• Anasayfa
  • https://www.facebook.com/tarihtarihcemiyeti/
  • https://twitter.com/ttcemiyeti
TAVSİYE KİTAP
Sultan Melikşah (Şahinşah) ve Sultan I. Mesud Dönemleri / Dr. Muharrem Kesik

Sultan I. Kılıçarslan'ın Ölümünden Sonra Türkiye Selçuklu Devleti'nin Durumu Sultan I. Kılıçarslan'ın Karısı Ayşe Hâtun ve Oğlu Tuğrul Arslan'ın Malatya'ya Gelmesi ve Tuğrul Arslan'ın Hükümdarlığının İlân Edilmesi


Emîr Çavlı Sakavu, Kılıçarslan karşısında kazandığı zaferden sonra doğruca Musul'a yürüdü ve hiçbir mukavemetle karşılaşmadan şehre girdi. Esasen İbnü'l-Esîr ve Ebu'l-Ferec de Kılıçarslan'ın burada bıraktığı adamlardan hiç kimsenin Çavlı'ya karşı koymaya cesaret edemeyeceğini kaydetmişlerdir.1 Çavlı, Bozmuş'tan kalenin teslimi, Musul'dan almış olduğu her şeyin iadesini ve kimlerle geldiyse onları da yanına almak suretiyle sulh içinde geri dönmesini istedi.2 Bozmuş, çaresiz bu istekleri yerine getirdi. Şehre tamamen hâkim olan Çavlı, hutbeyi yeniden Büyük Selçuklu Sultanı Muhammed Tapar adına okutmaya başladı ve Kılıçarslan'ın bir miktar askerle Musul'da bıraktığı oğlu Melikşah'ı (Şahinşah) da İsfahan'a Sultan Muhammed Tapar'ın yanına gönderdi.3 Emîr Bozmuş, sultanın en küçük oğlu Tuğrul Arslan ile annesi Ayşe Hâtun'u alıp Malatya'ya götürdü. Sultan I. Kılıçarslan'ın hanımı Ayşe Hâtun burada oğlu Tuğrul Arslan'ı hükümdar ilân ettirdi.4 Oğlu henüz küçük yaşta olduğu için şehrin idaresini eline aldı. O, bir müddet sonra bu şehirde bulunan İl Arslan ismindeki genç bir emîr ile anlaşarak, Bozmuş'u öldürttü.5 Böylece Bozmuş'tan kurtuldu ve sonra da İl Arslan ile evlendi. Fakat yeni kocası Malatya halkına çok baskı yapıp büyük miktarda altın topladı.6 Bu durum karşısında oğlu Tuğrul Arslan ile gizlice anlaşan Ayşe Hâtun, Bizans'a kaçmak üzere olan İl Arslan'ı yakalatıp hapsetti.7 Daha sonra bu emîrin öldürüldüğüne dair şayialar çıkardılar, herkes onun öldürüldüğünü zannetti. Bu emîri bir yıl sonra da Büyük Selçuklu Sultanı Muhammed Tapar'a gönderdi.8 Sultan Muhammed Tapar, İl Arslan'ın kendisine gönderilmesi üzerine, elinde esir olarak tuttuğu Kılıçarslan'ın oğlu Melikşah'ı (Şahinşah) Malatya'ya gönderip sultan ilân ettirdi.9

Melikşah (Şahinşah) bir süre sonra Konya'ya gelip,10 burada Türkiye Selçuklu tahtına çıkarak hükümdarlığını ilân etmiş ve kardeşleri Mesud ile Arab'ı hapsettirmiştir. Melikşah (Şahinşah) Malatya'da bulunan bazı emîrlerin desteği ile Konya tahtına hâkim olabilmiştir.

Bizans Kuvvetlerinin Türklere Saldırısı, Emîr Hasan'ın Karşı Harekâtı ve Mağlubiyeti

Türklerin içinde bulunduğu bu durumu değerlendirmek isteyen Bizans İmparatoru Aleksios I. Komnenos, Norman Hükümdarı Bohemund'la barış antlaşması yaptıktan (Eylül 1108) hemen sonra Eumathios Philokales adlı bir subayı Antalya valiliğine tayin etmek suretiyle emrine askerî birlikler verip Türklerle mücadele için Anadolu'ya gönderdi. Eumathios, emrindeki kuvvetlerle Abydos'a11 gelip deniz yoluyla Atramytion'e (Edremit) ulaştı ve Türklerin bulunduğu yeri tespit ettirdi. Onların bu sırada Lampe'de12 kaldıklarını öğrenince, ordusundan bir birliği onların üzerine gönderdi. Bu birlik Türklere hiç beklemedikleri bir anda saldırınca girdikleri bu çatışmayı pek fazla zorluk çekmeden kazandılar (muhtemelen 1109 yılı başları). 13 Ancak bu ani baskın sonucunda Türklere akıllara durgunluk verecek zulümler yaptılar. Devrin çağdaş yazarı ve aynı zamanda İmparator Aleksios'un kızı olan Anna Komnene dahi babasının askerleri tarafından icra edilen bu vahşi hareketleri eserinde yazmaktan kaçınmamış ve yapılan işin gaddarca olduğunu vurgulamıştır.14 Bizans'lı askerlerin bu baskın sırasında daha yeni doğmuş bebekleri bile acımadan kaynar kazanların içine atmak suretiyle öldürmeleri, çok sayıda insanı kılıçtan geçirmeleri ve bir o kadarını da esir etmeleri Türkler arasında büyük acılara neden oldu. Buradan sağ kurtulabilenler kara elbiseler giymek suretiyle yas tuttular ve Anadolu'nun çeşitli bölgelerinde yaşayan Türkleri bu siyah giysiler içinde ziyaret ederek başlarına gelen bu felâketi onlara anlatmak suretiyle Bizans'a karşı yardım istediler.

Kapadokya (Kappadokia) Emîri Hasan, uğranılan bu felaketin intikamını almak için etraftan asker topladı ve kuvvetlerinin sayısı 24.000'e ulaşınca da Bizans kumandanı Eumathios'un üzerine yürüdü.15 Bu sırada Alaşehir'de bulunan Eumathios, yaptıklarının cevapsız kalmayacağını bildiğinden Türkler tarafından her an bir saldırıya uğramak endişesiyle devamlı surette adamlarını uyanık tutmaya, etrafı kolaçan etmek üzere gönderdiği keşif birliklerinin ardından öncekileri denetleyecek ikinci birlikler göndererek ani bir baskına uğramamak için çaba gösteriyordu. Nitekim onun gözcülerinden biri Türk ordusunun gelişini uzaktan görmüş ve durumu kendisine haber vermişti. Türklerle savaşı göze alamayan Bizanslı kumandan derhal bütün adamlarına ve kalede bulunan herkese gizlenmelerini herhangi bir gürültü patırtı çıkarılmamasını emrederek bulundukları kaleye boş ve terk edilmiş görüntüsü verdirmeye çalıştı. Kısa bir süre sonra Emîr Hasan ordusuyla gelip kaleyi kuşattı. Bu kuşatma üç gün süreyle devam etti. Ancak kalede herhangi bir hayat belirtisi göremeyen Emîr Hasan'ın burada daha fazla kalarak vakit kaybetmek istemediği, onun, düşmanının sayısı hakkında herhangi bir bilgisi olmadığı ya da Lampe'ye saldıran kuvvetlerin sayısına aldanıp düşmanını pek önemsemediği ve tedbiri elden bıraktığı anlaşılıyor. Zira Hasan Bey, ordusunu üçe bölerek 10.000 kişilik bir kuvveti Kelbianus ovasına,16 bir kısmını İzmir'e ve Nymphaion'ya (Kemalpaşa), geri kalan kısmını da Khliara'ya17 ve Bergama'ya yolladı. Kendisi de İzmir'e giden birliklerin başına geçti. Türk ordusunun üçe ayrıldığını gören Eumathios, bütün birliklerini Türkler üzerine gönderdi. Önce Kelbianus ovasına gitmekte olan Türk kuvvetlerine yetişerek gün doğarken aniden saldırdılar ve onları mağlubiyete uğratıp pek çoğunu öldürdüler. Türkler tarafından esir alınan kişileri de kurtardılar. Sonra da İzmir ve Kemalpaşa'ya doğru gitmekte olan birlikleri mağlubiyete uğrattılar. Türk askerlerinin birçoğu öldürülürken bir o kadarı da esir edilmişti. Kaçmaya çalışan pek az kişi de Menderes ırmağında boğuldu.18 Üst üste aldıkları bu galibiyetlerle cesaretleri iyiden iyiye artan Bizans kuvvetleri Khliara ve Bergama üzerine gönderilmiş olan Türk kuvvetlerinin peşine düştüler. Ancak muhtemelen bu durumu haber alan Türkler Bizans takibinden kurtularak geri dönmüşlerdir. Bizans kuvvetleri de Türklere yetişemeyince Alaşehir'e, Eumathios'un yanına gelerek kazandıkları zaferleri anlattılar. Bu durumdan son derece memnun kalan Bizanslı kumandan da onları ödüllendirdi. Yukarıda bahsettiğimiz Emîr Hasan'ın bu seferi de muhtemelen 1109 yılında yapılmıştır.

Melikşah'ın (Şahinşah) Hükümdarlık Devri

A. Melikşah'ın (Şahinşah) Bizans İmparatoru İle Barış Yapması

Bir müddet sonra Sultan Melikşah'ın (Şahinşah) Bizans üzerine birlikler gönderdiğini görmekteyiz. Kimin ya da kimlerin idaresi altında olduğunu bilemediğimiz bu Türk birliklerinin bir kısmı Synaos'a19 kadar, bir kısmı da Küçük Menderes vadi-ovasından geçerek ilerlediler. Bu durumu haber alan Bizans'ın o sıradaki Alaşehir Valisi Kostantinos Gabras, emrindeki birliklerle Kelbianus ovasında Türk askerlerinin karşısına çıktı. Yapılan savaş sonrasında Türkler mağlubiyete uğradılar.20

Sultan Melikşah (Şahinşah), ordusunun uğradığı yenilgiyi öğrenince derhal imparatora elçiler göndererek iki taraf arasında barış yapılmasını istedi. Sonuçta her iki taraf arasında bir barış antlaşması yapıldı.21

B. Sultan Melikşah'ın (Şahinşah) Bizans'a Karşı Yeni Bir Seferi

Bizans'la yapılan barıştan kısa bir zaman sonra Melikşah (Şahinşah) yaklaşık 50.000 kişilik bir ordu hazırladı. İmparator Aleksios Gelibolu'da (Kallipolis) bulunduğu ve ayaklarından rahatsız olduğu bir sırada Türklerin bu hazırlığını haber aldı ve hemen ülkesinin çeşitli yerlerinde bulunan askerî birliklere toplanma emri verdi. Bizans ordusu derhal Byzantion ile Damalis (Harem-Salacak) arasından boğazı geçti. Çeşitli bölgelerden gelen askerî birliklerde orduya katıldı. İmparator, yakın adamlarının da kendisine katılması için bir süre daha burada bekledi. Ancak ayağındaki şiddetli ağrılar da bir türlü dinmek bilmiyordu. İmparator burada beklerken Türklerin İznik'e saldırdığı haberi geldi. Aleksios'un İznik Valisi Eusthatios Kamytzes tarafından imparatora gönderilen mektupta Türklerin İznik'e düzenlediği saldırı hakkında ayrıntılı bilgi veriliyordu. İmparator, adamlarının morallerinin bozulmaması ve kendilerine olan güvenlerini yitirmemeleri için ayağındaki ağrıları belli etmemeye özen gösteriyor ve onları cesaretlendirecek şeyler söylemeyi de ihmal etmiyordu. Bir müddet sonra Aigialoi22 denilen yere gelen Aleksios, buradan deniz yoluyla Kibotos'a23 geçmek niyetinde idi.

İmparator Aleksios, Kibotos'a vardığı zaman bir haberci huzuruna gelerek 40.000 kişilik büyük bir ordunun başında bulunan güçlü Türk emîrlerinin birliklerini bölmüş bulunduklarını, kiminin İznik ve civarındaki yerlere hücum ettiklerini, Emîr Monolug ile Anna'nın adını zikretmediği24 bir diğer kumandanın da kıyı bölgesini yakıp yıktığını haber verdi. Bunlardan başka haberci, Türk birliklerinin İznik gölü civarını ve Bursa (Prousa) ile Apollonias'ı25 yağmaladığını ve bu çevrede bir yerde ordugâh kurduklarını, elde ettikleri ganimetleri de oraya yığdıktan sonra daha ileriye doğru harekâtlarını sürdürerek Lopadion'u (Ulubat) ve civarını yağma ederek Kyzikos'a26 kadar ilerlediklerini bildirdi. Ulak yine sözlerine devamla imparatora, Türklerin Kyzikos kentini deniz kıyısından giriştikleri bir harekâtla ele geçirdiklerini kentin Valisinin en ufak bir direniş bile göstermeden burayı Türklere terk ederek utanç içinde kaçtığını, Kontogmen27 ve Emîr Muhammed idaresindeki birliklerin Lentiana28 yoluyla Poimanenon'a (Manyas) kadar ilerlediklerini ve buradan bol miktarda ganimet ve çok sayıda esir ele geçirdiklerini söyledi. Ancak Türkler, buralarda kadın, çocuk ve yaşlıları yani askerî sınıfa mensup olmayan halkı kılıçtan geçirmeyip sadece esir almayı tercih etmişlerdir. Haberci, ayrıca Emîr Monolug'un yöre halkı tarafından Barenos (Biga çayı, Kocabaş çayı) denilen ve İbidos adı verilen bir dağdan29 akıp gelen çayı geçerek kıyıya saptığını Parion30 ve Çanakkale Boğazı kıyısındaki Abydos üzerinden gittiğini, beraberinde çok sayıda esir olduğu halde ama herhangi bir mukavemetle karşılaşmadan ve kan dökmeden Edremit ve Khliara'dan geçip gittiğini söyledi.31

Türklerin faaliyetleri hakkındaki bu malumâtı alan İmparator Aleksios Komnenos, o sırada Bizans İmparatorluğu'nun İznik Duks'u olan Kamytzes'e mektuplar göndermek suretiyle ona; yanına 500 kişilik bir kuvvet alarak Türkleri izlemesini ve onların faaliyetlerini mektupla kendisine bildirmesini ancak onlarla herhangi bir çatışmaya girmemesini emretmişti. İmparatordan aldığı bu talimât üzerine İznik'ten çıkan Kamytzes, Kontogmen ve Emîr Muhammed idaresindeki Türk kuvvetlerine Aorata32 yakınında ulaştı, fakat Aleksios'un emrinin aksine hareket ederek, derhal Türk kuvvetlerine hücum etti. Şüphesiz imparatorun hareketinden haberdar olan Türkler, karşılarında 500 kişilik Kamytzes kuvvetlerini değil imparatoru ve ordusunu bekliyorlardı. Bu nedenle Kamytzes'in bu ani saldırısına uğradıkları zaman ilk anda karşılarındaki kuvvetleri imparatorun bizzat idare ettiği Bizans ordusu zannederek hemen ağırlıklarını bırakarak geri çekilmeye başladılar. Ancak bu sırada Bizans hizmetinde paralı askerlik yapan (Oğuz veya Peçeneklerden) bir Türkün,33 Selçuklu kuvvetleri tarafından esir alınıp da ondan, kendilerine saldıran birliğin Kamytzes kuvvetleri olduğunu öğrendiklerinde hemen dağların çevresinde dolaşıp davul çalmak ve yüksek sesle bağırmak suretiyle geri çekilmekte olan Türk kuvvetlerine toparlanıp karşı saldırıya geçme komutu verildi. Bunun üzerine az önce bahsi geçen Aorata'nın eteğine çok yakın olan ovaya döndüler ve orada toplandılar. Bütün bunlar olurken Kamytzes, Türklerden elde ettiği ganimetle güvende olacağı Poimanenon'a gitmek yerine Aorata yöresinde oyalanıp vakit kaybedince34 durumdan haberdar olan Türk kuvvetleri Başkumandan Muhammed'in idaresinde, Türklerin geri dönebileceğini tahmin edemeyen Bizans kuvvetlerine aniden hücum ettiler. Bu beklenmedik saldırı karşısında bozularak kaçmaya başlayan Bizans askerlerinden pek azı Kamytzes'in yanında kalarak onunla beraber sonuna kadar mücadeleye devam etmiştir. Tabii bunların büyük bir kısmı Türk kuvvetlerince yok edildi.

Kamytzes ise yanında kalan bir avuç kadar adamıyla35 hâlâ ümitsizce direnmeye devam ediyordu. Sonuçta bindiği atı yaralanınca yere düştü. Yeğeni Katarodon kendi atını ona verdiyse de o, bu ata binmeyi başaramayarak kılıcını çekmek suretiyle etrafını saran Türk askerlerine rastgele sallamaya başladı.

Onun artık kurtuluştan ümidini keserek son bir intihar saldırısına giriştiğini gören ve bu Bizans kumandanını önceden de tanıyan Selçuklu Emîri Muhammed onun etrafını saran adamlarına durmalarını emretti. Sonra hem kendisi hem de yanında bulunan adamları atlarından indiler. Muhammed, Kamytzes'e doğru ilerleyerek ona: "Ölmeyi yaşamaya tercih etme ! Elini uzat bana ver, kurtulacaksın" dedi. Kamytzes etrafını saran askerlerin çokluğunu ve bunlara karşı koymanın imkânsızlığını fark edip, intihar etmekten vazgeçerek mantıklı olan şeyi yani Emîr Muhammed'in dostluk elini tutarak yaşamayı tercih etti.36 Emîr Muhammed onu bir ata bindirtti ve kaçmasına engel olmak için ayaklarını da bağlattı.37

Kamytzes ve emrindeki birlik, Türkler tarafından bozguna uğratılırken, Bizans imparatoru da Türk askerlerinin pususuna düşme korkusundan dolayı yolunu değiştirerek düşmanlarının tahmin etmeyeceğini düşündüğü İznik, Malagina38 ve Basilika39 denilen yer üzerinden yani Olympos'un (Uludağ) vadi geçitleri ve aşılması güç keçi yollarından geçerek Alethina'ya40 ardından da Akrokos'a41 ulaştı. İmparator burayı Türklerden önce işgal etmek için acele ediyordu. Aleksios bu bölgede Karmeli Türkler42 ile karşılaştı ve onlar karşısında derhal savaş düzeni aldı. Bizans ordusunun öncü birliklerine Konstantinos Gabras ve Monastras, artçı birliklerine de savaş tecrübeleri yüksek olan Tzipoureles ile Ampelas komuta ediyordu. İmparatorun kendisi ise Bizans kuvvetlerinin ortasında ve Phalanksların başında idi. Türkler, imparator idaresindeki bu kalabalık Bizans ordusuna herhalde bir şey yapamayacaklarını anladıklarından ve topluca kılıçtan geçirilmemek ve hayatlarını kurtarabilmek için düzlük alandan süratle dağılarak vadinin içinde bulunan sazlıklara sığındılar ve bir kısmı da vadinin aşağısına doğru geri çekildi. Ancak bunların bir kısmı Bizans kuvvetleri tarafından öldürüldü, bir kısmı da esir alındı. Bu sırada sazlığın ortasında bulunan Türkler güvenlikte oldular. Ancak sazlık dışındaki Türkleri yok eden Bizanslılar bu defa da bunlara saldırmaya başladılar. Bu yerin bataklık oluşu ve saz örtüsünün kalınlığı (yüksek oluşu) nedeniyle oraya giremediler ve Türkleri buradan çıkarmaya da muvaffak olamadılar. Fakat bir müddet sonra imparator, askerlerine tüm sazlığın etrafını çevirmelerini ve sonra da sazlığı ateşe vermelerini emretti. Böylece ateşten kaçmaya çalışan ve dolayısiyle sazlık dışına çıkan Türkler, ya kılıçtan geçirildi ya da esir edildi. Burada hemen şunu ifade edelim ki, bu olayların yegâne kaynağı olan Anna'nın ifadesinden "Karmeli Türkler" diye adlandırılan bu insanların akıncı bir Türk birliği mi yoksa yaylalara dağılan göçebeler mi oldukları anlaşılamamaktadır. Ancak şurası açık bir şekilde görülüyor ki, Karmeli Türkler sayıca Bizans ordusu ile mukayese bile edilemeyecek bir azınlığa sahipti ve muhtemelen de bunlar sivil, yani halktan bir topluluktu.43 Selçuklu kuvvetleri başkumandanı Muhammed, Karmeli Türklerin başına gelenleri öğrenince Bizans imparatorunun peşine düştü ve onu takip etmeye başladı. Sonunda Emîr Muhammed, Bizans ordusunun artçı kuvvetlerine yetişerek önce Kumandan Ampelas idaresindeki artçı birliği ile savaşa tutuştu. Bu savaş eski bir köy yıkıntısının yakınında cereyan ediyordu. Anna'nın "çok yiğit bir savaşçı" olarak nitelendirdiği Emîr Muhammed attığı bir okla Ampelas'ın atını yere serdi. Atla birlikte yere düşen Ampelas, Selçuklu askerlerince öldürüldü. Ardından diğer bir artçı birliği kumandanı olan Tzipoureles'in atı Türk oklarına hedef oldu ve yere düşen kumandan kılıç darbeleri ile can verdi.44 Emîr Muhammed, Bizans ordusunun ana kuvvetlerinin yardıma koşmasına fırsat vermeyerek bu ani saldırıdan sonra hemen geri çekildi. Anna'nın Türk kuvvetlerinin Bizans artçılarına ani bir baskın yapıp, bunların kumandanlarını da öldürmek suretiyle geri çekilmelerini, Türklerin Bizans artçı kuvvetleri içinde yer alan ağırlıkları korumakla görevli askerlerce bozguna uğratılıp, kaçırıldığı şeklindeki ifadesi gerçeği yansıtmamaktadır.45

Bu savaş sırasında Kamytzes esir olarak Türklerin yanında bulunuyordu. İki taraf arasında meydana gelen çatışma sırasındaki kargaşa anını iyi değerlendiren Kamytzes bir fırsatını bularak kaçtı, yolda rastladığı ve tepeden tırnağa silahlı olan bir Norman veya Frank askeri ona bir at vererek kaçmasını kolaylaştırdı. Ve sonunda Alaşehir ile Eğrigöz arasındaki ovada ordugâh kurmuş olan imparatorun yanına geldi.46 Aleksios, emrini dinlememesine rağmen bu kumandanını gayet iyi karşıladı ve onu kurtardığı için Tanrı'ya şükür duâsı bile etti. Sonra Kamytzes'i başkente yollayarak ona: "Çektiklerinin ve gördüklerinin tümünü anlat ve bizimkilere Tanrı'nın yardımıyla sağ olduğumuzu bildir." dedi. Bu sırada Kamytzes'in üzerinde Türk elbiseleri vardı. O, İstanbul'a da bu kıyafetlerle gitmiştir.

Öte yandan İmparator Aleksios, artçı birlikleri kumandanları Ampelas ve Tzipoureles'in öldürülmüş olmalarından dolayı son derece üzüntü duymuş ve "iki verdik bir aldık" demiştir.47 Aleksios, Türklere karşı bir şey elde edemeyeceğini anlayarak emrindeki birlikleri Georgios Lebounes'e ve diğer bazı kumandanlarına bırakarak İstanbul'a geri dönmüştür.

Türkiye Selçukluları ile Bizans İmparatorluğu arasında cereyan eden bu mücadeleler 1113 yılında meydana gelmiştir.

C. Türkiye Selçuklu-Bizans Mücadelesi ve Aleksios'un Akşehir Seferi (1116)

Türkiye Selçuklu Hükümdarı Melikşah (Şahinşah), 1114 yılında Bizans üzerine bir sefer düzenlemiştir. Belki de o, Aleksios'un Filibe'de oluşundan faydalanmak ve Anadolu'da kaybedilen yerleri geri almak istiyordu.

İşte bu amaçla, büyük bir ordu oluşturdu. Bu gelişmeleri haber alan İmparator Aleksios ise komşu ülkelerden yardımcı birlikler ve paralı askerler toplayarak Türkiye Selçuklularının başkenti Konya üzerine bir sefere çıkmak istedi. Ancak ayaklarındaki mâlum ağrılar yeniden nüksetmişti ve değil sefere çıkmak yürümesine bile engel oluyordu. Sonunda yatağa düşen Aleksios plânladığı seferden vazgeçmek zorunda kaldı. Selçuklular ise, imparatorun ayağındaki ağrıları bahane ederek Türk ordusunun karşısına çıkmaya cesaret edemediğini belirtip, onu korkaklıkla suçladılar. Hatta bu durum Türkler arasında tam bir espiri konusu oldu. Kendi aralarında bir kişiyi yatağa yatırıp ayaklarından ızdırap çeken imparator rolünü oynatırlarken birkaç kişi de komik sözlerle hekimlerin ve bakıcıların taklidini yaparak diğer arkadaşlarını güldürüyorlardı. Bütün bunları hem imparator hem de Bizans askerleri biliyorlardı.

Bizans imparatoru bir müddet sonra ayaklarındaki ağrıların hafiflediğini hissedince hemen daha önce plânladığı sefere çıkabildi. Damalis üzerinden geçerek Kibotos ile Aigialoi arasındaki körfez bölümünü aştı. Kibotos'u geçip Lopadion'a vardı ve burada birlikleriyle, yardıma çağırdığı ücretli askerlerin gelişini bekledi. Bütün birlikler toplandığında da yola çıkarak İznik Gölü'nün yakınında bulunan Aziz Georgios üzerinden İznik'e ulaştı. Burada üç gün kaldıktan sonra aynı yolu takip ederek geri döndü ve Ulubat köprüsünün kuzey tarafına vardı. Sonra Karyks denilen pınarın48 yakınında ordugâhını kurdu. Bu sırada Türk kuvvetleri Lentianalıların kenti49 ucundaki ovaya ve Kotoiraikia50 denilen yöreye akın düzenlemekle meşguldüler. İmparatorun ordusuyla beraber üzerlerine doğru ilerlemekte olduğunu haber aldıklarında derhal pek çok sayıda ateş yaktılar. Böylece düşmana çok kalabalık bir ordu oldukları izlenimi vermeye çalışıyorlardı. Gece karanlığında yanan bu çok sayıda ateş Bizans imparatorunu yanılgıya düşürdü. İmparator, gün doğar doğmaz Türklerin bulunduğu ovaya doğru aceleyle bir baskın yapmak istedi, ancak burada pek çok cesetle karşılaştı. Hâlâ yaşamakta olan birkaç Bizanslı da vardı. İmparator bu duruma son derece üzüldü. O, daha sonra Poimanenon yakınında ordugâhını kurduktan sonra hemen hafif donanımlı askerlerden seçkin bir birliği Türkleri izlemekle görevlendirdi. Onlara izlemeleri gereken yolu da bildirdi. Bizans kuvvetleri yöre halkının Kellia dediği bir yerde51 Türk askerlerine yetişerek onların büyük bir kısmını öldürdüler, bir kısmını da esir ettiler. Daha önce Türklerce ele geçirilmiş ganimetleri de alarak geri döndüler. İmparator alınan bu galibiyete çok sevindi ve emrindeki tüm kuvvetlerle beraber Ulubat'a geri döndü. Burada üç ay boyunca bekledi. Bunun nedeni mevsimin yaz olması aşırı sıcaktan dolayı yollarda susuzluk çekme tehlikesi ve biraz da henüz onlara katılamamış bir ücretli asker birliğinin kendilerine katılmasını beklediklerindendi. İmparator beklediği birliğin gelmesiyle oradan ayrılarak kuvvetlerini Uludağ sırtlarına yerleştirerek Malagina bölgesindeki Aera'ya52 geçti ve burada üç gün kaldı. Bu sırada devamlı olarak adamlarından Türklerin harekâtı hakkında bilgi alıyordu. Burada konakladığının üçüncü gününün sabahı Aleksios'a gelen haberci Türklerin Aziz Georgios Burcu'na kadar gelmiş bulundukları, üç saat sonra gelen ikinci haberci ise, Türk kuvvetlerinin pek yakında olduklarını, öğleyin gelen ve üstü başı kan içinde olan üçüncü haberci Türklerin hemen ardından gelmekte olduklarını bu nedenle tehlikenin çok yakına geldiğini imparatorun ayaklarına kapanarak haber verdi. İmparator bu son haberden sonra yanındaki subayları ve askerleri ile birlikte silahlandılar ve atlara binerek İznik yolunu tuttular. Bu sırada Türk birlikleri bir Gürcüyü esir etmişler ve ondan Aleksios'un üzerlerine doğru gelmekte olduğunu öğrenmişler ve dağ yollarından geriye doğru çekilmeye başlamışlardı. İşte bu geri çekilme esnasında Strabobasileios ve Mikhael Stypeiotes komutasındaki Germioi sırtlarında53 pusuya yatmış olan Bizans birliklerinin ağına düştüler. Türklerin geldiğini gören Bizans askerleri birdenbire ovaya inerek Türk askerlerine saldırdılar ve onları zorlu bir mücadeleden sonra mağlubiyete uğrattılar.54 Bundan sonra imparator İzmit'e geri döndü. Burada Türkler üzerine yeni bir sefer yapmak için hazırlanan imparator bir müddet sonra İzmit'ten yola çıktı. Bizans ordusu Gaita55 denilen yere vardığında hafif donanımlı askerleri ana ordudan ayırarak hızlı bir şekilde önden gönderdi.

İmparator, Dorylaion'da konakladıktan sonra Santabaris'e56 geldi. Burada Kamytzes idaresindeki bir birliği Polybotos'a (Bolvadin) ve Kedrea'ya57 saldırmak üzere gönderdi. Kedrea, Poukheas58 adlı bir Türk beyi tarafından fethedilmiş çok güçlü bir hisardı. İmparator Aleksios, Stypeiotes adlı bir kumandanını da Amorion'daki59 Türklerin üzerine gönderdi. Ancak, Bizans ordusu içinde yer alan iki İskit (paralı asker) gizlice Poukheas'ın yanına kaçtılar ve ona Kamytzes'in yapacağı saldırıyı haber verdiler, ayrıca imparatorun gelmekte olduğunu da bildirdiler. Türk beyi de gece yarısı hisarı boşalttı ve soydaşlarıyla birlikte oradan uzaklaştı. İmparator, Bolvadin'e ulaşmak ve oradan da Konya üzerine yürümek niyetinde idi.

Ancak tam bu sırada Selçukluların Anadolu'nun bütün tarla ve ovalarını ateşe verdiklerini, insanlar ve atlar için büyük bir yiyecek kıtlığının söz konusu olduğunu öğrendi. Diğer taraftan Kuzey bölgelerine hâkim olan Türklerin (Dânişmendliler) de imparatora karşı harekete geçtiği haberi geldi. İmparator bu durum karşısında tam bir tereddüt yaşadı. Sonunda Philomelion (Akşehir) üzerine yürümeye karar verdi.60 Türklerle giriştiği bazı ufak çaplı çatışmalardan sonra İmparator, Kırk Şehitler gölüne61 vardı ve ertesi gün de Mesanakta hisarını62 işgal etti. Oradan da Akşehir'e geçti ve burasını saldırıyla aldı. Ardından da ana ordusundan çeşitli birlikleri ayırıp talan icra etmeleri ve Türklerin elindeki esirleri kurtarmaları için Konya çevresinde bulunan kasabaların üzerine gönderdi. Ne tuhaftır ki, imparator bu noktadan sonra geldiği yolu izlemek suretiyle geri dönmek üzere hareket etmiştir. Anna, babasının bu hareketini de, onun Tanrı'ya danıştığını ve böyle hareket etmesini Tanrı'nın istediğini belirterek izah eder! Tanrı, Akşehir üzerine yürümesini ama Konya'ya gitmemesini buyurmuştu. Herhalde bu nedenle geri dönüyordu!63

İmparator Aleksios, ülkesine doğru ilerlerken onun karşısına herhangi bir Türk kuvveti çıkmıyordu. Ancak Emîr Monolug, imparatoru her iki yandan emrindeki orduyla izlemekte, pusular kurmakta ve saldırıya geçmek için uygun bir zemin ve durum aramakta idi. Ancak bu durumdan haberdar olan Bizans ordusu tedbirli yol aldıklarından Türklere böyle bir fırsat vermiyorlardı.64 İki taraf arasında bu olaylar meydana geldiği sırada Türkiye Selçuklu Devleti'nin genç Hükümdarı Melikşah (Şahinşah), Monolug'un yanına geldi ve Bizans ordusunun artçı birliğine saldırdı.

Aynı zamanda Selçuklu Emîrlerinin bir kısmına da düşman ordusunun diğer bölümlerine saldırmalarını emretti. Bizans ordusunun sağ kanadına Anna'nın eşi Nikephoros Bryennios, sol kanadına da kardeşi Andronikos komuta ediyordu. Bir süre sonra çatışmanın göğüs göğüse çarpışmaya dönüştüğünü gören Nikephoros Bryennios, Bizans ordusunun bir yenilgiye uğramasından korkarak emrindeki birliklerle artçıların yardımına koştu. Sonuçta Selçuklu kuvvetleri bozulup kaçmaya başladı. Sultan Melikşah (Şahinşah) da yanında yalnızca Şarabdâr'ı olduğu halde yüksek bir yerde yapılmış bir kiliseye sığındı. Ancak onları üç İskit ve Oğuz (Bizans ordusundan üç ücretli Türk askeri) savaşçısı takip etmekteydi. Bunlar onun kim olduğunu bilmiyorlardı. Belki de Sultan'ın kurtulmasında bu etkili olmuştu. Fakat yanındaki Şarabdâr'ı esir düşmekten kurtulamadı. Bu savaşta Selçuklu ordusundan çok sayıda asker şehit ve birçoğu da esir olmuştu.65

Bizans ordusu gündoğumuyla birlikte tekrar harekete geçerek Ampoun'a66 doğru yola koyuldular. Buraya vardıkları zaman Melikşah'ın (Şahinşah) emrindeki Türk ordusu dört bir yandan Bizans kuvvetlerine karşı hücuma geçti ise de önemli bir sonuç elde edemeden geri çekildi. Sultan Melikşah (Şahinşah) kumandanlarına danıştıktan ve onların da fikrini aldıktan sonra ertesi gün İmparator Aleksios I. Komnenos'a barış teklifinde bulundu. Anna, Bizans ordusunun durumunu görmezlikten gelerek bu barış teklifini babasının başarısıymış gibi göstermektedir.67

Oysa ki, Türk askerlerinin düşmanı tam bir çember içine almışken, sayıca da üstün iken imparatorun kaçacak bir yeri olmayıp beklemekten başka bir çaresi kalmamışken Sultan Melikşah'ın (Şahinşah) böyle bir karara varması, ancak kardeşi Mesud'un hapisten kurtulup Dânişmendlilerin yardımını temin ederek kendi üzerine geldiği haberini almış olması ile açıklanabilir.

İmparator yanında akrabaları ve silahlı özel bir birlik olduğu halde Augustopolis68 ile Akronios69 arasındaki ovada Sultan Melikşah'ı (Şahinşah) karşıladı. Sultanın beraberinde de Emîr Monolug, diğer bazı beyler ve muhafız birliği bulunmakta idi.70

Sultan Melikşah (Şahinşah) ve maiyyeti, imparator tarafından bir gece misafir edildiler. Ertesi gün iki hükümdar arasında antlaşma imza edildi (1116),71 sonra imparator, sultana yüklü miktarda para armağan etti. Ayrıca onun emîrlerine de çok cömertçe davranarak önemli armağanlar verdi.72

Sultan I. Mesud Devri (1116-1155)

A. Mesud'un Hapisten Kurtularak Saltanat Mücadelesine Girişmesi ve Türkiye Selçuklu Tahtını Ele Geçirmesi

Mesud'un hapisten kurtulması ile ilgili olarak biri Süryani Mikhail diğeri de Ebu'l-Ferec'e ait olmak üzere birbirine yakın iki ayrı bilgi mevcuttur. Süryani Mikhail, Melikşah'ın (Şahinşah) bir generalinin (emîrinin) ona isyan ederek Mesud'u hapisten çıkardığını ve onu Dânişmendli Emîr Gazi'nin yanına götürdüğünü, burada Mesud'un sultan ilân edildiğini, Melikşah'ın (Şahinşah) bir çok altınla beraber İstanbul'dan (gerçekte Afyonkarahisar'dan) dönerken onu tuzağa düşürüp, önce esir ettiklerini sonra da gözlerini kör ettiklerini kaydeder.73 Ebu'l-Ferec ise, Bizans İmparatoru'nun yanından dönmekte olan Melikşah'ı (Şahinşah), Dânişmendli Emîr Gazi'nin pusuya düşürdüğünü ve onu yakalayıp gözlerini kör ettirdiğini, bunun üzerine de Malatya'daki emîrlerin Mesud'u hapisten çıkarıp sultan ilân ettiklerini kaydeder.74 Bu iki bilgiden çıkardığımız ortak noktalar şunlardır: Mesud'un sultan olmasında en büyük rolü kayınpederi Dânişmendli Emîr Gazi'nin üstlenmiş olması, Mesud'un hapisten kurtarılmasında ona bazı Selçuklu emîrlerinin yardımcı olduğu ve nihayet Melikşah'ın (Şahinşah) yakalanıp gözlerine mil çekildiğidir.

Ancak Ebu'l-Ferec'in verdiği bilgiye karşılık devrin çağdaş müellifi Anna Komnene'nin kaydından da anlaşıldığına göre, Mesud önce hapisten kurtarılmış, daha sonra Emîr Gazi'nin askerî desteği ile Melikşah'ı (Şahinşah) yakalayıp esir etmeye muvaffak olabilmiştir.75 İmparator ile barış antlaşması yapmış ve neredeyse onun ordugâhından ayrılmak üzere olduğu bir sırada Aleksios, kardeşi Mesud'un tahta geçmek amacıyla ve bazı beylerin de kışkırtması ve yardımıyla Melikşah'a (Şahinşah) bir komplo düzenlediğini öğrenince, sultana kendisine karşı yöneltilmiş komplo hakkında daha ayrıntılı bilgiler edininceye dek yanında biraz daha kalmasını tavsiye etti. Ancak Melikşah (Şahinşah) bu sözlere aldırmayarak kendi bildiği gibi hareket ederek buradan hemen ayrılmak ve kardeşinin üzerine yürüdü. Kendisine verilen yüklü miktarlardaki parayı alarak Konya'ya gitmek üzere yola koyuldu.76

Sultan Melikşah (Şahinşah) Konya'ya doğru yol alırken bir taraftan da yöreyi gözlemlemeleri için önden keşif kolları çıkarmıştı. Oysa bu keşif kolları, şimdiden güçlü bir orduyla oraya varmış bulunan Mesud'un kendisine rastladılar ve Melikşah'a (Şahinşah) karşı onun tarafına geçtiler. Sonra da geri dönerek Melikşah'a (Şahinşah), yaptıkları keşif sırasında kimseyi görmediklerini, yollarının emniyetli ve açık olduğunu bildirdiler. Melikşah (Şahinşah) bunları işitince rahat etti ve onlardan hiç kuşkulanmadı. Böylece ileride kendini bekleyen tehlikeden habersiz ve tedbirsiz ilerlerken birdenbire kendini düşmanın karşısında buldu. İki taraf arasında savaş başladı. Melikşah'ın (Şahinşah) yakın zamanda öldürtmüş olduğu Asan Katoukh'un (Emîr Hasan) oğlu Gazi (Gazes) saflardan öne fırlayarak Sultan Melikşah'a (Şahinşah) mızrağıyla vurdu. Melikşah (Şahinşah) hışımla dönerek Gazi'nin ellerinden mızrağı çekip aldı ve ona: "Kadınların da artık bana karşı kullanmak üzere mızrak taşıdığından haberim yoktu" diyerek onunla alay etti.77 Bundan sonra da durumun tamamen kendi aleyhinde olduğunu gördüğünden hemen oradan uzaklaştı. Amacı İmparator Aleksios'un yanına gitmekti. Ancak onun yanında bulunan ve çoktan beri Mesud'un yandaşı olan Poukheas, onu engelledi. Gerçekte bu kişi onu imparatorun yanına dönmeyip, hafif bir sapma ile Tyragion'a78 girmeye yönlendirirken, Melikşah'a (Şahinşah) tuzak kuruyor ve onun kuyusunu kazıyordu. Melikşah (Şahinşah) bir çocuk gibi, Poukheas'ın sözüne inandı ve Tyragion'a gitti. Burada bulunan Rumlar imparator ile aralarında yapılan barış antlaşmasını bildiklerinden onu çok iyi karşıladılar. Ancak Mesud ve beraberindeki kuvvetler çok geçmeden kale önünde göründüler ve surları tümüyle çevreleyip, kuşatma savaşını başlattılar. Melikşah (Şahinşah), surların üstünden eğilip, kendi soydaşlarına öfkeli tehditler savurdu ve onlara imparatorun Rum birliklerinin gelip baskın vermek üzere olduğunu, eğer savaşmayı bırakmazlarsa başlarına şunun geleceğini, bunun geleceğini söyledi. Hisarda bulunan Rumlar ise, Türklere karşı cesaretle direniyorlardı. Bu durum karşısında Poukheas, Melikşah'a (Şahinşah) hisar halkını yiğitçe direnmek için daha da cesaretlendireceğini söyleyerek surlardan aşağıya indi, ama tam tersine onları tehdit etti ve Dânişmendli Beyliği'nden bile, daha birçok birliğin oraya gelmek üzere yolda bulunduğunu, eğer Türklerin eliyle kurban edilmek istemiyorlarsa, teslim olmaları ve kapıları Türklere açmaları gerektiğini söyledi. Onlar da bir yandan Türk birliklerinin kalabalığından dolayı dehşete düşmüş oldukları için bir yandan da Poukheas'ın öğütlerine akılları yattığı için, Türkleri içeriye aldılar. Bunlar Sultan Melikşah'ı (Şahinşah) yakaladılar ve gözlerini kör ettiler (1116)79. Konya'ya getirildiği zaman, olayı dadısına anlattı. O da bunu Melikşah'ın (Şahinşah) karısına anlattı. Böylece Melikşah'ın (Şahinşah) tam kör edilmediği haberi Mesud'un kulağına kadar gitti. Mesud bu duruma son derece kızarak, ünlü bir bey olan Elegmon'a80 emir vererek onu eski Şâmanî usulüne ve Selçuk adetine göre kanı akıtılmaksızın bir yay kirişi ile boğdurttu (1117).81 Şayet babasının ölümünde 11 yaşında bulunduğu rivâyeti doğru ise bu sırada onun 21 yaşında olduğu anlaşılmaktadır. Melikşah (Şahinşah) altı yıl kadar Türkiye Selçuklu tahtında kaldı. Genç ve tecrübesiz oluşu ve adamlarının ihaneti onun sonunu hazırladı. Sultan Mesud, hapisten kurtulduğu sırada Malatya'da bulunan diğer kardeşleri Arab ve Tuğrul Arslan'a dokunmamıştır.82

Anadolu'da Üstünlüğün Dânişmendlilerin Eline Geçmesi

A. Sultan Mesud ile Dânişmendli Emîr Gazi Arasındaki Münasebetler

Dânişmend Gazi'nin ölümünden sonra yerine geçen oğlu Gümüştekin Gazi Bizans ve özellikle Haçlılar ile yapılan savaşlarda Türkiye Selçuklu Sultanı I. Kılıçarslan'ın müttefiki olarak önemli bir rol oynadı. Her iki hükümdar diğer Türk beyleri ile beraber, 1101 yılında Anadolu'ya giren Haçlı ordularına karşı başarı ile savaştılar.83 Bu olaylardan bir yıl sonra Gümüştekin Gazi'nin, Sultan I. Kılıçarslan'ın da ele geçirmek istediği Malatya'yı fethetmesi (18 Eylül 1102/3 Zilhicce 495) ve yaklaşık üç yıldır elinde esir olarak tuttuğu Antakya Prinkepsi Bohemund'u fidye karşılığı serbest bırakması (1103), ayrıca bölgede yeni güçlü bir Haçlı ittifakının oluşmasından endişe duyan I. Kılıçarslan tarafından hoş karşılanmadı.84

Bu nedenle sultan, Gümüştekin Gazi'nin üzerine yürüdü ve Maraş yakınlarında onu hezimete uğrattı.85 Bu bozgundan bir süre sonra (1104) Gümüştekin'in Sivas'ta ölümü ile Dânişmendliler büyük bir sarsıntı geçirdiler ve onun çocukları arasında taht kavgaları yaşandı. Bu arada da Kılıçarslan Malatya'yı Dânişmendlilerin elinden aldı (2 Eylül 1105 veya 1106).86 Dânişmendlilerin başına ise, bütün kardeşlerini öldürten Emîr Gazi (1105-1134) geçti. Fakat I. Kılıçarslan'ın ölümü Anadolu'daki güç dengesini yeniden bozdu. Emîr Gazi başlangıçta Türkiye Selçuklularını metbû tanıdıysa da I. Kılıçarslan'ın 1107 yılında ölümü üzerine meydana gelen iktidar boşluğundan ve onun oğulları arasında başlayan taht kavgalarından faydalanarak hâkimiyet sahasını genişletmeye ve Dânişmendlileri eski gücüne kavuşturmaya çalıştı. I. Kılıçarslan'ın oğulları arasındaki taht mücadeleleri sırasında, aynı zamanda dâmadı olan Mesud'u destekledi. Daha önce de bahsedildiği gibi Mesud onun sayesinde Türkiye Selçuklu tahtına çıktı. Böylece Dânişmendliler, Anadolu'da çok önemli bir güç haline geldiler. Bunda en büyük etken Sultan I. Kılıçarslan'ın genç yaşta ve beklenmedik bir anda ölümüdür.

B. Sultan Mesud-Melik Arab Mücadelesi

Sultan Mesud'un, Türkiye Selçukluları ile Dânişmendliler arasında çekişme mevzuu olan Malatya şehrinin Emîr Gazi tarafından alınması sırasında ona yardım edip bir ittifak oluşturması ve babası I. Kılıçarslan'ın siyasetine ters düşmesini bir ihanet olarak değerlendiren kardeşi Ankara ve Kumana87 Meliki Arab, 30.000 kişilik88 bir ordu toplayarak, bu sırada Emîr Gazi'nin de Artuklular ile mücadele etmesinden faydalanıp kardeşi Türkiye Selçuklu Sultanı Mesud'un üzerine yürüdü. O, muhtemelen Mesud'un Dânişmendlilerle ittifak kurmasını ve Malatya'yı onlara teslim etmesini bahane ederek Türkiye Selçuklu tahtını ele geçirme gayreti içine girmişti.89 Kaynaklardaki bilgilerin yetersiz oluşu nedeniyle nerede yapıldığını bilemediğimiz iki kardeş arasındaki bu ilk savaşı kazanan Melik Arab oldu. Mesud ise, yardım almak ümidiyle İstanbul'a Bizans İmparatoru II. Ioannes Komnenos'un yanına gitti.90 Mesud, İstanbul'da imparator tarafından son derece iyi karşılandı. Ioannes ona bir askerî birlik ile yüklü miktarda altın verdi. İmparator Ioannes'ten istediği yardımı alan sultan önce kayınpederi Emîr Gazi'nin yanına gitti. Sonra iki hükümdar kuvvetlerini birleştirerek bu arada Mesud'un yokluğundan faydalanarak Konya'yı kuşatmış olan91 Melik Arab'ın üzerine yürüdüler. İki taraf arasında yapılan savaşı, bu defa Melik Arab kaybetti ve Kilikya Ermeni hâkimi I. Toros'un (Thoros) (1100-1129) yanına kaçtı (1126).92

I. Kılıçarslan'ın ölümünden sonra Anadolu'daki Selçuklu topraklarını bir bir kendi sınırları içine alan Emîr Gazi, artık Anadolu'da en önemli güç haline geldi. Dâmadı Sultan Mesud'a bıraktığı Konya ve çevresi hariç Malatya'dan Sakarya'ya kadar uzanan topraklar üzerinde hâkimiyet sağladı. 1129 yılında Ankara, Çankırı, Kastamonu ve Karadeniz sahillerini kontrol altına aldı.93 Emîr Gazi ve Sultan Mesud, sahil civarında yaptıkları akınlar sırasında Zinin adlı bir kaleyi kuşattılar, ancak zaptına muvaffak olamayınca kaledeki haçlılardan 4.000 dinar alıp onlarla sulh aktettiler.94 Emîr Gazi 1134 (528) tarihinde öldü.95

C. Sultan Mesud ile Dânişmendli Melik Muhammed Arasındaki Münâsebetler

Emîr Gazi'nin Muhammed, Yağıbasan, Yağan ve Aynüddevle isimlerinde dört oğlu vardı. O ölünce yerine Muhammed geçti.96 Ancak kardeşlerinden Aynüddevle ile Yağan buna karşı isyan ettiler.97 Melik Muhammed, Yağan'ı 1135'te öldürttü,98 fakat diğer kardeşi Aynüddevle, onun elinden kurtularak Malatya'ya kaçmayı başardı.99 Emîr Gazi'nin ölümü ve onun oğulları arasında çıkan taht mücadeleleri sonucu Dânişmendlilerin düştükleri bu zor durumdan istifade ile Emîr Gazi'nin dâmadı olarak Sultan Mesud da Dânişmendli topraklarından pay almaya çalışıyordu. Bu durumdan yararlanmak isteyen bir başka kişi de Bizans İmparatoru Ioannes olmuştu. O, Türkiye Selçuklu Sultanı I. Mesud ile bir ittifak aktetti100 ve ondan aldığı kuvvetlerin yardımı ile Dânişmendlilerin hâkimiyeti altındaki Çankırı'ya taarruz etti.101 İsyan eden kardeşleri, Bizans İmparatoru Ioannes ve onu destekleyerek Dânişmendlileri zayıflatmaya çalışan eniştesi Mesud üçgeninde sıkışan Melik Muhammed, çareyi Sultan Mesud'u Bizans ile yaptığı ittifaktan koparmakta buldu. Bu nedenle eniştesine yazdığı bir mektupta Bizans imparatoru ile yapılan ittifak yüzünden Türk çıkarlarının zarar gördüğüne işaret ediyordu.102 Aynı milletten oldukları için aslında birbirleriyle savaşmak değil ittifak yapmak gerektiğine dikkat çekiyor ve onu Bizans'ın yanından ayrılarak kendi tarafına geçmekle en doğrusunu yapacağına inandırmaya çalışıyordu. Bir gece Sultan Mesud imparatorun yanında bulunan kuvvetlerini geri çekti ve Bizanslılar bu yüzden güç durumda kaldılar. Onlar kuşatmayı kaldırarak Rhyndakos (Kirmastı çayı) kıyısına çekilmek zorunda kaldılar. 103

Ancak imparatorun geri çekilmesinden sonra Türk kuvvetleri kısa sürede zapt edilen yerleri yeniden ele geçirdi.104 Ioannes'in 1137'deki (531) Kilikya seferi105 sırasında Melik Muhammed ile Sultan Mesud da bu durumdan istifade ile Bizans topraklarında fetihlere devam etmişlerdir. Onlar bu arada Karadeniz sahillerine ve Sakarya boylarına kadar ilerlediler.106

Sultan Mesud, muhtemelen Bizans imparatorunun Dânişmendlilerin eski merkezi Niksar'ı kuşattığı107 sırada da (1140) kayınbiraderi Muhammed'e yardım etmiştir.108 Dânişmendli hükümdarı ile eşit bir siyasî kudrete sahip olduğu görülmektedir. Bütün bunlara rağmen Mesud, yine de Türkiye Selçuklularını dedesi Süleymanşah ve babası I. Kılıçarslan Devirlerinde olduğu gibi Anadolu'nun en güçlü devleti haline getirmek için uygun ortamı beklemekteydi. Onun beklediği bu fırsat ancak Melik Muhammed'in 6 Aralık 1142 (15 Cemaziyelevvel 537) tarihinde Kayseri'de ölümüyle geldi.109

Anadolu'da Üstünlüğün Yeniden Türkiye Selçuklularının Eline Geçmesi

Melik Muhammed'in ölümü üzerine hanedan mensupları arasında başlayan taht kavgalarına müdahale eden sultan, dâmadı110 Zünnun'u destekledi ve özellikle bu son gelişmelerden hoşnut olmayarak 1143 yılında, önce Sivas'a, Yağıbasan ve onunla evlenen hâtun üzerine yürüdü. Yağıbasan, Mesud'dan korkarak dağlara çekildi. Sultan, Sivas'ı zapt ve tahrip ettikten sonra hemen Malatya üzerine yürüdü. Mesud, oğlu Şahinşah'ı Ankara, Çankırı ve Kastamonu valiliğine tayin etti.111 Zamantı'ya kaçmış olan Zünnun, kayınpederi ve hâmîsi Türkiye Selçuklu Sultanı Mesud'un desteğiyle Kayseri'ye gelerek buraya yeniden hâkim oldu.112 Bu gelişmeler birbirine rakip olan iki kardeşi, yani Aynüddevle ile Yağıbasan'ı ittifak yapmaya mecbur etti. Ancak Yağıbasan'ın Sivas'ta, Aynüddevle'nin Malatya'da ve Zünnun'un da Kayseri'de hüküm sürmesiyle artık Dânişmendliler fiilen üç kola ayrılmış oldular. Sultan Mesud, dâmadı Zünnun dışındakilerle mücadelesini, onları itaat altına alıncaya kadar sürdürdü. Sultan Mesud, Emîr Gazi zamanında Dânişmendlilerin eline geçen Malatya'yı buraya düzenlediği üç ayrı sefer sonunda hâkimiyeti altına aldı.

Dânişmendlileri hâkimiyeti altına almış ve hem de dağılmaktan kurtardığı ülkesini Anadolu'nun en güçlü devleti konumuna getirmiştir.113 O, bütün bunları gerçekleştirirken sadece Dânişmendliler ile değil aynı zamanda Anadolu'ya gelen kalabalık Haçlı orduları ile ve 1071'den beri devamlı surette Türkleri Anadolu'dan atmaya çalışan Bizans imparatorları ile de mücadele etmek zorunda kalmıştı. Sultan Mesud, Dânişmendli melikleri içinde kendisine en fazla karşı çıkan ve mücadele eden Sivas Meliki Yağıbasan ile bundan sonra iyi ilişkiler içerisine girmiş, onu kızı ile evlendirmek suretiyle kendine dâmat edinmiştir. Ayrıca 1153'te Yağıbasan ile birlikte Ermeniler üzerine bir sefer bile düzenlemiştir.114 Aksarayî,115 "Danişmendoğlu Yağıbasan ile Mesud dostluk dairesinde geçinmeye başladı" diyerek Sultan Mesud'un son yıllarında Yağıbasan ile iyi ilişkiler içerisinde olduğunu göstermektedir.

Türkiye Selçuklu Devleti ile Bizans İmparatorluğu Arasındaki Münasebetler (1118-1155)

Türkiye Selçuklu Sultanı Melikşah (Şahinşah), tahtını kaybetmeden önce Bizans İmparatoru I. Aleksios Komnenos ile bir antlaşma yapmıştı. Antlaşmanın yapıldığı 1116 tarihinden Aleksios'un ölümüne (1118) kadar Türkiye Selçukluları ile Bizans İmparatorluğu arasında herhangi bir savaş ya da çatışma görülmez.

A. Sultan Mesud ile İmparator Ioannes Kamnenos Arasındaki Münasebetler (1118-1143) İmparator Ioannes'in Denizli'yi (Laodikeia) Selçuklulardan Geri Alması (1119)

Bizans İmparatoru Aleksios, 15 Ağustos 1118 tarihinde hastalanarak öldü. 116 Yerine, daha imparator henüz ruhunu teslim etmeden oğlu Ioannes geçti.117 Bu durumdan faydalanmak isteyen Türkler, askerî birliklerle Bizanslılar tarafından işgal edilen yerleri geri almaya başladılar. Türkler bu harekât sırasında Denizli ve civarını ele geçirdiler. Fakat yeni imparator, İstanbul'da üzerine oynanan oyunları bozup, tahtını sağlama aldıktan118 sonra babasının Anadolu'daki Türklere karşı izlediği siyaseti devam ettirerek 1119 ikbaharında119 ilk seferine çıktı. Alaşehir'e kadar ilerleyen imparator, burada etrafına kazıklarla çit çekerek ordugâh kurdu ve Başkumandan Aksukhos'u,120 öncü kuvvetleriyle beraber Alaşehir'den Denizli'ye gönderdi. Aksukhos da buraya gelerek şehri kuşattı. Bu sırada Denizli'yi katıldığı bir çok savaşta ün kazanmış tecrübeli kumandan Alpkara121 savunmakta idi. Ancak bu Türk emîri, Bizans kuvvetlerinin sayıca üstün olması ve bundan sonra imparatorun idare ettiği kuvvetlerin de gelmesiyle fazla direnemeyerek şehri Bizanslılara teslim etmek zorunda kaldı. Burada bulunan sekiz yüz kişilik Türk garnizonu serbestçe çıkıp gitti. Böylece Denizli Bizanslıların eline geçmiş oldu.122 İmparator şehrin etrafını surlarla çevirtti ve gerekli gördüğü diğer düzenlemeleri de yaptıktan sonra İstanbul'a geri döndü.123

İmparator Ioannes'in Uluborlu'yu (Sozopolis) Ele Geçirmesi (1120)

Ioannes, Türk akınlarına son vermek ve onları hazırlıksız yakalamak düşüncesiyle Selçuklular üzerine yeni bir sefere çıktı. İmparatorun bu defaki hedefi Uluborlu idi. Bu şehir sarp bir tepe üzerinde, ulaşılması güç bir mevkide bulunduğu için zaptı son derece zor olan bir yerdi.124 Çok dar olan bir geçidin dışında buraya hiçbir yönden hücum edilemiyordu. Bir savaş makinesini yukarı çekmek imkânsız olduğu gibi bir kuşatma savaşı için gerekli aletlerin yerleştirilmesi de mümkün değildi. Küçük gruplar halinde ilerlemedikleri takdirde askerlerin şehre yaklaşmaları çok zordu. Bu nedenle İmparator Ioannes, bir savaş hilesine başvurdu ve atlı kuvvetlerini Paktiarios adlı bir subayının komutasına vererek125 ona, devamlı surette Uluborlu civarında dolaşarak surlara saldırı düzenlemesi emrini verdi. Böylece kaledeki Türkler, Bizans kuvvetlerinin tamamının Paktiarios'un emrindeki askerlerden ibaret olduğunu zannedecekler ve tedbirsiz çıkışlarında, imparator tarafından şehir yakınında çalılıklarla kaplı patikaların gerisinde gizlenmiş asıl Bizans kuvvetlerinin ağına düşüp çember içine alınmak suretiyle yok edileceklerdi. Paktiarios aldığı emri başarı ile uyguladı. Türkler bu şekilde aldanarak bir kaç kez kaleden çıktılar. Sonunda bu çıkışlarından birinde kaçan Bizans birliğini takip ederek herhalde kaleyi düz alana bağlayan geçilmesi güç araziyi de aştılar. Ancak pusuya yatmış olan Bizans kuvvetlerinin ortaya çıkması ve kaçanların ise birdenbire geri dönmeleri sonucu çember içine alındılar. Bu sırada Bizans askerleri şehrin kapılarını zapt ettikleri için Uluborlu kalesine dönmeleri de mümkün olamadı. Bu Türk kuvvetlerinden atları çok süratli olan pek az kişi hariç diğerleri ya esir düştüler veya kılıçtan geçirildiler. Böylece Uluborlu gibi çok müstahkem bir mevki Bizanslıların eline geçmiş oldu (1120).126 Bizans ordusu bundan sonra Beyşehir gölü civarına ve oradan da Antalya'ya kadar ilerleyerek bu güzergâh üzerinde, başta Hierakoryphite127 kalesi olmak üzere bir çok kaleyi Türklerin elinden aldı.128 Ancak İmparator, Peçeneklerin Balkanlar'da Makedonya ve Trakya'ya yaptıkları yeni akınlar nedeniyle derhal İstanbul'a dönmek zorunda kaldı.129 Süryanî Mikhail'in kaydına göre,130 Selçuklu kuvvetleri, 1131 yılında, Batı Anadolu'ya akın ederek Uluborlu kalesini kuşattılar. Ancak çok müstahkem olan kalenin geri alınması mümkün olmadı. Bu nedenle onlar, civarı yağma ederek geri döndüler.

İmparator Ioannes Komnenos'un Kardeşi Saakios'un İsyan Ederek Türklere Sığınması

1130 yılında Bizans İmparatoru Ioannes, daha önce Dânişmendilerin elinden aldığı Kastamonu ve sahil bölgesinin Türkler tarafından tekrar geri alınması üzerine bu bölgeye yeni bir sefer düzenledi.

O, sahilde bir kaleyi henüz ele geçirmişti ki, İstanbul'dan, kardeşi Isaakios'un kendisine karşı isyan ederek Bizans tahtını ele geçirmeye çalıştığı haberi geldi. Son derece nazik olan bu durum karşısında imparator, seferi iptal ederek derhal geri döndü. Isaakios ise hükümdarlığı ele geçirme teşebbüsünün başarısızlıkla neticelenmesi üzerine Ioannes'in önünden kaçarak önce Türkiye Selçuklu Sultanı I. Mesud'a sonra da Dânişmendli Hükümdarı Emîr Gazi'ye sığındı. Bu gelişmeden son derece mutlu olan Emîr Gazi de ona gereken itibarı gösterdi ve bir süre sonra onu Trabzon Dükü Konstantin Gabras'ın yanına gönderdi. Emîr Gazi, Çukurova seferinden dönüp Malatya'ya geldiği zaman Sultan Mesud ve Trabzon'da bulunan Isaakios da Malatya'ya gelerek kış mevsimini burada geçirdiler. Isaakios daha sonra buradan Ermeni Leo'nun yanına gitti, onun kızıyla evlendi ve imparatora karşı onunla anlaştı. Ermeni Leo, Bizanslılara ait kaynaklarda adı belirtilmeyen bazı yerleri işgal etti. Ancak bir süre sonra Leo ile arası açılan Isaakios, oğlu Ioannes'i de yanına alarak buradan kaçıp Sultan Mesud'un yanına geldi ve ona sığındı.131

İmparator Ioannes Komnenos'un Çukurova ve Suriye Üzerine Birinci Seferi (1137-1138)

İmparator Ioannes 1137 yılında büyük bir ordu ile Çukurova ve Suriye üzerine sefere çıktı. O, yolu üzerinde bulunan ve Sultan Mesud'a ait yerleri de yakıp yıkarak ilerledi132 ve ilkbaharda Toroslar'a ulaştı. İmparator Ermeni Leo'nun (1129-1137) kuvvetlerini geri püskürttükten sonra Tarsus, Adana ve Misis'i (Mamistra) zapt etti. Anazarba ve Antakya'yı ele geçirdi.133 Sonra Çukurova üzerinden Müslüman topraklarına girdi ve bir haftalık kuşatmanın ardından Bizâa'yı teslim aldı. İmparator, Müslüman topraklarına saldırırken Süryanî Mikhail'in kaydına göre,134 Sultan Mesud, Adana, Keysun ve Maraş bölgelerine girerek buralarda talan icra etmişti. Ioannes, Kilikya'ya dönünce ordusunun bir kısmını Mesud'un üzerine gönderdi135 ise de Sultan Mesud, imparatorun bölgeye geri dönüşünden önce buradan ayrılmıştı. Süryanî Mikhail'in kaydına göre,136 Bizans imparatoru kışı burada geçirdikten sonra sultan ile bir anlaşma yaptı (1138) ve İstanbul'a geri döndü.

Sultan Mesud, Ioannes'in başarısızlıkla sona eren Niksar kuşatmasından sonra Uluborlu'yu kuşattı. Türk akıncıları Antalya civarına kadar ilerledi.137

İmparator Ioannes Komnenos'un Suriye Üzerine İkinci Seferi ve Ölümü

Bizans İmparatoru Ioannes Komnenos 1142 yılı ilkbaharında Antakya'yı ele geçirmek ve oradan Kudüs'e sefer etmek emeliyle İkinci Suriye Seferi'ne çıktı. Ancak o, gerçek niyetini gizleyerek etrafa seferin amacını, birinci seferinde Kilikya'da zapt ettiği Ermeni topraklarını emniyet altına alarak bunların birbirleri ile ve Bizans'la bağlantılarını güçlendirmek olarak bildirmişti.138 Ioannes'in bu seferinin ilk hedefi ise Türkiye Selçukluları olmuştur. Çünkü Sultan Mesud, imparatorun başarısızlığa uğrayarak Niksar önünden çekilişinden faydalanarak Uluborlu'yu kuşatmış ve bölgede yağma akınlarında bulunmuştu. Bu nedenle Ioannes, önce Selçuklular üzerine yürümek istedi. Ancak o, buraya gelmeden Türkler geri çekildi.139 Bunu gören imparator, Batı Anadolu yolundan ilerleyerek Antalya'ya ulaştı. Bu civarda bulunan Beyşehir (Karalis, Pusguse) gölünde140 küçük ama müstahkem adalarda yaşayan Hıristiyan halkın Selçuklulara tâbi olduğunu gören Ioannes, onlara baskı yaparak gölün eskiden beri Bizans'a ait olduğunu söyleyerek ya kendi tâbiyeti altına girip emirlerine uymalarını veyahut da bunu kabul etmezlerse adaları boşaltıp Selçuklu topraklarına iltihak etmelerini söyledi.

Gerçekte imparatorun amacı onları buradan çıkarmak değil Selçuklularla olan ticarî ilişkilerini ve onlara olan bağlılıklarını kesmekti. Beyşehir gölündeki adalarda yaşayan bu Hıristiyan halk uzun bir süredir kayıkları kullanarak Selçuklu Türkleri ile ticarî ve kültürel ilişkiler içine girip onların dostluğunu kazanmışlardı. Göl halkı, Türklerle olan bu münasebetleri neticesinde zamanla Türk âdet ve geleneklerini de benimsemişlerdi. Şimdi ise imparatorun bu teklifi karşısında son derece hiddetlenerek ona itaat etmedikleri gibi küfürler de savurarak çok sert karşılık verdiler. Bu duruma çok kızan Ioannes, adamlarına emir vermek suretiyle gezi ve balıkçı kayıklarını kalaslarla birbirine bağlattırarak sallar yaptırdı. Üzerlerine savaş makineleri ve silâhlar yüklet-ti. Sonra da sallarla adalardaki kalelerin önüne doğru yol aldı. Bu salların bir kısmı, gölde yol alırken çıkan fırtınalarda sürüklenip parçalandı, üzerindeki yük ve askerler de suya gömüldü.141 Ancak buna rağmen adalar Bizans kuvvetlerince zapt edildi.142 Bundan sonra Bizans ordusu yürüyüşünü sürdürürken Antalya'da İmparator Ioannes'in büyük oğlu Aleksios143 öldü. İmparator, oğullarından Andronikos ve Isaakios'u, ağabeylerinin cenazesini deniz yoluyla İstanbul'a götürmekle görevlendirdi. Yolda Andronikos da ölünce, Isaakios her iki cenazeyi de İstanbul'a götürdü ve kendisi de orada kaldı. Ioannes, iki oğlunu kaybetmesine rağmen küçük oğlu Manuel ile birlikte yoluna devam ederek İçel (Isauria) ve Kilikya'yı hızla geçip Suriye'ye yöneldi. 1143 yılı Martında yaban domuzu avına çıkan İmparator Ioannes Komnenos, kaza ile aldığı zehirli bir ok yarasından kurtarılamayarak öldü (8 Nisan 1143).144 Böylece onun İkinci Suriye Seferi de başarısızlıkla sona ermiş oldu.145

B. Sultan Mesud ile Manuel Komnenos Arasındaki Münasebetler (1143-1155)

1. Manuel Komnenos'un İstanbul'a Dönerek Bizans Tahtına Çıkması

Bizans İmparatoru Ioannes, ölmek üzereyken o sırada yanında bulunan küçük oğlu Manuel'in (1143-1180) kendi yerine imparator olmasını vasiyet etti. 146 Babasının ölümü üzerine, bu haberin İstanbul'da bulunan ağabeyi Isaakios'un kulağına gitmesini ve Bizans tahtını kaybetmek istemeyen Manuel süratle imparatorluk başkentine hareket etti. Hatta o, tahtını garanti altına almak üzere babasına ve kendine sadık olan adamlarından Büyük Domestikos Ioannes Aksukhos ile Khartularios Basileios Tzintzilukes'i önden İstanbul'a gönderdi.147 Yeni imparator Manuel'in İstanbul'a dönerken Türkiye Selçuklu topraklarından izin almaksızın geçmeye teşebbüs etmesi üzerine bu sırada Malatya kuşatmasıyla meşgul olan148 Sultan Mesud'un muhasarayı kaldırarak ülkesine dönmesine neden oldu. Manuel, başkente dönmeyi başardı ise de kuzeni Andronikos Komnenos ile eniştesi Theodoros Dasiotes, Selçuklular tarafından esir edilerek Konya'ya sultanın yanına götürüldüler.149

Sultan Mesud, İstanbul'daki taht değişikliğinden faydalanarak Bizans topraklarına akınlarda bulundu. Manuel ise tahtını Aksukhos sayesinde garanti altına alıp İstanbul'daki işleri yoluna koyduktan hemen sonra Sultan Mesud üzerine harekete geçerek Melangeia150 şehri civarında bulunan Türklere saldırdı. Ayrıca Melangeia'nın tahkimi ve yeniden inşası için gerekeni yaptıkdan sonra rahatsızlığı nedeniyle başşehre geri döndü.151

2. İmparator Manuel Komnenos'un Konya'yı Kuşatması (1146)

1145 yılında Sultan Mesud Bizans'ın Isauria eyaletinde bulunan Prakana152 kalesini fethetti. Bu fetihle Bizans'ın Suriye ile bağlantısı tehdit altına girmiş oluyordu.153 Topraklarının Suriye ile olan bağlantısının kesilmesine son derece kızan İmparator Manuel, bir süre sonra Rhyndakos ovasında karargâh kurdu. İmparator Manuel, babasının Anadolu siyasetine devamla Türklerle mücadeleyi sürdürdü. Dânişmendli Melik Muhammed'in ölümünden sonra Anadolu'da üstün duruma yükselen ve Bizans'a karşı serbest kalan Türkiye Selçuklu Sultanı I. Mesud'un bir an önce durdurulup gücünün kırılması gerektiğini düşünerek Selçuklu toprakları üzerine bir sefer tertip etti. O, Türk topraklarını işgal etmek niyetiyle Ulubat'ta ordusuna asker topladı. Burada yeterince hazırlık yaptıktan sonra harekete geçti. Manuel çok hızlı hareket ediyordu. Çünkü onun niyeti Türkler hiçbir şeyin farkına varmadan birdenbire karşılarına çıkıp gencinden yaşlısına kadar hepsini yok etmekti.154 1146 yazında yola çıkmış olan Manuel, Lydia içinden geçerek Menderes nehri kenarında ve Phrygia'da bulunan şehirlere kadar ilerleyerek bunları Selçuklu tehlikesinden kurtardı.155

Manuel, Uludağ'ı geçip Pithekas'a kadar ilerledi ki, burada daha önce güçlü bir kale yaptırmıştı Manuel, ordusundan ayırdığı bazı kuvvetlerin idaresine kumandanlar tayin etmek suretiyle bunları ordugâhlarının çok yakınında bulunan Türkler üzerine gönderdi. Bunlar Türkleri mağlup edip bolca ganimet ele geçirdiler ve geri çekilen Türk kuvvetlerini de bir süre izledikten sonra sevinçli bir şekilde imparatorun yanına döndüler. Ancak bu arada Orta Anadolu'nun batısında bulunan Thrakesion temasına giren Türklerin karşısına Bizanslılardan hiçkimse çıkamadı. İmparator tarafından buraya, ordu toplamak üzere gönderilen Theodoros Kontostephanos adlı kumandan henüz oraya varmamıştı. Türk kuvvetleri Kelbianus (Küçük Menderes vadisi) bölgesine kadar etrafı tahrip ederek ilerlediler ve büyük bir ganimetle geri döndüler.156 Bu duruma çok kızan imparator, acele ile başkent Konya'ya doğru harekete geçti.

İmparator Akşehir'e varınca burasını hücumla zapt etti ve şehrin tamamını yaktı. Burada uzun zamandan beri hapiste kalmış olan bazı Bizanslıları da serbest bıraktı. Türklere ait mallara da el koydu. Sonra Mesud'un ordugâh kurduğu yeri tespit edince, ordusuyla birlikte hareket etti ve Adrianupolis şehrinden geçerek Gaita'da157 ordugâhını kurdu. Ertesi gün birliklerini toplayıp ilerledi. Zaten iki ordu da birbirine çok yakındı. İmparator az sonra Türk ordusu ile karşı karşıya geldi ve her iki taraf arasında savaş başladı.158 Selçuklular kalabalık Bizans ordusuna karşı bir şey yapamayacaklarını anladıklarından geri çekilmeye başladılar. Onları takip eden Bizans ordusu, Türklerden bazılarını öldürdüler ve bir kısmını da esir aldılar. Manuel, bundan sonra Konya üzerine yürüdü (1146). Çünkü sultan, başkent Konya'ya kadar geri çekilmişti.159

Sultan Mesud Konya'da gerekli tedbirleri aldıktan ve şehri savunmaya hazır hale getirdikten sonra kapalı bir yerde kuşatılmış bir şekilde kalmanın şehir ve kendisi için tehlikeli olacağını düşünerek, ordusunun bir kısmını şehrin arkasındaki yamaca yerleştirdi ve kendisi de yanındaki diğer askerleri ile birlikte Konya ile Kaballa160 kalesi arasında coğrafî konumuna güvendiği bir dağa, yani şehrin sağ tarafında mevzilendi.161 Sultan şehrin savunmasını da karısının idaresine bıraktı.162 İmparator Manuel, Kaballa'ya gelince, hemen saldırıya geçmeyip kısa bir süre bekledi. Çünkü o, sultanın nerede olduğunu bilmiyordu. Mesud'un şehrin sağındaki birliklerin başında olduğunu fark edince buraya doğru hücuma hazırlandı. Ancak imparatorun subayları bu hareketten dolayı huzursuz oldular. Zira onlar Türklerin sayılarının bu kadar az olamayacağını ve çok sayıdaki Bizans ordusuna karşı sultanın dışarı çıkıp savunma yaparak kendini tehlikeye atmayacağını, görünen askerlerin sadece sultanın öncü birliklerinden ibaret olduğu inancında idiler. Onlar bu işte bir hile sezinliyorlardı. Kuşkusuz bu durum askerleri korkuya da sevk ediyordu. Bizans ordusu sonunda saldırıya geçti. Bu ilk saldırı ile Türk kuvvetleri bozulup dağılmaya başladı.Türkler bu ilk saldırı karşısında geri çekilmeye başladılar. Bizanslılar kaçanları takip ettiler. Bu da ordularının bölünmesine ve zaman kaybetmelerine neden oldu. Bizans ordusunun arkada kalan ikinci bölümü ilerledi ama bunlar birdenbire Türk askerlerinin pususuna düştüler ve püskürtüldüler. Burada imparator, şehirden uzaklara doğru kaçan Türk birliklerini takiple uğraştığından Konya içindeki garnizon da dışarı çıkıp savaşa katılınca Bizanslılar neye uğradıklarını şaşırdılar.

İmparator, ordusunun düştüğü durumu öğrenince bazı subaylarını en kısa yoldan buraya gönderdi. Fakat yardıma gelen birlikler de durumu düzeltmeye yetmedi. İmparator da oraya ulaştığı zaman hezimetin çok yakın olduğunu görerek bir hile ile mağlup olmak üzere olan ordusunu kurtarmaya çalıştı. Ordusu içinden Bempitziotes adlı bir askerini yanına çağırıp ona başındaki miğferi çıkartıp bunu eliyle havada her yöne doğru sallamasını emretti. O, böyle yaparak kendi ordusuna sultanın esir edildiğini ilân edip dağılıp mağlup olmalarını engellemeye ve karşı tarafın da maneviyatını bozmaya çalışıyordu. Nitekim yaptığı hile işe yaradı ve Bizanslı askerler birdenbire cesarete gelerek, kendilerini kuvvetle tazyik eden Türkleri geri püskürttüler. Hava kararınca iki taraf savaşa ara verdi. Bizanslılar ertesi gün şafak söker sökmez oradan hareketle Konya önünde tekrar karargâh kurdular ve askerler şehrin etrafını kuşattılar. Ancak kısa bir süre sonra Manuel, şehrin girilemez olduğunu anladı. Ayrıca Sultan Mesud'a yardımcı kuvvetler geldiği haberlerini ve dönüş yolunun Türkler tarafından kesilmekte olduğunu fark ederek kuşatmadan vazgeçti ve oradan ayrılmaya karar verdi. Ancak öncelikle adamlarına şehir civarında bulunan her şeyi yağma ve tahrip ettirdi. Bu talan sırasında Türk mezarlığında bulunan ölülere ait cesetler dışarı çıkarılmak suretiyle insanlık dışı hareketler de sergilendi.163 Anonim Selçuknâme'ye göre,164 imparator bir Cuma günü Konya'da katliâm yaparak165 yedi bin Müslümanın şehid olmasına neden oldu. Niketas,166 imparatorun, askerlerine mezarlara dokunmalarını yasakladığını, Kinnamos ise,167 Manuel'in şehrin yakınında bulunan her şeyi tahrip ve yok ettiğini, Bizans ordusunun Türk mezarlarını tahrip ederek mümkün olduğunca çok cesedi mezarından dışarı çıkardığını ancak imparatorun, sultanın annesine ait mezardaki cesedin hakarete uğramasını istemediği ve onun mezarının toprağının rahatsız edilmemesini emrettiğini kaydeder.

Bu doğru olsa bile Manuel'in, Türklerin mezarlarına karşı girişilen talana göz yumduğu hatta bu emri kendisinin verdiği açıkça anlaşılmaktadır. Manuel, buradan geri çekilmeye başlayınca tekrar İmparator Manuel Komnenos, Türklerin Tzibrelitzemani168 olarak adlandırdıkları bir geçide vardıklarında, Sultan Mesud da Dânişmendlilerden beklediği yardımın gelmesi169 ile kendini yeterince güçlü hissetti ve Bizans ordusunu yakalamak üzere harekete geçti. İmparator kendi hayatını kurtardı ancak emrindekilerin çoğu Sultan Mesud tarafından imha edildiler.170

Bizans ordusu, Konya'dan kendi topraklarına varıncaya kadar Türkler tarafından ağır kayıplara uğratıldı. Sultan Mesud onlara ait yedi kaleyi fethetti ve içindeki askerleri öldürttü. Bir müddet sonra imparatorun atını aldığı yeğeni Andronikos, Türklere ait binicisiz bazı atları toplayarak ordugâha döndü. Manuel, buradan İstanbul'un yolunu tuttu. İmparator ordusuyla Rhyndakos nehrine vardığı sırada Sultan Mesud'un elçileri gelerek Manuel'e sultanın barış isteğini bildirdiler. Elçi heyetinin başında bir çok savaşta ün kazanmış Süleyman (Solemas) adlı emîr bulunmakta idi. Her iki taraf arasında yapılan görüşmeler sonunda Selçukluların Prakana kalesini ve daha önce Bizans'tan aldıkları bir kaç kaleyi geri vermesi şartıyla barış yapıldı.171 Görüldüğü üzere büyük umutlarla çıkılan bu sefer de öncekilerden pek farklı bir şekilde sonuçlanmamıştır. Daha sonra Sultan Mesud'un imparatora barış teklifinde bulunması Avrupa'dan gelen Haçlı orduları ile ilgili olmalıdır. Turan,172 İmparator Haçlıların gelişiyle, iki taraf arasında sonradan yapılan barış arasında bir ilgi kurmak mümkündür. Ancak Manuel'in geri çekilişini Haçlılara bağlamak herhalde doğru değildir. Büyük bir ihtimalle o, Dânişmendlilerin ve diğer bazı emîrlerin Selçukluların yardımına gelmesi ve dönüş yolunun tamamen kesilmesi ihtimalinden dolayı geri dönmüştür. Bundan sonra Sultan Mesud'un ölümüne kadar (1155) Manuel, bir daha böyle bir sefere teşebbüs etmedi. Hatta Bizans arazisine giren Ermenileri cezalandırmakta aciz kalınca, sultana yüklü miktarlarda para ve hediyeler göndererek ondan Ermeniler üzerine sefer tertip etmesini istedi. Sultan, Ermenilerin Selçuklu topraklarına da yağma ve akınlarda bulunduklarından bu teklifi olumlu karşılayıp Manuel ile anlaşarak Ermeniler üzerine seferler düzenledi.

Sultan Mesud'un Ölümü ve Şahsiyeti

Sultan Mesud hayatının son askerî seferini Kilikya'daki Ermeniler üzerine yaptı (Mayıs-Haziran 1154). Sultan bu seferden döndükten sonra hastalandı. On ay süren bir rahatsızlık devresinden sonra da 1155 (550) tarihinde öldü.173 Papaz Grigor'un,174 sultanın memleketine döndükten sonra on ay yaşadığı kaydına bakılırsa Mesud'un 1155 yılı Nisan ayı sonlarında veya Mayıs ayı başında vefât ettiği söylenilebilir.175 İbnü'l-Kalânisî'nin,176 Şaban 550'te (Eylül-Ekim 1155) meydana gelen bir olayı anlatırken II. Kılıçarslan'dan "Konya hükümdarı" olarak bahsetmesi de Sultan Mesud'un bu tarihten önce öldüğünü gösterir ki, bu da Papaz Grigor'un kaydına uygun düşmektedir. Mesud Konya'da Alâeddin Camii avlusunda bulunan türbede (Künbed-hâne)177 medfûndur.178

Sultan Mesud'un, Kılıçarslan,179 Dolat (Devlet)180 ve Şahinşah181 adlarında üç oğlu182 ve Dânişmendli Zünnûn, Dânişmendli Yağıbasan, Musul Atabegi Nureddin Mahmud ve Müslüman olan Bizans imparatorunun yeğeni Ioannes ile evli olan183 fakat isimleri kaynaklarca kaydedilmeyen184 dört de kızı vardır.185

Kilikya seferinden gelince hastalanan Sultan, ölümünün yaklaştığını hissederek devlet erkânı ve ileri gelen emîrlerinin huzurunda tahtından inerek yerini, son yıllarda tüm seferlerinde yanında bulunan Elbistan Meliki oğlu Kılıçarslan'a bıraktı.186 Mesud, onun önünde eğilerek yeni sultanı ilk selamlayan ve ona biat eden kişi oldu. Sultan Mesud, diğer oğulları ve dâmatlarına da Kılıçarslan'a tâbi kalmak koşuluyla birtakım yerlerin idaresini bıraktı. Buna göre: Küçük oğlu Şahinşah'a, Ankara, Çankırı ve Kastamonu bölgelerini; dâmadı Dânişmendli Zünnûn'a, Kayseri ve civarını; bir diğer dâmadı Dânişmendli Yağıbasan'a, Sivas ve Amasya topraklarının idaresini verdi.187 Ortanca oğlu Dolat'ın idaresine nerelerin verildiği hususu kaynaklar tarafından kaydedilmemiştir. Sultan Mesud, akıllı, adaletli, sabırlı, tedbirli, ileri görüşlü ve dindar bir hükümdar idi. Belki de o, bu özelliklerinden dolayı Türkiye Selçuklu tahtında 39 yıl (1116-1155) gibi uzun bir süre oturmuştur. Bizans oyunlarını aklı ve ileri görüşlülüğü ile, zamanla hükümdarlıkta babasının ölümünden tahta çıkıncaya kadar yaşadığı olaylar ve bu süre içinde elde ettiği tecrübeyle, bertaraf etmeyi bilmiş, adaletiyle kendi milletinden olmayan insanları bile etkilemiştir. Özellikle Beyşehir gölündeki adalarda yaşayan Hıristiyanların kendileri gibi Hıristiyan olan Bizans İmparatoru II. Ioannes'e tâbi olmayı reddetmelerinden, hatta zor kullanan imparatora şiddetle karşı koyarak, Sultan Mesud'a bağlı kalmayı tercih etmelerinden anlaşılmaktadır. Sultan Mesud'un sabırlı bir insan olması, dağılma noktasına gelmiş olan Türkiye Selçuklu Devleti'nin toparlanmasını, yeniden güç kazanmasını ve zamanla Anadolu'da en kudretli devlet haline gelmesini sağlamıştır. Dânişmendlilere karşı izlediği siyasetle ne kadar ileri görüşlü birisi olduğu ortaya çıkmaktadır. Haçlı ordularının Anadolu'ya doğru yürüyüşe geçmesi nedeniyle Bizans İmparatorluğu ile barış yapıp daha bu ordular İstanbul'a ulaşmadan gerekli tüm önlemleri alması, İmparator Manuel Komnenos'un Konya kuşatması sırasında Bizans ordusunu, içeride sıkışıp kalmamak için şehrin dışında karşılaması, savaşlar sırasında gereksiz kahramanlık gösterilerinden kaçınması, onun tedbirli yanını ortaya koyduğu gibi bir kumandan olarak askerî bilgisini ve becerisini de açığa çıkarmaktadır.

Camiler yaptırması, fethettiği topraklarda minberler kurdurup, buralara İslâm'ı anlatmak üzere halifeden hatipler taleb etmesi, hayır müesseseleri yaptırması da onun dindarlığını göstermektedir.

İbnü'l-Azrak'ın verdiği bilgiye göre,188 Sultan Mesud, 538 (1143/1144) yılında kumandanlarından Emîr Bahâeddin Ebu Kâlicâr el-Alevî'yi, Meyyâfârikîn'de bulunan babası I. Kılıçarslan'ın nâşını Konya'ya getirmek üzere görevlendirdi. Emîr Bahâeddin, Kılıçarslan'ın nâşını Âmid'e (Diyarbakır) kadar getirmesine rağmen daha sonra tâbutu Meyyâfârikîn'e geri götürerek eski yerine defnetti. Tâbutun geri götürülme nedenini tam olarak bilemiyoruz. Fakat sebep ne olursa olsun Sultan Mesud'un babasının tâbutunu Konya'ya nakletmek istemesi onun babasına karşı olan saygı ve vefâsını göstermektedir.

Sultan Mesud, babasının tahtını elde ettiğinde Türkiye Selçuklu Devleti, Konya ve civarıyla sınırlı idi. Bununla birlikte küçük kardeşi Tuğrul Arslan da Konya'dan bağımsız olarak Malatya'da hüküm sürmekte idi. Anadolu'da adeta iki ayrı Selçuklu Devleti bulunuyordu. Sultan Mesud önce kayınpederi Emîr Gazi'nin yardımıyla kardeşlerinden kurtulmuş tahtını sağlamlaştırdıktan sonra Emîr Gazi'ye bağlı olarak hâkimiyetini sürdürmüş, ancak onun 1134'te ölümüyle bağımsızlığını elde ederek, Dânişmendlilerle eşit bir konum elde etmiştir.

Dânişmendli kayınbiraderi Melik Muhammed'in 1142'de ölümü üzerine meydana gelen taht kavgalarından da istifade ile topraklarını ve nüfuzunu arttırarak Türkiye Selçuklu Devleti'ni Anadolu'nun en güçlü devleti haline getirmiştir. Türkleri devamlı surette Anadolu'dan atmak emelini güden Bizans'ın hayallerini gerçekleştirmesine fırsat vermeyerek, 1147-1148 yılları arasında Anadolu'ya gelen Haçlı ordularına ağır darbeler indirip, bu toprakları onlara mezar yapmak suretiyle Anadolu'nun Türk vatanı olarak kalması için büyük bir emek sarf etmiştir. Türkiye Selçuklu Devleti'nde ilk kültür ve imâr faaliyetleri de Sultan Mesud ile birlikte başlamıştır. Mesud, babası I. Kılıçarslan gibi, zor günler geçiren ve sorunlu bir devleti devralmış ancak buna karşın oğlu II. Kılıçarslan'a Anadolu ve çevresine hükmeden, ordusu güçlü olan, zengin bir devlet bırakmıştır.

İkinci Haçlı Seferi'ne katılmış olan Papaz Odo de Deuil'ün,189 Anadolu'dan geçişleri sırasında Türklerin hâkimiyeti altındaki bölgelerden "Turchia" (Türkiye) şeklinde bahsetmesi ilginçtir. Bu kayıt ile Sultan Mesud devrinden itibaren artık Türklerin yaşadığı bölgelere Turchia ismi verildiği anlaşılmaktadır.


1 İbnü'l-Esîr, X, 430, trc., X, 345; Ebu'l-Ferec, II, 347.
2 Ebu'l-Ferec, II, 347.
3 İbnü'l-Esîr, X, 430, trc., X, 345; Ebu'l-Ferec, II, 349.
4 Süryani Mikhail, III, XV, 10, s. 194 vd; Ebu'l-Ferec, II, 349.
5 Süryanî Mikhail, aynı yer; Ebu' l-Ferec, II, 349.
6 Süryanî Mikhail, aynı yer; Ebu'l-Ferec, II, 349.
7 Süryanî Mikhail (aynı yer), İl Arslan'ın altın toplamak hususunda şehir halkına bir çok fenalıklar yaptığını ve Romalılar ülkesine gitmek için bir bahane aradığını kaydeder. Osman Turan (Türkiye, s. 149) ise, onun tam Konya'ya gidecekken yakalanıp hapse atıldığını söyler ve kaynak göstermez.
8 Süryanî Mikhail, aynı yer; Ebu'l-Ferec, aynı yer.
9 Ebu'l-Ferec, II, 349.
10 Ebu'l-Ferec (II, 349), onun yıllarca Malatya'da kaldığından bahseder, fakat Konya'ya gidip de burada tahta çıktığına dair herhangi bir bilgi kaydetmez. Yine aynı müellifin kaydından anlaşıldığına göre (II, 351), Ayşe Hâtun'un Belek Gazi'nin desteğiyle 1114 yılında Malatya'ya yeniden hâkim olması Melikşah'ın (Şahinşah) bu sırada Malatya'da bulunmadığı izlenimini vermektedir.
11 Çanakkale Boğazı'nın Anadolu kıyısında, Nara burnu üzerinde, İlk Çağ'da ve Orta Çağ'da çok büyük stratejik önem taşıyan tarihi kent (Besim Darkot, "Çanakkale ", İA., III, 333-334).
12 Ulubat (Lopadion) civarında bulunan bir nehir (bk. Ramsay, 176, n. 5).
13 Anna, bu olayın Bohemund'la barış antlaşması yapıldıktan bir süre sonra meydana geldiğini ifade ediyor. Söz konusu barış 1108 Eylülü'nde yapıldığına göre, muhtemelen bu Bizans saldırısı 1109 yılında gerçekleştirilmiştir. (a.g.e., s. 357, 359, trc., s. 438, 440.).
14 A.g.e., s. 360, trc., s. 441.
15 Anna Komnene, s. 361, trc., s. 441.
16 Küçük Menderes Ovası (Ramsay, s. 111, 121-122; Besim Darkot, "Menderes ", İA., VII, 710).
17 Bugün Manisa iline bağlı Kırkağaç ilçesi (Ramsay, s. 125-126, 229).

18 Anna Komnene, s. 361-362, trc., s. 441-443.
19 Şimdi kurumuş olan Simav gölü (Ramsay, s. 160).
20 Anna Komnene, s. 370, trc., s. 451.
21 Anna'nın, babasının Norman Hükümdarı Bohemund'la yaptığı antlaşmanın maddelerini ayrıntılı bir şekilde yazıp da Şahinşah ile yapılan barışın şartlarından hiç söz etmemesi bu barışın çok kısa sürüp, uygulama safhasına bile geçmemiş olması veya yapılan barışın hemen hemen eşit şartlar içermiş olmasından kaynaklandığı düşünülebilir (Bk. Alexiad, s. 348-358, trc., s. 420-438).
22 Muhtemelen Phrygia'nın kuzeyinde bulunan bir yer (Ramsay, s. 203).
23 İzmit Körfezi'nin güneyinde bulunan Hersek yakınlarında bir yer (Ramsay, s. 228 n. 3­229).
24 Aslında Anna bu kumandanın ismini hatırlayamamış ve o kısmı boş bırakmıştır. Herhalde daha sonra yazmayı düşünmüştü (Bk. a.g.e., s. 375, trc., s. 458.).
25 Ulubat (Apolyont gölü) gölünde bir yarımadacık üzerinde bulunan Apollonia kenti yöresi; dolayısıyle bu gölün (Apollonia gölünün) yakınları (Ramsay, s. 135-136, 196).
26 Şimdi Belkıs olarak bilinen ve Kapıdağı yarımadasının kıstağındaki kalıntıların oluşturduğu
tarihi kent (Ramsay, s. 128, 180; Besim Darkot, "Balıkesir ", İA., II, 276).

27 Bu isim yalnızca Anna Komnene tarafından zikrediliyor (a.g.e., s. 375-376, trc., s. 458­459.).
28 Manyas dolaylarında bir bölge ve bir kentcik (Ramsay, s. 171-172).
29 Kaz dağının kuzey komşusu olan İda dağıdır (Ramsay, s. 227-228).
30 Marmara Denizi kıyısında, bazı ilginç kalıntıları günümüze ulaşmış bir İlk Çağ ve Orta Çağ kenti. Çanakkale ili, Biga ilçesi Balıklıçeşme bucağına bağlı Kemer köyünün 1 km. kadar doğusunda, Kemer kalesi denilen yer (Umar, Alexiad, trc. s. 459, n. 5.).
31 Anna Komnene, s. 375-376, trc., s. 458-459.
32 Bugünkü yeri tam olarak belli değildir. Ancak Ramsay (s. 228) Manyas civarında olduğunu kaydeder.
33 Anna, "Skyte" (Skythian) olarak kaydeder (a.g.e., s. 376, trc., s. 459).
34 Anna'nın ifadesine göre, bu sırada Kamytzes, Aorata yöresinde elde ettiği ganimet ve tutsaklarla uğraşıyordu. Herhalde bunların taksimatına çalışıyordu (a.g.e., s. 376, trc., s. 460).
35 Anna, "Kamytzes'in kendisi, İskitlerle, Keltlerle, Bizans'ın daha cesur olanlarının tümü ile yiğitçe çarpıştılar" diyerek Kamytzes'in emrindeki kuvvetlerin İskit, Kelt ve Bizanslılardan meydana geldiğini de ortaya koyar (a.g.e., s. 376, trc., s. 460).
36 Emîr Muhammed'in, Türklerin kundaktaki masum bebeklerini bile acımadan kaynar kazanlara doldurup yakan düşmanına böyle bir şekilde muamele etmesi, yüce bir davranış ve güzel bir derstir.
37 Anna Komnene, s. 377, trc. s. 460.
38 İlçe merkezi Osmaneli kasabasının çok yakınında bulunan tarihi kentcik (Ramsay, s. 216, 221-226).
39 Ramsay (s. 229), bu yeri İnönü civarındaki dağ belinin geçildiği noktada aramak lazım geldiğini kaydeder. Ancak, Umar aynı fikirde değildir. Bk. a.g.e., s. 460 n. 4.
40 Ramsay (s. 229), Kütahya ile Eskişehir arasında olması gerektiğini; Umar (a.g.e., s. 461 n. 1), Domaniç-Emet arasında veya Tavşanlı yakınlarında olabileceğini kaydeder.
41 Ramsay'ın ifadesinden Emet civarında bir yer olduğu anlaşılıyor (Bk., s. 229).
42 Ramsay (s. 229), Karme'yi Soma'nın yakınındaki Germe olarak kaydederken, Umar (s. 461 n. 5), bu Türklerin Pisidia ile Galatia sınırında bulunduğu sanılan Karma köyünden gelmiş olabileceklerini söyler.

43 A.g.e., s. 377, trc., s. 461.
44 Anna, Alexiad'da bu Bizans ordusu artçı kuvvetleri kumandanları Ampelas ve Tzipoureles'in kendi birliklerinin toplanmasını ve savaş düzeni almalarını beklemeden Emîr Muhammed'in ordusuna saldırdıklarını dolayısiyle bu iki kumandanın büyük cesaretinden ve gözü karalıklarından dem vurur, ayrıca mağlubiyetin bu hatadan kaynaklandığını ima etmeye çalışır. Ne gariptir ki, daha önce bu iki kumandan için büyük bir savaş tecrübesine sahip olduklarını. kaydeder (s. 377, trc., s. 461.). Aslında bütün bunlar Anna'nın mağlubiyete bir bahane uydurma çabasından başka bir şey değildir. Kaldı ki, Emîr Muhammed, Bizans kuvvetlerine önceden haber vererek değil aniden saldırmıştır (s. 378, trc., 462).
45 A.g.e., s. 378, trc., s. 462.
46 Alexiad, aynı yer.
47 Bizans İmparatoru "bir aldık" diyerek herhalde Kamytzes'in Türklerin elinden kurtulmasını kastediyor.
48 Yeri tespit edilemedi.
49 Bu yer tam olarak belirlenememiştir. Ancak Poimanenon (Eski Manyas) yakınlarında olduğu biliniyor (Ramsay, s. 171-172).
50 Ramsay (s. 172) bu yerin Lentiana'ya yakın bir yerde olduğunu kaydeder.
51 Kellia, Hellen dilinde "Şaraphaneler" demektir (Kellion'un çoğulu). Ancak, Anadolu kökenli ve K (uwa)-Ela "Güzel Geçit" anlamında Kela adının Hellenleştirilmiş biçimi de olabilir. Dinar'ın eski adı Kelana (Kelaina) ile de bir ilgisi olabilir (Umar, a.g.e., s. 481 n. 1.).
52 Malagina hakkında geniş bilgi için bk. Ramsay, s. 221-226, 228-229.
53 Bu yeri tam olarak tespit edemiyoruz. Ancak Uludağ'ın doğusundaki dağ dizisi olabilir. Bk. Umar, s. 483 n. 1.
54 Anna Komnene, s. 393, trc., s. 482-483.
55 İznik'ten Lefke/Osmaneli'ne giden yolun üzerinde bir köy (Ramsay, s. 220.).
56 Seyitgazi (Nakoleia) sınırları içinde, bugün Bardakçı köyü diye anılan ve Seyitgazi'nin 12 mil ilerisinde bulunan bir köydür. Günümüzde anayol üzerinde bulunmayıp, Kırka ile Çifteler arasında tam orta yerde, önemli yolların arasında kalmıştır. Bk. Ramsay, s. 156 n. 78, 186 n. 19, 236 n. 34, 256 n. 23, 259 n. 25, 499.
57 Afyon'un kuzeydoğusundan 44 km. ileride bulunan Bayat kasabasının 3 km. kadar batısında, şimdi Asar Kümbet Kale denilen kalenin bulunduğu yer (Ramsay, s. 256-257 n. 23.).
58 Yalnızca Anna tarafından zikredilen (s. 398, trc., s. 489) bu ismin Türkçedeki doğru karşılığını bilemiyoruz. Belki, "Boğa" olabilir.
59 Afyon iline bağlı Emirdağ'ın 12 km. kadar doğusunda Hamzahacılı ve Hisar köylerinin yakınında bir tarihî şehir (Besim Darkot, "Ammuriye ", İA., I, 411-412).

60 Anna Komnene, s. 399, trc., s. 490.
61 Eber gölü. Bk. Umar, s. 492 n. 1-2.
62 Akşehir gölünün güneybatı ucu (Ramsay, s. 151-152).
63 Alexiad, s. 399, trc., s. 490. Krş. Ramsay, a.g.e., s. 81-82.
64 Anna Komnene, s. 401-402, trc., s. 493.
65 Anna Komnene, s. 403, trc., s. 495.
66 Ramsay (s. 82 n. 1, 150), bu yerin şimdiki Ambanaz olduğunu kaydediyor.
67 Türkler çepeçevre sardıkları Bizans ordusuna Ampoun'da aniden saldırıyorlar. Sonra savaş alanından çekiliyorlar, ertesi gün de gidip Bizans imparatorundan barış koşullarının ne olacağını soruyorlar. Böyle bir şeye inanmak imkansızdır. Bizans ordusu zaten geriye dönüş yolunda olup sadece canını kurtarma derdine düşmüştü. Türk ordusu tarafından kıstırılmış olup, barış koşullarını tespit edecek durumda değildi.
68 Muhtemelen bugünkü Sultandağ kasabası (Ramsay, s. 82, 194).
69 Bugünkü Afyonkarahisar (Ramsay, s. 90-91, 150-151, 217).
70 Anna (s. 405, trc., s. 497), Sultan Şahinşah'ın İmparator Aleksios'la bu buluşması sırasında Türk hükümdarının atından inerek imparatorun ayağını öptüğünü ifade ederse de bu büyük bir yalan olup, yine onun babasını yüceltme gayretlerinden başka bir şey değildir. Zaten eserinin tamamında buna benzer abartılı ifadeler yer almaktadır.
71 Anna doğrudan doğruya 1116 tarihini vermez. Ancak zikrettiği diğer olayların tarihlerinden ve zaman belirten ifadelerinden Akşehir seferinin ve iki taraf arasında yapılan bu antlaşmanın tarihi ortaya çıkmaktadır (a.g.e., s. 392, 397, 400, trc., s. 481, 486, 491).
72 Anna Komnene, s. 406, trc., s. 498.
73 Vekayinâme, III, XV, 10, s. 195.
74 Abû'l-Farac Tarihi, II, 349-350.
75 Alexiad, s. 406-407, trc., s. 498-501.
76 Sultan Melikşah'ın (Şahinşah) bir gece uyurken gördüğü rüya başına gelecekleri sanki ona önceden bildiriyordu. Rüya aynen şöyle idi: Sultan yemeğini yerken bir fareler kalabalığı çevresini sarmıştı ve yemekte olduğu ekmeği elinden kapmaya çalışıyorlardı; onlara karşı iğrenerek davranırken ve onları kovalamaya girişmişken, birdenbire bu fareler aslanlara dönüşüvermişti ve onu yere sermişlerdi. Uyanınca bu düşünü yanında giden imparatorun subayına anlattı ve bunun ne anlama gelebileceğini sordu. Subay da ona: "Fareler ve aslanlar senin düşmanındır. " dedi. Ama Sultan ona inanmadı ve önlem almaksızın aceleyle yolculuğunu sürdürdü (Bk. Anna Komnene, s. 406, trc., s. 499).
77 Anna Komnene, s. 406-407, trc., s. 499-500.
78 Muhtemelen ilçe merkezi Ilgın'ın yerinde ya da o civarda bir yer (Ramsay, s. 151).
79 Anna Komnene, s. 407, trc., s. 500; Süryani Mikhail, III, xv, 10, s. 195; Ebu'l-Ferec, a.g.e., II, 350. Krş. Deguignes, s. 66; Turan, Türkiye, s. 160.
80 Yalnızca Anna Komnene tarafından kaydedilen bu ismin Türkçe'deki doğru karşılığı nedir bilemiyoruz. Ancak Osman Turan bu ismin, üşenmez, çalışkan manasına gelen "Erinmek" ya da "Erikmek" olabileceğini belirtir (a.g.e., s. 160 n. 30.).
81 Bk. M. Fuad Köprülü, "Türk ve Moğol Sülâlelerinde Hanedan Azasının İdamında Kan Dökme Memnuiyeti ", THTD, Ankara 1944, I, 1-9.
82 Ebu'l-Ferec, II, 350.
83 1101 Yılı Haçlı Seferleri konusunda daha geniş bilgi için bk. Demirkent, "1101 Yılı Haçlı Seferleri ", s. 17-56.
84 Krş. Işın Demirkent, "Antakya Prinkepsi Bohemund'un esir alınması Niksar'da hapsedilmesi ve Serbest Bırakılması (1100-1103)", Niksar'ın Fethi ve Dânişmendliler Döneminde Niksar Bilgi Şöleni Tebliğleri, Niksar 1996, s. 3-7.
85 İbnü'l-Kalânisî, s. 143; Urfalı Mateos, s. 261. Krş. Turan, s. 107, 145; Özaydın, "Dânişmendliler", s. 470.
86 Süryani Mikhail (III, xv, 9, s. 191vd.) ve Ebu'l-Ferec (II, 345) 2 Eylül 1106 tarihini kaydeder. Ancak Dânişmend Gazi'nin 1104'te öldüğü kabul edilirse bu tarihin 2 Eylül 1105 olması gerekir. Turan (Türkiye, s. 107, 146), bu tarihi 1105 olarak verirken Demirkent (Kılıçarslan, s. 52-53) ve Özaydın ("Dânişmendliler", s. 470) her iki yılı da yani 1105 ve 1106 yılını kaydetmek suretiyle bu konuda kesin bir karara varmanın mümkün olmadığı görüşündedirler.
87 Kumana veya komana. Geçmişte Anadolu'da bu isimle anılan iki yer mevcuttur. Biri Tokat'ın 9 km. kuzeydoğusunda, Almus yolu kavşağındaki Gömenek (Gümenek) köyünün yerinde, diğeri de Kapadokya'nın (Kappadokia) güneyinde, Kataonia bölgesindeki Komana'dır ki, kalıntıları Adana ili Tufanbeyli ilçesi merkez bucağına bağlı Şar köyü ile içiçedir. Bizim bahsettiğimiz Kumana, Gömenek köyünün yerindekidir. Bk. Umar, Tarihsel Adlar, s. 458. Krş. Turan, Türkiye, s. 135, n. 79.

88 Süryani Mikhail, III, XVI, 2, s. 223.
89 Cahen, s. 106.
90 Süryani Mikhail, aynı yer; Ebu'l-Ferec, II, 360.
91 Süryani Mikhail, aynı yer.
92 Süryani Mikhail, aynı yer; Ebu'l-Ferec, Aynı yer. Krş. Turan, s. 168-169; Erdoğan Merçil, "Bizans'ta Selçuklu Hanedan Mensupları ", XI. Türk Tarih Kongresi, Ankara 1994, s. 712-713.
93 Ebu'l-Ferec, II, 363; Anonim Süryani, s. 89-90. Krş. Runciman, II, 173; Yınanç, "Dânişmendliler ", İA., III, 470; Özaydın, "Dânişmendliler", a.g.m., s. 470.
94 Süryani Mikhail, III, XVI, 5, s. 233. Süryanî Mikhail (aynı yer), bu kalenin adını "Zynyn" olarak kaydeder.
95 Azîmî, s. 49, trc., s. 58; Süryani Mikhail, III, XVI, 4, s. 237; Ebu'l-Ferec, II, 367; Anonim Süryani, s. 99-100. Krş. Chalandon, II, 88; Turan, s. 172; Cahen, s. 217; Merçil, s. 255; Özaydın, a.g.m., s. 470; Irene Melikof, "Danishmendids", EI2. , II, 110; Yınanç, a.g.m., s. 470.
96 Süryani Mikhail, II, aynı yer; Anonim Süryani, s. 275; Ebu'l-Ferec, II, 367.
97 Süryani Mikhail, III, XVI, 4, s. 238; Ebu'l-Ferec, aynı yer.
98 Ebu'l-Ferec, II, 367. Krş. Turan, s. 173; Özaydın, a.g.m., s. 471.
99 Ebu'l-Ferec (Aynı yer), Aynüddevle'nin, Malatya'ya Muhammed tarafından götürüldüğünü kaydeder. Krş. Turan, s. 173; Özaydın, a.g.m., s. 471.
100 Kinnamos, s. 14; Niketas, s. 13. Krş. Finlay, s. 172; Chalandon, II, 89; Deguignes, IV, 69; Merçil, s. 256.
101 Turan (s. 173), Çankırı vâlisinin o sırada hayatta olmadığı için şehri karısının müdafaaya çalıştığını kaydeder. Ancak kaynak göstermez.

102 Niketas, s. 13.
103 Kinnamos, s. 14-15; Niketas, s. 13.
104 Niketas, s. 13-14. Krş. Yınanç, a.g.m., s. 471.
105 Ioannes'in, Kilikya Seferi hakkında geniş bilgi için bk. Niketas, s. 14-20. Krş. Le Beau, XVI, 21-46. Bizans imparatorunun bu seferi hakkında hocam Prof. Dr. Işın Demirkent, Bizans, Haçlı, Ermeni ve İslamî kaynakları kullanmak suretiyle oldukça geniş bilgi verir (Urfa, II, 116-129).
106 Niketas, s. 20-21. Krş. Deguignes, IV, 70.
107 Kinnamos, s. 21 vd.; Niketas, s. 22-24; Süryani Mikhail, III, XVI, 9, s. 249.
108 Turan, s. 177; Yınanç, a.g.m., s. 471.
109 Azîmî (s. 56, trc. s. 65) ve İbnü'l-Kalânisî (s. 275), 536-1141/1142; İbn Hamdûn (XII, vr. 179 a) ve İbnü'l-Esîr (XI, 92, trc. XI, 89), 537-1142/1143; Süryani Mikhail (III, xvı, 10, s. 253), 6 Aralık 1143; Ebu'l-Ferec (II, 376), yalnız 1143; Papaz Grigor (s. 296) ise, 1143/1144 yılını kaydeder. Tüm bu kayıtlardan kesin bir tarih belirlemek mümkün değildir. Ancak Azîmî, İbnü'l-Kalânisî ve İbnü'l-Esîr'in kayıtlarında yer alan 1142 yılı ile yalnız Süryani Mikhail'in kaydettiği gün ve ay birleştirilirse, 6 Aralık 1142 tarihi ortaya çıkar ki, bu tarih, olayların akışına uygun düşmektedir. Krş. Runciman, II, 219, Cahen, s. 109; Demirkent, Urfa, II, 130, n. 571; Merçil, a.g.e., s. 121. Turan (Türkiye, s. 17-179), Melik Muhammed'in 6 Aralık 1143'te öldüğünü sonrasında Sultan Mesud'un, Aynüddevle'nin hâkimiyetindeki Malatya'yı 17 Haziran 1143'te kuşattığını kaydetmek suretiyle, Muhammed'in ölüm tarihinde kronolojik hataya düşer. Zaten Süryani Mikhail'in kaydettiği yılın yanlış olduğu, Melik Muhammed'in ölümünden sonra meydana gelen olayları 1143 yılının başlarında (17 Şubat) göstermesinden anlaşılıyor (bk. Vekayinâme, III, XVI, 10, s. 253).
110 Niketas, s. 80.
111 Yınanç, a.g.m., s. 472.
112 Ebu'l-Ferec, II, 376.
113 Cahen, s. 109.
114 Süryanî Mikhail, III, 1, s. 310; Ebu'l-Ferec, II, 391. Krş. Turan, s. 191; Merçil, s. 257; Ersan, s. 32-33; Yınanç, a.g.m., s. 472.
115 Müsâmeretü'l-ahbâr, s. 29, trc., s. 126. Krş. Nikedî, vr. 146 b.
116 Anna Komnene, s. 423, trc. s. 520; Niketas, s. 5; Süryani Mikhail, III, XV, 12, s. 204; Ebu'l-Ferec, II, 355. İslâm kaynakları bu olayın sadece yılını (511-1117/1118) kaydederler (İbnü'l-Kalânisî, s. 199; Azîmî, s. 33, trc. 41; İbnü'l-Esîr, el-Kâmil, X, 532, trc. X, 423). Krş. Chalandon, II, 1. Urfalı Mateos (s. 265), bu tarihi bir yıl geç (1119/1120) olarak kaydeder.

117 Ioannes Komnenos (1118-1143). Onun tahtı nasıl ele geçirdiği hakkında bk. Komnene, s. 425, trc., s. 522; Niketas. s. 3-4. Krş. Chalandon, II, 1-10.
118 Bu konuda geniş bilgi için bk. Süryani Mikhail, aynı yer.; Niketas, s. 3-8. Krş. Chalandon, aynı yer.
119 Niketas, s. 8. Krş. Chalandon, II, 46.
120 Aslen bir Selçuklu Türkü olan bu Bizans kumandanı hakkında geniş bilgi için bk. Işın Demirkent, "Komnenos Hanedanının Büyük Başkumandanı: Türk Asıllı Ioannes Aksukhos ", Belleten, c. LX, (Ankara 1996), sa. 227, s. 59-72.
121 Demirkent, a.g.m., s. 65. Yalnız Bizans kaynaklarınca kaydedilen bu Selçuklu emîrinin adının Türkçedeki tam karşılığının ne olduğunu bilemiyoruz. Bu adı Kinnamos (s. 7) "Pikharas" ve Niketas (s. 8), "Alpikharas" olarak. kaydeder. Ayrıca bk. Moravcsik, II, 65.
122 Kinnamos, s. 5 vd. Krş. Chalandon, II, 46-47; Vryonis, s. 117 vd.; Demirkent, a.g.m., s. 65.
123 Kinnamos, s. 6; Niketas, s. 8. Süryani Mikhail (Vekayiname, III, xv, 12, s. 205), Bizans İmparatoru Ioannes'in 1119 yılında Türkler üzerine bir sefer yaparak onlardan üç kaleyi aldığını kaydetmek suretiyle Bizans kaynaklarının verdiği malumâtı doğrular. Krş. Ebu'l-Ferec, II, 356.
124 Kinnamos, s. 6.
125 Niketas, s. 8. Kinnamos (aynı yer), imparatorun Paktiarios ve Dekanos adlı iki mızrakçısını çağırarak bunlardan askerleriyle beraber şehre hücum etmeleri emrini verdiğini kaydeder.
126 Niketas'ın, imparatorun İstanbul'a geldikten sonra burada fazla kalmayarak Türkler üzerine yeniden sefere çıktığı şeklindeki kaydı dikkate alınırsa bu seferin tarihi 1120 olmalıdır. Bk. Historia, s. 8. Krş. Le Beau, XVI, 7; Finlay, s. 172; Chalandon, II, 48; Runciman, II, 172; Turan, Türkiye, s. 161.
127 Antalya yakınında yeri bilinmeyen bir kale (bk. Ramsay, s. 424, 470).
128 Kinnamos, s. 7; Niketas, s. 9. Krş. Chalandon, II, 47-48; Turan, Türkiye, s. 161.
129 Kinnamos, s. 7-8; Niketas, s. 9-11. Süryani Mikhail, Peçenek yerine Kumanlar adını kullanarak bu Türk kavmi ve Ioannes'in bunlar üzerine düzenlediği sefer hakkında bilgi verir. Bk.
Vekayinâme, III, xvı, 2, s. 206vd. Krş. Chalandon, II, 48-51.
131 Niketas, s. 20-21; Süryani Mikhail, III, XVI, 4, s. 230; Ebu'l-Ferec, II, 363. Krş. Chalandon, II, 84; Turan, s. 171.

132 Urfalı Mateos, s. 290. Krş. Chalandon, II, 114. Süryanî Mikhail (III, xvı, 5, s. 232), İmparator Ioannes'in 1131 yılında Kilikya üzerine yürüdüğünü, bu sırada sınırlarda karşısına çıkan Türklerin büyük bir kısmını kılıçtan geçirdiğini ve onlara ait iki kaleyi de zaptettiğini kaydeder. Ancak Ioannes'in bu tarihte Kilikya üzerine seferi bulunmadığından bu kayıt herhalde onun 1137 seferi ile ilgilidir.
133 Daha geniş bilgi için bk. Runciman, II, 174-175; Demirkent, II, 119-120.
134 Vekayinâme, (III, xvı, 8, s. 246).
135 Kinnamos, s. 20; Niketas, s. 20. Krş. Demirkent, trc., s. 18 n. 37.
136 Süryani Mikhail, III, XVI, 8, s. 245. Krş. Ebu'l-Ferec, II, 374. Ayrıca bk. Niketas, s. 20. Runciman (II, 180), barışı Sultan Mesud'un rica ettiğini ve bir miktar tazminat ödediğini kaydeder.
137 Kinnamos, s. 22. Krş. Chalandon, II, 181; Turan, s. 177.
138 Niketas, s. 24-25. Krş. Demirkent, II, 131.
139 Bk. Demirkent, trc., s. 19 n. 40.
140 Hakkında bilgi için bk. Ramsay, s. 398, 424, 433vd.
141 Kinnamos, s. 22.
142 Niketas, s. 24-25. Krş. Chalandon, II, 181-182. Bizans kaynağı, zapt edilen bu adalarda yaşayan Hristiyan halka nasıl muamele yapıldığını ve akibetlerinin ne olduğu hakkında bilgi vermez. Ancak onların imparator tarafından esir alındığı ya da Türkiye Selçuklu sınırlarına sürgün edildiği tahmin edilebilir (Krş. Turan, s. 177).
143 Aleksios, İmparator Ioannes'in dünyaya gelen ilk oğlu olup, babası tarafından kırmızı pabuçlar ve imparatorluk purpuru ile taltif olunmuştu. Bk. Niketas, s. 11, 25. Krş. Chalandon, II, 182­183.
144 İbnü'l-Kalânisî, s. 277; Papaz Grigor, s. 296; Kinnamos, s. 28 vd.; Niketas, s. 30; Süryani Mikhail, III, XVI, 10, s. 254; XVII, 1, s. 258; Sıbt, XIII, vr. 265 b; Ebu'l-Ferec, II, 377. Krş. Chalandon, II, 193; Runciman, II, 184; Turan, s. 177; Demirkent, II, 133; Merçil, s. 121.
145 İmparator Ioannes Komnenos'un ölümü Niketas Khoniates tarafından tafsilatlı olarak anlatılır. Bk. Historia, s. 26-30.
146 Niketas, s. 29.
147 Niketas, s. 33. Krş. Finlay, s. 178; Runciman, II, 184; Demirkent, a.g.m., s. 67. Ioannes Aksukhos, süratle İstanbul'a gelerek bu sırada hiçbir şeyden habersiz imparatorluk sarayında oturan Isaakios'u tutuklayarak hapsetti (Niketas, aynı yer). Manuel'in imparatorluğu ele geçirmesinde Aksukhos'un oynadığı önemli rol hakkında daha geniş bilgi için bk. Chalandon, II, 192-197; Demirkent, a.g.m., s. 66-67.
148 Kinnamos, s. 31.
149 Niketas, s. 34. Niketas (aynı yer), bunların avlanırken ordudan uzaklaşarak bilmeden Selçuklu topraklarına girip yakalandıklarını kaydeder. Yine Niketas'ın kaydına göre bu iki asilzâde, Manuel tarafından fidye ödenmeden kurtarılmıştır. Bunlardan Andronikos Komnenos (1183-1185) sonradan imparator olmuştur (Historia, aynı yer).
150 Melangeia, İznik'in güneydoğusunda olup Dorylaion'a giden askeri yol üzerindeki ilk Bizans karargâhı idi ve çok eskiden beri kullanılmaktaydı. İmparatorların Anadolu seferleri sırasında Anatolikon ve Thrakesion Themaları'nın birlikleri orduya Melangeia karargâhında katılırlardı (Demirkent, trc. s. 31 n. 17).
151 Niketas, s. 35. Onun geri dönüşünde rahatsızlığı kadar çok sevdiği kız kardeşi Maria'nın ağır hasta olması da etkilidir (Kinnamos, s. 36-38. Krş. Chalandon, II, 248).
152 Prakana'nın bugünkü mevkii kesin olarak belirlenememiştir. Ancak Silifke'den Lykaonia bölgesine giden yol üzerinde ve Selçuklu-Bizans sınırına yakın bir yerde olması muhtemeldir (Demirkent, trc., s. 33 n. 21).
153 Niketas, s. 34. Krş. Chalandon, II, 248; Runciman, II, 220.
154 Kinnamos, s. 38.
155 Niketas, s. 36. Krş. Chalandon, II, 249; Turan, s. 180.
156 Kinnamos, s. 39 vd.; Niketas, s. 36. Krş. Chalandon, II, 249.
157 Bugün Üçhüyük denilen ve Akşehir-Konya yolu üzerinde, Akşehir'e 14 km., Konya'ya 96 km. mesafede bulunan yer (Bk. Demirkent, trc. s. 35 n. 30).
158 Kinnamos, s. 42; Niketas, s. 36.
159 Kinnamos (aynı yer), Sultan Mesud'un bozgun halinde Konya'ya kadar kaçtığını kaydeder. Bu, çekiliş Türk savaş taktiğine uygundur. Ancak, Bizans ordusunun sayıca üstün oluşu sultanın bir meydan savaşını göze alamadığını göstermektedir.

160 Kaballa veya Kabala, Konya'dan 11 km. kuzeybatıda Tekeli dağın (Geveli dağ) zirvesinde bulunan kaledir (Bk. Demirkent, trc., s 36 n. 31).
161 Kinnamos, s. 42. Niketas (s. 36), imparatorun Konya'ya sefer yaptığı sırada Sultan Mesud'un Aksaray'a kaçtığını; Anonim Selçuknâme (s. 38, trc., s. 24-25) ise, Kayseri'de bulunduğunu kaydeder.
162 Kinnamos, s. 46. Krş. Turan, s. 181. Niketas (s. 36), Konya surları üstünde savunmayı, Mesud'un kızlarından birisinin, rivayete göre de sultanın, İmparator Manuel'in kuzeni Ioannes Komnenos ile evli olan kızının idare ettiğini kaydeder.
163 Kinnamos, s. 45 vd.
164 s. 38, trc., s. 25.
165 Eğer bu kayıt doğru ise, katliâm Konya'da değil, muhtemelen şehir civarında gerçekleştirilmiştir.
166 Historia, s. 36.
167 Khronographia, s. 45 vd.
168 Şüphesiz bu yerin Türkçe yazılışı böyle değildir. Ancak Kinnamos'un kaydında (s. 47) bu şekilde geçmektedir. Türkçedeki tam karşılığını tespit etmek mümkün olmadı. Buna rağmen Konya-Beyşehir yolu üzerinde ve Konya'nın 10 km. batısındaki dar geçit olması muhtemeldir (Bk. Demirkent, trc., s. 39 n. 36). Kinnamos'un ifadesine bakılırsa bu geçit çok dar bir geçit olmalıdır (Bk. Khoronographia, s. 47).
169 Anonim Selçuknâme'nin bu olayı anlatırken "Kayseri yolundan bir ordu geldi" kaydı Dânişmendlilerin yardıma geldiğini göstermektedir (s. 38, trc. 25). Süryani Mikhail'in (III, XVII, 6, s. 275) "Sultan, Bağdat, Horasan ve diğer memleketlerden Türk emîrleriyle askerlerini topladı" kaydı, herhalde İkinci Haçlı Seferi karşısında sultanın Abbasî halifesi, Büyük Selçuklu sultanı ile diğer Türk hükümdar ve emîrlerinden yardım istemesi ile ilgili olmalıdır.
170 Kinnamos, s. 54. Anonim Selçuknâme'de yer alan (s. 38, trc., s. 25), 20.000 Bizans askerinin esir edilmesi, bu savaş sonucunda gerçekleştirilmiş olmalıdır. Ayrıca Selçukname, bunların hepsinin boyunlarının vurdurulduğunu da kaydeder (Bk. Aynı yer).
171 Kinnamos, s. 66 vd.; Niketas, s. 34; Süryani Mikhail, III, XVII, 6, s. 275. Krş. Chalandon, II, 257; Turan, s. 182. Odo (s. 55), iki hükümdar arasında yapılan bu barışın onbir yıl geçerliliği olduğunu kaydeder.
172 Türkiye, s. 182.
173 İbnü'l-Kalânisî, s. 332-333; Papaz Grigor, s. 312; Süryanî Mikhail, III, XVIII, 3, s. 312; Vardan, s. 204; Ebu'l-Ferec, II, 393; Ebu'l-Fidâ, II, 31; Nikedî, vr. 146b. İbnü'l-Azrâk (vr. 181 b); İbnü'l-Esîr (XI, 210, trc. XI, 179); Sıbt. (XIV, vr. 14b); İbnü'l-Verdî (II, 88); İbn Tağriberdî (V, 324); Aynî (vr. 465a) ve Cenâbî (s. 27, trc., s. 9). 551/1156-1157 yılında, buna mukabil Kazvinî (s. 475); Gaffarî (s. 113); Ahmed b. Mahmûd (II, 148).
558/1162-1163 yılında öldüğünü kaydederken Müneccimbaşı (s. 44-45, trc., s. 54), her iki tarihi de (551 ve 558 tarihleri) zikreder. Sultan Mesud tarafından Konya Alaeddin Camii'nde Ahlat'lı usta Hacı Mengübirtî'ye yaptırılan minberin kitabesinde 550 (1155) tarihinin kayıtlı oluşu ve camiinin diğer kısımlarının da sonraki sultanlar tarafından yaptırılmış olması sultanın bu tarihte vefât etmiş olduğunu kuvvetlendirmektedir (Bk. Konyalı, Konya Tarihi, s. 311-312). Ancak burada en mühim kıstasımız çağdaş müellif Papaz Grigor'un sultanın son Kilikya seferinden döndükten on ay sonra öldüğünü kaydetmiş olmasıdır ki, buradan da 1155 tarihi çıkmaktadır (bk. Papaz Grigor'un Zeyli, s. 312). Bu devrin bir diğer çağdaş müellifi İbnü'l-Ezrâk'ın yanlış olarak ileri sürülen 551 yılını kaydetmiş olması son derece ilginçtir ve Sultan Mesud'un ölüm tarihindeki tereddüt de buradan kaynaklanmaktadır. Ancak yukarıda da bahsedildiği üzere bir başka çağdaş müellifimiz İbnü'l-Kalânisi'nin 550 yılı olaylarını kaydederken II. Kılıçarslan'dan "Konya Hükümdarı" olarak bahsetmesi de onun ölümünün bu yılda meydana geldiğini kuvvetlendirir (Bk. Zeylü Tarihi Dımaşk, s. 332-333).

174 Papaz Grigor'un Zeyli, s. 312.
175 Cahen, (Anadolu'da Türkler, s. 112), Nisan 1155 tarihini verir.
176 Zeylü Tarihi Dımaşk, s. 333. Ayrıca bk. Çay, s. 25.
177 Bu türbe hakkında geniş bilgi için bk. Hakkı Önkal, Anadolu Selçuklu Türbeleri, s. 185­206.
178 Turan, Türkiye, s. 195.
179 İbnü'l-Kalânisî, s. 332; Papaz Grigor, s. 312; İbnü'l-Azrak, vr. 181b; Niketas, s. 80; Süryanî Mikhail, aynı yer; İbnü'l-Esîr, el-Kâmil, XI, 210, trc. XI, 179; Ebu'l-Ferec, II, 393; Sıbt, XIV, vr. 14b; Nikedî, vr. 146b; Anonim Selçuknâme, s. 38, trc., s. 25.
180 İbnü'l-Kalânisî, s. 333.
181 Kinnamos, s 199; İbnü'l-Esîr, el-Kâmil, XI, 317, trc. XI, 258. İbnü'l-Esîr, (Aynı yer), bu ismi "Şahân-şâh" olarak kaydeder.
182 Papaz Grigor, s. 312 vd.; Anonim Selçuknâme, s. 38, trc., s. 25. Niketas (s. 79), Sultan Mesud'un bir çok oğlu olduğunu kaydeder.
183 Niketas, s. 23, 80; Süryani Mikhail, III, XVII, 12, s. 297; XVII, 1, s. 297; Ebu'l-Ferec, II, 388.

184 Müneccimbaşı (s. 44, trc., s. 54), Sultan Mesud'un Nureddin Mahmud ile evlendirdiği kızının adını Selçuka Hâtun olarak kaydetmiştir.
185 Niketas (s. 79), Sultan Mesud'un bir çok kızı olduğunu kaydetmiş, fakat sayı vermemiştir.
186 Papaz Grigor, s. 312; Niketas, s. 80; Anonim Selçuknâme, s. 38, trc. 25; Ebu'l-Ferec, II, 393. İbnü'l-Esîr (el-Kâmil, XI, 210, trc., XI, 179), Sultan Mesud'un ölümünden sonra yerine oğlu Kılıçarslan'ın geçtiğini kaydeder.
187 Papaz Grigor, s. 313; Niketas, s. 80; İbnü'l-Esîr, el-Kâmil, XI, 317, trc. XI, 258. Krş. Turan, Türkiye, s. 192. Kinnamos (s. 200), II. Kılıçarslan'ın saltanatı sırasında onu, Kayseri, Amasya ve Kapadokya'nın hâkimi olarak gösterir.
188 Tarihu Meyyâfârikîn, vr. 158a.
189 Ludovici VII, s. 87.


Ahmed b. Mahmûd, Selçuk-Nâme, (haz. Erdoğan Merçil), İstanbul 1977, II.
Aksarayî, Müsâmeretü'l-ahbâr ve müsâyeretü'l-ahyâr, (nşr. Osman Turan), Ankara 1944, (trc. M. Nuri Gençosman) Selçukî Devletleri Tarihi, Ankara 1943.

Albertus Aquensis, Liber Christianae Expeditionis pro Ereptione, Emundatione et Restitutione Sanctae Hierosolymitanae Ecclesiae, RHC. occ., IV, (trc. H. Hefele), Albert von Aachen. Geschichte des ersten Kreuzzuges, II, Jena 1923.

Anna Komnene, Alexiade. Regne de l'empereur Alexis I Comnene (1081-1118), (nşr. ve trc. B. Leib), Paris 1937-45, I-III, (İng. Elizabeth A. S. Dawes), The Alexiad, London 1928, (trc. Bilge Umar) Alexiad Malazgirt'in Sonrası, İstanbul 1996.

Anonim Selçuknâme, (nşr. ve trc. Feridun Nafiz Uzluk), Ankara 1952.

Anonim Süryani Vekayinâmesi, (nşr. J. B. Chabot), Chronicon (syriacum) ad annum chr. 1203/4 pertinens, Corpus Scriptorum Christianorum Oriantalium, Paris 1918, (trc. A. S. Tritton), "The First and Second Crusades from an Anonymos Syriac Chronicle", JRAS., January s. 69-101, April s. 273­305, (London 1993).

Aynî, Bedrüddin Ebu Muhammed Mahmud b. Ahmed., Ikdü'l-cümân fî tarihi ehli'z-zamân, Süleymaniye Ktp. Hacı Beşir Ağa, nr. 456.

Azîmî, Azimî Tarihi, (yay. Ali Sevim, Azimi Tarihi Selçuklularla İlgili Bölümler), Ankara 1988.

Bündârî, Zübdetü'n-Nusra ve nuhbetü'l-'usra, (nşr. M. Th. Houtsma), l'Histoire des Seldjoucides, Leiden 1889, (trc. Kıvâmeddin Burslan), Irak Ve Horasan Selçukluları Tarihi, İstanbul 1943.

Cenâbî, el-'Aylemü'z-zâhir fî ahvâli'l-evâil ve'l-evâhir, (haz. Muharrem Kesik, Cenâbî Mustafa Efendi'nin el-'Aylemü'z-zâhir fî ahvâli'l-evâil ve'l evâhir Adlı Eserinin Anadolu Selçukluları İle İlgili Kısmının Tenkidli Metin Neşri, basılmamış Yüksek Lisans Tezi), İstanbul 1994.

Ebu'l-Ferec (Bar Hebraeus), Abû'l-Farac Tarihi, (çev. Ömer Rıza Doğrul), Ankara 1987, II.

, Tarihu muhtasari'd-düvel, (nşr. Antun Salihanî el-Yesû'î). Beyrut 1890.

Ebu'l-Fidâ', el-Muhtasar fî ahbâri'l-beşer, İstanbul 1286, II.

Ebû Şâme, Şihâbüddîn Abdurrahman b. İsmail el-Makdisî., Kitâbü'r-ravzateyn fî ahbâri'd-devleteyn en-Nûriyye ve's-Salâhıyye, (nşr. Muhammed Hilmi Muhammed Ahmed), Kahire 1956, I/1.

Gaffârî, Ahmed b. Muhammed Kâdı., Târîh-i Cihân-ârâ, (nşr. Hasan Nurâkî).
Tahran 1343.

İbn Cübeyr, Ebü'l-Hüseyin Muhammed b. Ahmed b. Cübeyr., Rihle, Leyden 1907.

İbn Hamdûn, Ebu'l-Me'âli Muhammed b. Hasan., Kitabu't-Tezkire, Topkapı Sarayı Müzesi Ktp., III. Ahmed nr. 2948/XII.

İbn Şeddâd, İzzeddîn Muhammed b. Ali b. İbrahim., el-A'laku'l-hatîre fî zikri ümerâi'ş-Şâm ve'l-Cezîre, (nşr. Yahyâ Zekeriyyâ Abbâre), Dımaşk 1991, I/2.
İbn Tağriberdî, Cemâleddîn Ebi'l-Mehâsîn Yûsûf b. Tağriberdî el-Atâbekî en-Nücûmü'z-zâhire fî mülûki Mısr ve'l-Kahire, tarihsiz, V.

İbnü'l-Adîm, Kemâleddin Ebu'l-Kasım Ömer., Zübdetü'l-Haleb min Tarihi Haleb, (nşr. Sami ed-Dehhan), Dımaşk 1954, II.

, Buğyetü't-taleb fî tarihi Haleb, (nşr. Ali Sevim), Bugyat At-Talab Fî Târîh Halab, Selçuklularla İlgili Haltercümeleri, Ankara 1976.

İbnü'l-Esîr, İzzeddîn Ebu'l-Hasan Ali b. Ebu'l-Kerem Muhammed b. Abdulkerim b. Abdulvâhid eş-Şeybanî., el-Kâmil fî't-târîh, (nşr. C. J. Tornberg), Beyrut 1979, (trc. Abdülkerim Özaydın), İstanbul 1987, X-XI.

, et-Tarihu'l-bâhir fî'd-Devleti'l-Atâbekiyye, (nşr. Abdulkadir Ahmed Tuleymat), Kahire 1963.

İbnü'l-Azrak el-Fârıkî, Ahmed b. Yusuf b. Ali., Tarihu'l-Fârıkî (Tarihu Meyyâfârıkîn), British Museum, Or. nr. 5803, (nşr. Bedevî Abdullatif Avad).

Kahire 1959; (nşr. Ahmet Savran), Tarihu Meyyâfârikîn ve Âmid (Artuklular Kısmı), Erzurum 1987.

İbnü'l-Kalânisî, Ebû Ya'lâ Hamza b. Esed et-Temîmî., Zeylü Tarihi Dımaşk, (nşr. H. F. Amedroz), Beyrut 1908.

İbnü'l-Verdî, Zeynüddin Ömer b. el-Verdî., Tetimmetü'l-Muhtasar fî ahbâri'l-beşer (Tarihu İbni'l-Verdî), (nşr. Ahmed Rıf'at el-Bedravî), Beyrut 1970, II.

Kadı Ahmed Negîdî, el-Veledü'ş-şefîk, Süleymaniye Ktp., Fatih nr. 4518.

Kazvînî, Hamdullah b. Ebû Bekr Ahmed Müstevfî., Târîh-i Güzîde, (nşr. Edward Browne), Tahran 1339.

, Zafernâme, Türk ve İslâm Eserleri Müzesi, nr. 2042.

Kinnamos, Ioannes., Epitome Historiarum, CSHB., (nşr. I. Meinecke), Bonn 1836, (Frs., J. Rosenblum), Chronique, Paris 1972.

Müneccimbaşı, Şeyh Ahmed b. Lutfullah el-Mevlevî., Cami'ü'd-düvel, (nşr. Ali Öngül), Müneccimbaşı Ahmed Dede Efendi'nin Câmi 'ü'd-Düvel'inin Tenkitli Metin Neşri ve Tercümesi (Selçuklular ve Anadolu Beylikleri), İstanbul 1986, (Basılmamış Doktora Tezi.

Niketas Khoniates, Historia, (çev. Fikret Işıltan), Ankara 1995.

Nüveyrî, Şihâbüddin Ahmed b. Abdülvehhâb en-Nüveyrî., Nihâyetü'l-ereb fî fünûni'l-edeb, (nşr. Said Abdülfettah Âşûr), Kahire 1985, XXVII.

Odo de Deuil, De Profectione Ludovici VII in Orientem, (trc. V. G. Berry), New York 1948.

Sıbt İbnü'l-Cevzî, Şemseddin Ebu'l-Muzaffer Yusuf b. Kızoğlu b. Abdullah., Mir'âtü'z-zamân fî târihi'l-A'yân, Topkapı Sarayı Müzesi Ktp. III. Ahmed nr. 2907/XIII-XIV

Simbat, (Kumandan Simbat), Vekayinâme, (trc. Hrant D. Andreasyan), çeviri nr. 68, s. 56, (TTK.'da henüz yayımlanmamış tercüme).

Süryani Mikhail, Khronik, (nşr. ve trc. J. B. Chabot), Chronique de Michel le Syrien, Patriarche jacobite d'Antioche (1116-99), Paris 1899-1924, (trc. Hrant D. Andreasyan), Suryani Patrik Mihail'in Vekayinâmesi 1042-1195, Ankara 1944, II, (TTK. 'da henüz yayımlanmamış tercüme).

Şükrullah, Behcetü't-tevârîh, Topkapı Sarayı Müzesi Ktp., nr. R. 1538.

Urfalı Mateos, Urfalı Mateos Vekayi-Nâmesi Ve Papaz Grigor'un Zeyli, (trc. Hrant D. Andreasyan), Ankara 1987.

Willermus Tyrensis, Historia Rerum in Partibus Transmarinis Gestarum, (trc. Ergin Ayan, Willermus Tyrensis'in Historia Rerum in Partibus Transmarinis Gestarum (Denizaşırı Bölgelere Yapılan Seferlerin Tarihi) adlı eserinin XVI. XVII. ve XVIII. Kitaplarının Türkçe Çevirisi), İstanbul 1994, (Basılmamış Yüksek Lisans Tezi).

Vardapet Vahram, Tarih, (trc. Hrant D. Andreasyan), çeviri nr. 69, s. 12, (TTK. 'da Henüz Yayımlanmamış Tercüme).

Vardan Vartapet, Cihan Tarihi, (trc. Hrant D. Andreasyan), "Türk Fütuhatı Tarihi", Tarih Semineri Dergisi, İstanbul 1937, I/2.

Yâkût el-Hamevî., Mu'cemü'l-büldân, Beyrut 1955, I.

Zehebî, Şemseddin Ebû Abdullah Muhammed b. Ahmed., Tarihu Düveli'l-İslâm, Mısır 1974, I-II.

Araştırma Eserler

Ahmed Tevhîd, Meskûkât-ı Kadîme-i İslâmiyye Kataloğu, İstanbul 1321, IV.
Alptekin, C., "Türkiye Selçukluları", Doğuştan Günümüze Büyük İslâm Tarihi, İstanbul 1992, VIII.

, "Türkiye Selçukluları'nın Kestirdikleri İlk Paralardan Örnekler", Prof. Dr. Hakkı Dursun Yıldız Armağanı, İstanbul 1995, MÜ. Fen-Edebiyat Fakültesi Yayınları.

, "Belek b. Behram", DİA., V, 402-403.

Arık, F. Ş., "Selçuklular Zamanında Anadolu'da Veba Salgınları ", Tarih Araştırmaları Dergisi, Ankara 1991, AÜDTCF. Yayınları.

Artuk, İ., İstanbul Arkeoloji Müzeleri Teşhirdeki İslamî Sikkeler Kataloğu, İstanbul 1971, I-II.

Aslanapa, O., Türk Sanatı II, Anadolu Selçuklularından Beylikler Devrinin Sonuna Kadar, İstanbul 1973.

Ataoğlu, R., "Selçuklu Artuklu Münâsebetlerine Toplu Bir Bakış", Prof. Dr. Fikret Işıltan'a 80. Doğum Yılı Armağanı, İstanbul 1995.

Aykut, N., "Some Coins of Mas'ud I, Qilijarslan II, and the Maliks", American Journal of Numismatics, New York 1995-1996, (The American Numismatic Society), sa. 7-8.

Baykara, T., Türkiye Selçukluları Devrinde Konya, Ankara 1985.

Bernhardi, W. V., Konrad III., Leipzig 1883.

Bosworth, C. E., İslâm Devletleri Tarihi, (çev. Erdoğan Merçil-Mehmet İpşirli), İstanbul 1980. Brand, C. M., "Türkish Element in Byzantium, eleventh-twelfth centuries". Dumbarton Oaks Papers, 43 (1989).

Cahen, C., La Syrie Du Nord A L'epoque Des Croisades Et La Principaute Franque D'Antioche, Paris 1940.

, Osmanlılardan Önce Anadoluda Türkler, (çev. Yıldız Moran), İstanbul 1984.
, "Baghras", EI2., I.

Chalandon, F., Alexis Comnene. Les Comnene, Jean II Comnene et Manuel I Comnene, Paris 1910-1912, I-II.

Çay, M. A., II. Kılıçarslan, Ankara 1987.

Darkot, B., "Harput", İA., V/1.

Deguignes, J., Hunların, Türklerin, Moğolların ve Daha Sair Tatarların Tarih-i Umûmîsi, (Hüseyin Cahid), İstanbul 1924, IV.

Demirkent, I., Urfa Haçlı Kontluğu Tarihi (1118-1146), Ankara 1987, II.
, Türkiye Selçuklu Hükümdarı Sultan I. Kılıçarslan, Ankara 1996.

, Haçlı Seferleri, İstanbul 1997.

, "Haçlı Seferleri Dönemi Kalelerinden Râvendân", Belleten. Ankara 1992, LVI, sa. 216.

, "1101 Yılı Haçlı Seferleri", Prof. Dr. Fikret Işıltan'a 80. Doğum Yılı Armağanı, İstanbul 1995, 17-56.

, "Komnenos Hanedanının Büyük Başkumandanı: Türk Asıllı. Ioannes Aksukhos", Belleten, Ankara 1996, c. LX, sa. 227, s. 59-72.

, "Haçlılar ", DİA., XIV, 525-546.

, "Haçlı Seferlerinin Mâhiyeti ve Başlaması", Haçlı Seferleri ve. XI. Asırdan Günümüze Haçlı Ruhu Semineri, İstanbul 1998, İÜEF. Yay.

Donuk, A., "26-30 Ağustos 1922 Ta'arruzu Ve Turan Taktiği", TED., İstanbul 1982, İÜEF. Yay.,sa. 12.

Dussaud, R., Topographie Historique De La Syrie Antique Et Medievale, Paris 1927.

Elisseeff, N., Nur Ad-Din Un Grand Prince Musulman De Syrie Au Temps Des Croisades, Damas 1967, I-III.

Erkiletlioğlu, H., Türkiye Selçuklu Sultanları ve Sikkeleri, Kayseri 1996, Erciyes Üniversitesi Yay.

Ersan, M., Türkiye Selçukluları Zamanında Anadolu'da Ermeniler, İzmir 1995, (basılmamış doktora tezi).

Finlay, G., History of The Byzantine and Greek Empires, London 1854.

Gibb, H. A. R., "The Career of Nur-ad-din ", A History of The Crusades, (Ed. Kenneth M. Setton), Madison-London 1969, I.

Grousset, R., Histoire Des Croisades Et Du Royaume Franc De Jerusalem, Paris 1935, II.

Güler, O., "Anadolu Selçuklu Hükümdarlarının Tasvirli Sikkeleri ve.
Kayseri Selçuklu Darphanesi ", Selçuklular Devrinde Kültür ve Medeniyet, Kayseri 1992.

Halaçoğlu, Y., "Bağrâs", DİA., IV.

Halil Edhem (Eldem)., Düvel-i İslâmiyye, İstanbul 1927.

Hinrichs, J. C., Münzen Der Seltchuken Anatoliens, Bremen 1992.

Honigmann, E., Bizans Devleti'nin Doğu Sınırı, (trc. Fikret Işıltan), İstanbul 1970.

, "Urfa", İA., XIII. , "Tel-Bâşir", İA., XI

İsmail Gâlip., Takvîm-i Meskûkat-ı Selçûkiyye, Ankara 1971.

Kaşgarlı, M. A., Kilikya Tabi Ermeni Baronluğu Tarihi, Ankara 1990.

Konyalı, İ. H., Âbideleri Ve Kitabeleri İle Niğde Aksaray Tarihi, İstanbul 1974, I-III.

, Âbideleri Ve Kitabeleri İle Konya Tarihi, Konya 1964.

Köymen, M. A., Büyük Selçuklu İmparatorluğu Tarihi (İkinci İmparatorluk Devri), Ankara 1991, V.

, Büyük Selçuklu İmparatorluğu Tarihi Alp Arslan ve Zamanı, Ankara 1992, III.

Kramers, J. H., "Kara Arslan", İA., VI.

Kugler, B., Studien Zur Geschichte Des Zweiten Kreuzzuges, Amsterdam 1973.

Küçükdağ, Y., Selçuklular ve Konya, Konya 1994, Selçuklu Belediyesi Kültür Yayınları. Le Beau, C., Histoire du Bas Empire, Paris 1824-1836, XVI.

Lowick, N. M., "Fars'daki Selçuklu Hâkimi Resultegin'in Bir Altın Sikkesi", (çev. Erdoğan Merçil), Tarih Dergisi, İstanbul 1975, İÜEF. Yay., sa. 28-29.

Melikoff, I., "Danishmendids", EI2., II.

Merçil, E., Müslüman-Türk Devletleri Tarihi, Ankara 1993.

, "Bizans'ta Selçuklu Hanedan Mensupları", XI. Türk Tarih Kongresi, Ankara 1994.

Moravcsik, G., Byzantinoturcica, Leiden 1983, I.

Nersessian, D. S., "The Kingdom of Cilician Armenia", A History of The Crusades, (ed. Kenneth M. Setton), Madison, Milwaukee, London 1969, II.
Nicholson, R. L., Joscelyn III And The Fall Of The Crusader States. 1134-1199, Leiden 1973.

Ostrogorsky, G., Bizans Devleti Tarihi, (trc. Fikret Işıltan), Ankara 1991.

Önkal, H., Anadolu Selçuklu Türbeleri, Ankara 1996.

Özaydın, A., Sultan Muhammed Tapar Devri Selçuklu Tarihi (498-511/1105-1118), Ankara 1990.

, "Dânişmendliler ", DİA., VIII.

Phillips, J., The First Crusades, Origins and İmpact, Manchester 1997.

Ramsay, W. M., The Historical Geography of Asia Minor, (çev. Mihri Pektaş), Anadolu'nun Tarihî Coğrafyası, İstanbul 1961.

Röhricht, R., Geschichte des Königreichs Jerusalem 1100-1291, Innsbruck 1898.

Runciman, S., Haçlı Seferleri Tarihi, (çev. Fikret Işıltan), Ankara 1992, II.
Sevim, A., "Timurtaş", İA., XI370-372.

Sönmez, Z., Başlangıcından 16. Yüzyıla Kadar Anadolu Türk-İslam Mimarisinde Sanatçılar, Ankara 1989.

Sümer, F., "Selçuklular Devrinde Türkiye'de Madenler ", Türklük Araştırmaları Dergisi, İstanbul 1989, M. Ü. Fen-Edebiyat Fakültesi Yayınları.

Şeşen, R., Müslümanlarda Tarih-Coğrafya Yazıcılığı, İstanbul 1998.

Taşdemir, M., "Besni", DİA., V.

Turan, O., Selçuklular Zamanında Türkiye, İstanbul 1993.

, Selçuklular Tarihi ve Türk-İslâm Medeniyeti, İstanbul 1993.

, Doğu Anadolu Türk Devletleri Târihi, İstanbul 1993.

, Selçuklular ve İslâmiyet, İstanbul 1993.

, "Kılıçarslan I ", İA., VI.

, "Kılıçarslan II ", İA., VI.

Umar, B., Türkiye'deki Tarihsel Adlar, İstanbul 1993.

Unat, F. R., Hicrî Tarihleri Milâdî Tarihe Çevirme Klavuzu, Ankara 1988.

Waas, A., Geshichte Der Kreuzzüge, Freiburg 1956, I.

Walter, B., The History of Jerusalem The City of Herod And Saladin, London 1888.

Wittek, P., Menteşe Beyliği, (çev. O. Ş. Gökyay), Ankara 1986.

Vryonis, S., The Decline of Medieval Hellenism in Asia Minor and the Process of Islamisation from the Eleventh Throught Century, Berkeley-California 1971.

Paylaş |                      Yorum Yaz - Arşiv     
3649 kez okundu

Yorumlar

Henüz yorum yapılmamış. İlk yorumu yapmak için tıklayın