler'in önemli ölçüde ihtiyaç duydukları, bilhassa savaş âletlerinin yapımında kullanılacak bakır, demir, gümüş ve sâir bunların emsâli madenlerin, büyük miktarlarda İran topraklarına kaçırılmaya çalışıldığı, anlaşılıyor, örnek olarak bkz. (7/705/1939), (7/791/2162), (7/725/1988).
55 Osmanlı topraklarında görevlendirilen Safevî halifelerinin başlıca görevlerinden birisinin Safevîler lehine casusluk yapmak olduğunu rahatlıkla söyleyebiliriz. Anadolu'da Osmanlı sistemine uyum sağlayamamış gayri memnun kitleleri Safevî sempatizanı haline getirip, aralarında gizlenip faaliyetlerini sürdürmek, bunlar vasıtasıyla isyanlar tertiplemek, onlardan ya da onlar kanalıyla yardım toplamak ve yine bu kesimlerin aracılığıyla edindikleri bilgileri Safevîler'e götürmek, halife ve sempatizanların, canla-başla yerine getirmeye çalıştıkları kutsî görevleriydi, konuyla ilgili örnek belgeler için bkz. (7/678/1881), (5/88/205), (31/13/32), (29/210/499).
56 (69/223/445).
57 Selim-nâme, hazırlayanlar: Ahmet Uğur-Mustafa Çuhadar, Ankara 1990, 157; XVI. asrın sonlarında Safevîler'e karşı Osmanlıların doğal müttefikleri olarak ortaya çıkan Özbekler'in Osmanlılarla Safevî topraklarını paylaşma istek ve plânlarına Osmanlılar'ın çekimser yaklaşmalarında, "Safevîler'in ortadan kaldırılmasından sonra kendileri ile sınır olacak daha da güçlenmiş bir Özbek Hanlığı ve fetih heveslisi Abdullah Han'ın, Osmanlıların zihninde ikinci bir "Timur gailesi" çağrışımı" yapmasının etkili olduğu tahmini yapılmaktadır ki, bizce de mantıklı bir izah tarzı olsa gerektir, bkz. Abdullah Gündoğdu, "Türkistan'da Osmanlı İran Rekâbeti: (1583-1598)", Türk Ocakları İzmir Şubesi Osmanlı Devleti'nin 700. Kuruluş Yıldönümü Uluslararası Osmanlı Tarihi Sempozyumu Bildirileri 8-10 Nisan 1999 İzmir, İzmir 2000, 151-152.
58 Aşıkpaşazâde Tarihi'nde, Şeyh Cüneyd'in müritlerini, Sultan II. Murat'a göndererek, Kurt Beli'nde yerleşmek istemesi; ancak II. Murat'ın bunu kabul etmeyip, Şeyh'e 200 Flori ve gelen müritlerine 1000 Akçe verdiği, yolunda geçen ifadelerden böyle bir yoruma gidilmiş olabileceğini, yukarıda belirtmiştik.
59 Anonim Tevârih-i Âl-i Osman, 132.
60 B. Kütükoğlu, suikast sebebiyle II. Bayezit'in tehlikenin büyüklüğünün farkına vardığını ve Teke Kızılbaşlarından bir kısmını Rumeli'ye tehcir ettiğini belirtiyor, bkz. age, 3.
61 1501 yılı başlarında Sivas Sancağı Beyi'ne hitaben yazılan hükümde; daha önce "Erdebil sûfîlerinden Erdebiloğlı'na giderken dutulan sûfîlerün soygunları dutan kimesnelere virilüp kendüleri siyâseten salb oluna" diye hüküm verildiği halde, hâlen Şehzâde tarafından, ele geçirilen sûfîlerin, adam başına dörder yüz, halîfelerden ikişer bin akça alınmak suretiyle serbest bırakılmalarının buyrulduğu; ancak, sûfîler hususunda eski hükmün geçerli olduğu belirtiliyor. Aynı konuda Sultan Mahmut'a (2 kez), Sultan Ahmet'e, Sultan Alemşah'a ve Sultan Selimşah'a hükümler yazıldığı anlaşılıyor, bkz. İlhan Şahin-Feridun Emecen, Osmanlılarda Divân-Bürokrasi-Ahkâm II. Bâyezid Dönemi'ne Ait 906-1501 Tarihli Ahkâm Defteri, İstanbul 1994, 8/27, 21/71, 78/281.
62 Bkz. Tekindağ, "Yavuz Sultan Selim'in İran Seferi", 52; Yazar aynı yerde, 24 Nisan 1512'de, Selim'in tahta çıkması ile başlayan olayların, bu kanaati bir kere daha doğruladığını, Konya valisi Şehzâde Şehinşâh ile birlikte Şah-Kulu Baba Tekeli taraftarlığı yapan Şehzâde Murat'ın, sonradan Nur Ali Halife-i Rumlu ile birleşerek Tokat'ı yaktıktan sonra onunla birlikte Şah İsmail'in yanına sığındığını, babası Şehzâde Ahmet'in de ilticâya hazırlandığını, bu kanaatin doğruluğunu gösteren deliller olarak, öne sürüyor; ancak, şehzâdeler arasındaki taht mücâdelesinin, içlerinden bazılarını böyle bir tercih yapmaya zorladığı unutulmamalıdır, nitekim aynı sebeple komşu ülkelere (meselâ Bizans gibi) sığınma olayı her zaman görülebilmektedir. Tersine olarak, Sultan Ahmet'in ve diğerlerinin, hâkimiyeti ele geçirdikleri takdirde nasıl davranacakları, bu açıdan iyice düşünülerek ayrıca değerlendirilmelidir.
63 B. Kütükoğlu, age, 3; bu sırada her iki tarafın da, Anadolu'da geçim zorluğu çeken kesimlere, yeni bir ekmek kapısı bulma ümidi vermeye çalıştıkları anlaşılıyor; Safevî şeyh ve şâhlarının daha devletin oluşum süreci boyunca, belli dönemlerde ganimet amaçlı Gürcü seferlerine çıkması; Şehzâde Selim'in de, "telâfi-i taksîr-i vüzerâ içün ceng ü peykâr ehlini, mu'attal ve bîkâr komayup; Der-i devlet'den behremend olmayan bîkes ma'zûlları ve ihmâl-i vüzerâ ile nâümîd olanları, mahzûlları yazup; gâh Gürcistân'a akın salup, ikaamet-i resm-i cihâd ile def'-i melâl ve gâh Kızılbaş-ı bed-ma'âş ile harb ü kıtâl" etmesi, hep ara yerde kalmış mağdur kesimleri kazanma amaçlı faaliyetler olarak değerlendirilebilir, bu konuda bkz. F. Kırzıoğlu, Kafkas-Elleri, 85; Akdağ, age, 115-116
64 Bu konuda J. L. Bacque-Grammont tarafından yayınlanan 1513 tarihli bir liste için bkz. "Une Liste de Timariotes Suspects Dans la Province du Rûm en 1513", İstanbul Üniversitesi İktisat Fakültesi Mecmuası, XLI/1-4, Eylül 1982-Ekim 1983, Ord. Prof. Ömer Lütfi Barkan'a Armağan, (İstanbul 1984), 145-162.
65 Nitekim, Bacque-Grammont'un yayınladığı listede 79 kişi kaydedilmiştir, bkz. a.g.m,. 149­152, 159-162.
66 (9/38/102), (12/329-330/674), (16/277/532), (26/210/589), (27/177/403), (28/308/773), (28/349/883), (29/96/231), (33/91/188), (35/153/390), (35/188/473), (36/140/393), (36/280/735), (36/285/750), (43/33/70), (53/145/419), (58/7/26).
67 Toprak kadısı olarak geçen belgeler: Sivaslı Ahmet Çavuş hakkında (7/678/1881), Süleyman Fakih hakkında (7/754/2067), defter hârici Kızılbaşlar hakkında (7/953/2624), isimleri yazılı Kızılbaşlar hakkında (35/366/931) ve (36/140/393), Ağcalı Cemâati hakkında (58/7/26); Toprak kadıları olarak geçen belgeler: İsimleri yazılı Kızılbaşlar hakkında (7/725/1988), Amasya Sancağı'ndaki melâhide hakkında (9/38/102), Göçebe Türklerin at ve silahtan arındırılması hakkında (28/374/968), Serbest tımarlara ilticâ edenler hakkında (29/66/155), Kızılbaş köylüler hakkında (30/207/488), Sahte Şah İsmail'e yardım eden aşiretler hakkında (35/188/473), Kızılbaşlıkla itham edilen kişiler hakkında (36/164/450).
68 Bu konuda bkz. İsmail Hakkı Uzunçarşılı, Osmanlı Devleti'nin İlmiye Teşkilâtı, Ankara 19842, 126-128; Mehmet Zeki Pakalın, Osmanlı Tarih Deyimleri ve Terimleri Sözlüğü, III, İstanbul 1983, 520, ancak burada, toprak kadılarının, "toprağa yani gayrimenkula müteallik dâvaları yerinde dinleyen ve arazi hudutlarını sınırlayan kadı naipleri" oldukları belirtiliyor ki, kullandığımız Mühimme kayıtlarında geçen ve Uzunçarşılı'da tanımlanan görevlilerin, toprakla ilgilenmekten ziyade gezici olmalarından dolayı bu isimle anıldıkları sonucu çıkıyor.
69 Toprak kadıları ile aynı vazifeyi gören Mehâyif müfettişleri hakkında bkz. İ. H. Uzunçarşılı, age, 128-129.

70 "Osmanlı İmparatorluğu'nda Bir İskân ve Kolonizasyon Metodu Olarak Sürgünler", İktisat Fakültesi Mecmuası, XI/1 -4, (İstanbul 1949-1950), 524-569, XIII/1-4, (İstanbul 1951 -1952), 56-78, XV/1-4, (İstanbul 1952-54), 209-237,
71 Osmanlı İmparatorluğu'nda Aşiretlerin İskânı, İstanbul 1987, 5, 29-35.
72 XVIII. Yüzyılda Osmanlı İmparatorluğu'nun İskân Siyaseti ve Aşiretlerin Yerleştirilmesi, Ankara 1988, 44-57, 110-121.
73 Bu konuda en esaslı bilgiyi, eserini Selim'e ithaf eden Defterdar Ebu'l-Fadl Mehmed Efendi'nin, Selimşâh-nâmesi'nde (65/a, str. 17-22) buluyoruz: Eserin, "hükm-i katl-i âm-ı cemâat-ı Kızılbaş der memâlik-i Rûm-ı ma'delet-tuhum" başlığı altında zikredilen kısmın tercümesi aynen şöyledir: "her şeyi bilen Sultan, o kavmin etbâını kısım kısım ve isim isim yazmak üzere, memleketin her tarafına bilgiç kâtibler gönderdi; yedi yaşından yetmiş yaşına kadar olanların defterleri divâna getirilmek üzere emredildi; getirilen defterlere nazaran, ihtiyar, genç 40,000 kişi yazılmıştı; ondan sonra her memleketin hâkimlerine memurlar defterler getirdiler; bunların gittikleri yerlerde kılıç kullanılarak, bu memleketlerdeki maktullerin adedi kırk bini geçti."
74 Bkz. Tekindağ, "Yavuz Sultan Selim'in İran Seferi", 56; Benzer ifadeler, Tâcü't-Tevârih (II, 245-246, 384) ve Solakzâde Tarihi'nde (haz. Vahit Çabuk, II, Ankara 1989, 16) de geçmektedir; Faruk Sümer, Osmanlı müverrihlerinin bu yoldaki sözlerinin mübalağalı olduğunu belirtiyor ve II. Bayezit'in, Şah Kulu hadisesinden sonra Teke'de kalan Kızılbaşları veya bunlardan bir kısmını Mora Yarımadası'ndaki yeni fethedilmiş Modon ve Koron taraflarına sürmüş olduğunu buna delil olarak gösteriyor (bkz. age, 36. ) ki, biz de aynı kanaatteyiz.; Bkz. "Une Liste De Timariotes Suspects Dans la Province Du Rûm en 1513", İstanbul Üniversitesi İktisat Fakültesi Mecmuası, XLI/1-4, Eylül 1982-Ekim 1983, Ord. Prof. Ömer Lütfi Barkan'a Armağan, (İstanbul 1984), 145-162.
75 Buna karşılık, 1511'de meydana gelen Şah-Kulu Baba Tekeli isyanında, Anadolu'da 50.000 kişi ölmüş ve pek çok hâne yağmalanmıştı, bkz. Tekindağ, "Yavuz Sultan Selim'in İran Seferi", 51; aynı yazar, "Teke-Eli ve Teke-Oğulları", 59-62; aynı şekilde, İran'da Safevî Devleti'ni kuran Şah İsmail, ekseri halkı Sünnî olan bu ülkeyi zorla Şiîleştirmek için karşı koyan İsfahan, Fars, Yezd, Kirman, Rüstemdâr ve diğer bölgelerde büyük bir katliâm gerçekleştirmiştir. Hatta, karşı koyanların ileri gelenlerinden bazıları maiyetleri ile birlikte, bu sırada tebriğe gelen Osmanlı elçisine gözdağı vermek için bizzat onun önünde yakılmışlar; Tebriz'de, daha önce Şeyh Haydar ile yapılan savaşa katılanlar tespit edilip, hepsi katledilmişlerdir. Katliâmlar daha sonra fethedilen Horasan'da da icrâ edilmiştir. Bu konuda birçok kaynakta bilgi bulunduğunu belirten Faruk Sümer, Angiolello'nun, Şah İsmail'in Tebriz'e girdiğinde din adamları, kadınlar ve çocuklar da dahil olmak üzere pek çok insan öldürdüğünü, savaşta ve Tebriz'de yirmi binden fazla insanın öldüğünü ve hatta Şah İsmail'in annesini bile öldürttüğünü, söylediğini, haber veriyor. Aynı şekilde, Kemal Paşa Zâde'nin de, Şah İsmail'in Tebriz'de Ak Koyunlu oymağından kırk elli bin kişiyi kılıçtan geçirdiğini ve kendisini fena itikat ve zulümden menetmeye çalışan anasına kızıp onu öldürdüğünü, söyleyerek, Angiolelo'yu teyit ettiğini, belirtiyor, bu konudaki kaynak ve bilgiler için bkz. Faruk Sümer, age, 24; aynı konuda bkz. R. M. Sanvory, a.g.m., 403.
76 Bkz. (33/204/413), İlgilendiğimiz dönemde, Kıbrıs'ın yeni fethedilen bir bölge olması hasebiyle, esaslı bir sürgün bölgesi haline getirildiği söylenebilir. Yukarıda bahsettiğimiz hükümden 5 yıl önce yine Rûm beylerbeyine gönderilen 27 Temmuz 1572 tarihli hükümde, yeni feth olunan Kıbrıs'ın iskânı amacıyla, Vilâyet-i Rûm'da darlık çeken ahalinin, adaya sürgün edilmesiyle ilgili olarak, Rûm muharriri olan Ömer'e emir verildiği anlaşılıyor ki, bu sürgünün de aynı maksatla gerçekleştirilmiş olduğu düşünülebilir, bkz. (19/236/484), aynı şekilde, Musul sâkinlerinden olup Safevîler'le ilişkileri olduğu ve sürekli yardım toplayıp gönderdikleri iddia edilen isimleri belgede tespit edilmiş yaklaşık 25 kişinin de, yerlerinden alâkaları kesilip Kıbrıs'a sürgün edilmeleri istenilmektedir, bkz. (12/329-330/674); benzer örnekler için ayrıca bkz. (28/340/859), (29/209/488), (29/210/490), (30/207/488), 29/217-218/500).
77 Rûm beylerbeyine gönderilen 24 Ağustos 1565 tarihli hükümde; Bâli bin Saruca, Mehmet bin Turak, Mirza bin Mustafa, Halil bin Hamza ve Devletyar bin Mehmed adlarındaki beş kişinin, reâyadan nezir adı altında altın ve esbâp alıp Yukaru Cânibe giderken yakalandıkları belirtiliyor ve adı geçen beş kişinin siyaset olunması; evlat ve ensâbının Budun'a sürülmesi emrediliyor ve ayrıca, idamların infaz edildiğinin ve kaç kişinin Budun'a sürgün edildiği ile Budun'a teslim edildiğine dâir belgelerin İstanbul'a arz edilmesi isteniliyor, bkz. (6/575/1261).
78 Musul kadısına gönderilen 21 Ağustos 1574 tarihli hükümde; "mülhit" oldukları belirtilen bazı kimselerin Musul'dan "Vilâyet-i Rûmilinde Filibe nâm kasabaya" sürgün edildikleri anlatılıyor bkz. (26/221/627).
79 Rodos beyine gönderilen bir hükümden anlaşıldığına göre, Ramazan oğlu Mehmet, şarap içti diye "küreğe virilüb" on yıl boyunca Hacı İlyas Reis'in gemisinde cezasını çekiyor, ancak, "cürm-i galîzi" olmadığı için serbest bırakılması isteniyor. Hükmün sonunda, Ramazan oğlu Mehmet eğer bu suçtan dolayı küreğe konulmuş ise, kürekten ıtlak ve halâs olunması yani serbest bırakılması emrediliyor. Belgede geçen, "göresin mezbur ol veçhile küreğe konulmuş ise emrim üzere kürekden ıtlak idüb halâs idesin" ifadelerinden, Ramazan oğlu Mehmet'in, hak etmediği bir cezaya çarptırılmış olduğu izlenimini alıyoruz. (42/160/514).
80 Bu konuda geniş bilgi için, Ahmet Mumcu'nun Osmanlı Devletinde Siyaseten Katl, Ankara 19852, isimli eserine bakılabilir.
81 İ. Şahin-F. Emecen, a.g.e., 8/27, 78/281, 126/454.
82 (5/513/1401).
83 Örneğin Rûm beylerbeyine gönderilen bir hükümde, Merzifon Ovası'na bizzat varıp, kendisine gönderilen defterde yazılı olan kimselerin tedrîcen hakkından gelmesi, emrediliyor, bkz. (7/953/2624), Tedrîcen hakkından gelme emri, İstanbul'dan gönderilen defterde, oldukça fazla kimsenin yazılı olduğunu gösterebilir; Çorum Sancağı'nda bulunan kadılara ve dizdarlara yazılan hükümde yer alan "taht-ı kazanuzda Sohta ve Kızılbaş ve sâir haramzâde nâmına ehl-i fesad zuhûr idüb her ne mahalde olursa aslâ te'hir ve tevakkuf itmeyüb yât ve yarâğla mükemmel kifâyet mikdarı kılâ' müstahfızları ve il erleri ile varub her ne tarîkle mümkün ise ele getürüb muktezâ-yı şer'-i kavîm üzere haklarından gelesiz" ifadeleri için bkz. (36/294/779), Rûm beylerbeyine hitaben yazılan 4 Mart 1577 tarihli hükümde ise, Vilâyet-i Rûm'a bağlı Sivas'a yakın yerlerden Kangallı, Alipınarı ve o tarafların ahâlisi ile sınırının beri tarafında bulunan Amasya, Çorum, Hüseyinâbad, Merzifon Ovası ve sâir ol havâlide olan halkın ekserinin Râfızî oldukları ve soruşturma sonucunda suçu sabit olanların başka bir suç isnâdiyle haklarından gelmesi emredilmektedir, bkz. 29/210/491), bu belge, tâkibâta alınan hedef kitlenin, çok daha geniş bir coğrafyaya yayılmış olduğunu gösteriyor; ancak, yine Rûm beylerbeyine gönderilen 11 Ocak 1578 tarihli hükümde; Beylerbeyinin merkeze mektup yazarak, daha önce gönderilen emr-i şerîf gereğince "Kızılbaş nâmına olanların haklarından gelinürse küllî telef-i nefs olmak lâzım" geleceğinin belirtilmesi ve bu mektup üzerine, Sünnî mezhep olmayıp mülhit ve Râfızî olan Kızılbaşların evleri ve barklarıyla ilişkileri kesilerek, hisar erlerine koşulup Kıbrıs'a sürgün edilmelerinin emredildiği görülüyor ki, bkz. (33/204413), merkezden gönderilen sert emirlerin, uygulama sahasında nasıl yumuşatıldığını göstermesi bakımından kayda değer.
84 Örneğin, İstanbul'a gelen Safevî elçisine, dönüş yolu üzerinde yardım toplayıp veren bazı melâhidenin, bkz. (7/660/1835), Sahâbeye düşmanlık ve küfrettikleri iddia edilen ve Safevîler'e yardım toplayıp götürdükleri belirtilen bazı müfsitlerin, bkz. (30/207/488), yine Safevîler'le "ittihad ve ittifakı ve rafz ve ilhâdları" olduğu ve Safevîler lehine casusluk yaptıkları iddia edilen bazı kimselerin haklarından gelinmesi emredilmekte, bkz. (29/210/490) ve (29/209/488); "nâ-meşrû fiilde olub ve Yukaru Cânib ile ittihad üzere oldukları sâbit" olan bazı melâhidenin ise, Rûm beylerbeyisi tarafından ele geçirilip haklarından gelindiği belirtilmekte, bkz. (14/508/709); bazen, Basyan ve Pozyan beyi Behlül Bey'e gönderilen hükümde olduğu gibi, sancak bölgesinde bulunan tâifenin bazısının Yukaru Cânib ile ittihat ve ittifakı olduğu, adamlarının İran'a varıp geldiği belirtilerek, bunlardan suçu sâbit görülenlerin, aslâ mecâl verilmeden, başka bir bahane ile haklarından gelinmesi istenmekte ve "eğer Cemâ'at-i Şîrîdir (?) ve eğer sâir A'yânîdir (?)" ifadeleriyle, sanıkların tâbi oldukları topluluklara işarette bulunulmaktadır, bkz. (29/209/489), bazen de, bir kaza ahalisinin büyük bir kısmı kadı mahkemesine gelerek; "içimizde Kızılbaş nâmına bazı kimesneler vardır ve bazı ehl-i fesad dahî ata binüb ok ve kılıç dakınub yollarda ve tenhâ yerlerde biz havâle ve sübaşıyız deyu Müslümanların birer bahâne ile malların alurlar deyu" şikayette bulunmakta ve bunun üzerine böylelerinin haklarından gelinmesi emri gönderilmektedir, bkz. (37/33/350),
85 Örneğin; "rafz ve ilhad üzere dâima fesaddan hâlî olmayub ehl-i fesad suhtelerin (?) önlerine düşüb Müslümanların akçe ve esbâbın gâret itdirüb şekâvet itdükleri toprak kadısı huzurunda sâbit" olan Çorum Kazası'ndan Beşir bin Rüstem, Hasan bin Ali, Nur Ali bin İlyas ve Salbaş Hızır adındaki kimselerin şerle haklarından gelinmesi isteniyor, bkz. (35/366/931); Yine, halktan "nezir" adı altında altın ve giyecek alıp İran'a götürürlerken yakalanan ve suçlarını itiraf eden, Bâli bin Saruca, Mehmet bin Turak, Mirza bin Mustafa, Halil bin Hamza ve Devletyar bin Mehmet adındaki beş kişinin de siyaset olunması, "evlâd ve ensâbı"nın Budun'a sürülmesi emredilmektedir, bkz. (6/575/1261); Bu tür vesikalarda isim ve sayıları verilerek öldürülmeleri emredilenlerin, Safevî halife ya da casusları oldukları ve bunların bâzen çok sert ve acımasız bir şekilde ölüm emirlerinin verilebildiği söylenebilir; örneğin, Budaközü Kazası'ndan, Safevî halifesi olduğu iddia edilen Süleyman Fakih'in, Kızılırmak'a atılıp boğularak öldürülmesi emredilmektedir, bkz. (7/754/2067); bu konudaki diğer ölüm emri örnekleri için bkz. (30/132/319), (7/678/1881), (7/725/1988), (7/826/2263), (12/420/822), (29/21/49), (29/217-218/500), (35/169/433), (36/280/734), (36/285/750), (69/223/445), (71/169/324).
86 Şemseddin Sami, age, İstanbul 1978, 659
87 Ömer Nasuhi Bilmen, "Hukukı İslâmiyye ve Istılahatı Fıkhiyye" Kamusu, III, İstanbul 1985,
88 Koyun Baba'nın At Meydanı'nda recm olunması için, 4 kişinin şahitlikte bulunmaları yetmiş görünüyor. Bilindiği üzere, zina olayında da 4 şahidin, olayı fiilen gördüklerine dâir şahitlikleri gerekiyor. Söz konusu 4 kişinin şahitlikleri sonucu, Dîvân-ı Âlî'de Koyun Baba'nın suçu sabit görüldüğünden, At Meydanı'nda recm olunması, buyrulmuştur, bkz. (25/324/2983)
89 Çarpıcı bir örnek olarak, Havza Kazası halkının, Havza kadısı Hızır Şah ve Rûm beylerbeyi sübaşılarından Mehmet hakkında, haksız yere mal toplamak için, halktan "kimine sohta yatağı ve hırsuz harâmî şerîki ve kimine Kızılbaş ve mülhidsiz" diyerek tutup zincire vurdukları ve hapsettikleri, mahpusları ancak otuzar kırkar altun karşılığında serbest bıraktıkları, şikayete gitmemeleri için üçer talâka şart verdirdikleri (İslâm hukukunda boşanma ile ilgili olarak kullanılan üçer talâk terimi hakkında bkz. Ö. N. Bilmen, age, II, 202-204; uygulamayı yansıtması bakımından konu ile alâkalı fetvâ örnekleri için bkz. Saim Savaş, "Fetva ve Şer'iye Sicillerine Göre Ailenin Teşekkülü ve Dağılması", Sosyo-Kültürel Değişme Sürecinde Türk Ailesi, II, Ankara 1992, 528-530), şikayete giden Hamza'ya ikiyüzelli çabrast vurdukları ve böylelikle halka zulmettikleri, yolunda şikayette bulunmalarını, verebiliriz, bkz. (35/153/390).
90 Örneğin İstanbul'da, Fatih Dönemi'nde kurulan Haydarî Zâviyesi'nin arsasına göz diken bazı kimselerin, zâviyede ehl-i dalâl ve bid'atın toplandığı, Acem'den gelen Râfızîlerin zâviyede barındığı, iftirasını attıklarını görüyoruz, bkz. Ahmet Refik, Onuncu Asr-ı Hicrîde İstanbul Hayatı, haz. Abdullah Uysal, Ankara 1987, 217-218; Şehriban Kazası'na tâbi' Nâhiye-i Tarîk-i Horasanî sâkinlerinden ve erbâb-ı tımardan olan Rızâeddin bin Hacı Mekdi'ye, rafz isnat ederek ehl-i örfe gammazlayan ve nice zaman hapiste kalmasına sebep olan bazı kimselerin, yapılan soruşturma sonucu isnat olunan hususun gayri vâki olduğunun ortaya çıkması üzerine bu kez Rızâeddin evinde yokken bir yolunu bulup evine tâc bırakmaları ve sonra "evinde Kızılbaş Tâcı vardır" diye evini basıp yağmalamaları da manidar bir iftira örneği olarak verilebilir, bkz. (47/44/112).
91 Bahsettiğimiz sebeplerle, kendi inançlarının mutlak doğruluğuna, muhatabınkinin ise mutlak yanlış ve bâtıllığına körü körüne inanma anlamında kullanabileceğimiz taassubun, bu dönemde giderek yaygınlaştığı söylenebilir. Yukarıda değişik vesilelerle ifade etmeye çalıştığımız üzere, XVI. asırda iki Müslüman devlet ve taraftarlarının, karşılıklı olarak birbirlerini bilhassa savaş öncesi ve savaşın kızıştığı dönemlerde küfürle itham etmeleri, aslında taassubun ulaştığı boyutu göstermeye yeter. Aynı şekilde, yine yukarıda ifade ettiğimiz gibi, normal zamanlarda hoşgörüyle karşılanabilen bazı davranış biçimlerinin böylesi dönemlerde sert bir şekilde cezalandırılması da, taassupla ilgili olmalıdır; taassup örnekleri için bkz. (42/285/883), (69/357/512); Osmanlı Devleti, bilhassa Safevîler'le olan mücadelenin sıcak savaşa dönüştüğü sertlik dönemlerinde, yukarıda yeri geldikçe bahsetmeye çalıştığımız bazı hukuk dışı uygulamalarda bulunmuş olmakla beraber, Kızılbaş tâkibiyle ilgili gönderilen hemen her emrin sonuna eklenen ifadelerle, kendi halinde olan halkın rahatsız edilmemesini istemiştir; konuyla ilgili örnek belgeler için bkz. (12/329-330/674), (26/210/589), (42/123/420), (69/59/115), (69/223/445)
92 Bazı hükümlerde geçen, "bedel-i siyaset deyu akçelerin aldırmayub" bkz. (29/66/155) ve "bu bahâne celb ve ahzdan ve hilâf-ı vâki' kimesneye te'addîden hazer eyleyesiz" bkz. (30/207/488) ifadeleri, ortaya çıkan rüşvet gerçeğine örnek olarak verilebilir.

  
3100 kez okundu

Yorumlar

Henüz yorum yapılmamış. İlk yorumu yapmak için tıklayın