• Anasayfa
  • https://www.facebook.com/tarihtarihcemiyeti/
  • https://twitter.com/ttcemiyeti
  • https://www.instagram.com/tarihtarihcemiyeti/
XII. Yüzyılda Güneydoğu Anadolu Bölgesinde Bir Türkmen Beyliği Yınaloğulları / Adnan Çevik

Onbirinci yüzyılın ikinci yarısından itibaren başlayan Anadolu'nun Türkiye olma sürecinde pek çok Türkmen hanedanının önemli roller üstlendikleri bilinmektedir. Billhassa Güneydoğu Anadolu bölgesinin Türkleşmesi ve günümüze kadar ulaşan görkemli Türk-İslam eserleriyle bezenmesi bu hanedanların kurdukları yönetimler eliyle olmuştur. XI. yüzyılın sonu ve XII. yüzyılın başlarında Güneydoğu Anadolu bölgesinde şu dört Türkmen Beyliği kurulmuştur; Hısn-ı Keyfâ (Hasankeyf) ve Mardin merkezli Artukoğulları, Erzen2 ve Bitlis merkezli Dilmaçoğulları, Siirt, Tanza ve Bahmerd3 merkezli Kızıl Arslanoğulları ve nihayet bu incelemenin de konusu olan Amid (Diyarbakır) merkezli Yınaloğulları.

Yınaloğulları Güneydoğu Anadolu bölgesinde kurulan Türkmen beyliklerinin ilklerinden olup hakimiyet alanları Amid merkez olmak üzere civarındaki birkaç kaleden ibarettir.4 Bu yüzden söz konusu beyliğin Amid Türkmen Beyliği olarak adlandırılması daha doğrudur. Nitekim dönemin kaynakları da bölge beylerini Yınaloğulları yerine Sahib-i Amid olarak zikretmektedirler.5 Amid, X. yüzyıldan başlayarak Orta Çağ'ın sonuna kadar Diyâr-ı Bekr olarak adlandırılan ve günümüzde de Diyarbakır, Batman, Siirt ve Mardin illerini kapsayan Yukarı Dicle havzasının merkezi şehri konumunda olmuştur.6

Yınaloğullarının Diyâr-ı Bekr bölgesine tam olarak hangi tarihte ve nasıl geldiklerini bilmiyoruz ancak bildiğimiz söz konusu aileden Sadr adındaki bir beyin 488/1095 yılında bölgenin merkezi şehirlerinden Amid'e sahip olduğudur.7 Bu süreci açıklamak gerekirse Diyâr-ı Bekr, Selçuklu sultanı Melikşah'ın emriyle 479/1086 yılında Mervanoğulları emirliğine son vermek suretiyle Büyük Selçuklu İmparatorluğu topraklarına dahil edilmiş,8 Melikşah'ın 485/1092 yılındaki beklenmedik ölümü ve akabinde Selçuklu hanedanı arasında başlayan saltanat mücadelesinde de Suriye Selçuklu hükümdarı Tutuş'un eline geçmişti. Diyâr-ı Bekr'e hakim olan Tutuş bölge genel valiliğine oğlu Dukak'ın atabeyi Tuğtekin'i atamıştır.9 Bilhassa bu tarihten itibaren Tutuş'un hakimiyeti altındaki Diyâr-ı Bekr bölgesine yoğun bir Türkmen girişinin olduğu anlaşılmaktadır. Nitekim Tutuş'un, yeğeni Berkyaruk ile giriştiği saltanat mücedelesinde Rey yakınlarındaki muharebeyi kaybederek maktul, oğlu Dukak ve atabeyi Tuğtekin'in de esir düşmeleri (488/1095) belli bir otoriteden yoksun kalan Diyâr-ı Bekr'in Türkmen beylerince paylaşılması sonucunu doğurmuştur. İşte Sadr'ın Amid'e sahip olması da bu sürecin bir neticesi olmalıdır. Nitekin bölgenin XII. yüzyıla ait yegane yerli kaynağı konumundaki İbnü'l-Ezrak da Diyâr-ı Bekr'deki Türkmen beyliklerinin kuruluşunun Tutuş'un ölümü sonrası gerçekleştiğini söylemekle bunu doğrulamaktadır.10

Yınaloğullarının bilinen ilk beyi, Sadr olmasına rağmen beyliğin gerçek kurucusu ve isim babası Sadr'ın ölümünden sonra yerine geçen kardeşi Yınal et-Türkmanî'dir.11 Maalesef Yınal'ın hangi tarihte Amid beyi olduğunu bilmiyoruz.

Ancak Tutuş'un oğullarından Dımaşk meliki Dukak'ın 493/1099-1100 yılında Meyyâfârikîn (Silvan)'e geldiğinde kendisine bağlılıklarını bildiren Diyâr-ı Bekr beyleri arasında Amid sahibi olarak Yınal'ın bulunduğunu söyleyebiliriz.12 Ayrıca yine bu gelişmeden yaklaşık bir yıl sonra Musul emiri Kürboğa'nın kuşattığı Amid, Yınal tarafından savunulmuş olmalıdır.13 Hatta Yınal bunun için bölgede hakimiyet kurmaya çalışan bir başka Türkmen beyi olan Artukoğlu Sökmen'den yardım istemiş o da yanında yeğeni Yakuti olduğu halde Amid'in yardımına gelmiştir.14 Ancak çetin çarpışmalara rağmen Amid önlerinde yapılan muharebeyi kaybeden bu iki Türkmen beyinden Yınal Amid'e sığınırken, Sökmen de yeğeni Yakuti'yi esir bırakarak muharebe alanından çekilmek zorunda kalmıştır. Kürboğa ise surları çok sağlam olan Amid'i kolayca ele geçiremeyeceğini anladığı için kuşatmayı kaldırarak Musul'a geri dönmüştür.15 Böylece kendilerine karşı ortaya çıkan ilk ciddi tehlikeden bu şekilde kurtulan Yınaloğulları Beyliği'nde bir süre sonra beyliğe adını veren Yınal et-Türkmânî ölmüş ve yerine oğlu Fahruddevle İbrahim, Amid beyi olmuştur.16 Ancak diğerleri gibi İbrahim'in de tam olarak hangi tarihte beyliğin başına geçtiği bilinmemektedir.

İbnü'l-Kalânasî tarafından 503/1109-1110 yılında vefat ettiği bildirilen17 Fahruddevle İbrahim hakkındaki ilk bilgi, hakimiyetini doğuya doğru genişletmek isteyen ve bu maksatla 498/1105 yılında Meyyâfârikîn'e gelen Anadolu Selçuklu Sultanı Kılıç Arslan'a bağlılıklarını bildiren Diyâr-ı Bekr beyleri arasında yer aldığına dair kayıttır. 18 Üstelik Fahruddevle İbrahim, Kılıç Arslan'a sadece itaatini bildirmekle kalmamış, onunla birlikte 500/1107 yılındaki Musul seferine de iştirak etmiştir.19 Fakat Kılıç Arslan'ın Musul'dan sonra, üzerine gelmekte olduğunu öğrendiği Büyük Selçuklu komutanı Cavlı'yla savaşmak üzere hareket etmesi, Fahruddevle İbrahim'i endişelendirmiştir. Nitekim güçlü bir orduya sahip olduğunu duyduğu Cavlı ile savaşmaktan çekinen Fahruddevle İbrahim, muharebe öncesi Kılıç Arslan'ın yanından ayrılarak memleketine dönmüştür.20 Diğer emirlerin de Fahruddevle İbrahim'i takip etmeleri Anadolu Selçuklu sultanını zor durumda bırakmış ve yapılan muharebeyi kaybettiği gibi bu ihanet Kılıç Arslan'ın hayatına da mal olmuştur.21

Bu gelişmeden sonra topraklarını Meyyâfârikîn aleyhine olmak üzere Hev (Ambar) çayının doğusundaki otuz köyü içine alacak şekilde genişleten22 İbrahim b. Yınal'ın bir müddet bağımsız kaldığı anlaşılmakla birlikte bu durumun uzun sürmediği ve diğer beylerle birlikte bir süre sonra Diyâr-ı Bekr'de hakimiyet tesis etmek isteyen Ahlat hakimi Sökmen el-Kutbi'nin yanında yer aldığı görülmektedir.23 Nitekim İbnü'l-Ezrak, Sökmen el-Kutbi'nin Kılıç Arslan'ın atabeyi Humartaş'ın yönetiminde olan Meyyâfârikîn'i yedi aylık bir kuşatma sonrası Şevval 502/Mayıs 1109 tarihinde teslim aldığında Amid sahibi de içlerinde olmak üzere bütün Diyâr-ı Bekr beylerinin yanında bulunduğunu bildirir.24 Bu gelişmeden bir yıl sonra Fahruddevle İbrahim ölmüş ve yerine oğlu Amid beyi olmuştur.25

Fahruddevle İbrahim ölümünden sonra yerine İbnü'l-Kalânasî'nin isim vermeksizin babasından daha iyi bir emirdir dediği26 oğlu Sa'düddevle Ebu Mansur İl Aldı geçmiştir (503/1109-1110).27 İl Aldı'nın saltanatının ilk yılları hakkında yeterli bilgiye sahip değiliz. Bu döneme ilişkin kaynaklarda yer alan bilgiler Amid'de ortaya çıkan birkaç gelişmeyle sınırlı olup bunlardan ilki 510/1116 yılında vuku bulan büyük Ulu Cami yangınıdır ki28 hemen akabinde caminin İl Aldı tarafından esaslı bir onarımı sağlanmıştır.29 İkincisi ise 518/1124 yılındaki Batınilere karşı başlatılan kanlı ayaklanmadır. Bununla ilgili olarak İbnü'l-Esir, şehirde sayıları gittikçe artan Batınilere karşı Amid halkının ayaklandığını ve bunlardan yedi yüz kadarının öldürüldüğünü bildirir.30 Ayrıca bu gelişmelere Urfa kontu Joscelin'in 523/1128-129 yılında Amid önlerine kadar gelerek civardaki Müslüman köylerini yağmalamasını ve muhtemelen İl Aldı'nın yardım talebi üzerine de Hısn-ı Keyfâ Artuklu emiri Davud'un müdahalesi sonucu geri çekilmek zorunda bırakılmalarını da ilave edebiliriz.31 Süryani Mihail, bu yağmanın sebebini şöyle açıklamaktadır; "1440 (1129) tarihinde, Josselin, Amid memleketine taâruz etti ve Aşuma (Karcadağ) dağındaki Türkleri ve Kürtleri kırdı. O, şehrin kapısına kadar ilerleyip köyleri yağma etti. Çünkü Türkler, Josselin'in Antakya'da bulunduğu sırada Urfa'ya taruz ettikleri vakit, Amid'li askerler onlara refakat etmişlerdi."32

Öte yandan bu dönem aynı zamanda Hısn-ı Keyfâ ve Mardin merkezli kurulan Artuklu beyliklerinin hızla topraklarını genişleterek, Diyâr-ı Bekr bölgesinde hakimiyet tesis etmeye başladıkları bir devreye de karşılık gelmektedir. Yınaloğullarının bundan sonraki tarihi de bu gelişmeye paralel bir seyir takip edecektir. Esasında Yınaloğulları Beyliği başından beri Artuklularla iyi ilişkiler içerisindedir. Nitekim yukarda da belirtildiği gibi İl Aldı'nın babası İbrahim b. Yınal, Musul emiri Kürboğa tarafından kuşatıldığında Artukoğlu Sökmen'den yardım istemişti.

Bu ilişkiler İl Aldı'nın beyliğinin ilk dönemlerinde de devam etmiş ve Amid beyi, Mardin Artuklu Beyliği'nin kurucusu Necmeddin İlgazi'nin kızı Yumnâ Hatun ile evlenmiş ve bu evlilikten halefi olacak olan oğlu Mahmud dünyaya gelmiştir.33 Ayrıca 524/1130 yılında Mardin Artuklu emiri Timurtaş ile Hısn-ı Keyfâ Artuklu emiri Davud, kendileri için ciddi bir tehdit oluşturmaya başlayan Musul Atabeyi Zengi'yi durdurmak için harekete geçtiklerinde yanlarında Amid beyi Sa'düddevle İl Aldı da yer almıştır.34 Ancak bütün bunlara rağmen bir süre sonra bu dengeler tamamen değişmiş ve Timurtaş ile Davud'un aralarının bozulması ve İl Aldı'nın da metbû olarak Hısn-ı Keyfâ hakimini tanıması, Timurtaş'ın Zengi ile birlikte 528/1134 yılında Amid'i kuşatmasına sebep olmuştur.35 Bunun üzerine İl Aldı metbûu Davud'u yardıma çağırmış, Davud da etrafına topladığı Türkmen birlikleriyle vakit kaybetmeksizin Amid önlerine gelmiş, ancak Cemaziyülahir/Mart ayı içerisinde gerçekleşen muharebede büyük bir hezimete uğrayarak geri çekilmek zorunda kalmıştır. Diğer taraftan Timurtaş ve Zengi Amid muhasarasına bir süre daha devam etmişlerse de şehrin güçlü surları karşısında netice alamayacaklarını anlayarak kuşatmayı kaldırıp geri dönmüşlerdir.36

Böylece İl Aldı'nın şahsında Yınaloğulları, kendileri aleyhine ortaya çıkan bir tehlikeden daha Amid'in güçlü surları sayesinde kurtulmayı başarmışlardı. Ancak bu durumun söz konusu beyliğin bekası için tek başına yeterli bir faktör olmadığı da ortadaydı. Çünkü uzun süreli bir kuşatmada Amid'in düşürülemeyeceğini kimse garanti edemezdi. Nitekim bu durumun farkında olduğu anlaşılan İl Aldı, bir süredir olayların Davud'un aleyhine geliştiğini ve buna paralel olarak da Timurtaş ile müttefik olan Zengi'nin bölge üzerindeki ağırlıklarını giderek artırdıklarını görüp kendisine daha güçlü bir hami arama yoluna gitmiş ve bu maksatla da 536/1141 yılında bölgede bulunan Zengi adına hutbe okutarak onu metbû tanımıştır.37

Bu olaydan birkaç ay sonra Cemaziyülevvel 536/Aralık 1141 tarihinde Sa'düddevle İl Aldı otuz iki yıllık beylikten sonra ölmüş ve yerine oğlu Cemalüddin Şemsülmülk Mahmud geçmiştir.38 İbnü'l-Ezrak, Mahmud'u Amid tahtına oturtanın uzun süredir şehrin idaresini elinde tutan39 vezir Müeyyidüddin Ebu Ali b. Nisan olduğunu söyler.40 Müellif böylelikle Nisanoğlu'nun kudretine ve akabinde olacaklara işaret etmek ister gibidir. Zira yeni emir idarecilikten yoksun son derece zayıf bir kişiliğe sahiptir. Nitekim bunu iyi değerlendiren Nisanoğlu, önce beyliğin tüm işlerini üzerine almış, kısa süre sonra da Yınaloğulları adına Amid de Nisanoğulları dönemini başlatmıştır. Bu arada Mahmud b. İl Aldı da Amid'in Selâhaddin tarafından 579/1183 yılındaki zaptına kadar Yınaloğulları hükümdarı olarak şehirde ikamet etmeye devam etmiştir. Ancak devrin kaynaklarının da işaret ettiği gibi artık Amid'deki Yınaloğulları iktidarı resmiyette kalmış beyliğin bütün idaresi fiilen vezirleri Nisanoğullarının eline geçmiştir.41 Dolayısıyla Mahmud b. İl Aldı'nın Amid'deki varlığı görüntüden ibarettir. Hatta bu durum kimi zaman Artukluların Amid'i kuşatmalarına da gerekçe olacaktır.

Öte yandan Mardin ve Meyyâfârikîn hakimi Timurtaş'ın Mahmud b. İl Aldı'nın dayısı olması hasabiyle Nisanoğulları tarafından ortadan kaldıramayacağını hatta iktidarlarının devamı için bizzat onun varlığına ihtiyaçlarının olduğunu da belirtelim. Nitekim Nisanoğlu Müeyyidüddin, önce Davud'un (539/1144) ardından da Zengi'nin (541/1146) ölümleriyle Timurtaş'ın Diyâr-ı Bekr'in tek hakimi durumuna gelmesi üzerine hemen harekete geçerek Mahmud adına Timurtaş'a itaatlerini bildirdiği gibi 543/1148 yılındaki Siirt kuşatmasında da bizzat Artuklu emirinin yanında yer almıştır.42 Yine aynı yıl Timurtaş'ın kızı Safiye Hatun'u Amid hakimi Mahmud'a istetmiş ve 50.000 dinarlık mihr karşılığı Meyyâfârikîn'deki nikah akdinin imzalanmasıyla da evlilik gerçekleşmiştir.43 Ancak Safiye Hatun'un bir yıl sonra ölümü ve Nisanoğlu'nun da mihri ödemekten vazgeçmesi 546/1151 yılında Timurtaş'ın Amid önlerine gelerek şehri kuşatmasına sebep olmuştur. Daha çok şehrin dışarıyla irtibatını kesme şeklinde gerçekleşen bu kuşatma karşısında zor durumda kalan Nisanoğlu, çeşitli yazışmalardan sonra nihayet o senenin gelirini vermek suretiyle Timurtaş'ı Mardin'e dönmeye ikna edebilmiştir. Fakat hemen akabinde Nisanoğlu'nun olanlardan sorumlu tuttuğu Timurtaş'ın veziri Zeyneddin'i Mardin'de bir suikast sonucu öldürtmesi üzerine Artuklu ordusu aynı yıl içerisinde ikinci kez Amid'i kuşatmıştır. Bu kuşatma da uzun sürmemiş Ahlatşahların veziri Bahaaddin b. Mesud'un bizzat araya girmesiyle; vezir Müeyyidüddin ile Emir Mahmud aile fertleri yanlarında olduğu halde şehirden çıkarak Timurtaş'a itaatlerini ve hizmetinde olduklarını bildirmeleri suretiyle sulh yapılmıştır.44 Böylece bu tarihten itibaren Yınaloğulları Artukluların Mardin koluna bağlı bir beylik haline getirilmiştir.45

Bütün bunlardan sonra Müeyyidüddin Ebu Ali b. Nisan 551/1156 yılının Şaban/Eylül ayında ölmüş ve yerine vezir olarak oğullarından Cemalüddevle Kemalüddin Ebu'l-Kasım Ali geçmiştir.46 Ayrıca diğer oğlu İzzüddevle Ebu Nasr da Amid'e bağlı kalelerin en büyüklerinden olan Eğil'e hakim olmuş, 565/1169-1170 yılında ölümü üzerine de, yerine oğlu Esadüddin Ebu Ömer geçmiştir.47 Muhtemelen burası 579/1183 yılında başlayan Artuklu hakimiyetine kadar da onun elinde kalmıştır.

Babasının ölümünden sonra Amid yönetiminin başına geçen Cemalüddevle Ebu'l-Kasım Ali, bir süre sonra Diyâr-ı Bekr bölgesindeki diğer Türkmen beylikleriyle iyi ilişkiler kurmak ya da bunlar nazarında meşruiyet kazanmak için olsa gerek, Muharrem 557/Aralık 1161'de Erzen ve Bitlis hakimi Dilmaçoğlu Fahruddevle Devletşah'ın kız kardeşine talip olmuştur. Olumlu cevap verilmesi üzerine de nikah kıymak ve gelini getirmek için Amid'in hanefi ve şafi kadıları olan Nasuhiddin ile Alemüddin Ebul Hasan b. Beğali'yi ve ulemanın büyüklerinden Ebu Tahir b. Cürcani'yi Erzen'e göndermiş, heyet de nikahı kıydıktan sonra Devletşah'ın hacibi Ahmed b. Zaim ve gelin ile birlikte Amid'e dönmüştür.48

Ertesi yıl (558/1163) Amid Beyliği yeni ve çok daha büyük bir tehlikeyle karşı karşıya kalmıştır. Çünkü babası Davud'un ölümünden sonra Hısn-ı Keyfâ ve Harput Artuklu Beyliği'nin başına geçen Fahreddin Kara Arslan, Mardin'in yeni emiri Necmeddin Alpi'nin de desteğini alarak, her tür kuşatma aletine sahip büyük bir orduyla Amid'i muhasara altına almıştır.49 Her ne kadar kuşatma için adı geçen Artuklu emirleri tarafından Amid beyi Mahmud'un veziri Nisanoğullarının tahakkümünden kurtarılması şeklinde bir gerekçe ileri sürülmekteyse50 de gerçekte bunu, Fahreddin Kara Arslan'ın uzun süredir tasarladığı bir planın uygulanması olarak görmek daha doğrudur.51 Zira Amid Kara Arslan'ın bir ucu Hısn-ı Keyfâ'da diğer ucu Harput'ta olan topraklarının tam ortasında bu bütünlüğü bozan, askeri ve stratejik konumuyla da daima tehdit unsuru olabilecek bir şehirdi ve ayrıca bu şehrin her tür entrikaya açık bir gücün elinde bulunmaması da gerekiyordu. Esasında Cahen'in de belirttiği gibi Amid, yörenin en büyük şehri olması ve birçok yolun kesiştiği kavşakta bulunması sebebiyle öteden beri Artukluların iştahlarını kabartmış, pek çok kez kuşatılmasına rağmen her defasında muhkem surları ve şekli bağlılıkları (metbu tanınma karşılığında) sayesinde kendisini kurtarabilmiştir.52

558/1163 baharında başlayan ve dört aydan fazla süren Amid muhasarası hakkında en ayrıntılı bilgiyi Süryani Mihail vermektedir. Buna göre Fahreddin Kara Arslan bu süre zarfında bir taraftan şehrin etrafına yerleştirdiği mancınıklarla surları döverken diğer taraftan da demirle kaplanmış hareketli kuleler yaptırarak -ki İbnü'l-Ezrak bunların Mağripli bir usta tarafından inşa edildiğini belirtir53- bunlar vasıtasıyla burçlara saldırılar düzenletmektedir. Buna mukabil Amid'i savunmakta olan Cemalüddevle de boş durmayıp içeride kurdurduğu daha büyük mancınıklar ve ok atan aletlerle şehri müdafaa etmektedir. Hatta Cemalüddevle bazı geceler gizlice dışarıya çıkardığı adamları vasıtasıyla muhasara aletlerini bile yaktırmaktadır.54 Ayrıca komşu emirliklere mektuplar yazılarak yardım talebinde de bulunulmuştur. Öte yandan bütün bunlara rağmen muhasara öylesine etkili bir şekilde yürütülmektedir ki Cemalüddevle ilerde açlık tehlikesiyle karşılaşmamak için Hıristiyan ve Yahudileri şehirden çıkartmak zorunda kalmıştır.55 Ancak muhasaranın şiddetinin gittikçe arttığı ve sonun yaklaştığı bir sırada Amid'in beklediği cevap Danişmendli Yağı Basan'dan gelir. Amid Beyliği'nin çeşitli hediyeler ile kendisini metbû tanıyacaklarına dair vaatleri dolayısıyla yardım taleplerini kabul eden Yağı Basan, hemen harekete geçerek damadı Kara Arslan'a ait olan Harput ve Çemişkezek civarını yağma ve tahribe girişmiştir. Bu beklenmedik gelişme üzerine ise kuzeydeki topraklarının tehlikede olduğunu gören Kara Arslan dört aydır sürdürmekte olduğu Amid muhasarasını kaldırarak memleketine dönmek zorunda kalmıştır (Şevval 558/Eylül 1163).56

Böylece Amid Beyliği şimdiye kadar karşılaştığı en ciddi muhasaradan da bir kez daha kurtulmayı başarmıştır. Buna mukabil Kara Arslan'ın Amid üzerindeki ısrarı da devam etmiş ve Hısn-ı Keyfâ hakimi bir yıl sonra (559/1164) şehri tekrar kuşatmıştır. Ancak yine bir netice elde edemeyip sulh yaparak ayrılmaya mecbur kalmıştır.57

Öte yandan bu son kuşatmadan birkaç ay sonra iki Artuklu hanedanı arasında gerçekleştirilen bir düğün Amid Beyliği ve özellikle de Nisanoğullarının biraz nefes almalarını sağlamıştır. Zira Muharrem 560/Kasım 1164'de Kara Arslan'ın kızı ile Necmeddin Alpi'nin oğlu arasında Meyyâfârikîn'de yapılan ve pek çok komşu melik ve emirlerin de iştirak ettiği bu düğün Nisanoğullarının Artukoğullarına itaatlerini sunmaları için iyi bir fırsat olmuştur. Nitekim bunu iyi değerlendiren Nisanoğullarından iki kardeş (Amid veziri Cemalüddevle ve Eğil hakimi İzzüddevle) yanlarında kıymetli pek çok hediyeyle birlikte Meyyâfârikîn'deki düğünde hazır bulunmuşlar, Necmeddin Alpi'de bunlara hilat giydirmek suretiyle Amid'in Meyyâfârikîn ve Mardin Artuklu emirliğine bağlı olduğunu tasdik etmiştir.58 Diğer taraftan bununla yetinmek istemediği anlaşılan Cemalüddevle aynı yılın Cemazüyülevvel/Mart ayında Amid kadısı Nasuhiddin'i Hısn-ı Keyfâ'ya gönderip Fahreddin Kara Arslan'a da itaatini bildirdiği gibi ayrıca aralarında bir de sulh antlaşması yapılmıştır.59

Fakat yapılan antlaşmaya rağmen Amid'den vazgeçmek istemediği anlaşılan Kara Arslan 561/1166 yılında son bir kez daha şehri almaya teşebbüs etmiştir. Bu teşebbüsün bizzat görgü şahidi olan ve önceki kuşatmalarda da Kara Arslan'ın hizmetinde bulunan Üsame b. Munkız'ın anlattıklarına göre Amid'de Cemaülüddevle'nin hizmetinde bulunan bir Kürt emiri Kara Arslan'a haber göndererek şehrin önlerine geldiği takdirde surlardan sarkıtacağı iplerle kendisine yardımcı olacağını bildirmiş, bunun üzerine Hısn-ı Keyfâ hükümdarı da komutanlarından Yaruk'un emrindeki bir birliği Amid'e yollamıştır. Ancak Yaruk'un ordu içerisinde sevilmeyen bir kişi olması ve bazı anlaşmazlıklar yardım vaadinde bulunan Kürt emirin bütün gayretlerine rağmen başarısızlıkla sonuçlanmış ve gönderilen birlik hiçbir şey elde edemeden geri dönmüştür. Bu arada ihaneti fark eden Nisanoğlu Cemalüddevle duruma müdahale ettiği gibi Kara Arslan ile işbirliği içerisinde olanları da yakalatarak öldürtmüştür.60

565/1169-1170 yılında Nisanoğullarından Eğil kalesi hakimi İzzüddevle Ebu Nasr ölmüş ve yerine oğlu Esadüddin Ebu Ömer geçmiştir.61 Esadüddin'in bir süre sonra Amid veziri olan amcası Cemalüddevle ile mücadeleye giriştiği görülmektedir. Süryani Mihail, toprak meselesi yüzünden çıktığı anlaşılan bu mücadelede köylerin zarar gördüğünü ve çiftçilerinde esir edilerek satıldığını bildirir.62

Bu şekilde yıllar geçmiş ve muhtemelen 575/1179 yılına gelindiğinde Nisanoğlu Cemalüddevle Ebu'l Kasım Ali ölmüş ve yerine oğlu Bahaüddin Mesud, Amid veziri ve beyliğin fiili hakimi olmuştur.63 Ancak bu dönem Amid Beyliği'nin dolayısıyla da Nisanoğulları iktidarının da sonu anlamına gelecektir. Zira Kara Arslan'ın 562/1167 yılında ölümünden sonra yerine geçen oğlu Nureddin Muhammed, babasının bütün çabalarına rağmen bir türlü düşüremediği Amid'i ele geçirerek ülkesinin kuzeyindeki topraklarıyla irtibatı temin etmek ve dolayısıyla bu konuda heran bir tehdit unsuru olabilecek Amid Beyliği'ni ortadan kaldırmak istemektedir. Fakat bunu tek başına gerçekleştiremeyeceğinin de farkında olan Nureddin Muhammed'in aradığı fırsat ancak 578/1182 yılında Eyyubi hükümdarı Selâhaddin'in el-Cezire siyasetine müdahil olmasıyla doğmuştur.64 Çünkü bu tarihte bölgeye yönelen Selâhaddin, el-Cezire beylerine; kendisine itaat etmeleri ve küffarla yapılan cihad esnasında da yardım göndermelerini, bunun karşılığında da ülkelerinin korunacağını bildiren ulaklar göndermişti. İşte Nureddin Muhammed de bu fırsatı iyi değerlendirerek vakit kaybetmeksizin Selâhaddin'e itaati ve tabiiyetini kabul ettiğini, kuvvetleriyle yardıma geleceğini bildirmiş, mukabilinde de kendisine düşman olan Amid sahibine karşı Sultan'ın yardımını istemiştir.65

Hısn-ı Keyfâ Artuklu emirinin şartlarını kabul eden Eyyubi sultanı66 öncelikle el-Cezire'deki konumunu sağlamlaştırmak maksadıyla Diyâr-ı Mudar ve Diyâr-ı Rebia bölgelerindeki bazı şehirleri ele geçirmiş ve akabinde de Nureddin Muhammed'e verdiği sözü yerine getirmek maksadıyla Amid'e gitmeye karar vermiştir. Bu arada Selâhaddin, Amid üzerine yapacağı seferi meşrulaştırmak için şehrin fethi hususunda halifeden izin istemiş gelen müsaade üzerine de harekete geçip 17 Zilhicce 578/12 Nisan 1183 tarihinde şehrin önlerine gelerek yanında Nureddin Muhammed olduğu halde muhasaraya başlamıştır.67 Daha önce de belirtildiği gibi bu esnada Amid, Nisanoğullarından vezir Bahaüddin Mesud'un yönetimi altında olup şehrin asıl hakimi olan Mahmud b. İl Aldı ise ilerlemiş yaşının da etkisiyle olup bitenden habersiz bir şekilde idareden uzakta tutulmaktadır.68

Babası Cemalüddevle'nin meziyetlerinin hiçbirine sahip olmadığı anlaşılan Bahaüddin Mesud vezareti süresince sergilediği kötü yönetimi muhasara esnasında da devam ettirmiştir. Nitekim muhasara ve sonrasındaki gelişmelerin bizzat görgü şahidi olan ve dolayısıyla da bu konudaki en geniş malumatı sunan katip İmâdeddin İsfahânî'nin belirttiğine göre zaten Amid halkı onun idaresinden bıkmış ve zulmünden şikayet etmektedir.69 İbnü'l-Esir de Bahaüddin'in muhasara esnasında kötü bir idare ortaya koyduğunu, halka hiç zahire vermediği gibi onlara ne bir dirhem ne de bir azık dahi dağıtmadığını, hatta şehir halkına "kendiniz için savaşın" dediğini ve bunun üzerine adamlarından birinin de "düşman kafir değil ki onlar kendilerini müdafaa için savaşsınlar" karşılığını verdiğini buna rağmen onun hiçbir şey yapmadığını zikretmektedir.70 Ayrıca yine kaynakların belirttiğine göre şehirde uzun zamandır Nisanoğullarının uyguladıkları tahakküme karşı bir hoşnutsuzluk vardı ve bu hoşnutsuzluk muhasarayla birlikte halkın bu yönetime artık tahammülünün kalmadığını da ortaya çıkarmıştı. Zira halk hatta askerler bile şehrin savunulmasında ciddi zaaflar göstermekteydiler.71 Bu arada Nisanoğlu yönetimine karşı şehrin içinde oluşan bu tepkiden haberdar olan Selâhaddin de bir taraftan mancınıklarla surları dövmeye devam ederken diğer taraftan da Amidlilere hitaben "itaat ettikleri takdirde kendilerine iyi davranılacağını ve ihsanda bulunulacağını, eğer savaşa devam ederlerse haklarından gelinileceğini ifade eden" propaganda kağıtları yazdırarak oklarla şehrin içerisine attırıyordu.72 Bu durum şehrin savunulmasında ki zaafı iyice artırdığı gibi Bahaüddin üzerinde de yoğun bir baskı unsuru oluşturmuştu.

Zira bu vaziyet karşısında şehri savunan askerler ile halk Bahaüddin'i bazı isteklerle sıkıştırmaya başlamıştı. Bu arada muhtelif yerlerde lağımlar açılmış ve surlar birkaç yerden delinmişti. Nihayet durumun kendisi için tehlikeli boyutlara geldiğini gören Bahaüddin Mesud, Selâhaddin'in veziri Kadı Fazıl'a başvurarak "canlarına ve mallarına dokunulmamak üzere amân" dilemiştir. Nisanoğlunun amân dileğini kabul eden Selâhaddin ayrıca isterlerse şehirde kalabileceklerini de bildirmiş, ancak Bahaüddin Mesud, kalmak istemediklerini, fakat kıymetli eşyalarını şehrin dışına nakledecek kadar mühlete ihtiyaçlarının bulunduğunu iletmiştir. Bunun üzerine kendilerine üç gün süre tanındığı gibi eşyalarını taşımaları için yardımda da bulunulmuştur. Bahaüddin Mesud bu süre zarfından toplayabildiği kadar kıymetli eşyayı şehrin dışarısına kurduğu çadırlara taşımışsa da yine de servetinin büyük bir kısmı Amid'de kalmıştır ki bunların miktarının bir milyon dinarı aştığı belirtilir. Hatta rivayete göre bu mallar yedi sene müddetle satılmış, şehrin mütevellisi bu suretle iyice zengin olmuştur.73 Kararlaştırılan sürenin bitimi üzerine 579 Muharremi'nin (Nisan-Mayıs 1183) ilk haftasında Amid'i teslim alan Selâhaddin, geride kalan servete dokunmaksızın verdiği söz gereğince şehri bağlı amillikleriyle birlikte olduğu gibi Hısn-ı Keyfâ Artuklu emiri Nureddin Muhammed'e vermiştir.74 Böylece Amid'de bir asra yaklaşan Yınaloğulları Beyliği de tarihe karışmış olur.

Ailenin bundan sonraki akibeti hakkında kaynaklarda birbirinden farklı rivayetler bulunmaktadır. Mesela bunlardan birine göre Selâhaddin şehri teslim alınca Yınaloğullarının son hükümdarı Mahmud b. İl Aldı'yı huzura getirtmiş, çok ihtiyar olduğunu görünce de hürmet ederek Amid'in yeni hakimi Nureddin Muhammed'den ona daima iyilikte bulunmasını, kendisi ve ailesi için maaş tahsis etmesini istemiştir. Bunun üzerine Mahmud b. İl Aldı da ailesiyle birlikte ölünceye kadar Amid'de Nureddin Muhammed'in himayesinde yaşamıştır.75 Bir diğer rivayete göre ise Amid'in tesliminden sonra Mahmud b. İl Aldı, veziri Bahaüddin Mesud ile birlikte Anadolu'ya Rum ülkesi sultanın (Selçuklu) yanına gitmiş ve 581/1185-1186 yılında burada ölmüştür. Ayrıca Nisanoğlu Mesud'da aynı tarihte İsmaililer tarafından öldürülmüştür.76 Sıbt'ın naklettiği bir başka rivayete göre de her ikisi de Musul'a gitmiştir.77 Bu üç rivayetten hangisinin tam olarak gerçeği yansıttığını bilemiyoruz. Ancak Kayseri'deki Has Beg Dadı kümbetinde bulunan kitabeye bakılırsa en azından Nisanoğlu Bahaüddin Mesud'un Amid'in teslimi akabinde Anadolu'ya gittiği ve bir yıl sonra da Aksary'da iken öldürüldüğü anlaşılmaktadır. Zira adı geçen kümbetin kitabesinde bu meşhed de zulüm yolu ile Aksaray'da 580/1184-1185 yılında öldürülerek şehit edilen Mesud b. Gülzar b. Ali b. Nisan'ın yatmakta olduğu yazılıdır.78

Yınaloğulları, Güneydoğu Anadolu bölgesinde kurulan Türkmen beyliklerinin ilklerinden olmasına karşın bölgedeki varlığı en erken sona eren beyliklerdende biri olmuştur. Bunda son bey Mahmud'un ehliyetsiz kişiliği ile buna bağlı olarak onun adına beyliği idare eden Nisanoğullarının kötü yönetimi de etkilidir hiç kuşkusuz. Ancak yine de, Amid Beyliği'nin varlığını daha fazla sürdürememsinin en önemli sebebinin, bölgede meskun Türkmenler arasında tartışmasız otoritesiyle Artukoğullarının önlenemez yükselişinin olduğu da bir gerçektir. Çünkü Amid, yukarıda da temas ettiğimiz gibi stratejik konumu ve kavşak niteliği sebebiyle başından beri Artukluların başlıca hedefleri arasında yer almıştır. Yınaloğullarının bir asırlık Amid hakimiyeti şehrin her tür kuşatmaya dayanabilecek muazzam surlarıyla izah edilebilinir. Nitekim son kuşatma da halkın yönetime karşı (Nisanoğullarına) olan hoşnutsuzluğunun had safhaya ulaşmasıyla başarıya ulaşabilmiştir ancak.

Yınaloğulları dönemi boyunca Amid'in iktisadi ve kültürel açıdan nasıl bir gelişim tirendi takip ettiğini tam olarak bilemiyoruz. Ancak 534/1140 yılında Amid'e uğrayan ve burada alim, mütefekkir ve ediplerden pek çok kişi gördüğünü söyleyen bir müellifin akabinde tam tersi kara bir tablo çizmek suretiyle, şehrin bu tarihte son demlerini yaşadığını, çünkü vezir Nisanoğlu'nun şiddetli zulmü, baskısı, halka fena muamelesi ve ağır vergiler koyması yüzünden, şehir halkının evlerini ve her şeylerini bırakarak gitmelerine ve mülklerinin harap olmasına sebebiyet verdiğini ve bunun da şehrin Artuklu Emiri Nureddin Mahmud'un idaresine geçtiği tarih olan 579/1183 yılına kadar sürdüğüne dair kaydına79 şüpheyle bakılması gerektiğini söyleyebiliriz. Çünkü Cl. Cahen'in de isabetle tespit ettiği gibi, çizilen bu kasvetli manzara, şehrin Artuklulara geçişi esnasındaki bilgilerle tam bir zıtlık içerisindedir.80 Zira Amid'in bu tarihdeki görünümü gerçek bir zenginlik tablosu sergilemekte olup şehri teslim alan Eyyubi ordusunun gözlerini kamaştırmıştır. Bunu Selâhaddin'in ordusunda bulunan müellif İmâdeddin İsfahânî'nin kayıtlarında görmek mümkündür.

Kısaca belirtmemiz gerekirse bu ve diğer kayıtlarda; Selahaddin'in izniyle Nisanoğullarının şehirden üç gün boyunca yükler dolusu kıymetli eşya ve erzak taşımasına rağmen hâlâ, kalan malların bir milyon dinarı aştığı,81 depoların pamuk, çeşit çeşit eşya ve erzaklarla dolu olduğu, bunların arasında Amid mamulü halı, kilim ve çadırların önemli bir yer tutuğu, burclarından birinde 80.000 mum bulunduğu, nihayet bütün bunların satışının yedi sene sürdüğü anlatılmaktadır.82 Hatta bunlardan başka şehrin 140.00083 cilt eser ihtiva eden bir kütüphanesinin olduğu ve Selahaddin'in bu kitapları müverrih ve münşisi el-Kazi el-Fazıl'a hibe ettiği, onunda bunlar arasından 70 yük seçip kendi kütüphanesine naklettiği bile söylenmiştir.84

Öte yandan Amid'de bir asra yakın hakimiyet süren Yınaloğulları kendileriyle birlikte anılan bu şehrin iktisadi ve kültürel hayatı yanı sıra imarına da katkıda bulunmuşlardır. Bu çerçevede mesela daha önce de temas ettiğimiz gibi 510/1116 yılında büyük bir yangın geçiren Ulu Cami İl Aldı'nın emriyle kapsamlı bir onarım geçirmiştir.85 Buna surlarda yapılan çeşitli onarımları ve yeni burçların inşasını da ekleyebiliriz.86 Ayrıca içkalede bulunan Kale Camii ile Mardin kapı yanındaki Hz. Ömer Camii de yine bu döneme ait eserler arasındadır. Amid'de Yınaloğullarına ait yedi kitabe görülmüş olup bunlardan üçü İl Aldı'ya, geriye kalan dördü de oğlu Mahmud'a aittir.87 Bu arada Amid'de Yınaloğulları dönemine ait medrese, hamam, darüzziyafe gibi içtimai eserler görülmediği gibi türbelerine dahi rastgelinmemiştir.88

1 Modern literatürde bu hanedanın adı İnaloğulları olarak geçmekteyse de Ortaçağ kaynaklarının hemen tamamında hanedanın kurucusunun adı İnal değil, Yınal şeklinde yazılmaktadır (Mesela bk. İbnü'l-Kalânasî, Zeylu Tarih-i Dımaşk, 268 vd.; İbnü'l-Ezrak, Tarihu Meyyâfârikîn ve Amid (Mervaniler Kısmı), 272 vd.; İmâdeddin İsfahânî, Berku'ş-Şâmi, 9 vd.; İbnü'l-Esir, el-Kamil fi't-tarih, X, 343vd.; İbn Şeddad, el-A'laku'l-hatıra, III/II, 417 vd.). Dolayısıyla biz de kaynaklardaki okunuşa uygun olarak söz konusu Türkmen beyliğini Yınaloğulları olarak zikredeceğiz. Buna mukabil Yınal, İnal'ın "y" yardımcı sesi almış şeklinden başka bir şey olmadığını ve iki okunuşun da doğru kabul edildiğini de belirtelim (Mesela bk. F. Sümer, "Diyarbakır Şehri Yönetimi ve Yöresinde İnaloğulları Beyliği", I-II. Milli Selçuklu Kültür ve Medeniyeti Semineri Bildirileri, Konya 1993, 112).
2 Silvan (Meyyâfârikîn) ile Siirt arasında bugünkü ismiyle Yanarsu (Garzan) ırmağının doğu yakasında yer alan bir Ortaçağ şehri. Hakkında bk. Streck, "Erzen", İA, III, 338-339.
3 Siirt'in güneydoğusunda bulunan müstahken iki mevki.
4 Bunlar başta Eğil olmak üzere bunun güneyindeki Yemaniyye ve Cebabire kaleleridir. Bk. İbnü'l-Ezrak, Avad nşr., 167; Savran nşr., 123, 148.
5 İbnü'l-Kalânasî, Zeylu Tarih-i Dımaşk, 268 vd.; İbnü'l-Ezrak, Avad nşr., 272 vd.; İmâdeddin İsfahânî, Berku'ş-Şâmi, 9 vd.; İbnü'l-Esir, el-Kamil, X, 343, 383; İbn Şeddad, el-A'lak, III/II, 417 vd.
6 Bu dönemde Diyâr-ı Bekr'in diğer önemli şehirleri ise Meyyâfârikîn (Silvan), Erzen, Hısn-ı Keyfâ, Mardin ve Duneysir/Koç-Hisar (Kızıltepe)'dir. Bölge hakkında geniş bilgi için bk. Adnan Çevik, XI ve XIII. yüzyıllar Arasında Diyâr-ı Bekr Bölgesi Tarihi (Siyasi, Sosyal ve Ekonomik), İstanbul 2002, MÜTAE, basılmamış doktora tezi.
7 İbn Şeddad, III/II, 511; ayrıca bk. Claud Cahen, "Le Diyar Bakr au temps des premiers Urtukides", JA., 1935, CCXXVI1, 227; M. H. Yınanç, "Diyarbekir", İA, III, 613; F. Sümer, a.g.m., 112; Ali Sevim, "İnaloğulları", DİA, XXII, 257; Erdoğan Merçil, Müslüman-Türk Devletleri Tarihi, Ankara 1993, 268.
8 Geniş bilgi için bk. A. Sevim, "Diyarbekir Bölgesinin Büyük Selçuklu İmparatorluğu'na Katılması", Atatürk Konferansları, V (1971 -1972), Ankara, 299-307; A. Tufantoz, Mervanoğulları (380­478/990-1085), basılmamış doktora tezi, MÜTAE, İstanbul 1994, 79-83.
9 İbnü'l-Kalânasî, 214; İbnü'l-Ezrak, Avad nşr., 236-237; İbn Şeddad, III/I, 398;. ayrıca bk. A. Sevim, Suriye ve Filistin Selçukluları Tarihi., Ankara 1989, 143
10 İbnül Ezrak, Avad nşr, 245.
11 İbnü'l-Ezrak, Avad nşr., 268; İbn Şeddad, III/II, 511; M. H. Yınanç, a.g.m., 613; A. Sevim, a.g.m., 257; F. Sümer, a.g.m., 112; aynı yaz. a.g.e., 715; Bu arada O. Turan, Doğu Aanadolu Türk Devletleri Tarihi ismli eserinin 99. sayfasında Amid'in Melikşah tarafından Türkmen İnal (Yınal) Bey'e verildiğini belirtirken aynı eserin 172. sayfasında bu seferde 1098 yılında İnal Bey Suriye Selçuklularına bağlı olarak Amid valiliğini elde etti; burada İnal oğulları beyliği ve hanedanı kuruldu demek suretiyle çelişkiye düşmektedir.
12 İbnü'l-Ezrak, Avad nşr., 269; İbn Şeddad ise Yınal'ın oğlu İbrahim'in adını verir (el-A'lak, III/II, 416).

13 Zira kaynaklarda her hangi bir isim açıklanmayıp Amid sahibi olarak Türkmen asıllı bir emir tabiri kullanılmaktadır. Bk. İbnü'l-Esir, el-Kamil, X, 316; aynı mlf. el-Bahir, 16; ayrıca bk. İbn Şeddad, III/II, 552; Bu arada Cl. Cahen'de Amid hakiminin Yınal olduğunu belirtir. Ancak araştırmacı olayın 1097 yılında gerçekleştiği kanaatindedir (a.g.m., 228-229).
14 İbn Şeddad, III/II, 552.
15 İbnü'l-Esir, el-Kamil, X, 316; ayn. mlf. el-Bahir, 30-31; İbn Şeddad, III/II, 552; daha geniş bilgi için bk. A. Sevim, "Artukoğlu Sökmen'in Siyasi Faaliyetleri", Belleten, XXVI, S. 103, 1962, 510­511.
16 İbn Şeddad, III/II, 511.
17 Zeyli Tarihi Dımaşk, 268; İbnü'l-Esir, el-Kamil, X, 383.
18 İbnü'l-Ezrak, Avad nşr., 272; Süryani Mihail, II, 51-52; ayrıca bk. Cl. Cahen, a.g.m., 231; O. Turan, Selçuklular Zamanında Türkiye, İstanbul 1993, 108; E. Merçil, a.g.e., 269.
19 İbnü'l-Esir, X, 342-343; İbnü'l-Kalânasî, 252; Süryani Mihail, II, 52-53; M. H. Yınaç, a.g.m., 613; O. Turan, a.g.e., 109; G. Öğün Bezer, "Harput'ta Bir Türkmen Beyliği Çubukoğulları", Belleten, LXI, S. 230, Nisan 1997, 87-88.
20 İbnü'l-Esir, X, 344.
21 İbnü'l-Kalânasî, 252; İbnü'l-Esir, X, 344-345; İbnü'l-Ezrak, Avad nşr. 273.
22 İbnü'l-Ezrak, Avad nşr., 283-284; O. Turan (DATDT, 90) ve ondan naklettiği anlaşılan E. Merçil (a.g.e., 269) ise bu genişlemenin 509/1115 yılında ve Cur nehrinin doğusunda Meyyâfârikîn'e bağlı 40 köyün alınması ile gerçekleştiğini belirtirler. Halbuki konunun yegane kaynağı durumundaki İbnü'l-Ezrak, bu genişlemenin Atabey Humartaş'ın Meyyâfârikîn valiliği sırada yani 1105-1109 yılları arasında vuku bulduğunu açıkça ifade etmek suretiyle herhangi bir yoruma ihtiyaç bırakmamaktadır. Ayrıca bölgede "Cur" adında bir nehir olmayıp doğrusu metinde geçtiği şekliyle yukarıda yazıldığı gibidir.
23 M. H. Yınanç, a.g.m., 613; A. Sevim, a.g.m., 257; E. Merçil, a.g.e., 269.
24 Avad nşr., 274-275; ayrıca bk. İbnü'l-Kalânasî, 263; İbnü'l-Esir, X, 377. Ancak bu iki müellif kuşatmada Diyâr-ı Bekr emirlerinin de bulunduğuna ilişkin herhangi bir bilgi vermezler.
25 Zeyl Tarihu Dımaşk, 268; ayrıca bk. İbnü'l-Esir, X, 383; F. Sümer, Türk Devletleri Tarihinde Şahıs Adları, II, İstanbul 1999, 715.
26 Zeyl Tarihu Dımaşk, 268
28 Urfalı Mateos, 257; Öte yandan İbnü'l-Ezrak (ve ona dayanan M. H. Yınanç, a.g.m., İA, 614) bu tarihi 513/1119 yılı olarak vermekteyse (Savran nşr., 6) de Ulu Cami'deki Yınaloğulları'na ait ilk inşa ve onarım kitabesi 511/1117-1118 yılını göstermektedir. Bk. A. Gabriel, a.g.e., 184-194; Ş. Beysanoğlu, I, 273-274.
29 Amid'de Yınaloğulları dönemine ilişkin yapı kitabelerinin en eskileri İl Aldı zamanına ait olup bunlar; biri sur üzerinde, ikisi Ulu Cami avlusunda ve biri de minaresinde olmak üzere dört tanedir. Bk. A. Gabriel, Voyages archeologigues dans la Turqui Orientale, Paris 1940, 184-194; M. H. Yınanç, a.g.m., 614.
30 el-Kamil, X, 494.
31 Azimî, 52; ayrıca krş. I. Demirkent, Urfa Haçlı Kontluğu Tarihi (1118-1146), Ankara 1987.

32 Süryani Mihail, II, 89; ayrıca bk. Ebu'l-Farac, II, 361.
33 İbnü'l-Ezrak, Savran nşr., 63, 108; ayrıca krş. F. Sümer, a.g.e., II, 716.
34 İbnü'l-Esir, el-Kamil, X, 524; ayn. mlf., el-Bahir, 38; İbn Vasıl, I, 54.
35 F. Sümer., a.g.e., II, 716.
36 İbnül Kalansi, 385; Azimî, 58; İbnü'l-Esir, el-Kamil, XI, 23-24; ayn. mlf. el-Bahir, 48; İbnü'l-Ezrak, Savran nşr., 49; İbnü'l-Adim, Zübde, II, 253-254; İbn Vasıl, Müferricü'l-kürûb, I, 54; farklı bir anlatım için bk. Süryani Mihail, 117; ayrıca krş. Cl. Cahen, a.g.m., 244-245 (Bu arada Cahen, surlara güçlerinin yetmeyeceğini anlayan kuşatmacıların bir miktar tazminat ve İl Aldı'nın Timurtaş'ın egemenliğini kabul etmesiyle yetindiklerini söylemektedir ki yukarıda gösterilen kaynaklarda böyle bir bilgi bulunmamaktadır); M. H. Yınanç, a.g.m., 614; C. Alptekin, The Reıng of Zengı, Erzurum 1978,
80.
37 İbnü'l-Esir, el-Kamil, XI, 86; ayn. mlf. el-Bahir, 64; İbn Vasıl, I, 90.
38 İbnü'l-Kalânasî, 431; Azimi, 65; İbnü'l-Ezrak, Savran nşr., 63; İbn Şeddad, III/II, 512; M. H. Yınanç, a.g.m., 614.; F. Sümer, a.g.e., I, 716.
39 Mesela 534/1139-1140 yılında Amid'e uğradığını bildiren meçhul bir müellifin anlattıklarına bakılırsa bu sırada yönetim Nisanoğullarının elinde olup halk da bu yönetimden oldukça bizar durumdadır (Suretu'l-Arz, 223); ayrıca bk. Cl. Cahen, a.g.m., 244.
40 Savran nşr., 63
41 Suretu'l-Arz, 223; İbnü'l-Ezrak, Savran nşr., 97-98, 119, 122; İmâdeddin İsfahâni, 60 (trc. 294); İbnü'l-Esir, XI, 184, 391-392; ayrıca bk. M. H. Yınanç, a.g.m., 614; A. Sevim, a.g.m., 257; F. Sümer, a.g.m., 113-114; aynı yaz. a.g.e., II, 716; Ş. Beysanoğlu, a.g.e., I, 262; E. Merçil, a.g.e., 270.
42 İbnü'l-Ezrak, Savran nşr., 79.
43 İbnü'l-Ezrak, Savran nşr., 84-85.
44 İbnü'l-Ezrak, Savran nşr., 97-98; İbn Şeddad, III/II, 512.
45 M. H. Yınanç, a.g.m., 614; A. Sevim, a.g.m., 257.
46 İbnü'l-Ezrak, Savran nşr., 123; İbnü'l-Esir, XI, 184; İbn Şeddad, III/II, 512; ayrıc krş. M. H. Yınanç, a.g.m., 614; A. Sevim, a.g.m., 257.
47 İbnü'l-Ezrak, Savran nşr., 123, 159; Süryani Mihail, 211.
48 İbnü'l-Ezrak, Savran nşr., 135; ayrıca krş. M. H. Yınanç, a.g.m., 614-615.
49 İbnü'l-Ezrak, Savran nşr., 137; Süryani Mihail, II, 193; Ebu'l-Farac, II, 400.
50 M. H. Yınaç, a.g.m., 615; O. Turan, DATDT, 162; A. Sevim, a.g.m., 257; F. Sümer, a.g.m., 114.
51 Nitekim İmâdeddin İsfahânî, "Kara Arslan, arazisi daima Amid'in tehdidi altında bulunduğu için, bu şehri almak hasretiyle ömrünü tüketmişti. " demektedir (Berku'ş-Şâmi, 59 (trc. 293) benzer ifadeler için bk. 93-94 (trc. 306-307)).
52 Cl. Cahen, a.g.m., 257; ayrıca bk. R. Ataoğlu, agt., 87.
53 İbnü'l-Ezrak, Savran nşr., 137.
54 Süryani Mihail, II, 194.
55 İbnü'l-Ezrak, Savran nşr., 137; ayrıca krş. Cl. Cahen, a.g.m., 257; R. Ataoğlu, agt., 87-88; E. Merçil söz konusu gayrimüslimlerin ihanet ederler korkusuyla şehirden çıkarıldıkları kanaatindedir (a.g.e., 271).
56 Süryani Mihail, II, 194; İbnü'l-Ezrak, Savran nşr., 142; Ebu'l-Farac, II, 400; Cl. Cahen. a.g.m., 257-258; M. H. Yınanç, a.g.m., 615; O. Turan, a.g.e., 162-163; Ataoğlu, agt., 88; A. Sevim, a.g.m., 257; F. Sümer, a.g.m., 114; E. Merçil, a.g.e., 271.
57 M. H. Yınanç, a.g.m., 615; A. Sevim, a.g.m., 257.
58 İbnü'l-Ezrak, Savran nşr., 152-153.

59 İbnü'l-Ezrak, Savran nşr., 154; M. H. Yınanç, a.g.m., 615; E. Merçil, a.g.e., 272.
60 Kitabu'l-İtibar, 83-84; ayrıca krş. Süryani Mihail, 203; Ebu'l-Farac, II, 417; R. Ataoğlu, agt., 92.
61 İbnü'l-Ezrak, Savran nşr., 123, 170; Süryani Mihail, 211.
62 Süryani Mihail, 211.
63 M. H. Yınanç, a.g.m., 615; E. Merçil, a.g.e., 272; Zambaur ise bu tarihi 573/1177-1178 yılı olarak vermektedir (a.g.e., 139).
64 Bu süreç hakkında bk. R. Şeşen, Selahaddin Devrinde Eyyubiler Devleti, İstanbul 1983, 46-50.
65 İmaddedin İsfahânî, 9 (trc. 275); İbnü'l-Esir, XI, 383-384; Süryani Mihail, 262; ayrıca bk. R. Ataoğlu, agt., 104.
66 İmâdeddin İsfahânî bu konuda Nureddin'in veziri el-Kivam Ahmed b. Summaka'nın önemli rolü olduğunu belirterek sefaretinin ilk günlerinde Selahaddin'in ona, efendisinin en büyük arzusunun ne olduğunu sorduğunda el-Kivam'da cevaben "Nureddin'in babası Fahreddin Kara Arslan, Amid hasretiyle ömrünü tüketti. Eğer orasını ona fethedersen, ebediyete kadar senin kölen olur" dediğini ve böylelikle de Sultan'a Nureddin'i kazanmanın yolunu öğrettiğini zikretmektedir (Berku'ş-Şâmi, 93 (trc. 306)).
67 İmâdeddin İsfahânî, 65-66 (trc. 297-298); İbnü'l-Esir, el-Kamil, XI, 391; İbn Şeddad, III/II, 514; Ebu Şâme, II, 96 (müellif bunu 579 yılı içerisinde anlatmaktadır).
68 İbnü'l-Esir, XI, 391; İmâdeddin İsfahânî, 60.
69 Berku'ş-Şâmi, 75 (trc. 300).
70 el-Kamil, XI, 391.
71 İbnü'l-Esir, XI, 391; İbn Vasıl, II, 135; Ebu Şâme, II, 100.
72 İbnü'l-Esir, XI, 391-392; İmâdeddin İsfahânî, 75 (trc. 300); İbn Şeddad, III/II, 515; Ebu Şâme, II, 100.
73 İmâdeddin İsfahânî, 78-80 (trc. 301-302).
74 İmâdeddin İsfahânî, 78-92 (trc. 301-306); İbnü'l-Esir, XI, 392; Süryani Mihail, 262; Ebu'l-Farac, II, 431; İbn Şeddad, III/II, 515-517; İbn Vasıl, II, 134-136; Ebu'l-Fida, II, 148-149; Cl. Cahen, a.g.m., 265; M. H. Yınanç, a.g.m., 615-616; İ. Artuk, "Amid'in Eyyublu Selahaddin Tarafından Fethi ve Son Nisanoğlu'nun Akıbeti", Şevket Beysanoğluna 70. Yaş Armağanı, Ankara 1991, 386-387; O. Turan, a.g.e., 171; R. Ataoğlu, agt., 108-109; A. Sevim, a.g.m., 257-258; E. Merçil, a.g.e., 272; F. Sümer, a.g.e., II, 717. 75 İbn Vasıl, II, 136; ayrıca krş. O. Turan, a.g.e., 171; E. Merçil, a.g.e., 272.; F. Sümer, a.g.e., II, 717. Bu arada F. Sümer kaynak olarak İmâdeddin İsfahânî'yi göstermekteyse de söz konusu rivayetin sadece İbn Vasıl tarafından zikredildiğini belirtelim.

76 İbn Nazif el-Hamavi, 91-92; Ebu Şâme, II, 39.
77 Miratu'z-Zaman, XIV, 141b, nakleden R. Şeşen, el-Barku'ş-Şâmi neşri, Metnin Notları, 226 n. 198).
78 O. F. Sağlam, "Şimdiye Kadar Yayınlanmış Bazı Kitabelerle Meskukatın Milli Tarihe Hizmetleri", IV. Türk Tarihi Kongresi, Ankara 1952, 159; ayrıca bk. İ. Artuk, a.g.m., 389-390.; F. Sümer, a.g.e., II, 717;.
79 İbn Havkal, Suretu'l-Arz, 223.
80 Cl. Cahen, a.g.m., 271.
81 İbnü'l-Esir, XI, 392; İbn Şeddâd, III/II, 516.
82 Berku'ş-Şâmî, 78-80 (trc. 301-302); Ebu'l-Farac, 100 bin mumdan bahseder (II, 431).
83 Kaynağın orjinalinde 1.040.000 rakamı geçmekteyse de bunun pek makul bir miktar olmadığı ortadadır. Bu sebeple biz de Cahen (a.g.m., 271) ve Köprülü ("Artukoğulları", İA, II, 623)'nün tahminlerinin doğru olduğunu kitap sayısının yukarıdaki miktar kadar olabileceğini düşünüyoruz.
84 Ebu Şâme, II, 39; ayrıca krş. F. Köprülü, a.g.m., 623; R. Şeşen, "İmad al-Din al-Kâtib al-İsfahânî'nin Eserlerindeki Anadolu Tarihiyle İlgili Bahisler", SAD, III, 1971, 302.
85 Geniş bilgi için bk. A. Gabriel, a.g.e., 184-194; Ş. Beysanoğlu, a.g.e., I, 273-274.
86 M. V. Berchem, a.g.e., 54-60, 72-73; A. Gabriel, a.g.e., 319-320, 327-329; Ş. Beysanoğlu, a.g.e., I, 266-281.
87 A. Gabriel, a.g.e., 319-320 (nr; 29, 64), 327-329 (nr: 83, 84, 85, 86, 87).
88 F. Sümer, a.g.m., 116.


Alptekin, C., The Reign of Zangi, Erzurum 1978.

Artuk, İ., "Amid'in Eyyublu Selahaddin Tarafından Fethi ve Son Nisanoğlu'nun Akıbeti", Şevket Beysanoğluna 70. Yaş Armağanı, Ankara 1991.

Ataoğlu, R., Hısn-ı Keyfâ Artuklu Devleti, Ankara 1989, A.Ü.S.B.E. basılmamış doktora tezi.

el-Azimî, Azimî Tarihi Selçuklularla İlgili Bölümler, neşr ve trc. A. Sevim, Ankara 1988. Berchem, M. V., Amida, Heidelberg 1910.

Beysanoğlu, Ş., Anıtları ve Kitabeleri ile Diyarbakır Tarihi, I, Ankara 1998.

Cahen, Cl., "Le Diyar Bakr au temps des premiers Urtukides", JA., 1935, 219-277.

, "Inalıds", EI2, II, 1197-1198.

Çevik, A., XI ve XIII. yüzyıllar Arasında Diyâr-ı Bekr Bölgesi Tarihi (Siyasi, Sosyal ve Ekonomik), İstanbul 2002, M. Ü. T. A. E., basılmamış doktora tezi.

Ebu Şâme, el-Ravzateyn fi Ahbâru'd-Devleteyn, II, nşr. A. el-Beysumi, Dımaşk 1992.

Ebu'l-Farac, Abu'l Farac Tarihi, I-II, trc. Ö. R. Doğrul, Ankara 1987.

Ebu'l-Fida, el-Muhtasar fi Ahbari'l-Beşer, II, nşr. M. Eyyub, Beyrut 1997.

Gabriel, A., Voyages Archeologigues dans la Turqui Orientale, Paris 1940.

Halil, İ., Emâretu Artukiyye fi'l-Cezire ve'ş-Şam, Beyrut 1980.

İbn Havkal, Suretu'l Arz, nşr. M. J. De Goeje, Leiden 1967.

İbn Nazîf el-Hamevî, Tarihu'l-Mansurî, nşr. P. A. Gryaznevitch, Moskova 1960.

İbn Şeddad, el-Alâku'l-Hatira fi Zikri Ümera-i Şam ve'l-Cezire, III/I-II, nşr. Y. Abare, Dımaşk 1978.

İbn Vâsıl, Müferricu'l Kurûb fi Ahbar-ı Beni Eyyûb, II, nşr. C. Şeyyal, Kahire 1957.

İbnü'l-Adîm, Züddetü'l-Haleb min Tarih-i Haleb, II, nşr. S. Dehhan, Dımaşk 1968.

İbnü'l-Esir, el-Kamil fi't-Tarih, X, XI, trc. A. Özaydın, İstanbul 1987.

, et-Tarihu'l-Bâhir fi'd-Devleti'l-Atabekiyye bi'l-Mavsıl, nşr. A. A. Tuleymat, Kahire 1963.

İbnü'l-Ezrak, Tarihu Meyyâfârikîn ve Amid, British Museum Or. 5803, 6310; eserin Mervaniler kısmının neşri: B. A. Avad, Tarihu'l-Fârikî ed-Devletil-Mervaniye, Kahire 1959 (Trk. trc. M. E. Bozarslan, Mervani Kürtleri Tarihi, İstanbul 1975); Artuklular kısmının neşri: A. Savran, The Hıstory of Mayyâfârikîn and Amid, Erzurum 1986 (Trk. trc. Meyyfarikin ve Amid Tarihi -Artuklular Kısmı-, Erzurum 1991); 1100-1150 yılları arasının neşr ve ing trc. C. Hillenbrand, A Muslim Principality in Crusader Times -The early Artuqid State-, İstanbul 1990.

İbnü'l-Kalânasî, Zeyl Tarihi Dımaşk, nşr. S. Zakar, Dımaşk 1983.

İmâdeddin İsfahânî, Berku'ş-Şâmî, V, nşr. R. Şeşen, İstanbul 1979.

Merçil, E., Müslüman-Türk Devletleri Tarihi, Ankara 1993.

Sağlam, O. F., "Şimdiye Kadar Yayınlanmış Bazı Kitabelerle Meskukatın Milli Tarihe Hizmetleri", IV. Türk Tarihi Kongresi, Ankara 1952.

Savcı, S., "Diyarbakır Kitabeleri", Karacadağ Dergisi, s. 4 ve diğerleri 1938.

Sevim, A., "İnaloğulları", DİA, XXI, , Suriye ve Filistin Selçukluları Tarihi, Ankara 1989.

Sıbt İbnü'l-Cevzi, Miratü'z-Zeman fi Vefayati'l-Fuzelâ ve'l-A'y'an, I-II, Haydarabad 1951.

Sümer, F., Türk Devletleri Tarihinde Şahıs Adları, II, İstanbul 1999.

, Selçuklular Devrinde Doğu Anadolu'da Türk Beylikleri, Ankara 1990.

, "Diyarbakır Şehri Yönetimi ve Yöresinde İnaloğulları Beyliği", II. Milli Selçuklu Kültür ve Medeniyeti Semineri Bildirileri, Konya 1993.

Süryani Mihail, Süryani Mihail Vekayinamesi, yayınlanmamış Trk. trc. H. Andreasyan (TTK, Kitaplığı), II. Şeşen, R., Selahaddin Devrinde Eyyubiler Devleti, İstanbul 1983.

, "İmad al-Din al-Katib el-İsfahâni'nin Eserlerindeki Anadolu Tarihiyle İlgili Bahisler", Selçuklu Araştırmaları Dergisi, III, 1971.

Turan, O., Selçuklular Zamanında Türkiye, İstanbul 1993.

, Doğu Anadolu Türk Devletleri Tarihi, İstanbul 1980.

Urfalı Mateos, Urfalı Mateos Vekayinamesi (952-1136) ve Papaz Grigor'un Zeyli (1136-1162), trc. H. D. Andreasyan, Ankara 1987.

Usâme b. Munkiz, Kitâbu'l-İtibâr, nşr. P. Hitti, Beyrut 1930.

Vath, G., Die Geschichte der Artugıdishchen Fürstentümer in Syrien Und der Gaziral Furatiya (496-812/1102-1409), Berlin 1987.

Yinanç, M. H., Türkiye Tarihi Selçuklular Devri I (Anadolu'nun Fethi), İstanbul 1944.

Zambaur, E., Manuel Genealogie et de Chronologie pour L'Histoire de L'Islam, Berlin 1955.

  
3300 kez okundu

Yorumlar

Henüz yorum yapılmamış. İlk yorumu yapmak için tıklayın