• Anasayfa
  • https://www.facebook.com/tarihtarihcemiyeti/
  • https://twitter.com/ttcemiyeti
TAVSİYE KİTAP
60.000'lik Tarihi Fotoğraf Arşivi
Anadolu'nun Fethi / Prof. Dr. Mükrimin Halil Yınanç

Sultan Melihşah'ın hükümdarlığının ilk yılı olan 1072 senesi, amcası ve Kirman meliki olan Kavurt bey ile mücadele ile geçmiştir. Bu mücadele sırasında Anadolu'nun şarkını işgâl etmiş olan Türkmen boy ve ulusları, başlarında bir kısım Selçuklu şehzadeleri ve bilhassa Kutulmuş'un oğulları ile büyük Türk emirlerinden Tutuk ve Artuk Bey'ler oldukları halde Kızılırmak'ı geçerek orta Anadolu'yu istilâya başlamışlardır. Romanos Diyogenis'in yerine geçen İmparator Mikhail Dukas, şark orduları kumandanlığına tayin ettiği İsak Kommenos'u muharebeye memur etti. Onun kardeşi Alexis de bu orduda beraberdi. Bizans ordusunda bulunan frank askerlerine de evvelce adı geçen Ursel kumanda etmekte ve başkumandanın maiyetinde bulunmakta idi. Bizans ordusu Kayseri civarına geldiği bir sırada Ursel, bir meseleden dolayı başkumandan ile bozuşarak maiyeti ile birlikte ayrılıp Sivas yolunu tuttu ve yolda Türkmenlerle müsademelerde bulunduktan sonra şimale doğru çekildi. Biraz sonra da Türk ordusu Kayseri civarında göründü ve Bizans ordusu ile harbe tutuşup galip geldi; başkumanda İsak esir düştü; Alexis güç hal ile yakayı kurtarıp Ankara'ya can attı. Fakat Türkler biraz sonra fidye-i necat alarak İsak'ı bıraktılar; o da Ankara'ya gelip kardeşi ile buluştu ve ikisi birlikte İstanbul yolunu tuttular; fakat İzmit civarında bir Türk akıncı müfrezesinin taarruzuna uğradılar ve bundan güç hal ile yakayı kurtararak İstanbul'a kaçabildiler. 1 1073 senesinde Türk orduları orta Anadolu şehirlerini istilâya başlamışlardır. Bu istilâyı idare eden Kutulmuş oğulları, babalarının Sultan Tuğrul Bey'e ve ondan sonra Alp Arslan'a karşı riyaset davası yüzünden muhalefet ve mücadele ettiği gibi, Sultan Melikşah'a karşı isyana hazırlandılar. Fakat Bizans müverrihlerine nazaran Bağdat halifesinin tavassutu ile arada vukua gelmesi muhakkak olan muharebe bir bir anlaşma ile bitmiş ve Kutulmuş oğulları Anadolu'nun fethine memur olmuşlar ve fethedecekleri memleketlerin hükümdarlık menşurunu sultandan almışlardır.2 Bizans müverrihlerinin sayısını beşe çıkardıkları bu kardeşlerden döndünün ismini biliyoruz: Mansû, Süleyman, Alp Yuluk, Dolat (yahut Devlet). Bunları Anadolu Selçukları tarihinin vak'alarını zikrederken birer birer göreceğiz. Arap membaları bu kardeşlerden birinin bu sırada çok küçük bir yaşta bulunduğunu zikretmişlerdir.

Bir taraftan Kutulmuş oğulları maiyetlerindeki Türkmen boy ve ulusları ile Anadolu'nun Bizans elinde kalan yerlerni açarlarken, diğer taraftan Sultan Melikşah'ın emri ile bu prenslerin maiyetinde fütuhata memur olan Artuk, Tutuk, Afşin, Dilmaç oğlu Mehmed, Tarank oğlu, Davdav oğlu gibi emirler de muhtelif taraflarda muvaffakiyetlere nail olmakta ve bölgeler açmakta idiler. Bizans imparatoru Mikhail amacası Yuanis Dukas'ı şark ordularına kumandan tayin ederek, Orta Anadolu'yu işgal ile Sakarya'yı geçmiş olan Türkler durdurmağa memur etti. Yeni başkumandan evvelâ Ursel'i itaat altına almağa uğraştı. Fakat bil'akis ona mağlup olarak esir düştü. Ursel esir başkumandan zorla imparatorluğu kabul ettirerek Üsküdar'a kadar ilerledi. İstanbul hükümeti bundan korkarak Türklerin yardımını istemeğe mecbur oldu. Bunun üzerine Artuk Bey kumandasındaki Türk ordusu Orta Anadolu'dan Bitinya'ya doğru ilerlemeğe başladı. Yuanis ile Ursel Artuk bey ile yaptıkları muharebede bozularak ona esir oldular. Yuanis fidye-i necat mukabilinde kurtarıldı; Ursel ise zincir altında kaldı ve biraz sonra o da zevcesinin gönderdiği fidye-i necat mukabilinde serbest bırakıldı (1073). Fakat serbest kalır kalmaz Armenyak temine yani Amasya ve Niksar taraflarına giderek o havaliyi zaptetmeğe hazırlandı. İstanbul imparatoru hem bu gaileyi ortadan kaldırmak ve hem de hezimetten hezimete uğrayarak yerlerini Türklere teslim ile kaçmakta olan Bizans ordularını tensik ve Türklerin istilâsını durdurmak maksadı ile imparatorluğun generallerinin en genci ve fakat en kıymetlisi olan Alexis Kommenos'u şark orduları başkumandanlığına getirdi. Ursel buna öğrenince Orta Anadolu'da fütuhatla meşgul olan Türk emri Tutak'ın yanına giderek ittiak teklif etti ve maiyetindeki Frank kuvvetlerini Türk ordusu ile birleştirp Bizans'ın elindeki bütün memleketlerin fethini teklif eyledi. Fakat diğer taraftan Alexis de Tutak'a hediyeler ve murahhaslar göndererek ağır bir para mukabilinde Ursel'in kendisine teslimini rica etti. Türk emiri bu hediyeleri kabul ve bu ricayı terih ederek Ursel'i teslim eyledi. Bu sırada Türk orduları bir taraftan Galatya, Frigya, Likaonya ve Paflagonya ülkelerindeki şehir ve kasabaları zapt ederlerken diğer taraftan Anadolu'nun cenubundaki ülkeleri de Kutulmuş'un oğullarından Süleyman fethetmeğe çalışıyordu. Fırat kenarındaki Birecik'i karargâh ittihaz eden Süleyman Antakya'ya karşı yürüdü. Eski imparator Diyogenis'in oğlu Konstantin ile Antakya valisi İsak Kommenos ona karşı çıktılarsa da bunlardan Konstantin telef ve İsak esir oldu. Süleyman ağır bir fidye-i necat mukabilinde esiri geriye bıraktı (1074).3

Elimizde vesikalar mevcut olmamakla beraber 1074 senesinden itibaren Yeşilırmak ve Kelkit havzasının fütuhatının başladığı tahmin edilebilir. Hiç bir bakımdan ihticaca salih olmayan Danişmendname adlı masal kitabındaki rivayeti sahih zanneden tarihçilerin malumatını bertaraf ederek bu havzanın Emir Artuk tarafından fethedildiğini söyleyebiliriz. Daha şarkta bulunan Kolonya yani Şebinkarahisarı ile Erzincan ve havalisinin ve Divrik mıntakasının Emir Mengücük tarafından bu tarihten itibaren açılmağa başlandığı anlaşılıyor. Erzurum ve Çoruk havzalarının da yine bu tarihten itibaren Emir Abu'l-Kasim tarafından zapt edildiği muhakkaktır. Yalnız Teodosyopolis denilen bugünkü Erzurum gibi bazı müstahkem mevkiler biraz daha sonra alınmış ve gerek Erzurum ve gerekse Kars bir defa daha Gürcülerin eline düşmüş ve sonra tekrar fethedilmiştir. Bu meseleden ileride bahsedeceğiz. Orta Anadolu'nun garp kısmını ve Eğe denizine kadar olan mıntakaları ise Kutulmuş'un oğullarından Melik Mansur ile maiyetindeki ümera fethetmekte idiler. Anadolu'da açış devam ederken 1071'den itibaren Suriye'yi fethetmeğe giden Türkmenler de bu kıt'anın büyük bir kısmını almağa muvaffak olmuşlardı. Suriye fütuhatını yapmış olan Türkmen beylerinin başbuğu olan Uvakoğlu Atsız ile onun silah arkadaşlarında olup 1074'te Akkâyı ve Suriye sahil şehirlerinden bir kısmını fetheden emir Şökli'nin arası açılmıştı. 1075'te Şökli Anadolu'nun cenubunda bulunup o havalideki Bizans şehir ve kalelerini zapt etmekle uğraşan Kutulmuş oğullarından birisen müracaat ederek "saltanat hânedanı olan Âl-i Selçuktan olması dolayısıyla Suriye hükümdarlığına herkesten fazla lâyık olduğunu, Atsız'ın Selçuk oğullarından olmaması dolayısıyla hükümdarlığa hiçbir hakkı olmadığını, Suriye'ye gelir gelmez kendisi başta olmak üzere bütün Türkmen beylerinin onun etrafında toplanacağını ve Atsız'ın Suriye'den gitmeğe mecbur kalacağını" bildirip Suriye'ye çağırdı. Kutulmuş'un oğlu yanında küçük bir kardeş ve amcasının bir oğlu da olduğu halde Suriye'ye gelip Tabariye'de bulunan Şökli ile birleşti.

Fakat Kudüs'te bulunan ve Mısır kıt'asının fethine hazırlık yapmakta olan Atsız bunu duyunca derhal onların üzerine yürüdü ve muharebede galip geldi. Şökli ile oğullarından birisi telef oldular. Kutulmuş oğlu ile küçük kardeşi ve bunların amcası oğlu, Atsız'ın eline esir düştüler. Bu sırda Kutulmuş'un diğer oğlu Süleyman da Suriye'ye gelerek Halep şehrini muhasaraya başladı. Halep hükümdarı Naşr b. Mahmut kendisinin sultan Melikşah'ın tâbilerinden olduğunu söyleyerek ve birçok hediyeler vererek muhasarayı kaldırttı. Âsi ırmağı kenarında karargâh kuran Süleyman Atsız'a haber göndererek kardeşlerini ve amcasının oğlunu istedi ise de Atsız, evvelce vak'ayı Sultan Melikşah'a bildirmiş olması dolayısıyla büyük divandan emir ve cevap gelmeden hiçbir şey yapamıyacağını söyleyerek bunları göndermedi.

Biraz sonra Atsız bu iki kardeşi ve amcalarının oğlunu gelen emir üzerine Bağdat şahnasının yanına gönderdi ve Şahna da bunları İsfahan'da bulunan sultan Melikşah'ın nezdine sevk eyledi. Burada ismi zikredilmeyen Kutulmuş oğullarının büyüğünün isminin Urfalı Matthieu ve Süryanî Mikhail vakayınamelerinde adı geçen Kutulmuş'un oğlu Alyuluk olduğu ve küçüğünün isminin de "Azimi tarihinde Haçlılar muharebesi esnasında 1122 senesinde şehit olduğu zikredilen Kutulmuş'un oğlu Dolat yahut Devlet bulunduğu şüphesizdir.

Kutulmuş'un oğlu Süleyman bundan sonra Antakya'ya yürüyerek burayı kuşatmış ve senevi 20.000 altın vergiye bağlamış ve ondan sonra da Halep havalisinde birçok işler başarmıştı (1076). Yine bu sene içinde evvelce birkaç defa ismi geçen ve Suriye'ye gelen Türmenlerin meşhur reislerinden olan Ahmed Şah vaktiyle Romanos Diyogenis tarafından zapt edilmiş olan Membiç kalesini uzun bir muhasaradan sonra Bizans muhafızlarının elinden geri almağa muvaffak olmuştur.4 Diğer taraftan Anadolu'da fütuhat ile meşgul olan ve bu ülkede birçok bölgeler açmış bulunan meşhur serdarlardan Artuk Bey, Sultan Melikşah'ın emri ile Anadolu'dan alındı. Ona Hiulvan hıttası, Basra körfezine kadar -ki, bugünkü Lûristan ülkesidir- ikta olundu (1076). Artuk Bey Ahsâ, Bahreyn ve Necit taraflarını zapta ve oradaki Karmatileri tedibe memur oldu. Arap tarihlerinde mufasalan zikredildiği üzere müşarünileyh bu işi bir sene içinde hakkıyla başarmıştı.5 Artuk Bey'in Anadolu'dan alınarak Irak'a verilmiş olmasının sebeplerini kat'i şekilde bilmiyoruz; yalnız vak'aların cereyanından bu emirin Kutulmuş oğulları ile geçinemeyip onun itaatsizliği hakkında bu prenslerin Sultan Melikşah'a yaptıkları şikayet üzerine emanet yerinin değiştirilmiş olduğu ve belki de Emir Danişmend'in onun yerine bu sıralarda gönderildiği ve sonuncu emirin evvelkinin fütuhatına konarak bu fütuhatı daha ziyade ileriye götürdüğü istintac edilebilir.

XIV. asır tarihçisi Karim al-Din Aksarayi, yılını bildirmeksizin, Malazgirt savaşını müteakip, Emir Danişmend'in Niksar, Tokat, Sivas ve Âblistan=Albistan=Elbistan şehirlerini aldığını söyler. Aynı asrın tarihçilerinden Niğdeli Kadı Ahmed bu malumatı aynıyla ondan almıştır. XIII. asırda cemi ve tedvir edilmiş olması şüpheli ve fakat içindeki has isimlere nazaran XIV. asrın ikinci yarısında telif edilmesi daha kuvvetle muhtemel olan ve XV. asırda yeniden telif edilen ve telif tarzı itibarıyla diğer gaza dasıtanlarında farkı olmayan Danişmendname'ye göre Emir Danişmend'in adı Ahmed ve babasının adı Ali, büyük babasının adı da Mızrap'tır. Aynı kitabın bazı nüshlarına göre ise büyük babasının adı Battal'dır. Annesi de, Malatya emiri olup hicri 249=863 yılında Bizantinler ile yaptığı bir muharebede şehit olan büyük İslâm mücahidi Ömer'in kızıdır. Yalnız Danişmendname Ömer'in nesebini yanlış yazmıştır. Danişmendname'ye göre 970'te Bağdat halifesinden alınan izin üzerine Malatya mücahitleri başlarında Tursan, Danişmend, Çavuldur, Çaka, Kara Tuka = Togan, Hasan, Süleyman b. Numan, Eyyüb b. Yûnus, Osman, Muhammed, Abdurrahman, Kara-Tekin oldukları halde gazaya çıkarlar Sivas'a gelip uzun zamandan beri harap bir halde kalmış olan bu şehri tamir ederler; badehu Tursan ile Eyyûb 20.000 kişi ile İstanbul'a doğru yürürler; Kara Togan ile Çavuldur Çaka'da ikişer bin mücahit ile Karaman diyarına gazaya çıkarlar; diğer taraftan Sivas'tan gazaya çıkan Emir Danişmend bu sırada Antukhi adlı birini Müslüman eder ve bu zat kendine en büyük gaza arkadaşı olur. Ondan sonra muhtelif harpler vukua gelir ve sergüzeştler geçirilir; nihayet Danişmend Sivas'tan gelen İslâm ordusu ile birleşip Tokat'ı fetheder ve bu muzafferiyeti halifeye bildirir. Halife ise gerek Danişmend'e ve gerekse diğer ümeraya hil'atler gönderip fethedeceği memleketlerin emirlik menşurunu irsal eder; Danişmend bundan sonra Kömenek=Komana'yı ve Turhal=Karkariyye'yi alır; muhtelif Hıristiyan kavimlerinin ve meselâ Rum, Ermeni, Gürcü ve frenklerin kendisine karşı çıkardıkları müteaddit büyük orduları bozar; Artukhi ile Kara Tekin ise diğer taraftan Menkuriyye kalesini alırlar; Melik Danişmend ise daha birkaç muzafferiyet kazanarak Harşene =Amasya'yı, daha sonra da Nikonya = Çorum'u alır; Kara Tekin'i Ma'muriyye'nin, Osman'ı da Kastamoni'nin fethine memur eder; Süleyman'ı da sahil mıntakasını açmağa gönderir; bunlar vazifelerinde muvaffak olurlar; Danişmend de evvelce zapt edilmiş ikin ahalisi isyan eden bazı şehirleri tekrar itaat altına almakla meşgûl olur; ondan sonra Niksar üzerine yürür ve şehri müdafaaya gelmiş olan Hıristiyan ordusunu bozar ve Kharsanusiyye de tesmiye edilen Niksar'ı muhasara eder ve harben alır ve ahalisini Müslüman eder ve bundan sonra Artukhi'ye ve Abdurrahman ile Süleyman'a ayrıca kuvvetler verip muhtelip taraflara gazaya memur eder; kendi de mühim bir kuvvetle Canik ülkesine yürür ve Kharkümbed=Helikbend kalesini kuşatır; Trabzon beyi ile Gürcü beyi ve Ermeni kralı ve Ahlat beyi birleşerek başka bir tarafta gaza ile meşgul olan Artukhi'nin üzerine kuvvet gönderip onu hezimete uğratırlar ve sonra Kharsanusiyye=Niksar önüne gelirler; bunu gören Niksar ahalisi murtat olarak kaledeki müslümanları şehit ederler; bundan sonra Hıristiyanlar birbiri arkasına muzafferiet kazanmağa ve Danişmend'in kumandanlarını hezimete uğratmağa başlarlar; o esnada Kharkümbed=Helikbend kalesini kuşatmakta olan Emir Danişmend de muhtelif yerlerden gelen hıristiyan prenslerinin tecavüzüne uğrar ve bozgun ve aynı zamanda yaralı olarak Niksar'a döner ve şehir önündeki Hıristiyanları tekrar perişan ederek bu şehri yeniden alır; bu vukuat esnasında Danişmend, gaza arkadaşlarının çoğunun şehit olmasına ve maiyetinin pek fazla azalmasına rağmen, tekrar Canik'e yürür ve fakat yolda Hıristiyanların kurmuş oldukları pusuya uğrar ve onlar ile savaşa tutuşur; lâkin ağır yaralanır ve bu vaziyette Niksar'a dönerek orada ölür ve öldüğü yerde gömülür; Danişmed'in ölümü üzerine Hıristiyanlar her tarafta galip gelirler; bütün fütuhat elden çıkar; Amasya, Tokat, Sivas ve Niksar tekrar Hıristiyanların eline geçer; sağ kalan Müslümanlar Danişmend'in oğlu Gazi ile bilikte Malatya'ya iltica ederler; Malatyalılar onu alıp Bağdat halifesinin yanına giderek vaziyeti ona anlatırlar; bunun üzerine halife Horasan'da bulunan Selçukluların başı Sultan Tuğrul'a haber gönderip Anadolu'yu açmaya çağırır; o da amcasının torunu ve Anadolu Selçuklularının başı olan Süleyman Şahı Türk çerisi ile ve onları evleri ve barkları ile göç ettirip Anadolu'ya gönderir; halife, Süleyman Şah'ın hemşiresini Danişmed'in oğlu Gazi'ye nikâhlar ve Gazi'yi ona serasker tayin eder; o esnada Rumların Malatya'yı da alıp yıktıkları haberi gelir; Süleyman Şah, Danişmed oğlu Gazi ile birlikte Türk çerisi ile Anadolu'ya yürürler ve bütün Rum ülkelerine fethederler.

Hulâsa ettiğimiz bu Danişmend dâsıtanı XVI. asır sonlarında meşhur Türk tarihçisi Gelibolulu Âli Çelebi tarafından zamanının münşiyane üslubuna çevrilerek (Mirkât al-Cihâd) unvanı altında yeniden telif edildiği gibi aynı müellifin Fusûl al-Hal ve al-Akd'ında da hulâsa edilmiştir; Yine bu XVI. asrın ikinci yarısından gelen meşhur Osmanlı tarihisi Cenabi, al-Aylam al-Zâhir adlı Arapça tarihinde bu Danişmend dâsıtanını hulâsa etmiş ve onun Tokatlı Hasan b. Ali tarafından yazıldığını söylemiş ve ne takvim, ne secere ve ne de doğruluk bakımından tarihi hakikatle hiçbir alâkası olmayan bu masalı Ali Çelebi gibi sahih vukuat şeklinde kitabına dercetmiştir. Ali Çelebi ile Cenabi'yi takip eden müellifler ve ezcümle bu Abu'l Abbâs Ahmed al-Karamani, Ahbar al-Duval'inde6 ve Kâtib Çelebi Fezleke al Tavârıh adlı biricik yazma Arapça umumi tahinide ve Münecimbaşı Derviş Ahmed Efendi Câmi al-Duval'inde nihayet Hazarfen Hüseyin Efendi Tankih al Taârih'inde zikredilen iki müellifin yazdıklarını tekrarlamışlar ve tarih haline getirilen bu uydurma hikâyeyi doğru zannederek aynen zikretmekle bütün nesilleri iğfal etmişler ve uydurma bir tarih meydana getirmişlerdir. Bunlar aynı zamanda Danişmend'in ve babası olması üzere Danişmendname'de adı geçen Ali b. Mıdrap'ın vaziyetini de, mahez olan bu destanda mevcut olmadığı halde, tahrif yaparak (Türkmanî) diye tavsif edip onu Türkmen yapmaya çalışmışlardır. Halbuki yegane istinatgâh olan Danişmendname'de Emir Danişmend'in ve babasının soyca Türk ve Türkmen olduğuna dair hiçbir kayıt yoktur. Bil'akis gerek bu masal kitabına ve gerekse Danişmendlilere isnat edilen uydurma bir vakfiyeye nazaran Emir Danişmend Araptır. Aynı zamanda bu tarihçiler Danişmendname'de Danişmend'in gaza senesi olan 360'ı 460 şeklinde de tahrif ederek tarih haline soktukları uydurma hikâyeyi zaman itibarıyla Selçuklular devrine yaklaştırmak kurnazlığını da irtikâp etmişlerdir. Hezarfen Hüseyin Efendi'nin kitabındaki malumatın asıl ve menşeini bilmeyen son zaman Garp tarihçileri, başta P. Casanova olmak üzere bu uydurma hikâyeden ahkâm çıkarmaya çalışmışlardır. Halbuki Anadolu fethine muasır olan Bizans ve Ermeni vak'a nüvislerinde Emir Danişmend'in Anadolu fütuhatına iştirak ettiğine dair hiç bir kayda tesadüf edilemediği gibi o zamanki ve ondan sonraki asırlarda yazılmış olan İslâm kaynaklarında da hiçbir bilgi mevcut değildir. Bundan başka zikrettiğimiz eserlerin mahezi olan bu dasıtanda zikri geçen Kharşanusiyye, Kharşene, Sisiyye, Mamuriyye, Nikonya, Menkuriyye adları ile zikredilen şehirlerin Niksar, Amasya, Çorum ve Çangırı beldeleri ile hiçbir alâkaları yoktur. Kharsanusiyye ile Kharşene aynı şeydir ve Tohma'nın ikinci kolunun menbaında bugün harabeleri mevcut olan ve Kharsiyan teminin merkezi olup aynı ismi taşıyan şehirdir. Sisiyye ise bugün Kozan tesmiye edilen Sis şehrinden başka bir şey değildir. Mamuriyye de Tarsus şehrinin ikinci bir adıdır. Nikdonya ise doğrudan doğruya Konya şehridir. Danişmend dasıtanı, eski dasıtanlarda adları geçen ve eski İslâm gezilerinin gaza mahalli olan ve bilhassa Battal Gazi dasıtanında zikredilen şehirlerin adlarını alıp Danişmend'e fütuhat mıntakası olmak üzere isnat edilen Yeşilırmak havzasındaki şehirlere nahak yere bu adları vermeğe çalışmıştır. Bundan bu dasıtanı uyduran masalcının Yeşilırmak havalisindeki halk an'annelerini toplayarak bunları eski destanlara benzetmek gayretine düşmüş olduğu görülmektedir. Mamafih elimizde bulunan ve XV. asırda Tokatlı Ali tarafından ikinci defa olarak yazılan bu dasıtanın elimize geçmeyen aslına ne dereceye kadar uygun olduğunu da tesbit etmek kabil değildir. Belki de bütün dasıtanlar gibi bunun aslında da (yıl) mevcut olmadığı halde buna (360) senesini kendinden ilave eden ve eski İslâm fatihlerinin gaza mahalleri olan Sugur şehirlerinin adlarını, fetih ve istilâsı halt tarafından Emir Daişmend'e isnat edilen, Yeşilırmak mıntıkası şehirlerine veren bu ikinci müelliftir.

Gerek Rum, gerek Ermeni ve gerekse İslâm kaynaklarında Emir Danişmend'in adına ilk defa haçlı muharebeleri münasebeti ile tesadüf olunmaktadır. Arap müverrihleri bu münasebetle Danişmed'in adının Tablu Taylu veya Tatlu olduğunu, İbn al-Athir başta olmak üzere, zikrederler.

Abû Hâmid Muhammed b. İbrâhim'in Âl-i Selçuk tarihinde ise Danişmend'in adı Muhammed olmak üzere gösterilmekte ve Malazgirt harbine iştirak eden ümera meyanında zikredilmektedir. Fakat hiç bir mehaze dayanmadan, vukuatın cereyanından iki, iki buçuk asır, sonra yazılmış olan bu rivayet de ihticaca salih değildir ve hikâye kabilindendir.

Evkaf idaresi vakıf kayıtları sicillerinden Anadolu vakfiyelerinde dördüncü defterde s. 349'da mevcut olup 560 hicret yılı tarihini taşıyan ve emsali olan birçok vakfiyeler gibi sonradan uydurulmuş olan sahte vakfiye ise Danişmend'in adını Ahmed, babasının adını Ali, dedesinin adını Battal Gazi olmak üzere göstermektedir.

Danişmendname'de olduğu gibi buradaki nesep de büsbütün uydurmadır. Çünkü mevzuubahs olan meşhur Battal Gazi bir rivayete göre 731, diğer bir rivayete göre 740'da Anadolu gazasında şehit olan mücahittir ve tabii XI. asrın ikinci yarısında yaşayan kimsenin büyük babası olamaz. Danişmend'in babası olan Ali'ye gelince bu da 863'te yani Malatya emiri Ömer ile aynı sene içinde şehit olan büyük İslâm kahramanı Ali b. Yahya al-Armini'nin hayali şahsiyetidir ve bu da tabiatıyla Danişmend'in babası olamaz ve aynı sebepten dolayı Danişmend'in emir Ömer'in kızının oğlu olması da mümkün değildir. Bu suretle vakfiyenin ve Danişmendnâme'nin bize verdikleri bilgilerin toptan çürütülmesinden ve bu emrin soyca Arap ve aynı zamanda Abbasi halifeleri ümerasından olamayacağı ispat edildikten sonra diğer rivayetlerin tespitine geçelim:

İbn al-Athir 1110 vukuatında haçlılarla Danişmend'in arasındaki muharebelerden bahsederken Danişmend'in adının Taylu olduğunu ve Türkmenlere muallimlik etmekte bulunduğunu ve nihayet zaman geçtikten sonra hükümdarlığa kadar yükseldiğini söylerse de onun Anadolu'nun fethine iştirak ettiğine dair hiçbir malumat vermez (c. X, s. 111).

İbn al-Athir'deki Danişmend'in muallimlikten emarete yükselmesi hakkınhda mevcut olan bu bilgi Danişmend kelimesinin Arapçaya tercüme ve izahından neş'et etmiş, doğruluğu külliyen meşkük ve hatta yanlış bir malumattır.

Diğer taraftan yaşayış zamanları emir Danişmend'e çok yakın olup XII. asrın ilk yarısında yaşayan müelliflerden Abû Ya lâ b. al Kalânisi (s. 138, 143) ile Azimi ve İbn al-Azrak bu emrin adını doğruca Danişmend veya DanNşmend olarak tesmiye ederler. Niksar'da bulunan ve sureti birkaç defa neşredilen Danişmend'in torunu Melik Yağıbasan'ın h. 552 tarihini taşıyan kitabesinde ise: Yağıbasan b. Melik Gazi b. Danişmend diye bu emirin adı sadece Danişmend olarak geçmektedir.7 Danişmendnâme'ye ve uydurma vakfiyeye göre Arapça adlı Ahmed, Abû Hâmid'e göre de Muhammed olan ve İbn al-Athir'e göre Türkçe adı Taylu bulunan ve kitabede ve paralarda adı sadece Danişmend olarak geçen bu emirin adı, zamanında yaşayan Ermeni müverrihi Urfalı Matthieu tarafından Tanişman şeklinde kaydedilmiştir (s.230). Yine muasır olan Bizans tarihçisi Anna Kommena bu emirin adını Tanisman tesmiye eder. Danişmend'e muasır olan Lâtin müverrihlerinden Albert D'Aix Doniman8 Foulcherde Charteres Danisman9 Raoul de Caen Donisman,10 Orderic Vital Daliman11 XII. asırdaki Süryani müverrihi Patrik Mikhail Tanuşman12 şeklinde ona ad vermişlerdir ki bütün bunların Danişmend isminden tahrif edildiği şüphesizdir.

Arapça ve Türkçe adları yukarıdaki zikredilen bu emrin (Danişmend) unvanı acaba şarktaki Türk hükümdarları sarayında bazı saray memurlarına tevcih edilen Danişmenlik vazifesinden dolayı alınmış bir lâkap mıdır? ve bu lâkap isim yerine mi kaim olmuştur? Cengiz Han'ın hizmetinde bulunan bir Danişmend Hacip ile Sultan Celâl al-Dîn Harezmşah'ın ümerası arasında bir Danişmend Han ve İlhanlı sultanlarında Olcayto'nun ümerasından diğer bir Danişmed Bahadır mevcuttur ki bunlar hep unvan ve lâkaptan ibarettir. Asıl adlardan ziyade unvan ve lâkapların kıymetli olduğu ve sahiplerini daha ziyade tanıttığı ve diğer ümeraya verilen bu cins unvanların daha fazla şöhret ve kıymet alarak asıl adlarının yerine kaim olduğu orta zaman İslâm ve Türk dünyasında bu emrin de büyük Selçuklu sultanlarının sarayında Danişmendlik vazifesinden dolayı bu unvanı aldığı ve bu unvanın kendi adını unutturacak derecede şöhret bulduğu ve kendi ismi yerine zikredildiği anlaşılmaktadır.

Bundan sonra emir Danişmend'in soyu ve menşe'i hakkındaki rivayetlerin tetkikine geçelim: zikrolunan uydurma vakfiyeye ve Danişmendnâme'nin bazı nüshalarına göre o Battal Gazi'nin torunudur ve bu takdirde Arap mevlâsı soyundan gelmek itibari ile müstarep bir Araptır. Danişmendnâme'nin bazı nushalarına göre Midrab adlı bir adamın torunudur ve bu Mıdrab'ın da cinsi belli değildir. Bilâhare Ali Çelebi, Cenabi, Kâtib Çelebi ve Hezarfen gibi XVI. ve XVII. asır müellifleri birbirlerinden almak üzere bu Mıdrab'a asıl mahezde mevcut olmayan (Türkmani) vasıfını izafe ederek onu Türkmen yapmaya çalışmışlardır. Bu sıfat sonradan izale olunduğu için tabii hiçbir tarihi hakikat ifade edemez. Danişmed'in Arap olduğu ve Battal Gazi soyundan geldiği hakkındaki rivayeti yukarıda çürüttüğümüz için onu bir daha tekrar etmiyeceğiz. Türkmen olduğu hakkındaki rivayet de söylediğimiz gibi sonradan uydurulmuştur. Yalnız İbn al-Athir Türkmenlerin muallimi demektedir ki bunu da niçin söylediğini yukarıda zikrettik.

Bütün Türk ve Türkmen sülâlelerinin bastırmış oldukları paralarda, o sülâlenin mensup bulunduğu boyun veya oymağın damgası bulunur. Meselâ Selçuklu paralarında Kınık boyunun, Artuklu ve Osmanlı paralarında Kayı boyunun, damgaları bulunmaktadır. Halbuki Danişmedli paralarında böyle bir damga mevcut değildir ve Danişmend'in Türkmen olduğu ve hangi boya mensup bulunduğu tespit edilemez. Onun Malatyalı olmasına da imkân yoktur, çünkü, yukarıda söylediğimiz üzere, bu şehir, X. asrın birinci yarısı içinde M. 934'te Müslümanların elinden çıkmış ve Bizans İmparatorluğu tarafından zapt edilmiştir.

Ermeni, müverrihlerine gelince: Emir Danişmed ile bir zamanda yaşayan Urfalı Matthieu onun aslan Ermeni olduğnu söyler (s. 256). XIII. asır müverrihlerinden Vardan'da aynı şeyi söylemektedir. (s. 188). XVIII. asrın meşhur Ermeni prensi olduğunu ve Rumların tazyikinden çok üzülerek İran'a gidip İslâm dinini kabul ettiğini ve Sultan tarafından Sivas'a ve Rum hududuna (Danışman) tayin edildiğini zikreder ve aynı zamanda XII. asrın iki Bizans müverrihinin yâni Kinnamus ile Niketas'ın da Emir Danişmend'in Ermeni cinsinden olduğunu söyleyip kendisini teyit ettiklerini, bu müverrihlerin eserlerinin bab ve fasıllarını göstererek, bize bildirir (Çamiçyan tercümesi, yazma).

Filhakika XII. asrın Bizans müverrihi Kinnamus Emir Danişmend'in bir İranlı Ermeni olduğunu söyler. Niketas ise onun eski Ermeni kırallarının mensup olduğu Arşak sülâlesinden indiğini söylecek kadar ileri gider ve ona büyük bir asalet isnat eyler (Eyncylopedie de l'Islâm'da Mordtmann'ın Dânishmandiya makalesi, c. 1, s. 937).

Burada bizim maksadımız her türlü hissiyattan ve kabli hükümlerden tecerrüt ederek tarihi hakikatleri bulmak ve bunları büyük bir bitaraflıkla meydana çıkarmak olduğu için, Emir Danişend'in mevcut menbalara nazaran aslını ve menşeini tespit etmeğe çalışalım:

Danişmendnâme'nin ve ona istinaden yazılan eserlerin ancak vukuatın cereyanından birkaç asır sonraki halk ana'nelerini nakleden ve hiçbir tarihi kıymeti haiz olmayan kitapların rivayetleri ile sonradan uydurulmuş olan vakfiyenin bize bildirdiği nesepnâmeyi bir tarafa attıktan sonra Emir Danişmend ile bir zamanda yaşayan veya onun zamanına çok yakın olan müverrihlerin rivayetleri üzerine duralım. Yaşadıkları zamanlar Emir Danişmend'in zamanına çok yakın olan ve yukarıda adları geçen üç Arap tarihçisinde yani "Azımi, İbn al-Kalânisi ve İbn al-Azrak'ta bu emirin asıl ve menşei hakkında hiçbir kayıt mevcut olmadığı gibi yine bu emir ile bir zamanda yaşamış olan ve yukarıda adları geçen Lâtin müelliflerinin eserlerinde de bu mesele hakkında hiçbir malûmat yoktur. XII. asır içinde yaşayan iki Süryani tarihçisi de yine bu emirin soyu ve sopu hakkında hiçbir şey söylemezler. Emir Danişmend ile bir zamanda yaşamış olan Urfalı Matthieu ile zamanları bu emire çok yakın olan XII. asrı iki Bizans müverrihinin yâni Kinamus ile Niketas'ın onun Ermeni aslında olduğunu zikretmelei ve bu müelliflerin, icraat ve harekâtından uzun uzadıya bahsedip leh ve aleyhinde bulundukları, pek çok Türk ümerası, arasında yalnız Emir Danişmend'in Ermeni aslından olduğunu söylemeleri onu ne medih ve ne de zem gayelerini istihdaf etmediklerini göstermektedir. Binaenaleyh mevcut kaynaklara nazaran müşarünileyhin ya kendisinin bizzat veyahut babasının bir Ermeni mühtedisi veyahut da vaktiyle Bizans imparatorları tarafından Anadolu'ya gönderilip İslam hudutlarında yerleştirilen ve Ermeni kilisesi akidelerine bağlanmak dolayısıyla Ermeni milletine nispet edilen Hıristiyan Türk mühdedilerinden biri olduğu meydana çıkmaktadır.

Arap eşrafının tahakküm ve rekabetleri neticesinde Emevi imparatorluğunun yıkılmış olduğunu zanneden Abbâs oğulları kendi devletlerini devam ettirebilmek için bu eşrafı işten uzaklaştırmışlar ve evvelâ mevaliyi, daha sonra da kendi kölelerini iş başına getirmişlerdi. Öz ırkdaşlarını ve vatandaşlarını kendi kullarının hakimiyeti altına bırakmak sureti ile onların insanlık haysiyetini kıran ve onları kendi kölelerinin tebaası haline getiren ve hükümdardan maada hiç kimsede siyasi hürriyet ve vatandaşlık hakkı bırakmayan ve binnetice bütün İslam kavimlerinin -zahiren kuvvetli devletlere malik olmalarına rağmen- içlerinden iyice çürümelerine sebep olan bu eski şark sistemi bilâhare Abbasi imparatorluğu üzerinde teşekkül eden bütün devletlere model olmuştu. Tolonlular, İhşitliler, Hamdan-oğulları, Büveyh-oğulları, Samanlılar ve Gazneliler aynı yolu tutarak köle satın almaya ve bunlardan devlet adamı yetiştirmeğe başladılar ve bütün iş başına bu köleleri getirdiler. Mutlak surette hakim olmak isteyen hükümdarların işini iyi gelen bu usul Selçuk oğulları tarafından da kabul edildi. Türkmen beylerinin Selçuklu ailesi etrafında toplanması neticesinde teşekkül eden ve pek az zaman zarfında büyük kişverler açan bu devlet şehzadelerin ikide birde çıkardıkları isyanlar neticesinde sarsılıyor ve yıkılmak tehlikesine maruz kalıyordu. İbrahim Yinal'ın ve sonra Kutulmuş'un isyanları ve bütün bu isyanları Türkmen reislerinin iştirakleri Sultan Tuğrul Bey'i başka bir tedbir almaya mecbur etti. Belki de, başta vezir "Amid al-Mulk olmak üzere, ekserisi Taciklerden, yâni İran yerlilerinden mürekkep olan devlet erkânının te'siri ile sultanın ve vezirlerin kölelerinin emaretlere ve valiliklere ve generalliklere tayinine başlandı ve yavaş yavaş Türkmen beylerini büyük vazifelerden uzaklaştırmak yoluna gidildi. Bu usul, Sultan Alp Arslan zamanında aynı sebeplerden dolayı, yâni şehzadelerin isyanları ve Türkmen beylerinin onlarla birleşmesi neticesi olarak daha ziyade doğru görüldü. Bilhassa Vezir Nizam al-Mulk Türkmenleri bu yeni İslam imparatorluğunun en fesatçı ve en belâlı bir unsuru addediyor ve onların beylerini iş başından attırıyordu. Bu vezirin vezareti zamanı olan Sultan Alp Arslan ve Melikşah devirlerinde gerek kendisinin ve gerekse diğer devlet erkânının ve emirlerin ve bilhassa padişahların köleleri veyahut ve Büveyh-oğullarından Selçuk-oğullarına intikal etmiş olan kölelerle bunların oğulları iş başına getirildi. Selçuklu imparatorluğunun en güzide generalleri olan Porsuk, Anuştekin, Aksungur, Kumaç ve Tuğtekin gibi büyük sülâleler kurmuş olan güzide ümera ile Savtekin, Ayaz, Bozan, Gevherayin, Çökürmüş ile müteaddit Gümüştekinler, Karatekinler Altuntak'lar Humartekin'ler gibi büyük zatların içlerinde Artuk Bey gibi Türkmen reisliğinden gelen ve köle olmayan büyük serdarlar nadirdir. Bu suretle büyük İslâm imparatorluklarının üçüncüsü olan Selçuklu imparatorluğunda teessüs eden memluk sistemi onun içinden çıkacak olan diğer Selçuklu ve Atabeğli devletleri başta olmak üzere hemen bütün devletlerle tatbik ve taklit edilecek ve bu sistem bu imparatorluğun üçüncü batın bir devleti olan Eyyübilerde daha kuvvetle yaşayacak ve bunların köleleri ise daha sonraları Mısır ve Suriye'de Memlûkler saltanatını kuracaklardır. Aynı memlûk sistemi Anadolu Selçuklularından sonra teşekkül eden diğer Anadolu devletlerinin birçoklarında da devam ettirilecek ve bilhassa bunlar içinde en ziyade Osmanlı devletinde, bu devletin dayandığı temellerin en mühimlerinden biri olacak ve bu devletin 5 asırlık tarihi içinde devlet adamlarının ekserisi bu Memlûklerden yetiştirilecektir.

Selçuklu imparatorluğunda bu suretle Memlûklerin iş başına getirilmesinden sonra - birkaç kişi müstesna olmak üzere - Türkmen beyleri kamilen iş başından alınmışlar ve bunlar ya memlük olan emirlerin maiyetinde olmak üzere ikinci ve ücüncü derecede işlerde kullanılışlar veyahut da reisleri bulundukları boylar ve oymaklarla kendilerine ikta edilen küçük bölgelerin idaresine memur olmuşlar veyahut da gaza için hudutta bulunan şehzadeler ile ümeranın maiyetlerine gönderilmişler ve ekseriyetle sihapi olmuşlardır. Selçuklular devrinde memlüklükten yetişme emirlerin çoğu soyca Türk cinsinden ve bilhassa Türklerin Türkmen olmayan diğer illerinden satın alınmış veya esir edilerek yetiştirilmiş kullar olmakla beraber bunların bir kısmı da Kafkasya'ya ve Anadolu'ya yapılan seferler esnasında esir edilmiş olan Gürcü, Ermeni, Abkhaz ve Rum çocuklarından yetişmiştir. İşte Emir Danişmend veyahut da onun adını tespit edemediğimiz babası bu Ermeni esir çocuklarından iken Müslüman edilip büyütülmüş ve asker sınıfına ayırtılarak yetiştirilmiş ve nihayet sarayda Danişmendlik vazife ve rütbesine terfi ederek bu unvanı almış ve emsali olan diğer ümera gibi sonradan verilen bu unvan kendi adından fazla şöhret almış ve daha sonra bu emir Anadolu'ya gaza eden diğer ümera arasına karışmıştır. Bizans müverrihi Niketas'ın onu Ermeni kurallarının mensup olduğu Arşak sülalesinden sayması XII. asırda Anadolu'nun Hıristiyan halkı arasında yaşayan bir geleneğin İstanbul'a kadar akşetmiş olması ile izah edilebilir. Çamiçyan'da bulunan ve yukarıda zikredilen "Danişmend"in bir Ermeni prensi olduğu ve Rumların tazyikinden çok üzülerek İran'a gidip İslâm dinini kabul ettiği ve sultan tarafından Sivas'a ve Rum hudutlarına tayin olunduğu" yolundaki ifade Nikatas'ı okumuş ve ma'hezleri arasında zikretmiş olan bu müellifin ötekinin Arşak sülalesinden olduğu hakkındaki kaydını tefsir ve şerhetmekten başka birşey değildir ve Çamiçyan bu hususta ancak bizim yukarıda zikrettiğimiz Ermeni ve Rum kaynaklarından başka bir menbaa dayanmamaktadır. Filhakika bazı Ermeni ve Gürcü reislerinin ve hatta hükümdarlarının bile Müslüman olarak eski mevkilerini muhafaza ettiklerini veyahut Türk imparatorluğu hizmetine girerek mühim mevkilere geçtiklerini biliyorsak da Emir Danişmend'in bunlardan biri olduğunu -elimizde o zamanda yazılmış diğer bir menba mevcut olmadığı için- tespit edemiyoruz ve Çamiçyan'ın zikrolunan şerh ve tefsirini Müslüman olan diğer Ermeni reislerine kıyas olarak yapılmış bir iddia ve bir tahmin addediyoruz. Bu suretle aslen Ermeni oduğu sabit olan Emir Danişmend'in ne zaman Anadolu'ya geldiği ve Anadolu'nun fethine iştirak edip etmediği meselesini halledelim: Abu Hamid'den Hafiz Abru'ya ve ondan sonra daha muahhar müelliflere geçen rivayete nazaran Sultan Alp Arslar'ın Malazgirt zaferini müteakip Emir Danişmend de diğer emirler ile birlikte kendisine fütuhat mintakası olarak gösterilen yerleri açmak için Anadolu'ya girmiştir. Karım al-Din Mahmud Aksarayi ve ondan nakleden Niğdeli Kadı Ahmed de hemen hemen aynı şeyi söylerler. Şu halde bunlara nazaran Emir Danişmend 1071'den sonra Anadolu fütuhatına iştirak etmiş oluyor. Vukuatın cereyanından 2 veya 2.5 asır sonra gelmiş ve halk hikâyelerine istinaden hiçbir ma'heze dayanmadan bu mâlümatı bize vermiş olan bu müelliflerin bu rivayetleri, vukuatın cereyan ettiği zamanda yaşayan müelliflerin eserlerindeki bilgilere taban tabana zıt olduğu için doğru telâkki olunmak mümkün değildir. Danişmendname ise, Emir Danişmend'in tâ Abbâsiler zamanında ve 360'de Anadolu'yu fethe çıktığını bildirmektedir. Bu kitabı me'haz yapan Âli ile Cenâbi bu 360'ı 460 şeklinde tahrif ederek Emir Danişmend'in bu son tarihen itibaren yani Malazgirt harbinden 2-3 sene evvel gazaya çıktığını söylemişlerdir. Uydurma bir masalın kasten tahrifinden doğan bir rivayetin hiçbir kıymeti olamayacağından bunu da hiçe saymamız lâzım gelmektedir.

XI. asrın sonunda veya XII. asrın birinci yarısında yaşayan Arap, İran, Rum, Ermeni müelliflerinde Emir Danişmend'in Anadolu fethine iştirak ettiğine dair hiçbir kayıt bulunamamaktadır. XII. asır müelliflerinden Bağdatlı İbn Haldun 1084-1085 senesinde Malatya'nın Anadolu fatihi Süleyman Şah b. Kutulmuş'un dayısı tarafından fethedildiğini zikreder ve fakat bu dayının adını ve şöhretini söylemez. Bu malumat XIII. asır müelliflerinden Sıb. b. al-Cavzi ve Malatyalı Abu'l Farac Barhebraeus13 taraflarından da tekrar edilmiştir. Yine XIII. asrın ikinci yarısında al-Alâk al-Hazira fi Umarâ al Şâm va'l-Cazira kitabını yazan İzz al Dîn b. Şaddaâd bu malumatı daha fazla şerh ve tefsir ederek ma'hezlerinde olmayan diğer bir bilgiyi ilave eder ve Anadolu fatihi Süleyman Şah'ın dayısının adının Danişmend olduğunu ve bu Emirin oğlu Gümüştekin'in 1101-1102 senesinde Malatya'yı almış olduğunu söyler. Halbuki 1085 senesinde yâni Anadolu'nun açılmasının bittiği yılda Malatya ve havalisinin Türk tabiiyetine girdiğini ve fakat, Anadolu'nun birçok yerlerinde olduğu gibi, burada da yerli ve Hıristiyan reisin şehri idare edip o mıntakaya hakim olan Türk emrine muayyen bir vergi verdiği görülmektedir.

495 senesinde ise burası İslâmlara hiyanet ederek haçlılar ile iş birliği yapmış olan Hıristiyan reisin yani Ermeni Gabriel'in elinden kat'i olarak alınmıştır. Bu fethi yapan Emir Danişmend'i eğer biz hiç bir esasa ve ma'heze dayanmadan Süleyman Şah'ın dayısı addeden İzz al-Din b. Şaddâd'ın şerh ve tefsirine inanacak olur ve İbn Hamdun'un Malatya'nın Süleyman Şah'ın dayısı tarafından alındığı hakkındaki rivayeti ile telfik edersek onu ilk defa h. 477 senesi zilhiccesinde yani 1085 senesi nisanında Anadolu fethine iştirak etmiş olarak görürüz.

XII. asrın Süryani müverrihi Patrik Mikhail ise 1085 senesinde Türklerin Tanuşman adlı bir emirinin Kapadokya kıt'asını istilâ edip Sivas ve havalisinde hükümet sürmeğe başladığından bahsederek bu malumatı yani Emir Danişmend'in 1085'te Anadolu'ya gelmiş ve fethe iştirak etmiş olduğu rivayetini te'yid eder.14 Bu müellifin XIII. asrın ikinci yarısında bazı ilaveve tahriflerle Ermeniceye çevrilmiş olan muhtasar metninde ise Emir Danişmend'in Anadolu'ya gelip Kapadokya'yı fethettiği ve bu emirin çok mütevazi ve ayni zamanda insaniyetli, rahim ve şefik ve çok dindar ve İslâm dininin en fedakâr ve ateşli müdafillerinden biri olduğu zikredilmekte ve fakat bu Emrin Anadolu'ya geliş tarihi söylenmemektedir.15

Bu suretle gerek Danişmendname'nin ve gerek Abu Hâmid'in ve gerekse Aksarayi'nin ve ondan sonra bu kaynaklara dayanan müelliflerin Emir Danişmend'in fütubat mıntıkası olmak üzere gösterdikleri bölgelerin mühim bir kısmının -yukarıda zikrettiğimiz veçhile- Kutulmuş oğullarının başlığı altında gaza yapan Emir Türk ve bilhassa Emir Artuk Bey tarafından açılmış olmasına nazaran Artuk Bey'in Anadolu'dan alınmasından sonra -belki de Kutulmuş oğullarının inha ve tavsiyeleri üzerine-büyük sultan, Melikşah'ın Emir Danişmend'i Artuk Bey'in fütuhatını tamamlamak için onun yerine tayin ve tevzif etmiş olduğu anlaşılmaktadır.

Emir Danişmend Artuk Bey'in fütuhatını tamamlamış ve kelkit havzasının bir kısmi ile yâni Niksar havalisi ile aşağı Yeşilırmak mıntakasını yani Amasya ve mülhakını sahile kadar açmıştır. Danişmendname'nin ona daha büyük bir fütuhat mıntakası isnat ederek evvelce Artuk Bey tarafından açılmış olan Sivas, Tokat ve Çorum havalisinin ve hatta bununla da iktifa etmeyerek Çankırı ve Kastamonu bölgelerinin fethini bile ona isnatt etmesi külliyen uydurmadır ve hiç bir temele dayanmamaktadır. Bu rivayet Emir Danişmend'in evvelâ Artuk Bey'in açmış olduğu yerlerde emaret kurmuş olmasından bilahare bütün Anadolu'nun fatihi ve sultanı olan Süleyman Şah I'in ölümünden ve onun oğullarının büyük sultan tarafından İran'a gönderilmesinden ve bu suretle Anadolu sultanlığının muvakkaten ortadan kaldırılmasıdından sonra başsız kalan ve birbirine düşen ve birbirleri aleyhine zaferler kazanarak topraklarını genişletmek isteyen emirlerin mücadeleleri sırasında emir Danişmend'in oğlu Emir Gazi'nin Anadolu sultanı Kılıç Arslan I.in Şehzadeleri arasındaki dahili harplere karışarak Kastamonu ve Çankırı'yı ve hatta Keyseri'yi ve Ankara'yı ve nihayet Malatya'yı alarak Danişmentli emeretini Anadolu Selçuklu sultanlarının devletine muadil olacak koca bir devlet haline getirmesinden ve bu genişlemenin halk arasında bir alâkası olmayan bir hikâyedir.

1077'de Elcezire hududunda bulunan Türk ümerasından Gümüştekin Urfa ve Nizip havalisine yürüyerek hâlâ orada tutunmakta olan Bizans kuvvetlerini bozguna uğratmıştır.16 Bu Gümüştekin'in büyük sultan Melikşah'ın generalleri arasında bulunan müteaddit Gümüştekin'lerden (Gümüştekin Candar) olması kuvvetli bir ihtimal dahilindedir.

Öteden beri karışmış olan Bizans imparatorluğunun işleri 1077'den itibaren büsbütün altüst olmuştu. Rumeli kıt'asındaki Bizans ordusu kumandanı Nikefor Bryennos kendisini imparator ilan ettiği gibi, Anadoludaki orduların kumandanı olan Nikefor Botanyates de aynı zamanda kendisini imparator ilan etti ve bu ikincisi doğruca İstanbul'a yürümeğe hazırlandı. İstanbul imparatoru Mikhail Dukas ile onun tarafdarları, Orta Anadoluyu açmış olan Kutulmuş'un iki oğluna yani Mansur ile Süleyman'a haber göndererek mühim bir para mukabilinde bu mütegalibenin yolunu kesmelerini rica ettiler. Süleyman bundan biraz evvel, müellifi meçhul olan Farsça Tarih-i Al-i Selçuk'un17 rivayetine inanmak lâzım gelirse Konya şehrini Martavkosta adlı Bizans valisinin elinden harben aldığı gibi bu şehrin civarında bulunan Kavala = Kabala = Kevele kalesini de zapt etmiş ve bundan sonra Anadolu'nun garp bölgelerindeki kale ve şehirlerin mühim kısımlarını da birer birer harben veya sulhan ele geçirmiştir. Fakat merhum Sultan Alp Arslan'ın eniştesi olup da Bizans a iltica ettiğini evvelce söylemiş olduğumuz Erbasgan oğlu ile onun maiyetinde kalmış olan ve Yıvak = Yavuk ulsuna mensup bulunan Türkmenler Botanyates'e iltihak etmişlerdi. Selçuk oğullarından olan bu zatın tavassufu ve aynı zamanda onun Kutulmuş oğullarının karargâhına kadar gelip onlarla yani amcazadeleri ile görüşmesi sayesinde Botanyates serbestçe yoldan geçebildi ve hatta biraz sonra müzakereye girişerek onlarda imdat bile aldı. Evvelâ İznik şehrini kolayca işgal etti ve ondan sonra da İstanbul'a girerek imparatorluk tacını giyindi. Fakat o sırada Rumeli'de imparatorluğunu ilan etmiş olan Nikefor Bryennos ile mücadele etmek için kafi kuvveti mevcut değildi. Bundan dolayı Türk prenslerinden yardım istemek mecburiyetinde kaldı. O sırada karargâhlarını Kütahya şehri civarında ve Porsuk çayının etrafında tesis etmiş olan Mansur ile Süleyman kardeşler yeni imparatora yardımda bulunmak üzere bulundukları yerden hareketle İstanbul şehrinin karşısına kadar geldiler ve imparatora yardım kuvvetleri verdiler. Fakat bu iki prens Boğaziçi'ne geldikten sonra arkalarında bıraktıkları bütün Anadolu kıt'asına artık kendi ülkeleri nazırı ile bakmaya başlamışlar ve maiyetlerindeki boy ve oymak bey ve reislerinin her birini bir tarafa göndererek açılmamış olan garbi ve şimali Anadolu bölgelerini ve bu bölgelerdeki kale ve şehirleri zapt ettirmeğe başlamışlardı. Arap müverrihleri Mansur ile Süleyman kardeşlerin biraz sonra aralarının bozulduğundan ve Süleyman'ın Mansur'u mağlup ederek bütün memleketi aldığından Anadoluya yayılmış olan bütün Türkmen boy ve oymaklarını kendi etrafına toplamış olduğundan bahsederler. Hakikaten Anadolu hakimiyetini paylaşmayan bu iki kardeşin arası şiddetle açılmıştı. Süleyman, kardeşinin isyana hazırlanmakta olduğunu büyük metbu olan Sultan Melikşah'a bildirmiş ve o da, o esnada İstanbul sarayında misafir olarak kalmakta bulunan Mansur'un öldürülmesi için imparatora bir elçi göndermişti. Fakat imparator vaat ettiği halde sözünde durmamış ve Mansur tekrar İstanbul'dan Anadolu'ya dönerek kardeşi ile mücadele ve muharebeye başlamıştı. Süleyman'ın yeniden vuku bulan müracaatı üzerine büyük Sultan Melikşah Türk imparatorluğunun en güzide ve en muzaffer generallerinden biri olan Emir Porsuk'un kumandasında olmak üzere Anadoluya büyük bir ordu göndermişti.18 Bu ordu Süleyman'ın kuvvetleri ile birleşti ve Mansur'un kuvvetleri ile muharebeye tutuştu. Malatyalı Ebül Ferec'in Süryani vakayınamesine nazaran Porsuk ile Mansur muharebeye bir son vermek için teke tek mubareze etmişlerdir ve mubareze esnasında Porsuk'un hilesi sayesinde Mansur telef olmuştur. Mansur'un ölümünü müteakip bütün Anadolunun hâkimiyeti, büyük hükümdar Melikşah'a sadık olan ve onun tarafından sevilen Süleyman'a kalmış ve bu kıt'anın hükümdarlık menşuru müşarünileyhe gönderilmişti. Sahiren büyük Türk imparatorluğunu takviye etmek ve fakat hakikatte onun birliğini ve tesanüdünü kırmak maksadını takip eden ve bunun için Selçuklu prensleri ile diğer Türk beylerine -güya hâkimiyetlerini meşru kılabilmek için- hil'at göndermekte ve unvan vermekte olan Bagdat Abbasi halifesi de Kutulmuş oğlu Süleyman'a saltanat menşuru göndermiş, sancak ve hil'at yollamış ve ona Sultan unvanı ile hitap etmişti. Sultan-ı Azam yani en büyük sultan unvanı ile hitap edilen Melikşah'ın zamanında böylece Sultan unvanının Anadolu vali-i umumisi olan Süleyman'a tevcih edilmiş olması dikkate şayandır. Yalnız büyük Sultan Melikşah'ın büyük divanı Süleyman'ın unvanını ancak Melik yani Kral olarak tanıyordu.19 Süleyman bu unvandan başka Şah lâkabını takınmış ve aynı zamanda Müslüman olmayan kavimlerle yapılan muharebelerde galip gelen veya onlardan ülke açan büyük İslâm serdarlarının kazandıkları Gazi unvanı mefharetine de nail olmuştu.20 Yalnız Anadolu sultanı olan Süleyman Şah değil, Anadolu fethine iştirak eden diğer büyük Türk emir ve beyleri de bu şerefli unvana nail olmuşlardı.

Mansur'un maiyetinde bulunan ve Anadolu'nun açılmasına iştirak eden emirlerin ve beylerin bir kısmı Süleyman'ın maiyetine girip onun müttefiki veya tabii olmuşlardır. Ona tabi olmak istemeyenler büyük sultan Melikşah'ın kardeşi olup Arraân vâlisi olan ve Atsız'ın Suriye'de Fatımilere karşı mağlubiyeti üzerine onun yerine Suriye kırallığına tayin edilen şehzade Tutuş'un maiyetinde bulunmak ve idareleri altındaki boy ve oymaklarla birlikte Suriye'ye gitmek emrini almışlar ve oraya gitmek mecburiyetinde kalmışlardır. Evvelce adları geçen Afşin, Sanduk, Dilmaç-oğlu Muhammed, Davda-oğlu, Tarank-oğlu, Suriye'ye giden ve Tutuş'un maiyetine giren beylerin en meşhurlarıdır.21 (1077). Bilâhare bazıları tekrar Anadolu'ya dönmüş ve bazıları da Irak'a gitmiş olan bu emirlerin Suriye'deki sergüzeştleri milli tarihimiz olan Anadolu Türk tarihinden ziyade, Türk imparatorluğu yâni Büyük Selçuklular devleti tarihi ile Suriye Selçukluları tarihini alâkadar ettiği için bu bahsin bu kitapta zikrinden vazgeçilmiştir.

1Zonaras tercümesi, var. 108 a; Biyennos terc., s. 699-715; Muralt, c. II, s. 25.
2 Gibbon, Hist de l'Empire Romain, c. XI, s. 242-243.
3 İbn al-Adîm, Zubdat al-Halab (yazma); Anne Komnene tercümesi, s. 2-15; Zonaras tercümesi, var. 108 b; Briyennos tercümesi, s. 716-734; Muralt, c. II, s. 26-27.
4 İbn-Hilâl ve bundan naklen Sibt İbnal Cavzi (yazma); İbn al Adim (yazma).
5 Aynı müeellifler.
6 İbn al Athir kenarında, c. III, s. 185-187.
7 Max van Berchem, Epigraphie des Danischmendides, Zeitschrif für Aseyriologie, band 27, s. 87; İsmail Hakkı Uzunçarşılı, Kitabeler, I, s. 59.
8 Guizot tarafından Fransızcaya tercümesi, c. II, s. 13 30, 34, 35, 72.
9 Guizot tercümesi, s. 89, 90.
10 Guizot tercümesi, s. 263, 275.
11 Guizot tercümesi, c. IV, s. 119-136.
12 Chabot tercümesi, c. III, s. 173.
13 Barhebraeus, Süryanice eserinin İngilizceye tercümesi, s. 229.
14 Chronique de Michel le Syrien Chabot tercümesi, c. III, s. 173.
15 Langlois'nın Fransızcaya tercümesi, s. 293; Recveil des historiens des Croisades, Domcuments, Armeniens, Tom. I, Dulaurier tercümesi, s. 324.
16 Muralt, c. II, s. 31.
17 Pariste Bibliotheque Nationale'de Farisi yazmalar arasındadır.
18 Şerif "Alâ'nin bu husustaki malumatını şerh ve tefsir ederek, Anadolu'ya gelen kuvvetlere büyük Porsuk'un değil, onun oğlu genç Porsuk'un kumada ettiği hakkında XVI. ve XVII. asır Türk tarihçilerinin verdikleri malumat yanlıştır.
19 İbn Aybek al-Davâdar, Kanz al-Durar ve Câmi al-Gurar; Canabi Al-Aylam al-Zâhir, Şerif Ala i'den naklen; İbn al-Azrak, Târih-i Mayyafarikin bunların üçü de yazmadır); Bryennos, fr. trc, s. 759-764; Zonaras, Fr. trc., fol. 109-110; Michel le Syrien, Fr. tre., c. III., s. 172-173; Bar Hebraeus, İng, trc., s. 227.
20 Gibbon, Fr. trc., c. XI, s. 245.
21 İbn al-Adim, Zubdad al Halab; Târin al Sâlihi, bu eserin Cemaleddin İbn Vâsil tarafından telif edilmiş olması kuvvetli zannolunuyor; Emir Beybars, al-Devâdâr, Zubda al-fikrâr fi târih al-Hicra (her üçü de yazma).

Paylaş |                      Yorum Yaz - Arşiv     
2884 kez okundu

Yorumlar

Henüz yorum yapılmamış. İlk yorumu yapmak için tıklayın