• Anasayfa
  • https://www.facebook.com/tarihtarihcemiyeti/
  • https://twitter.com/ttcemiyeti
TAVSİYE KİTAP
Ortaçağdan İki Musikî Öncümüz: İlk Bilinen Halk Ozanımız Dede Korkut ve En Eski Musikî Âlimimiz Türkistanlı Türk Fârâbi / Etem Ruhi Üngör

Kültür unsurlarından biri de "güzel sanatlar"dır. Güzel sanatların en önde geleni ise hiç şüphesiz "musiki"dir. Bugün "Batı musikisi" diye adlandırdığımız dünya musikisi yanında "Türk musikisi" olarak adlandırılan bizim musikimiz çok değişik bir karakter arz etmektedir. Musikimizdeki duygu unsuru da sistemi gibi bize has ve övünebileceğimiz unsurlarla doludur.

Türk musikisi sisteminin Arap, Acem, Yunan, Bizans vs. musikilerinden alınmış olduğu iddiası, mesnetsiz ve yersiz söylentiden ibaret kalmakta olup yabancı bir kaynağa bağlı olduğuna dair hiçbir ilmi inceleme eserine rastlanmamaktadır. Aksine bu mesnetsiz iddia musiki âlimi H. Sadettin Arel'in son derece değerli ilmi bir incelemesi olan Türk Musikisi Kimindir (1939) eserinin yayımlanması ile bütün fonksiyonunu kaybetmiştir.

Türk musikisi sisteminin tamamen tabiattan elde edilmiş olmasından doğan orijinal duygu unsuru ve estetik güzelliğini bu sistemin fizik esasları ile Ord. Prof. Dr. Salih Murat Uzdilek Türk Musikisi Üzerine Etüdler (1944) adlı eserinde ortaya koymuştur.

Bütün musikilerden en önemli rolü oynayan ritm unsuru "usuller" bizim musikimizde yine orijinal karakterli ve zengindir. Bu cazibesi ile bugün modern batı bestekârları tarafından bile kullanılmaktadır. Musikimizin diğer önemli bir unsuru olan "çalgılarımız" ise dünyanın çalgı zenginliğine sahip birkaç ülkesinden biri oluşumuzla dünya musiki âlemince müsellemdir.

Musikimizdeki, Sanat Musikisi-Halk Musikisi ayırımı da tamamen isabetsiz ve yersizdir. Zira, biri kültürlü şehirlinin diğeri köylünün musikisidir. Her ikisi de sistem ve şekiller bakımından birbirinin aynıdır. Yalnız işleniş bakımından meydana gelen özellikler her milletin musikilerinde olduğu gibi tabiidir. Bütün dünya musikilerinde daima kültürlü sınıfın musikisi sanat musikisi olarak köylü musikisine tercih edilmiştir. Dolayısıyla Türk sanat musikisi bir sanat hazinesi olarak değerlendirilmeye, işlenmeye lâyıktır. Gerek mükemmel sistemi, diğer çok değerli unsurlarıyla zenginleşen ve bizler için bir kültür hazinesi olan musikimize lâyık olduğu ilgiyi maalesef tarih boyunca gösteremediğimiz bir hakikattır. Bugün elimizde kalan pek az belgelerden, çok eski zamanlardan beri Türklerin hayatında musikinin pek önemli bir yer işgal ettiğini öğrenmekteyiz. Türkler, günlük özel hayatın dışında dahi musikiyi resmî ve askerî teşkilatın içine o kadar kıymetli bir unsur olarak sokmuşlardır ki musiki takımı, tıpkı sancak gibi, taç ve taht gibi hükümdarlık levazımından sayılmak mertebesine yükselmiştir. Musikinin bu derece kıymetlendirildiği ve resmen asâlet pâyesine çıkarıldığı, başka milletlerde görülmüyor. Buna rağmen biz Türkler binlerce yıllık tarihimiz boyunca yaptığımızın belki yüzde biri, hatta binde biri kadar bile yazmamışızdır. Yazabildiklerimizin çoğunu da, zamanla bir kısmını dışarıya kaptırmak suretiyle kaybetmişizdir. Tarihte çok yapan, az yazan fakat yazdığını da muhafaza edemeyen tek millet oluşumuz hakikatini idrak ederek hatamızın çarelerini araştırmaya koyulmalıyız. Bugün çoğu elimizde tesadüfen kalmış bulunan her çeşitten musiki eserlerinin mukadderatı ise bizim bugünkü tutumumuza bağlı kalmaktadır.

Kuvvetini mazisinden alan milletler gibi biz de tarihimize ve kültürümüze dört elle sarılarak bir yandan belge ve delillerinin kaybını önlemeye çalışırken diğer yandan da eldekileri bilimsel metotlarla tasnif ederek incelemeliyiz.

Musikimizin yeni binası ancak bugün dağınık vaziyette bulunan eski temelinin üzerine inşa edilebilecektir. Bu inşaatı kuracak çağdaş bestekârlarımıza eski eserlerimizin doğru ve mümkün olduğu kadar zengin bir koleksiyonunu miras bırakmamızın ne kadar esaslı bir borç olduğunu eğer takdir ediyorsak bu borcu pek çabuk edâya başlamalıyız.

Geleceğin bestekârına karşı ifaya mecbur olduğumuz vazifelerden biri de milli musikimizin nazariyatını, tarihini, repertuarını, bibliyografyasını tedvin etmektir. Bütün bunlara ait bilgiler yerli ve bilhassa yabancı bir çok kütüphanelere dağılmış eserler içindedir. Bu kitapların çoğu da vaktiyle pek azı Türkçe olmak üzere, o zamanki ilim lisanı olan Arapça, Farsçadır. Geleceğin bestekârından, diyar diyar, kütüphane kütüphane gezip de o kitapların içeriğini elde etmeyi ve Arapça, Farsça öğrenerek onlardan yararlanmayı beklememeliyiz. Tabiidir ki gelecekteki çağdaş bestekârlarımızın vakti böyle zor yoldan öğrenmekle heba etmek yerine beste hazırlamakla geçecektir.

Geleceğin musiki tarihçisi, nazariyatçısı, eğitimcisi, yazarı, öğreticisi hatta icrâkârı için de aynı şeyleri düşünmek mecburiyetindeyiz.

Bütün bu görevler ancak bir üniversite bünyesinde kurulacak bilimsel bir kuruluşun çalışmaları ile mümkün olabilir.1 Bugün ülkemizde 4'ü Kıbrıs'ta olmak üzere 80 kadar üniversite bulunmaktadır. Fakat ne yazık ki ileri ülkelerin çoğunda görülen bir Etnomüzikoloji2 Araştırma Merkezi örneği bir kuruluş bizim üniversitelerimizde görülemiyor. İstanbul Üniversitesi bünyesinde bu isimde bir kuruluş var ise de; ciddi musiki eğitimi ve öğrenimi görmemiş kişilerce kurulmuş ve hâlen yönetilmekte oluşu dolayısıyla kuruluş yılından bu yana geçen çok uzun zaman içinde gerekli randıman ortaya konulamamasından bilim ve sanat çevrelerince zikre değer kabul edilmemektedir.

Şu bir gerçektir ki; Türk musikisi Orta Asya'da Türklükle birlikte doğmuş ve Anadolu'da zirvesine ulaşmıştır. Biz bu yazımızda Anadolu öncesi Türk musikisinin Anadolu dışında yetişmiş 5 büyük Türk musikisi öncü âliminin çalışmalarına, eserlerine yazı sınırlarımızın içinde bir göz atacağız.

Türk musikisi tarihi henüz yazılmadığı gibi tarih devirlerindeki çağ tasnifi de henüz kesinleştirilmemiştir.3 Bu konuda geliştirebildiğim tasnif şöyledir:

1- İlk Çağ (M.Ö. 3000-476)
2- Orta Çağ (476-1453)
3- Yeni Çağ (1453-1640)
4- Yakın Çağ (1640- )

Bunlardan İlk Çağ Türk musikisi araştırmalarında kaynak olarak konu arkeolojiye dayanmakta ve genellikle çalgılar ile bazı yazılı tabletlerden yararlanılabilir ki bu konularda yok denecek kadar az çalışma yapılmıştır.4

Orta Çağ ise bugüne göre Türk musikisinin en az bilinen ve genellikle Anadolu öncesi Türk musikisine dayanmaktadır. Bu konuda ele alacağımız 2 musiki öncümüz de Anadolu dışında yetişmiş ve yaşamış olan Halk Ozanı Dede Korkut (?-700?), Hâce-i Sânî Fârâbî (870-950)'dir.

Bilimsel ve tanıtım yönlerinden sahip çıkamadığımız bu değerlerimize batı çevreleri bizim gibi bîgâne kalmamıştır. Rodolphe D'Erlanger (1872-1932) isimli bir Fransız müzikolog büyük emeklerle hazırladığı La Musique Arabe (Arap Musikisi) isimli ve 2857 sayfadan ibaret, 6 ciltten oluşan eserinde Fârâbî, İbni Sina, Safiyyüddin, Lâdikli Mehmet Çelebilerin5 Türk musikisi sistem çalışmalarını elde mevcut yazmalarından yararlanarak "Arap Musikisi" adı altında ve Fransızca olarak yayımlamıştır. Kitabın yazarı D'Erlanger çoğunlukla Tunus'ta yaşayıp orada Arapça öğrenmiş ve orada ölmüştür. Devasa eserinde konu olarak ele aldığı âlimlerimizin isimlerinin İslâm ismi olmasından ve eserlerinde kullandıkları dilin de Arapça olmasından onları, bilerek veya bilmeyerek Arap kabul etmiştir. 1930­1959 yılları arasından yayımlanan eserin ilk cildinin yayımlandığı 1930 yılından itibaren muhteşem ve değerli musikimiz dünya müzik çevrelerinde Arap musikisi olarak tanınmaya başlamıştır. Bu yanlışlık hâlâ da sürüp gitmektedir. Bu eserin ilk ve tek tenkidi musiki âlimimiz H. Sadettin Arel tarafından 1949 yılında Musiki Mecmuası'nın 16. sayısından itibaren yayımlanan "Türk Musikisi Kimindir" (3, 4, 5, 6, no.'lu makaleler) ile 1950'de yine aynı dergide "Bir Kitaptan Çıkan İbret Dersleri" başlıklı yazı, derginin 33, 34, 35 sayılarında 3 makale halindeki tenkit yazısında bu eserin nasıl maksatlı, peşin hükümlü ve yanlışlarla dolu fikirsizlikleri ortaya koymuştur. Türk kültür ve sanatı üzerine olumsuz geçerliliği hâlen devam eden bu eserin panzehiri bir eser düşünülememiştir.

I. İlk Bilinen Halk Ozanımız Dede Korkut

Dede Korkut'un 295 (ya da 100) yıl yaşadığına inanılır. Hz. Muhammed (571-632) zamanına yakın ya da onunla çağdaş olduğu hatta peygamber ile görüştüğü söylenen6 bir başka kaynakta7 da 295 ve 300 yıl yaşadığı yazılmıştır.

Dede Korkut'u iyi tanımamız için, bu konuda değerli bir çalışma yapmış olan Nihat Sami Banarlı (1907-1974) Resimli Türk Edebiyatı adlı eserinde şöyle kaydediyor:

Dede Korkut'un kim olduğu hakkında kat'î bilgimiz yoktur.

Hikâyelerde Dede Korkut, Dedem Korkut ve bâzan Dede Sultan diye isimlendirilen ve Kitâb-ı Dede Korkut adlı yazma'nın önsözünde Korkut Ata denilen bu zât, şimdilik târîhî olmaktan ziyâde menkıbevî bir Türk atasıdır.

Dede Korkut, Nesâimü'l-Mahabbe, Şecere-i Terâkime ve Yazıcı Oğlu Selçuknâme'si gibi eserlerde de Korkut Ata diye isimlendirilmiştir.

Hikâyelerden anlaşılan mevkiine göre Dede Korkut, eski Türk destanlarında, meselâ Oğuz Destanı'nda gördüğümüz Uluğ Türk veya Irkıl Ata gibi hükümdarlarla öğütler veren ak saçlı ak sakallı, engin bilgili ve tecrübeli, hakim Türk ihtiyarlarından biridir ki hikâyelerde, lüzum hâsıl oldukça kerâmet gösteren bir velî mevkiindedir.

Gerçi hikâyelerin asıl kahramanı Dede Korkut değildir. Fakat hikâyeler birbirinden ayrı iken ikinci plânda görünen bu Oğuz atası, onlar bir araya geldiği zaman, anlatılan bütün vak'alarda vazifesi olan en mühim bir şahsiyet derecesine yükselir:

O, halkın, türlü müşkillerini danıştığ bir hakîm, Oğuz'un zorlu düşmanlarını zebûn edecek kolaylıklar bulup, bu yolda kerâmetler gösteren bir velî velhâsıl Oğuz'un tamam bilicisi'dir.

Oğuz kavimlerini tehdit eden çeşitli düşmanları zararsız hallere koymaktan başlayarak, bir isim alabilecek yararlıklar gösteren Türk çocuklarına ad verme işlerine kadar çeşitli vazifeler gören Dede Korkut, her hikâye sonunda yâdedilir: Oğuz boyları ve Oğuz beyleri için onun gelip duâ ettiği söylenir; gördüğü mânevî vazife belirtilir.

Hattâ bâzı hikâyeler bizzat onun tarafından anlatılıyormuş gibi gösterilir; onun, eski Oğuz menkıbelerini anlatarak; Oğuz boyları için destânî hikâyeler tertipleyerek; çevresindeki insanlara târihten ders alıp, vak'alardaki mânâya ve mânevî hikmetlere varma zevki aşılayan bir hakîm olduğu belirtilir. Bu ifadeler, Dede Korkut'u elindeki kolca kopuzu seslendirecek kahramanlık destanları söyleyen eski bir Türk ozanı gibi hayâl etmemizi de sağlar.

Oğuz destanı miraslarıyla, yeni destan vak'alarını İslâm inanışlarıyla birleştiren bu hikâyelerde koyu Müslüman bir Oğuz atası gibi gösterilen Dede Korkut'un târîhî bir sîmâ olup olmadığı hakkında kat'î bilgimiz yoktur. Ancak onun batı Gök Türkleri zamanında yaşamış, mânevi rütbesi üstün bir şahsiyet olabileceği, bir ihtimâl olarak düşünülmüştür.

Her halde elimizdeki hikâyelerde adı çok sık geçen; o kadar ki bu hikâye kitabına kendi adını koyduran; şöhretini, yalnız Doğu Anadolu'da değil, Orta Asya Türk illerinde de asırlarca yaşayan ve bâzı mukaddes mezarların onun mezarı olduğuna dâir bir inanış uyandıran bu Türk velîsinin, târîhî-menkıbevî bir Türk hakîmi veya bir Türk ozanı hatta Şâmanı olması çok mümkün ve muhtemeldir.

Bu bilgin ve hakîm Türk büyüğünün Gök Türk kitâbelerini yazan Yollug Tigin gibi edip bir ata (hoca) olması ve devrinin devlet büyüklerine akıl hocalığı yapması aynı derecede muhtemeldir. Tabip Reşîdüddîn'in yazdığı Câmiü't-Tevârih adlı kitapta, Dede Korkut'un dört büyük Türk hükümdârına müşâvirlik yapmış bir millet büyüğü olarak gösterilmesi bu bakımdan çok mânâlıdır.

Bizde Dede Korkut yayını olarak ilk kitap: Kitab-ı Dede Korkut alâ Lisan-ı Tâife-i Oğuzan adlı eserdir ki bu eserin iki yazması vardır:

1. Dresden Yazması

Dresden Krallık Kütüphanesi'ndeki Dede Korkut Kitabı'nın ilk nüshası budur. Von Diez tarafından kopya edildiği söylenen bir kopyası Berlin Krallık Kütüphanesi'ndedir. Bu Berlin nüshası Kilisli Muallim Rıfat (Bilge) tarafından eski harflerle bastırılmıştır.8

2. Vatikan Yazması

Vatikan Kütüphanesi'nde Türkçe yazmalar bölümündeki yazma, İtalyan Türkoloğu Ettore Rossi tarafından İtalyanca çevrisiyle birlikte bastırılmıştır.9

Bu her iki nüshanın karşılaştırılmalı baskıları yapılmıştır. 10

Kitap Azerbaycan'da da Hamit Araslı tarafından 1939 ve 1962'de iki defa bastırılmıştır.

W. W. Barthold tarafından Rusçaya (1950, 1962), Ettore Rossi tarafından İtalyancaya (1952), Joachim Hein tarafından Almancaya (1958) çevrilmiştir. Ayrıca; Mustafa Rahmi (Balaban) tarafından 1927 yılında eski harflerle "Korkud Ata'nın Kitabı" adı ile bir çeviri yayımlanmıştır.11

Ayrıca şu yayınlar da zikre değer:

1- Dede-Korkut Oğuznameleri, Kırzıoğlu M. Fahrettin, 1952 İstanbul (132 s.).
2- Bugünkü Dille Dede Korkut, Orhan Şaik Gökyay, 1963 İstanbul 144 s.).
3- Dedem Korkut'tan Öyküler, Adnan Binyazar, 1972 Ankara, (96 s.).
4- Dede Korkut Masalları, Tezer Taşkıran, 1945.
5- Dede Korkut, Ali Ertan, 1946.
6- Dede Korkut Kitabına Ait Notlar, Doç. Hasan Eren, 1952.
7- Dede Korkut Kitabı, Suat Hızarcı, 1953.
8- Dede Korkut Kitabı, Cevdet Kudret, 1953, 1958.
9- Dede Korkut Masalları, Yusuf Gür, 1957.
10- Dede Korkut Masallar, Eflâtun Cem Güney, 1958.
11- Dede Korkut Kitabı, Doç. Dr. Muharrem Ergin, I. C., 1958.
12- Hüseyin Namık Orkun, "Türklerin En Eski Çalgısı", Radyo, no. 89, 1949.
13- Radloff, "Sibirilen", I/381, 504-II/5961, 662.
14- M. R. Gazimihal, Konya'da Musiki, 1947/45.
15- Yılmaz Öztuna, B. Türk Musikisi Ansiklopedisi I/455, 1990.
16- Ali Rıza Avni, "Kopuz Hakkında Etüd", Musiki Mecmuası, no: 158, 161, 163, 1961.

Bilebildiğimiz bu yayınlardan başka araştırma yazıları ile; Fuat Köprülü, Abdülkadir İnan, Pertev Nailî Boratav, Zeki Velidi Togan, Nihat Sami Manarlı vs. gibi daha pek çok araştırmacı-yazar, Dede Korkut hakkında yazılar yayımlamışlardır. Bütün bunların içinde musikiye ilişkin bazı çalgı adları ve tarifler vs. geçmekte ise de Dede Korkut'un bestekâr olduğuna dair hiçbir kayda rastlanmıyor. Sadece bu yayınların en geniş ve doyurucu ve etraflı olanı merhum Orhan Şaik Gökyay (1902-1994)'ın Dedem Korkutun Kitabı'ndaki musiki ile ilgili bölümlerdir.

Orhan Şaik Gökyay'ın eserindeki musiki bahsi üzerine yaptığımız incelemede ve ondan önce ve sonra yazılmış olan Dede Korkut ve Kopuz hakkındaki bütün yazılarda Dede Korkut ile Kopuz'un âdeta birbirleri ile özdeşleştiği açıkça görülmektedir. Bu sebeple Kopuz'un Türk edebiyatında olduğu gibi Türk organolojisindeki yeri de büyük önem arz etmektedir.

O. Ş. Gökyay'ın eserinde çalgı adı olarak şu 5 çalgı adı görülmektedir. Kopuz, Davul, Surna, Nakkare, Boru.

Bu çalgıların sadece, defalarca adları zikredilmesine rağmen onlar hakkında kısa bir târif dahi görülmemektedir. Bu 5 çalgının içinde en çok adı zikredilen Kopuz'un dahi onun yay ile mi, mızrap (veya parmak) ile mi çalındığına dair bir işaret yoktur.

Elimizdeki eski kayıtlardan Abdülkadir Meragî'de Kopuz hakkında kısa bir açıklama var ise de mızrap veya yay konusu açıklaması yoktur. Oradaki bu kısa tarif şudur:

"Bir tahta parçasını oyarlar ve küçük bir Ud şekline koyarlar. Yüzüne deri gererler. Üzerine beş tane çift tel bağlarlar. Bu çalgının düzeni, ud gibidir".
Bizde Kopuz hakkında epeyce araştırma yazısı yayımlanmıştır. Bu yazımın tamamiyet kazanması düşüncesi ile bunlardan 8'ini seçerek yazıma dahil ettim.

Bu yazıların daha fazlası M. R. Gazimihal'e aittir. Gazimihal Kopuz'un yaylı olduğunu kaydetmekte ise de 1960 tarihli Şemsi Yastıman ve Kopuz12 başlıklı yazısında aynen şöyle yazarak Kopuz'un mızrapla çalındığını îmâ etmektedir:

"Yalnız bir sitemim var: Çalışma yerinin adını hâlâ "Kopuz Evi"ne çevirmedi, bağlamasına hâlâ "Kopuz" demiyor. Saz, telli, üfleme, vurma her türlü halk veya şehir çalgılarının genel adıdır; daha doğrusu Türkçe "çalgı"nın Farsça karşılığıdır. Halbuki Kopuz, Orta Asya'dan, Oğuzlardan, Korkut Ata'dan beri uzun saplı tezene sazının adıdır. Pek eskiden kısa saplıları da Asya'da vardı: Göğsü deridendi, telleri madenî değildi. Tahta göğüs ve madenî teller bir gelişme halinde Anadolu'da kararlaşmış boylar da çeşitlenmiştir. Çöğür Kopuzu, Bağlama Kopuzu, Bozuk Kopuzu, Cura Kopuzu adlarını kullanmalıyız. "

Çok daha önceleri 1939 yılında Ahmet Caferoğlu tarafından kaleme alınan "Türk Kopuz'u" yazısında Kopuz'un hem yayla hem de mızrapla çalındığı yazmaktadır.

Hâlen Kazakistan'da kullanılan ve hepsi yay ile çalınan Kopuzlar ise bir sayfa halinde çeşitli Kopuz fotoğrafları ile resim 3'de verilmiştir.

Kazak-Kırgız inanışlarına göre de Korkut Ata, İlk Kopuz'u yapan ve Şamanlara kopuz çalmayı öğreten ilk Şamandır.

Türk dünyasının müşterek bir Halk ozanı olan "Dede Korkut"un hikâye kahramanları: Deli Dumrul, Boğaç Han, Bamsı Böyrek/Bey Böyrek vs.'lerin hikâyeleri üzerine 1930'lu yıllarda sadece "Bey Böyrek" üzerine çalışmalar yapılmış ise de sonları bu çalışmaların devamı görülememiştir. Yakın zamanın halk edebiyatı araştırmacısı, değerli çalışmaları ile bilinen dostum merhum Cahit Öztelli (1910-1978) dahi Dede Korkut hikâyelerine eğilmemiştir. Musiki yönünden de, sadece halk musikimizi derinlik ve bilimsel yönden ele alan tek kişi Mahmut Ragıp Gazimihal (1900-1961)'den başka bir kimse görülmüyor. Bu konudaki yetki, bilgi ve çalışkanlığını daima takdir ettiğim Ferruh Arsunar'ın bile bu hususta bigâne kalışını anlayabilmiş değilim.

Bey Böyrek hikâyeleri metni üzerine çalışan, zamanın değerli uzmanları Fuat Köprülü (1890­1966), Pertrev Naili Boratav (1907-1988), Prof. Dr. Osman Turan'dır (1914-1978) ki bunların bu konudaki yayınlarda, yayımladıkları metinlerde musikinin de yer aldığı görülüyor. Ama musikiler yani notalar şimdilik kayıp veya ortaya çıkarılamamış. Acaba, 1999 Eylül ayında Kazakistan'daki müzikologlarca derlendiği orada bana söylenen ve yakında yayımlayacakları Dede Korkut notalarından 10 eser arasında bunlar var mıdır? Orada bana verilen güftesiz: "Uşardın Olue/Kuşların Şakıması" isimli tek notayı bu yazı içinde yayımlıyorum

Bey Böyrek Destanının Türküleri

Kösemihalzade Mahmut Ragıp

Geçen sene İstanbul Konservatuarı folklor tetkik hey'etile Şarki Anadolu'da türkü toplamakta iken, bir gün, Erzurum'da Arslan Ağa isimli ve 40 yaşlarındaki bir yerli güzel sesliden, (Bey Böyrek)'ten bâhis güzel bir ezgi duymuştuk. Pek sevinmiş, fakat vakit geç olduğu için ertesi gün tekrar gelip bu havayı bize öğretmesini Arslan Ağadan ricaya mecbur kalmıştık.

Arslan Ağa, her halde mühim bir sebeple bizi beyhude bekletti; biz de Erzurum'da daha fazla kalamazdık. Çok meyus olmuştuk. Erzurum'un Müfti Efendi Mahallesinde oturup sakalıkla geçinen Mustafa oğlu Arslan'dan nota ve plâğa alınan diğer ağızlar, gerek metin ve gerek şive itibarıyla çok dikkate şayandırlar: Bu bey Böyrek mes'elesini "Şarki Anadolu Türkü ve oyunları" kitabımda da yazmıştım. [Sahife 33]...Bu vak'a haricinde, Anadolu'da, Bey Böyrekten bâhis hiçbir musiki notaya alınmamıştır; yani risalemizde mündereç ve Baha beyden dinleyip yazdığım parçalar ilk notaya alınan bey Böyrek ezgileri oluyor.13

Umumi hareketleri, Anadolu'nun (klâsik Türk Musikisi) tesirlerinden tamamen uzak kalmış bütün bâkir halk nağmelerinin vasflarından farksızdır. "Hassas not" [Note sensible]den mahrum "minör gam"ın tam bir oktavlık hudutlarını geçmez; hakim nağmesi "dominant"tır. (Hüseynî makamı) nı hatırlatır, fakat "meyan"ı bile yoktur. (Kadans) motifi, Anadolu ve Orta Asya Türk ezgilerinin en öz (karar veriş) tarzlarından biridir. Her nağmeye bir güfte hecesi düşer ki, bu da, "edvar musikimiz"deki prosodi teamüllerinin taban tabana zıddıdır ve öz halk musikilerimizin en müşterek hususiyetlerindendir. (Kromatizm) dan tamamıyla mahrumdurlar ki, bu da eksikliğe delildir.

Bey Böyrek'in düğün evinde kızları (tef) ile oyuna kaldırınca söylediği 3 küçük oyun havasının, bariz bir şekilde ritimli, hattâ ritim değişişleriyle süslü olduğu görülüyor.

Gamın ilk beş notu haricine çıkmayışları ve tek bir motifin birbiri arkasına şekil değiştirmelerinden ibaret olmaları da dikkate şayandır. Alelûmum Türk oyun havaları bu esaslara şiddetle sadıktırlar [Orta Asya'da da böyledir].

Bey Böyrek ile Bezirgân'ın muhaveresini teşkil eden serbest [ritimsiz] (diyalog), sazlı âşıkların ezgili muhaverelerindeki melodi zenginliğinden mahrum olmakla onlardan ayrılır. Muhaverenin esasını vücuda getiren sual ve cevaplara karşılık, bütün musiki de, iki (tema taslağı) ndan terekküp eder ki, birincisini, notada (A) harfi, diğerini ise (B) harfi ile gösterdik. (B) motifi her kısmın (kadans) ını teşkil edip, parçanın sikleti (A) motifi üzerinde toplanır; bu iki motif baştan sona kadar şekilden şekile girerek parçaya "tenevvü=variations" halini verirler. Parçanın sözleri bilinmese bile, (A) motifinin "sorucu", diğerinin ise "cevap verip ikna edici" manası derhal göze çarpar; "ifade" o kadar kuvvetlidir. Bey Böyrek: "Bengiboz emekter Akgavak gızı?" sorgusunu (A) motifine düşürmekte tamamen haklıdır. Bu diyaloğun, asırlar arasında hiçbir tahrife uğramadan bize kadar gelen bir ağız olduğunda şahsen hiç şüphem yoktur; kat'iyen yeni bir icat değildir.

Bu musikileri bana okuyan Baha beyin dikkate şayan bir musiki hâfıza ve zekâsını malik olduğunu gördüm. Safranbolu köy lehçelerinde taklit ve tekellüme muktedir oluşu da bu sıhhatli kulak hâfızasına delildir.

En Eski Musiki Âlimimiz Türkistanlı Türk Farabi

Türk müzikolojisinde çok önemli bir yeri olan "El Yazmaları" başlıca Topkapı Sarayı Müzesi Kütüphanesinde (39 adet), Süleymaniye Kütüphanesinde (31 adet), Üniversite Kütüphanesinde (7 adet), Nuruosmaniye Kütüphanesinde (adet), Köprülü Kütüphanesinde (2 adet) ki, toplam olarak 84 adet ve diğer İstanbul ve Anadolu kütüphanelerinde de tahmini olarak 15-16 adetle birlikte 100 adet kadardır. Bu rakamlar kesin olmamakla beraber ancak bir veya iki farklı şekilde kesine yakındır.

Türkçe, Arapça ve Farsça olarak üç dilde yazılmış olan bu yazmaların hiçbiri (1-2'si müstesna ile) yazıldıklarından bu yana Türkçeye (veya yeni harflere) çevrilmemiş ve yeterince Türk müzikoloji âlemine tanıtılmamıştır. Başlıca bu iki devlet kuruluşumuz olan Kültür Bakanlığı ve Millî Eğitim Bakanlığı'nın bu milli kültür hizmetini hâlâ düşünememiş olması esef vericidir.

Musiki yazmalarımızın en eskileri Fârâbî'ye ait olup bu incelememizde ülkemiz ve dünya kütüphanelerindeki Fârâbî yazmalarının kayıtları ile Fârâbî hakkında yazılanların kayıtları verilmektedir.

Ayrıca; Fârâbî bestelerinin yakın zamana kadar münakaşalı oluşu üzerine aksinin ilk defa savunulması14 amaçlı bulgu ve görüşlerin ortaya konuluşu, önce 1985 yılında Ankara'daki uluslararası bir sempozyumda15 ve daha sonra da 1990 yılında Fârâbî'nin yaşadığı yer olan Buhara'daki (Özbekistan) yine uluslararası bir sempozyumda16 bu yazıdaki 33 eserlik listeden üç eser ses kayıtlarından dinletilmiştir. Dinletilen musiki her iki sempozyumda da büyük ilgi ile izlenmiştir. Hatta ünlü Özbek kompozitörü Salihof Enmark, Fârâbî bestelerindeki temalarla bir "Fârâbî Senfonisi" bestelemeyi arzuladığını açıklamıştır.

Gönül ister ki, elimizde notaları bulunan, geçmişte bin yıla dayanan ve dünyada eskilik değerinde eşi emsali bulunmayan bu bestelerin icrasını son teknik kayıtlarla dünya müzikoloji âlemine sunalım. Ses kayıtları bir yana, 33 notayı hâvî bir Fârâbî kitabımız dahi henüz yayımlamadı.17

Fârâbî'nin (870-950) bin küsür yıl önce Orta Asya'da Fârâb şehrinde dünyaya geldiği bilinmektedir. Bu yer şimdi geniş Kazakistan toprakları içinde ve "Otrar" adı ile anılan bir kenttir (köy). Ama bin yıl öncesi buranın hangi ülkeye ait olduğu cihetle Fârâbî'nin Türk ırkının hangi koluna ait olduğu kesin olmamaktadır. XV. yy.'dan önce şimdiki gibi Özbek, Kazak, Kırgız, Türkmen vs. bilinmiyor ve bütün Orta Asya'da yaşayanlara "Türkî", ülkeye de "Türkistan" denmektedir. Bu sebepten Fârâbî'ye hangi Türk kolu sahip çıksın... Fârâbî bütün Türklerindir.

Şimdi Fârâbî'ye daha fazla Kazakların sahip çıkma gayreti içinde olduğunu mahallinde bizzat görmüş bulunuyorum.

Kazaklar 1993'ten itibaren kendi adlarına bastıkları 1, 3, 5, 10, 50, 100, 200, 500, 1000, 2000 Tenge (Kazak Parası)'lik 11 kupürden 5 tanesine Fârâbî'nin portresini, diğer 6'sına da diğer Kazak büyüklerinin portrelerini koymuşlardır. Ayrıca, 1992 yılında "Fârâbî Üniversitesi" ve Fârâbî adına müzik kuruluşları ile diğer, Üniversitelerde Fârâbî' araştırmaları bölümleri kurmuşlardır. Ayrıca, Fârâbî' heykel ve büstleri de dikmişlerdir. Özbekler ve Kırgızlar da bu dereceye yakın girişimler içindedirler. Biz ise şimdilik Ankara'daki "Fârâbî Semti" ile yetinmekteyiz. Halbuki musiki yönünden en zengin
malzemeye biz sahibiz. Ve henüz bunun da farkında değiliz.

I. Farabi'nin Müsiki Çalışmaları A. Öğrenimi ve Musikî Görüşleri

Fârâbî''nin mûsikî yönü üzerine bugüne kadar yapılan çalışmalarda tam'a ulaşıldığı söylenemez.

Fârâbî'nin mûsikî öğreniminin gelişim safhaları bilinmediği gibi hocaları da bilinmemektedir. Bilinmeyen hocalarına karşı şu altı talebesine bazı kayıtlarda rastlanıyor.18 Ebulfettah, Şamanoğlu, Ebulgaliye, Firuzlu Halit, Abdülmümin, Nişaburlu Salih ve Harzemli Salih. Sadece isimleri bilinen bu seçkin talebelerin mûsikîdeki seviyeleri ve eserleri gibi gerekli bilgilere sahip değiliz.

Fârâbî'nin mûsikî görüşlerine gelince. Bu konuda ilk fikirler XX. yy. başlarında Alman etnomüzikologu Kiesewetter ile Rauf Yekta ve H. Saddettin Arel'den gelmektedir. H. Sadattin Arel, Kiesewetter'den naklen onun dediklerini şöyle kaydediyor:19

"Fârâbî, kendisinden evvelki Arap mûsikîcilerinin yanlışlarını düzeltmek ve Yunanlıların nazariyatını Araplar arasına sokmak istedi. Eserlerinde Yunan nazariyatçılarının fikirleri, hatta çok defa aynen sözleri görülmektedir. Onun tarif ettiği mûsikî sistemi Yunanlıların kabul etmiş oldukları 'Systema Perfectum'dur.20 Arapların kullandıkları mûsikî sistemi ise ondan bütün bütün başkadır. Fârâbî'nin Yunanlılardan aldığı sistem kendisinin ölümünden sonra da kök salamadı. Vakıa, müellifler Fârâbî'ye hürmetle 'Şeyh' unvanını vererek onun kitaplarından ilk bilgiler ve tarifler hususunda istifade ettiler; fakat mûsikînin ameli tarafında yine eski bildikleri yolu takip etmekten geri kalmadılar. Bu itibarla Fârâbî'ye Yunan müellifleri veya şârihleri arasında yer vermek mümkündür, lâkin Arap mûsikîsinin gözü ile bakmak doğru olmaz."

Sonra da kendi fikirlerini şöyle ekliyor:

"Kiesewtter'in bu iddiasını teyit edecek bir misal getirmek isterim: Büyük Fârâbî ses sistemindeki nağmelere Yunanlılar tarafından verilen isimlerle bu isimler için kendi koyduğu mukabilleri kitabında uzun uzun izah etmektedir.21

Fârâbî'nin bu zahmeti tatbikatta hiçbir işe yaramamış olduğu için teknik tafsilat vermeme hacet yoktur. Yalnız Yunancadan aldığı isimlerle koyduğu mukabilleri buraya yazıyorum:

Proslambanomenos Sakiletü'l-mefrûzât
Hypate hypaton Sakiletü'r-reisât
Parhypate hypaton Vasıtatü'r-reisât
Lihanos hypaton Haddetü'r-reisât
Hypate meson Sakiletü'l-evsât
Parhypate meson Vasıtatü'l-evsât
Lihanos meson Haddetü'l-evsât
Paramenos Fasılatü'l-vustâ
Trite diezeugmenon Sakiletü'l munfasılât
Paranete diezeugmenon Vasıtatü'l-munfasılât
Nete diezeugmenon Haddetü'l-munfasılât
Trite hyberboleon Sakiletü'l-haddât

"Bu isimlerle onların tarifatına Fârâbî'den sonra gelen nazariyatçılardan ancak birkaçı iktibas etmişler, fakat zannederim ki iş işten geçtikten sonra onlar da yaptıklarına pişman olmuşlardır. Zira, isimlerin de, tariflerin de kitaplarda tasvir edilen mûsikîye bir faydası dokunmadıktan başka iktibas eden müelliflerin onları güzelce anlayamadıkları da meydana çıkmıştır. Nasıl ki, Meragalı Abdülkadir gibi yüksek bir âlim bile kendi eseri olan Camiu'l-elhan'ın gene kendi eliyle yazdığı nüshasında23 yukarıdaki isimleri Fârâbî'den iktibas ederken onları karmakarışık bir hale koymuştur. Mesela tâ baştaki Proslambanomenos kelimesini â_ "Ââ"ÜÇ~O!K, şeklinde gösterdiği gibi Vasıtatü'l-evsât'ın Yunancası Parhypate meson iken bunu da Hypaton meson diye işaret etmiştir. Diğer bazı hatalarını aşağıya kaydediyorum:

Abdülkadir'in yanlış yazışı
Parhypate meson
Haddetü'l-munfasılât
Lihanos hypaton
Parhypaton hypaton
Doğru Yunancası
Trite diezeugmenon
Paranete diezeugmenon
Nete diezeugmenon
Trite hyperboleon

Arapçası

Sakiletü'l-munfasılât Vasıtatü'l-munfasılât Hypate meson Sakiletü'l-haddât

"Şu zikrettiklerimden başka yanlışlar da vardır. Fazla olarak Abdülkadir bir de cetvel çizip Arapça ve Yunanca ıstılahları karşılıklı bir yere toplamak istemiş fakat cetvelde yeni hatalar yaptığı için asıl metin ile cetvel birbirine uymadığı gibi bunların da ikisi birden Fârâbî'nin kitabına tevafuk etmemiştir.

"Allak-bullak" tabiriyle ifade edilebilecek olan bu karışıklıktan Abdulkadir'e zerre kadar mes'uliyet terettüb etmez. Çünkü kendisi Yunanca bilmiyordu ve yukarıdaki isimler de, onun mûsikîsine mühim bir faydaları dokunacak istidâtta olmadıkları için, ezberinde değildi. Zaten gerek Yunancada gerek Arapçada hep birbirine benzeyen bu tuhaf kılıklı, bol sayılı ıstılahlar bir şaşırtmaca gibi insanın dilini dolaştırıyordu.

"Anlaşılmamışın anlatılmasındaki imkânsızlığa güzel bir örnek!

"Yunan mûsikîsinin bu tortuları nazariyat kitaplarının çoğuna girmemiş ve bu eksiklik bir tamamlık olmuştur."

Arel ayrıca, Fârâbî'deki Yunan mûsikî görüşü etkisinin Meragî'ye kadar uzandığını da Mûsiki Mecmuası'ndaki (Nu. 36) bir yazısı içinde açıklamıştır.

Fârâbî'nin büyük bilginliğini kabul etmesine rağmen Arel onun mûsikî görüşlerini şöyle değerlendirmekten kendini alamıyor:

"Bizim mûsikî, ömründe bir kerecik Fârâbî ayarında bir dâhînin alâkasına nâil ve dûçar olmakla az kalsın başını derde sokuyormuş. Fakat bereket versin ki, Fârâbî'nin Yunanistan'dan getirmek istediği aşı tutmadı, yoksa yalnız biz değil, bizim mûsikî ile geçinmekte olan bunca milletlerle beraber hepimiz mûsikî cihetinden öksüz kalacaktık."

Rauf Yekta Bey de Fârâbî'nin mûsikî görüşleri üzerine olan fikirlerini şöyle açıklamaktadır:23

"ve Fârâbî'nin kendisi de Yunan filozoflarının eserlerinden iktibaslar yapmıştır. Eğer, tierce majör ve tierce minör daha X. yy.'da Fârâbî tarafından Yunan eserlerinin muhtevalarına göre consonante olarak belirtildikleri halde birkaç asır sonra bir ansiklopedi müelifi, diğerleri arasında, niçin bu gerçekten haberdar olmayabiliyor ve Yunanlılar beş konsonan kabul ediyorlardı: Oktav (sekizli), beşli, Onikili (Beşlinin karşılığı), Dörtlü, Onbirli (Dörtlünün karşılığı)" diyordu.24

Daha sonra Rauf Yekta Bey bu eserinde, Fârâbî'nin benimsediği Pitagor sistemi üzerine seslerin aralarındaki nispetleri cetvel halinde vermektedir.

Bestekâr Hâşim Bey, "Haşim Bey Mecmuası" adı ile anılan eserinde25 Fârâbî'nin mûsikîyi: 12 Makam, 7 Avâze, 4 Şûbe ve 24 Terkib olarak tasnife tâbi tuttuğunu kaydetmektedir. Pitagor'un 4 unsura nispet ettiği Yegâh, Dügâh, Segâh ve Çargâh makamlarını Fârâbî: Yegâh Rast, Irak ve Aşiran olarak göstermiştir. Sonra bu makamları 4 unsur ve burçlara göre ve düzenlemeye uygulayarak:

Yegâh'ın ateş unsuru olarak Koç burcuna,
Rast'ın su unsuru olarak Oğlak burcuna,
Irak'ın hava unsuru olarak Terazi burcuna,

Aşiran'ın da toprak unsuru olarak Yengeç burcuna mensubiyetini ileri sürmüştür. Fârâbî, makamların psikolojik etkilerini de şöyle bir cetvel halinde göstermiştir:

1- Rehavî makamı: Subh-i kâzip'te (aldatıcı, fecirden önce) etkili,
2- Hüseynî makamı: Subh-i sadık'ta (tan yeri ağarmasında) etkili,
3- Rast makamı: Güneşin iki mızrak boyu yükseldiğinde etkili,
4- Buselik makamı: Vakt-ı Duha'da (Kuşluk) etkili,
5- Zirgüle makamı: Nısf-ı Necar'da (Öğle) etkili,
6- Uşşak makamı: Vakt-ı Nehar'da (Öğle sonrası) etkili,
7- Hicaz makamı: Beyne's-Salavateyn'de (İki namaz arası) etkili,
8- Irâk makamı: Vakt-ı asır'da (Akşam üstü) etkili,
9- Isfahan makamı: Vakt-ı Gurub'da (Gün batışı), etkili,
10- Neva makamı: Vakt-ı Leyl'de (Gece) etkili,
11- Büzürk makamı: Vakt-ı i'şa'da (Yatsı sonrası) etkili,
12- Zirefkend makamı: Vakt-ı Nevm'de (Uyku zamanı) etkili.

Fârâbî, makamların gezegenlere mensubiyetini de şöyle gösteriyor:

1- Neva: Zühreye mensuptur, Hüseynî ondan doğar.
2- Buselik: Müşteriye mensuptur, Geveşt ondan doğar.
3- Irâk: Güneşe mensuptur, Isfahan ondan doğar.
4- Zirefkend: Hırd'a mensuptur, Nihavend ondan doğar.
5- Rast: Merih'e mensuptur, Uşşak ondan doğar.
6- Nigâr: Zühre'ye mensuptur, Zirefkand ve Büzürk ondan doğar.
7- Rehavi: Kamer'e mensuptur, Bestenigâr ondan doğar.

Fârâbî'nin çeşitli mûsikî görüşlerine ait bazı açıklamalarını Prof. Dr. Süheyl Ünver şöyle nakletmektedir: 26

(Veliyüddin Efendi Kütüphanesi, No. 3191, V. 140)

"Şeyh Ebu Nasrü'l-Fârâbî'den naklolunuyor. Müşarünileyh demiş ki: Subhukâzib vaktinde Rahevi (Rehavi), Subhüsadık vaktinde Hüseyni, Güneşin iki remih kadar irtifâı vaktinde Rast, Vakti Duhada Buselik, Nısfınnehar vaktinde Zenkûle, Vaktizuhurda Uşşak, Beynessalavateynde Hicazî, Vaktiasırda Irak, Vaktigurubda Asfahan, Akşam namazı vaktinde Nevayî, Yatsı namazından sonra Büzürk, Vaktinevmde Zirefkend makamlarıyla okumalıdır.

"Köprülü Kütüphanesinde "Hafız Ahmet Paşa" kısmında No. 275'te kayıtlı Divan-ı Naili sonunda kütüphane fihristinde maalesef kayıtlı olmayan ve kitaplar birer birer elden geçmeyince bulunması imkânı olmayan mûsikîden bir risâle vardır. Bir yerinde diyor ki: (Bilkülli Şeyh mûsikîden bir risâle vardır. Bir yerinde diyor ki: (Bilkülli Şeyh mûsikâr bir musannif edvâr ve müellif otar kimesne idi Pesimdi asıl olan oniki makam yedi avaze ve dört şube ve yirmidört terkibdir. Badehu nasr Fârâbî ve Kemalüddin ve Ebu Ali bin Sînâ bu Azizler şehri Mısır'da cem olup terkibi 48 eylemişler. Hatta makamatla ezân okumağı anlar peyda ittiler. _"27

"Hekimbaşı Gevrekzâde Hasan bin Ahmet (Emraz'-ı ruhaniye-i nağamat-ı mûsikiye ile tedavi) risalesinde28 "_üstadan-ı ilm-i edvâr olanlardan hoca Nasır-ı Tûsî ve muallim-i sânî hakim Fârâbî ve Hoca Abdülmümin sofî ve hoca Safiyüddin ve sair ulemai" fenni mûsikî olanlar nice kitâb-ı mutebereler telif ve usulü ve furuğu tahrir ve tasnif eylemişlerdir. Zira ilm-i müsikînin ilm-i hikmet ve fenn-i hey'et ve nucum ve ilm-i tıp ile kemâl münasebeti olduğunu arifan-ı üstadane mahfi_ değildir." diye ruhî hastalıkların mûsikî nağmeleriyle tedavisi kısmında Fârâbî'nin ve kendisinden sonra gelenlerin bu hususta yazdıkları bahislere temas etmektedir.

"Esad Efendi Kütüphanesinde No. 3672'de kayıtlı eserin boş bir yerindeki Farisî ibarenin tercemesi budur:

"Ebu Nasr Turhan Fârâbî felasefenin ünlü hâkîmi idi. Muallim-i sânî derlerdi. Hükemânın itikâdına göre Muallim-i evvel Aristoteles'tir ki Filorili hakîm-i ilâhi Eflatun'un talebesindendir. Eflâtun'un kabri de Rum Karamanı nahiyelerindendir.

"Ebu Nasr Türkistan Fârâbı müntehasındandır. Şam'da Hikmet ve Ulûm-ı Riyazî dersi vermiştir. Ebû Ali Sinâ onun tasniflerini delil tutmuştur."29

Fârâbî eski mûsikî üstâtlarının büyüklüğüne miyâr gösterilmiştir. Nitekim "Lehçetü'l-Lûgat" sahibi Şeyhülislâm Efendi de-ki 1090/1679'da doğmuştur-Musikide Fârâbî misaldir, diye medholunmuştur.

Atâ Tarihi cilt 1'de (s. 134'ten sonra) tahlîl-i ilm-i maârif ve sanata dair usulü mûsikî kısmında"_ bunca Fârâbî-i edvâr-ı rüzgâr envâ-ı âşâr-ı sefâ bahşa yadigârıyla kendi mesleklerince ibkâ-i nâm etmişlerdir" demektedir, ki yine Fârâbî, Fisagoras gibi en büyük mûsikî üstadlarıyla mukayese için gösterilmiştir.

"Mecmuatü'l-Fevâidi'l-müteferrikatı fi'l-Nücum" adlı eserinde30 mûsikî makamlarının mensup oldukları seyyareleri göstermektedir ki bu makamların 24 saate taksimini yapan Fârâbî'nin notunu tamamlamaktadır:

İlm-i mûsikî eseri zühredir. Neva, Zühre mensuptur, Hüseynî andan doğar. Buselik, Müşteriye mensuptur, Güvaşte andan doğar. Irak, âfitaba mensuptur, Isfahan andan doğar. Zir Üfkend hırıda, mensuptur, Nihavend andan doğar. Rast, Merih'e mensuptur, Perde-i Uşşak andan doğar. Perde-i Nigâriye zühreye mensuptur, Zirefkend ve Büzürk andan doğar. Rehavi Kamere mensuptur, Bestenigâr andan doğar".

Fârâbî mûsikî ilmini "İhyaü'l-ulûm" adlı esirinde şöyle açıklamıştır:31

Mûsikî İlmi

Mûsikî ilmine gelince, bu ilim bütün olarak melodilerin (lahn) çeşitlerini, neden, ne için ve nasıl terkip edildiklerini, daha tesirli ve dokunaklı olmaları için hangi hallerde bulunmaları icap ettiğini bilmeye yarar.

Bu ad ile bilinen iki ilimdir.

1. Amelî mûsikî ilmi,
2. Nazarî mûsikî ilmi.

Amelî mûsiki ilmî, duyulan (mahsûs) nağmelerin çeşitlerini, ister tabiî, isterse sun'i bir şekilde olsun, kendileri için hazırlanmış olan aletlerde bulunmasını temine yarayan ilimdir.

Tabiî mûsikî aletleri gırtlak (hançere), küçük dil, bunun yanında bulunan uzuvlar (organ), sonra burundur. Sun'i olanlar, fülüt, udlar ve başkalarıdır.

Amelî mûsikî ile uğraşan kimse, nağme ve melodileri (lahn) ve onlarda hasıl olan her şeyi, üzerinde olanları çıkarmak ihtiyâdında olduğu aletlerde bulunması bakımından tasavvur eder.

Nazari mûsikî ilmi ise, bunların ilmini verir. Bu akıl ile idrâk olunan (makule) bir ilimdir. Bir de melodileri (elhân) meydana getiren her şeyin sebeplerini verir. Bunların bir maddeden çıkarılması bakımından değil, belki mutlak olarak ve her âlet ve her maddeden çıkarılması bakımından bu sebepleri verir. Bunları hangi âletle ve hangi cisim ile olursa olsun, umumî olarak, duyulmuş olmaları bakımından ele alır.

Mûsikî ilmi beş büyük bölüme ayrılır:

İlk bölüm, bu ilimde bulunan şeyleri çıkarmak için kullanılan esas (mebde') ve ilk bilgilerden, bu ilk bilgilerin nasıl kullanıldığından bu sınaatin hangi yol ile çıkarıldığından, kaç şeyden terkib edilip kemâle getirildiğinden, bu ilimde bulunan bilgileri araştıran kimselerin nasıl olması icap ettiğinden bahseder.

İkinci bölüm, bu sınaatin usulünden bahseder. Bu da nağmelerin çıkarılması, sayılarının kaç olduğunu, nasıl olduklarını, çeşitlerinin ne kadar olduğunu ve birbirlerine nispetlerini açıklar. Bir de bütün bunlar hakkında getirilen deliller üzerinde araştırmalar yapar; nağmelerin duruşlarındaki (evzâ') çeşitleri isteyen onlardan istediğini alsın ve aldıklarından melodiler meydana getirsin diye hazırlanmış bir hale gelmesine yarayan terkipler hakkında araştırmalar yapar.

Üçüncüsü, usul bahsinde meydana çıkan şeyler ile nağmeler için hazırlanmış olan, hepsi çalgı âletleri üzerinde çıkan ve bunların üzerlerindeki yeri usuller bölümünde açıklanan tertipte ve miktar üzerinde bulunan bu sınaata mahsus âletlerin çeşitleri hakkındaki burhanlar ile sözler arasındaki uygunluğu araştırır.

Dördüncüsü, nağmelerin vezinleri olan tabîi îka'ların sınıfları hakkındaki bölümdür.

Beşincisi, bütün olarak, melodilerin (lahn) meydana getirilmesi, sonra tam melodilerin meydana getirilmesi hakkındadır. Bu bölümde bir tertip ve intizam ile tertip edilmiş şiirler ve ayrı ayrı melodilerin gayelerine göre, nasıl ayrı ayrı yapıldıkları hakkında araştırmalar yapılır. Melodilerin yapılmasına sebep olan gayeye erişmek için onu daha tesirli ve daha dokunaklı bir hale getiren halleri bildirir.

B. İcrakârlığı ve Çalgı Mucitliği

Çeşitli kaynaklardan edinilen bilgilere göre Fârâbî'nin başlıca Ud ve sonra da Kanun ile adı ve şekli belirlenemeyen bazı çalgılar çaldığı öğrenilmektedir. Hatta bunlardan Ud'un32 ve Kanun'un33 da (atfen) Fârâbî'nin mucidi olduğu öğrenilmektedir.

Fârâbî'nin Ud çalmada büyük maharet sahibi olduğuna bazı kayıtlarda bir olay anlatılarak rastlanmaktadır. Aynı olayın bazı kaynaklarda34 ki kayıtlarında "çalgı" adı zikredilmeden olay anlatılmaktadır. Bu olay, 47 yıl önce Prof. Ahmet Ateş'in çevirisi35 ile yayımlanmış olan "İlimlerin Sayımı" adlı eserde aynen şöyle anlatılmaktadır:

Fârâbî bir gün tam bir Türk kıyafetinde ve kendisini tanıtmadan es-Sâhib'in bir toplantısına girmiş. Es-Sâhib'in meclisinde bulunanlar, onu tanımayarak, onunla alay etmişler. Bir müddet sonra herkes biraz içki içip başları dönmeye başlayınca, Fârâbî bir çalgı aleti ile herkesi uyutacak bir parça çalmış; bunun üzerine, toplantıda bulunanlar, ölü gibi uykuya dalmışlar; Fârâbî çalgının üzerine "Fârâbî, yanınıza geldi, onunla alay ettiniz, o da sizi uyuttu, sonra kayboldu." diye yazıp oradan uzaklaşmış. Bir müddet sonra, es-Sâhib ve davetlileri uyanınca, bu hârikulâde şahsın kim olduğunu anlamadıklarına teessüf ederek, onunla bir daha görüşeceklerini temenni etmişler ve onun şerefine kadehlerini kaldırmışlar. Başka bir çalgıcı Fârâbî'nin üzerine yazı yazdığı çalgıyı alınca, yazıyı görüp es-Sâhip'e göstermiş; es-Sâhib bilinmeyen ziyaretçinin Fârâbî olduğunu anlayıp, ona yapılan muameleden son derece müteessir olmuş ve arkasından adamlar göndermiş ise de, onu bulamamış ve ömrü boyunca bu hadiseye teessüf etmiş.

Bu vak'a, ilk bakışta, mümkün gibi görünüyorsa da maalesef doğru olması ihtimal dahilinde bile değildir. Evvelâ bu vak'a Fârâbî ile Seyfü'ddevle arasında vukua gelmiş gibi de gösterilmektedir. Sonra es-Sâhib İbn Abbâd 935'te doğmuştur; Fârâbî'nin 950 yılında öldüğü muhakkak olduğuna göre, o öldüğü zaman es-Sâhib 15-16 yaşında bulunuyordu ki onun bu yaşta Fârâbî ile arasında yukarıda bahsedildiği üzere bir vak'a değil, herhangi bir münasebet bile bahis mevzuu olamaz. Esasen biraz ileride görüleceği üzre Fârâbî Suriye ile Mısır taraflarında bulunuyordu.

Prof. Ahmet Ateş'in bu açıklamasına rağmen ondan 8 yıl önce Prof. Dr. Süheyl Ünver tarafından yayımlanan "Fârâbî'nin Ud'u" başlıklı yazıda36 İbn-i Ebi Usaybi'a'dan naklen "Tabakâtü'l-Etıbba" eserinde, icat ettiği mûsikî aletini insanı mestedecek derecede çaldığını kaydediyor. Sonra da aynı olayı şöyle anlatıyor:

"Emir Seyfuddevle-i Hemedanî'nin sazendeleri biraz fasıl yaptıkta şeyh Fârâbî adem-i iltifat ve çendan istimaına tekayyüd etmeyip kendi cebinden biraz ağaç parçaları çıkarıp birbirine zam ve garip saz peyda ve seragazi negamat eyledikte ehali-i meclise dıhk (gülme) arız olup ol kadar güldüler ki bihud olunca ondan ol aleti bozup üslub-i ahar üzere edip çaldıkta cümle büka edip ağlaştılar ve yine bozup bir tarzı ahar üzere çaldıkta cümlesi haba varıp Farabi dahi alatın alıp bir kimse vakıf olmaksızın çıkıp gitti. Hapdan kalktıkta Farabi'den nişan bulmadılar. Seyfüddevle buna pek ziyade muhabbet edip ikram eyledi..." (Tezkiretül-Hükema fi Tabakati'l Ümem, Sütlüce, Mahud Ağa Camii imam ve hatibi Hasan, aynı nüshadaki notundan).

Böylece, aynı olayın bu iki yayımlanış şekli ile daha önce zikrettiğimiz Prof. Ateş'in şeklinin birbirinden farklılık arz etmekte olduğu görülüyor.

Süheyl Ünver bu yazısının son bölümünde de Ud şemalı ve perde açıklamalı çizimini İsmail Saib Efendi'nin terkesi içinden elde ettiğini kaydederek buna göre Farabi udunun perdeleri hakkında açıklamalar yapmaktadır. Makaleye eklenen resime bakınız.

S. Ünver yazısının bu şemaya ait açıklamasında aynen şöyle yazmaktadır:

"Resimde isimleri yazılı nağmeler tam sesler olup müteferri olan nağmeler için muhtelif tellerde karar yeri olmadığından tafsilat itasından sarfınazar ettik.

"Udun sağındaki izahat:

"Tel üstünde görülen noktalar, Udun sağına çizgilerle adları yazılı nagmelerin karargahlarıdır. Neva'da olduğu gibi. Udun akordu bozulur ve sazende düzen vermekten caiz olursa üzerinde nokta bulunan makamı ve sonrada teli bu taksimata göre düzeltsin. Neva teline şehadet parmağı basıldığı zaman Dügah, ba dehu Segah, Çargah ve bu suretle Gerdaniyeye kadar bulunur ve her nağme yerine konulmakla akort edilmiş olur. Fakat Mısırlılar bu suretle tashihat yapmayıp ka'b denilen mahalde düzeltirler.

"Udun kırık kolundaki izahat: makamlardır. Dört yukarıda ve dört aşağıdadır.

"Üst sırada: Rast, Aşiran, Segah, Nühüft. Alt sırada: Neva, Dügah, Iraki, Nühüft.

"Udun tellerine ait soldaki izahat: Iraki cevza ve balgam ile, Segah zühre ve kanda, Evc'de böyledir: Dügah. Bu Dügah zaittir. Basrahi buna başka isim vermiştir.

"Rast, Balgam ve safra ile Sünbüledir. Aşiran, sevda ve Utarit iledir. Çıhargah, safraya mahsustur. Gerdaniye, kana mahsustur. Sünbüle, Udun üzerinde solda yukarıda: Makarri mutlak, cevabı kül.

"Udun altında sağda: Teller üzerinde yazılmış olan noktalara göre her karar dördüncü parmak ve her üç baş parmak iledir. Udun altında solda: Başlangıç dördüncü parmak iledir ve sonu Şehadet parmağı iledir. Ud tellerinin başlandığı eşik üzerinde 7 makam yazılıdır. Sırası ile sağdan Nühüft, Rast, Neva, Dügah, Aşiran, Segan, Iraki.

"Musikişinas olmadığım cihetle bu Ud hakkında bir mütalaada bulunmayacağım. Bu vesikayı ilim âlemine takdim ediyoruz. Şimdi Farabi'nin terceme-i halinde yazılı olan çalgının ud olduğunu bulmuş oluyoruz ve bunun kendi ihtira bulunduğunu da öğreniyoruz. Yoksa bazı kayıtlara istinaden bzı makalelerde Farabi'nin Kanun'un mucidi gösterilmesi yanlıştır. Farabi Ud'un mucididir."

S. Ünver'in bu yazısının Türk Musikisi Dergisi'nde, ikinci defa yayımlanışından sonra aynı derginin bir sonraki sayısında (Eylül 1948, Nu. 11) A. Kemal Üçok imzalı "Farabi'nin Udu ve Eski ve Yeni Ud Hakkında Bazı Mütalaalar" başlıklı yazıda yazar kendisinin hanende ve sazende olmadığının ancak Farabi'nin Udu ile bugünkünün mukayesede neticeyi düşünerek bulduğunu kaydederek bir kısım açıklamalarla yeni bir şema meydana getirmiştir. (Makaleye eklenen iki resme bakınız).

A. K. Üçok'un bu incelemesinde görüşleri aynen şöyle açıklanmaktadır:

"Arkadaşım Doktor Süheyl Ünver, Farabi'nin Udu resmini ve okuduğu Arapça metinle beraber Profesör Necati tarafından yapılan tercümesini bana verdi. Ben de günlerce bu bahis üzerinde meşgul oldum. Her ne kadar bu yazdığım bahis Türk Tıb Tarihini alakadar etmezse de madem ki mevzuu bahis Farabi'nin muaddel Ududur, o halde onun aleti ile mukayeseye yarayacak bu satırlar o Udun cenahına sığınırsa elbette mazur görülür.

"Tanburi Cemil'in "Rehber-i Musiki"sine nazaran hal-i hazır Ud akordu budur. Kaba dügah teli tek olup diğer teller çift olmak üzere 6 telli ve 11 burguludur.

"Farabi'nin icat ettigi ud modeli resmine nazaran hepsi de çift olmak üzerere 7 telli ve 14 burguludur. Burguları tam göstermek için bu kısım aslından büyük resmedilmiştir. Farabi'nin Udunu tashih edenler (Ennedim = musahib, meclisara) musikişinasanından İbrahim ve İbni Mecid ve İshak namında üç zattır ve bu ta'dilat hicretin sekizinci asrında yapılmış olup Irakeyn ıslahatına göre tellerin bağlanmış olmasına münhasırdır. Perdelerin adları Udun eşiğine yeni tellerin bağlandığı mahale yazılmıştır.

"Bu isimler tellere mutlak olarak-yani parmak basılmaksızın-vurulduğu zaman çıkan sesin adıdır. Nühüft; Nevanın kararı Neva ise Nühüftün cevabıdır. Aşirana gelince Hüseyninin kararı olup Neva teline parmak basılmakla bulunur.

"Keza resimde noktalarla işaret olunup dillerine adları yazılan sesler (nağmenin tercemesi) ise yine o noktalara parmak basılarak tel kar'(kazımak) olduğu surette tafsil olunur. Bundan başka kırmızı noktalarla işaret olunan adetler dahi birden sekize kadar (yani bir oktavlık) ses bulmak içindir. Bu işaretler bulunmayan negamat ile bir oktavın üst veya altındaki bu 'dü zülkülli (oktav 'a) ait nağme yani perde ve ses olduğunu gösterir. Yarım ve çeyrek sesler için tellerde karar yerleri olmadığından tatvilden ihtirazen izahat verilmeştir.

Alafranga ve alaturka (Hamparsum) notalarını göz önünde tutarak, anlayışıma göre Arapça metnin Türkçesini inceledim.

Udun muaddel akordu ile halihazır akordunun münakaşası:

Muaddem akortta Nüfüht namı altında bir tel gösterilmiştir. Halbuki Nühüft perde yani ses olmayıp terkip yani makamdır. (Mi-Hüseyniaşiran) perdesinde karar verilir. Bu itibarla bugünkü akod vechile (La = Kabadügah) teli demek muvafık olur. Belki mazide böyle deniliyor idi. Burası bence meçhuldür. Alete ikinci tel (Rast) olarak tespit edilmiş ve üzerinde gösterilen noktalarla dillerine yazılan perde isimlerine nazaran adete bugünkü Tanbur ahenginin (Re=Yegah) teline tahmil olunan vazife muaddel Ud akorduna (Sol=Rast) teline yükletilmiştir. Çünkü (Sol, Sol=Rast, Gerdaniye) bu'd-i zülkülli (oktav) üzerinde mevcut seslerin bu telden istihraç edileceği tasrih olunmuştur. Yeni akortta ise bu tele mutlak olarak darbedilirse (Sol=Gerdaniye) ses bulacağından parmak basmak suretiyle sol anahtarına göre ikinci oktavdaki (La, Si, Do, Re) perdelerini ifade ve irae etmek mümkündür. Muaddel akorttan zikrolunan ikinci oktavda 4 sesin istihracı mümkün olamaz. Bu itibarla tizleri eksiktir. Buna mukabil pes perdelerce yeni akorttan zengindir.

Yeni akordun (Re=Yegah) teline mukabil (Si=Segah) teli ve fazla olarak (Fa-Irak) teli ilave edilmiş olmasının sebebini takdirden acizim. Çünkü ne hanende ve ne de sazendeyim. Lâkin düşünerek buldum. Aynı zamanda Arapça izahatın son satırındaki (Kel'arabat vettikât) ıstılahlarının manasını bilmiyorum. Yalnız Vennimât) kelimesini (yarım ses) olarak alıyorum. Çünkü yarım sesler hakikaten Ud tellerinde parmak basarak bulunur. Böyle iken yani lâ lehüm mukerrat denilmiş olmasına rağmen yarım ses olan (Fa = Irak) perdesini göstermek için bir tel ilave edilmiş olmasındaki tenakuza da aklım ermedi.

Muaddem akort (Resme nazaran) Üstten 1. Tel Ahengi Hâvi Perdeler

1 Fa (diyez) Fa, Sol, La zuselâse
2 Si Si, Do, Re >>
3 Mi Mi, Fa, Sol >>
4 La La,Si, Do >>
5 Re Re, Mi, Fa >>
6 Sol Sol, La, Si >>
7 Do Do, Re, Mi >>

olur ki mebde ile münteha birbirlerini takip ederler. Tabiî oktavları değişir. Yani inhitât ve irtifa (tizlik, peslik) farkı bizatihi hasıl olur. Eğer yedinci telde yazılı (Nühüft) kelimesi eskiden (Kabaçargâh) manasına gelirse bu akordun bir teknik akort olduğuna şüphe yoktur. Bir de yeni akorda bakınız.

Her telin üç perde iraesine tahsis olunmasının sebebi de; tele bir mutlak, bir şehadet parmağı, birde adsız parmak basıldığı halde düz mızrap vurulması kabil olduğundan ibarettir. Gerçi altıncı tele tam bir oktavlık vazife verilmiştiş ise de bu pek az kullanılan tiz sesleri temin içindir ve bir zühül olmak vechile işbu muaddem akort farkı Irak-ı Arap ve acemde daha ziyade pes perdeler üzerinden icrayı terenmümat olunduğu cihetle mahallî ihtiyaca göre tanzim edilmiştir.

Muaddel akort resminin sonunda (geçen sayımızdaki Ud resmine bakınız) görülen Sünbüle kelimesi ikinci oktavdaki La diyez'in Türkçe adı olan Sünbüle manasına olmayıp müneccim ıstılahlarından olan oniki burçtan birinin adıdır. Sebebine gelince, eslâf seslerin hangi burçlarla ve ahlat-ı erbaadan hangileri ile alâkası olduğu hakkında bir hayli imâl-i fikir etmişlerdir ki resimde de bu izahâtı vermeği lüzumsuz görmemişlerdir.

Bugünkü akort

Üstten 1. Tel Ahengi Hâvi Olduğu Perdeler

1 Re Re zil'ehad
2 Mi Mi, Fa, Sol zuselâse
3 La La, Si, Do >>
4 Re Re, Mi, Fa >>
5 Sol Sol, La, Si, Do, Re zülhamse
6 La (kaba) La, Si, Do zuselâse haysiyetile taksimatı bozmaz.

Görülüyor ki bugünkü akort teknik bir usul takip etmektedir.

Meselâ birinci telden bir tek ses çıkardığı halde beşinci telden beş ses elde ediliyor. Beşinci tel ile altıncı tel arasında üç perde ikmal edilerek san'atkârın kabiliyetine terk olunmaktadır.

Zaten Yenikapı Mevlevihanesi postinişini merhum Celâl Efendi de halihazır akordunun ilmi edvara muvafık olmadığını bilmünasebe söylemiştir."

1974 yılında yayımlanan Ud Metodu'nda37 Udî Kadri Şençalar, "Farâbî 'nin Uduna göre Değişik Akort" başlıklı şu tabloyu yayımlamıştır; (Üstten Birinci Sol Sesi)

1- FA (Diyez) FA-SOL-LA Üçlüsü
2- Sİ Sİ-DO-RE Üçlüsü
3- Mİ Mİ-FA-SOL Üçlüsü
4- LA LA-Sİ DO Üçlüsü
5- RE RE-Mİ-FA Üçlüsü
6- SOL SOL-LA-Sİ Üçlüsü
7- DO DO-RE-MİÜçlüsü C. Nota Mucitliği

Rauf Yekta Bey, 1910 yılında "Şehbal"de38 yayınlanan "Kitabet i Mûsikiyye tarihine Bir Bakış" başlıklı yazısında şöyle yazmaktadır:

"Şark mûsîkîsi nazariyesinden bahis olarak elde mevcut âsârın en kadimi Hekim-i şehir Fârâbînin "Kitab-ül Makalât" unvanlı eser-i bî naziridir ki hicretin 330 tarihine müsadiftir. Bu eserde negamât-ı mûsikiyyenin ebcet harfleri ile sebet ve tahrir edilmiş olmasına bakılınca huruf istimaline hitabet-i mûsikiyye fikrinin ilk defa Hekim-i müşarileyh tarafından mevki-i tatbike konulduğuna hükmolunabilir.

Fârâbî'nin notası şüphesiz îptidai bir derecede idi, me'haza Fârâbî'den sonra yedinci karn-i hicri esatize-i mûsikiyyesinden hoca Safiyettin-i Abdülmümin'in telifatı bu hususta Hoca-i müşarileyh tarafından bir hatve-i terakki atıldığına delalet edecek mebaisi havi olduğu gibi Abdülkadir Meragî dahi âsârında hitabet-i musiki kavâidinden bahsetmiş ve hatta" Camiü-Elhan" ve "Makasidü'l-Elhan" namlarıyla telif ettiği eserler bestelerinden birini bu nevi nota ile yazarak derceylemiştir."

Rauf Yekta Bey devam eden bu yazısında daha sonra notanın gelişmesini anlatmaktadır.39

II. Farabi'nin Besteleri

Yakın zamanlara kadar bilim çevrelerince Fârâbî'nin besteleri kabul edilmemekte idi. Buna rağmen bu red olayından haberdar olmayanlardın bazıları da zaman zaman bu besteleri hatta devlet radyolarında Fârâbî adını da anarak icra etmişlerdir. Neydi bu red olayı?

Yirminci yüzyılın başlarında biri mûsikînin bilim alanında Rauf Yekta Bey, diğeri mûsikînin icra yetiştiricilik ve bestekârlık alanında Muallim İsmail Hakkı bey olmak üzere iki büyük kutbu, bir ara anlaşmazlığa düşmüşlerdi. Bu anlaşmazlığın sebebi, İsmail Hakkı Bey tarafından notaları yayımlanan ve şefliğindeki toplulukça icra edilen eskiye aiz bazı eserlerdi.40

Rauf Yekta Bey "Şehbal" de yayımladığı yazılarda41 Sultan II. Bayezid 'in bestekâr olmadığını,42 İsmail Hakkı Beyi töhmet altında bırakacak şekilde yazmış ve Fârâbî 'nin besteleri konusunda da açıklamalar yaparak muhatabını ispata davet etmesi üzerine Şehbal 'in 21. sayısında İsmail Hakkı Bey'in Rauf Yekta Bey'e ve tekrar Rauf Yekta Bey'in mukabil cevabı yayımlanmıştır. Her ne kadar İsmail Hakkı Bey Bu münakaşada mukni bir cevap verememiş ise de Rauf Yekta Bey da reddiyesini geçerli bir belgeye ve esasa dayandıramamıştır.

Bin yılın ötesinden, aşağı-yukarı 40 nesil boyu aktarılıp gelen bir bestede elbette ki tam saflık (orijinallik) beklenemez. Ve bir besteye sonradan bir usul giydirileceğinin mümkün olabileceği düşünülürse o eserin ait olduğu devri kestirmek hiçbir zaman kesin bir ölçü olamaz. Makam yönünden tesbitle böyle...

Buna rağmen Rauf Yekta Bey adının musiki âleminde evvelden yaratmış olduğu büyük güvenilirlik Fârâbî ve Sultan II. Bayezid 'in eserlelerinin geçersizliğini sanat kabul ettirmiştir.

Rauf Yekta Bey'in bu etkinliği, icrada olduğu gibi yayımlara da aksetmiştir. Ali Galip (Türkkan) 'in 1897-1905 yılları arasında yayımlanan "Nota Mecmuası" iki türde (87 adetlik sazeseri ve 72 adetlik sözlü-sözsüz eser) iki seri arasında da Fârâbî 'ye ait bir esere yer verilmemiştir. Daha sonra Rauf Yekta Bey'in yönetiminde yayımlanan 180 parçalık Darülelhan Külliyatı arasında Fârâbî bestelerine yer verilmemiştir.

5 Nisan 1933'te ilk sayısında; kapağında Fârâbî resmi (çizim ile yayımlanan "Nota" isimli dergide Fârâbî bakışlı ve Dr. Selâhattin imzalı yazıda; "Fârâbî'nin olduğu söylenen mûsikî parçaları varsa da onun olduğuna inanmıyoruz" denmektedir ki bu ilk sayıdan sonra aynı dergide Rauf Yekta Bey 'in yazıları yayımlanmaya başlamıştır.

Fârâbî bestelerinin çok daha öncelere ait ve önemli belge notaları içeriğinde bulunduran Ali Ufkî (1610-1675) Edvari ile Kantemir oğlu (1673-1723) Edvarı'ında görülmeyişi de calib-i dikkattir. Bu hususta şüphe kefesine bir malzeme olarak düşünülebilir.

Diğer yandan tarafımdan 1976 yılında kaleme alınan ve Musiki Mecmuası'nın Nu. 317 sayısında yayımlanan "Fârâbî Bibliyografyası" adlı yazımda (s. 18) Fârâbî adına yayımlanmış bestelerin ona ait olmayıp İsmail Hakkı Bey 'in olduğu şeklindeki olumsuz kanaatimin yeni verilerle şimdi geçersizliğinin, biraz sonraki açıklamamla ortaya çıkmakta olduğu görülecektir. Ayrıca; TRT Radyolarında seyrek de olsa defalarca icra edilmiş olan Fârâbî besteleri, aynı kurumca 1981'de "Türk Sanat Musikisi Sözsüz Eserler Repertuarı" kitabında kayıt dışı tutulmuştur.43

Rauf Yetka Bey'in bu konudaki etkinliği 1935 yılındaki ölümünden sonra da daha 15 yıl geçerliliğini sürdürdü. Vakta ki yüzyılımızın ortalarında "Ali Ufkî Edvarı"nın ilk defa Musiki Mecmuası'nda tam metninin yayımlanması sonucu, Sultan II. Bayezid'in besterkârlığının anlaşılması üzerine, Rauf Yekta Bey'in-zaten geçerli bir esasa dayanmayan-Fârâbî bestelerine karşı bulunuşu da geçerliliğini yitiriyordu.44

Böylece, nakzedici geçerli bir belge ortaya çıkarılıncaya kadar Fârâbî bestelerinin kabulü gerekmektedir. Bin küsur yıldan beri kulaktan kulağa naklederek yaşayabilen bu eserler, ilk defa 1897 yılında İsmail Hakkı Bey tarafından yayımlanan "Mahzen-i Esrar-ı Musiki" isimli eserde, 90 parça (çoğu klâsik) eser arasında yayımlanmıştır. İlk yayımlanan bu Fârâbî eserleri Isfahan/Darbıfetih Peşrevi ile Isfahan Saz semaisi'dir.

Batı notasının bizde uygulanmasının ilk yıllarına45 rastlayan bu yayından önce daha başka notalarla Fârâbî bestelerinin notaya geçirilmiş olması da muhtemeldir. Ancak elde mevcut koleksiyonların pek çoğu incelenmemiş olduğu için olumlu veya olumsuz kesin bir hükme varılamamaktadır.

Bugün notaları elimizde bulunun Fârâbî besteleri şunlardır:

1. Acemmurassa/Berefşan Peşrev (Yayınları/Kaynakları):

1- Sazende, s. 111-113 (Tarihsiz, 1928 öncesi)
2- Türk Musikisinin Nazariye ve Esasları, s. 562-565, 1981.
3- Karadeniz Kol.: 1 A-13

2 Avemmurassa Sazsemaisi (Yayınları/Kaynakları):

1- Sazende,s. 114-115 (Tarihsiz, 1928 öncesi)

3 Bayati/Sakil Peşrev (Ömer Horasanî) (Yayınları Kaynakları):

1- Türk Musikisinin Nazariye ve Esasları, s. 537-538,1981
2- Karadeniz Kol. 18-19/15-29 Cüneyt Kosal Kol. (Yazısı 1970)

4 Bayati Sazsemaisi (Yayınları/Kaynakları):  Cüneyt Kosal Kol. (Yazısı 1970)

5 Hicazkârı kadîm/Sakil Peşrev (Yayınları/Kaynakları):

1- TMNE, s. 326-327,1981
2- Karadeniz Kol. 95/12
3- İsmail Hakkı Bey Kol.

6 Hicazkârı kadim Sazsemaisi (Yayınları/Kaynakları):

1- İsmail Hakkı Bey Kol. (Yazısı 1928 öncesi)
2- Karadeniz Kol. 95/12

7 Isfahan/Sazsemaisi (Yayınları/Kaynakları):

1- Mahzen-i Esrar-ı Musiki, s. 89-96, 1313 (1897)
2- Karadeniz Kol. 115/44

8 Isfahan Sazsemaisi (Yayınları/Kaynakları):

1- Mahzen-i Esrar-ı Musiki, s. 95-96, 1313 (1897)
2- Karadeniz Kol. 115/34-15-5
3- Ziya Akyigit yazısı 1953

9 Karcığar/Fahte Peşrev (Yayınları/Kaynakları):

1- İsmail Hakkı Bey Kol. (Yazısı 1928 öncesi)
2- Karadeniz Kol. 121/29

10 Karcığar Sazsemaisi (Yayınları/Kaynakları):

1- İsmail Hakkı Bey Kol. (Yazısı 1928 öncesi)
2- Karadeniz Kol. 121/29

11 Kûçek/Evsat Peşrev (Yayınları/Kaynakları):

1- Ekrem Karadeniz Kol. 127/17

12 Kûçek Sazsemaisi (Yayınları/Kaynakları): Karadeniz Kol. 127/17

13 Neva-Dilkeş/Çenber Peşrev (Yayınları/Kaynakları):

1. Tarık Kip Yazısı 1981

14 Neva Dilkeş Sazsemaisi (Yayınları/Kaynakları) Tarık Kip Yazısı 1981

15 Nevruz-u Rumî/Sakil Peşrev (Yayınları/Kaynakları):

1- İsmail Hakkı Bey Kol (Yazısı 1928 öncesi)

16 Nevruz-u Rumî Sazsemaisi (Yayınları/Kaynakları):

1- İsmail Hakkı Bey Kol. (Yazısı 1928 öncesi)

17 Rahatülervah/Zincir Peşrev (Yayınları/Kaynakları):

1- İsmail Hakkı Bey Kol. (Yazısı 1928 öncesi)
2- Karadeniz Kol. 177/13

18 Rahatülervah Sazsemaisi (Yayınları/Kaynakları):

1- İsmail Hakkı Bey Kol. (Yazısı 1928 öncesi)
2- Karadeniz Kol 177/13-3

19 Rast/Berefşan Peşrev (Yayınları/Kaynakları):

1- Karadeniz Kol. 180/12
2- Cüneyt Kosal yazısı 1971

20 Rast Sazsemaisi (Yayınları/Kaynakları):
1- Karadeniz Kol. 180/12
2- Cüneyt Kosal yazısı 1971

21 Rast Sazeseri/Çiftedüyek (Yayınları/Kaynakları):
1- Arel Kol. 249/1284-1286 (s. 102) (Usul: Düyek)
2- Fahri Atun yazısı 1952

22 Rasthaveran/Hafif Peşrev (Yayınları/Kaynakları):

1- TMNE, s. 451-452, 1981
2- Karadeniz Kol. 188/13

23 Rasthaveran Sazsemaisi (Yayınları/Kaynakları):
1- Kadeniz Kol. 188/13
2- E. R. Üngör Kol. (Yazısı 1928 öncesi)

24 RastMâye/Darbı Fetih Peşrev (Yayınları/Kaynakları):

1- İsmail Hakkı Bey Kol. (Yazısı 1928 öncesi)

25 Rast-Mâye Sazsemaisi (Yayınları/Kaynakları):

1- İsmail Hakkı Bey Kol.(1928 öncesi)

26 Rehavi Sazsemaisi (Yayınları/Kaynakları):

1- Musiki ile Tedavi, s. 36, 1972

27 Ruyihicaz Sazsemasisi (Yayınları/Kaynakları):

1- Refik Fersan Kol. (Kendi el yazılı)

28 Segâh Sazsemaisi (Yayınları/Kaynakları):

1- İsmail Hakkı Bey Kol. (Yazısı 1928 öncesi)

29 Segâh-Düyek Peşrev (Yayınları/Kaynakları):

1- İsmail Hakkı Bey Kol. (Yazısı 1928 öncesi)

30 Segah Sazsemaisi (Yayınları/Kaynakları):

1- İsmail Hakkı Bey Kol. (Yazısı 1928 öncesi)

31 Şehnaz-Nişaburek/Fahte Peşrev (Yayınları/Kaynakları)

1- Ayşe yazısı

32 Uşşak/Darbı Fetih Peşrev (Yayınları/Kaynakları):

1-Karadeniz Kol. 241/29

33 Uşak Sazeseri (Düyek) (Yayınları/Kaynakları):

1- Arel Kol. 249/2263-2264 (108)
2- Karadeniz Kol. 241/29


III. Farabi'nin Yazılı Eserleri Kısaltmalar

Ateş: Ahmet Ateş (Fârâbî' nin Eserlerinin Bibliyografyası)
GAL: Geschichte der Arabischen Litteratur
İhbar: Kitap İhbar el-ulemâ Kit: Kitap
MA: Mikrofilm Arşivi
Mad: Madde
Mak: Makale
Suppl: supplement (ek)
Uyûn: Uyûn el-enbâ fi tabakât el-etibba

1. Kitab el Musiki el Kebir

A. Yazmaları

1- Leiden1423.
2- Ambrosiana 289.
3- Kahire Neşri 22.

B. Basmaları

1- R. D'Erlanger: "La Musique Arabe". I. al-Fârâbî, Kitabü'1-Mûsikî al-Kabîr. 2 cilt. Paris 1930 Paul Geuthner.46


C. Çevirileri

1. Fransızcaya

R. D'Erlanger: bks. a.g.e.,

2. Almancaya

E. A. Beichart: "Die Wissenchaft der Musik bei al-Farabi". Freiburg 1932.

3. İngilizceye

a- Henry G. Farmer: "History of Arabian Music" London 1929 (175 s.).
b- Al-Farabi 's Arabic-Latin writings on Music. Çev.: H. G. Farmer. Glasgow 1934, Civic Press, 65 s., "Collection of Oriental Writerson Music II".


D. Kaynaklar:

Uyun II, 139 (Vezir Ebu Cafer Muhammed b. el-Kasım el-Kerhi için yazılmıştır; İhbar 184; GAL I, 234 (cilt 8), Geschichte der Arabisehen Literatur, I, 376 (cilt 8), Ateş 95.

2. El Müdhal Fi'l-Musiki Yazmaları

1- Lâleli Ragıp Paşa 876.
2- Köprülü 953.
3- Süleymaniye (Şehit Ali Paşa) 674.
4- Asaf Ef III, 486.
5- Rampur I. 336.
6- Kahire 1426.
7- British Museum Suppl. 883/12. B- Kaynaklar:

Keşf el-Zunun VII, 318, 510, 736, 873, 946; GAL I 234 (C) 9 GAL Suupl. I, 376 (C) 9; Ateş 99

3. Kitab Fi'l-Musiki

Kaynaklar: Uyûn II. 139 (Kısaltılmış bir eser); Ateş 94.

4. K. Ustukısat İlm El- Musiki A. Yazmaları

1- Madrid 602. B- Kaynaklar;

GAL I,234 (cilt 7), GAL Suppl 376 (cilt 7); Ateş 155.

5. İhsa'el-Ulum ve Tertıbiha

A. Yazmaları

1- Lâleli Ragıp Paşa 1604/I. (yk. Ib-40 b) XII. yy.
2- Escurial 646/3.

B. Basmaları

1- İhsâ el-Ulûm el-İrfan (Sayda). IV. cilt, 1921, 11,20,130-143, 241-257. s.
2- İhsâ el-Ulûm Yayımlanan: Osman Muhammed Amin, Kahire 1931.
3- İhsâ el-Ulûm. 2. tb. Yay. Osman Muhammed Amin, Kahire1931. 1941. Dar el-Fikr-el-Arabi 141s.
4- İhsâ el-Ulûm. Yay. (ek notlarla: Osman Muhammed Amin. Kahire 1949.

C. Çevirileri 1. Lâtinceye

a- Gundissalinus Dominius. (XII. yy.)" De division philosophiae" içinde.
b- Alpharabii philosophi opuscum de Scientüs Çev. D. Gundissalinus Yay. Guilemus Camerarius Paris 1638.
c- Alpharabii ve tustissimi Aristotelis inter prelis. Opera omnia quelatina. Çev.: Sevilleli John

Avendehut. Yay.: Guilemus Caamerarirus,Paris 1638. ç- Liber Alpharabii de Scientiis (1114). Çev.: Gerard de Cremono (öl. 1187). (Bazı bölümleri)
Yay.: Palencia,Madrid 1932.

2. İbraniceye

a- Arlesli Kolonymus ben Kolonymus. M. Steinsnchneider: 159. 4 s. (Al-Farabi, des Arabischen Philosophen Leben und Schriften, mit besonderer Rücksiht auf Geschicte der Griehischen Wissenschaft unter den Arabern. Saint Petersbourg 1859 Academia scientiarum İmperialis 278 s. +4s.

3. Almancaya

E. Widemann (Üeber al-Fârâbi's Aufzahlung der Wissenschaften 'Descientiis'. Sitzungsberichte der Physikalisch-medizinischen Sozietat in Erlangen, 39. cilt, 1907, s. 74-101.)

4. Fransızcaya

M. Bouyges: (Notes sur les philosophes Arabes connus des latins au Moyen Age.'Sur le De scientiis d'Alfarabi'. Melanges de I'Universite de SaintJoseph, Beyrouth, 9. cilt, 2. sayı, 1924, s. 49­70)

5. İngilizceye

The enumaration of the sciences. Çev.: Fauzi M. Najjar. Medieval Political Philolosophy. Yay.: Ralph Lerner-Muhsin Mahdi. Canada 1963 Collier, Macmillan Ltd. 22-30 s.

6. İspanyolca

M. A. Alonso: (Descientiis. Al-Andalus, 12. cilt, 1947, s. 295-338.

7. Türkçeye

İlimlerin Sayımı, (İhsâü'l-ulüm)/99-101sayfalar: Musiki İlmi/Çev.: Ahmet Ateş. Yay.: Maarif Vek. İstanbul 1955, Maarif Basımevi. 2+145 s.

D- Kaynaklar: Uyün II, 138; GAL I, 234, GAL Suppl. I, 377 (D 1); Ateş 38.

6- K. Fi İhsa'el-İka (at) A. Yazmaları

1- Manisa İl Halk Kütüphanesi 1705. Milli Kütüphane MA (C) 491. 31 yk. 287 x 160 mm. 17 st., nesih, 638 H. (Tez çalışması): Neubauer, Eckhard
Die Theorie Vom İqa' I. Übersetzung Des Kitab Al-Igaat Von Abû Nasr Al Fârâbi. "Oriens", Journal Of The İnternational Society For oriantel Research (Milletlerarası Şark Tetkikleri Cemiyeti Mecmuası) cilt 21-22 (s. 196-232), 1968-69 Leiden.

D- Kaynaklar: Uyün II, 139; İhbar 184; Ateş 36. 7. Kitabu'l-Musiki
Kahire Milli Kütüphanesi (Kütüphane Kayıt numarasına sahip olamadığımız bu kitap; No. I veya No. II' deki eserlerde olabilir).

8. Kitab Al-Advar Süleymaniye Kütüphanesi (H. Hüsnü Paşa), Nu. 618/3, 200 x 126, 120 x 70 mm., 106-114 yk.

IV. Fârâbi Hakkında Yazılanlar

Tripodo, Pietro "Abu Nasr al-Farabi esuoi Scritti Musicali." Kit. Rome 1905. 38 s. Farmer, Henry George "Arabic Musical Manuscripts in the Bodleain Library". Jounal Asiatique, 1925 639-654 s., Mad. (Not: Fârâbi' den bahsetmektedir)
Farmer, Henry George"Greek Theorits of Music in Arabic Translation". Isis, 8. cilt 1930 Mad. (Not: Farabi'den bahsetmektedir)

Beichart, E. A.

"Die Wissenschaft der Music bei Al-Farabi." Kit. Regensburg 1931. 48s.

Farmer, Henry George"A Further Arabic-Latin Writing on Music". Journal of the Royal Asiatic Society, 1932. Mak. 561-592 s.

Farmer, Henry George"The Influence of Al-Farabi's Ihsa' al-ulüm" (De scientiis) on the Writers on Music of Western Europa". Journal of the Royal Asiatic Society, 7. 1932. Mad 561 -592 s.

Farmer, Henry George "The Ihsa al-ulüm". Journal of the Royal Asiatic Society.

Farmer, Henry George "Who was the liber introductorius in artem logicae
demonstrations?" Journal of the Royal Asiatic Society 1934. Mak. 553-556 s.

Farmer, Henry George Al-Farabi's Arabic-Latin Writings on Music 1934 London.

Farmer, Henry George "Musiki. Enzyklopaedie des İslam". Mad. (Georgraphisches, ethnographisches und biographsches Wörterbuch der Muhammedanischen Völker). III. cilt. Leipzig 1936. Otto Harrassowitz.
809-816 s.

Farmer, Henry George "Musikî. The Encyclopedia of Islam," A dictionary of the geography, etnography and biography of the Munemmedan peoples, 3. cilt. London, Mad. 1936 Luzac and Cob 749-755.

Farmer, Henry George "Mûsikî. Envyellopedie de L 'Islâm". Dictionnaire geographique, ethnographique et biographique des peuples Musulmans. Mad. 3. cilt Paris1936. s. 801-807.

Ünver, Prof. Dr Süheyl "Fârâbî'nin Udu", Musiki Ansiklopedisi, s. 10, sayı: 3. Mak. İstanbul 1947.

Ünver, Prof. Dr. Süheyl "Fârâbînin Udu" Türk Mûsikîsî Dergisi,s. 10, sayı: 2 Mak. İstanbul 1948.

Üçok, A. Kemal Fârâbînin Udu ve Eski ve Yeni Ud Hakkında Bazı Mütalaalar", Türk Mûsikîsi Dergisi,s11,sayı: 4 Mak. İstanbul 1948.

Aynı yazı: Türk Tıb Tarihi Arşivi, 5 cilt, Nu. 18, 1948, s 49-57.

Öztuna, Yılmaz "Fârâbî Ebu-Nasr Muhammed Fârâbî) 870-950 Mûsiki Mecmuası, Nu. 28,s. 17 İstanbul, 1950.
Yenigün, Hayri "Fârâbi" Mak. Mûsiki Mecmuası, Nu. 140,s. 227. İstanbul 1959.

Ünver, Prof. Dr. Süheyl "Fârâbi'nin Udu" Mak. Musiki Mecmuası, Nu 146,s. 419. İstanbul 1960.

Farmer, Henry George "Mûsiki. İslam Ansiklopedisi" İslam Alemi Tarih, Coğrafya, Etnografya ve Bibliyografya Lugati. Mad., 8. cilt,İstanbul 1960. Milli eğitim Basımevi. s. 678-687.

Gövsa, İbrahim Alaattin "Filozof ve Musiki Üstadı Fârâbi" Radyo Gazetesi 1960 (?) İzmir.

Göktepe, Selahattin "Fârâbi (Mehmet Fârâbi-Turhanoğlu)" Mad. Büyük
Müzisylenler Ansiklopedisi, cilt 1,s. 318 İzmir 1962.

Sözer, Vural"Fârâbi (Mehmet Fârâbi-Turnanoğlu)" Mad. Büyük
Müzisyenler Ansiklopedisi, Cilt 1, s. 318 İzmir 1962.

Sözer, Vural "Fârâbi (870-950)" Mad. Müzik ve Müzisyenler Ansiklopedisi. s 128 İstanbul 1964.

Yenigün, Hayri "Fârâbi" Türk Yurdu, S. 309. 1965, Mart.

Üngör, Etem (Ruhi) "Fârâbi ve Arel" Mak. Musiki Mecmuası, Nu. 219, s 83 İstanbul 1966.

Üçok, Bahriye "İslamda Musiki Üzerine", Ankara Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi, 14. cilt, s. 89-93. (Fârâbi'den bahsedilmektedir.)

Neubauer, Eckhard "Die Theorie Vom İka-I Übersetzung Des Kitab Al-İka'at Von abu Nasr Al-Fârâbi" Oriens (s. 216­232) Vol. 21-22, 1968-69.

Leiden. Öztuna, Yılmaz "Farabi" Mad. TMA, cilt 1. s. 2,5 Mad. İstanbul 1969.

Ankara Filarmoni "Fârâbi, Güldüren Müzik, Ağlatan Müzik ve Uyutan Müzik" (Akşam 'dan) NO. 62 1971 Eylül.

Şençalar, Kadri "Udun Tarihçesi ve Fârâbi'nin Udun mucidi Olduğu Hakkındaki Düşünceler" Mad. Ud Öğrenme Metodu, s. 6 İstanbul 1974.

Üngör, Etem Ruhi "Fârâbi İnceleme 2 Ek" Musiki Mecmuası Nu 318 1976 İstanbul Uludağ, Süleyman "İslam Açısından Musiki ve Sema" (s. 33) 1976 İstanbul.

Salgar, Fatih "Fârâbi" Mak. Kök Nu. 1 Şubat 1981.

Özalp, M. Nazmi Fârâbi" Mak. Kök Nu 15 1982 Mayıs. Karahan, Prof. Dr. Abdülkadir "Fârâbi" Millyet 2. 7 1983 İstanbul.

Leeske, Andras L. "Turkish Music in Europe", Avrupa'da Türk Musikisi. Budapeşte 1985. (Macar devletinde yaptırılmış LP 'in açıklama broşüründe Fârâbi'den bahsedilmektedir.)

Matyakubof, Atanazar "Fârâbî'-Şark Musikisi Esası Hakkında" 1986 Taşkent (88 s.)

1 Veya ilgili bir Bakanlık bünyesinde olabileceği gibi özel bir kuruluş da olabilir.
2 Etnomüzikoloji: (Fr. Ethnomusicologie 3 Etem Ruhi Üngör "Osmanlı Devletinin Kuruluş Zamanlarındaki Türk Musikilerine Genel Bakış" Musiki Mecmuası No 465, Haz. 1999 (s. 3 dipnotu).
4 Bkz.: Etem Ruhi Üngör "Eski Anadolu Medeniyetlerinde Türk Çalgıları İzlerinin Araştırılması" (Tebliğ) II. Milletlerarası Türkoloji Kongresi, 4-9 Ek. 1976 İstanbul (s. 78).
5 B. R. D'Erlanger bu eserinde Abdülkadir Merâgî'yi düşünememiş olması affedilir bir hata değildir.
6 Büyük Larousse, 1986: VI/2926 [İslâm Ansiklopedisi, VI/863'e göre Kopuz ve Tanbura'nın mucidi].
7 İslâm Ansiklopedisi, 6/860, İst. 1955.
8 "Kitab-ı Dede Korkut alâ Lisan-ı Taife-i Oğuzan", İstanbul 1332/1916. Daha sonra, Dresden nüshası Orhan Şaik Gökyay tarafından "Dedem Korkut" adı ile bastırılmıştır. İst. 1938, 359+671 = 1030 sayfa.
[İstinsah ve notlar ilave eden: Kilisli Muallim Rıfat (Bilge) İst. Matbaa-i Amire 1332/1916, 181+1 sayfa, 25 x 17, 18. 5 x 12, Âsâr-ı İslâmiye ve Tedkik Encümeni Neş. Seyfettin Özege Kütüphanesi No. 10932].
9 I1 "Kitab-i Dede Qorqut", Vatikan 1951.
10 1-Dr. Muharrem Ergin, "Dede Korkut Kitabı" 2 cilt, Ankara, 1958-1963. 2-O. Ş. Gökyay, "dedem Korkut'un Kitabı", İst. 1973.
11 S. Özege Kitaplığı, No. 11174 (99 sayfa, resimli). Ayrıca: Prof. Dr. Faruk Sümer, TFA sayı 30, Oc. 1952'de geniş bir bibliyografya kaydı bulunmaktadır.
12 TFA dergisi No. 134/2226, Ey. 1960.
13 12 Kânunusani 1931'de tarafımdan notaya alınmışlardır.
14 Bir bilim düsturu olarak; "Geçmişten günümüze gelen her bilgi, aksi isbat edilinceye kadar geçerlidir. ". Etem Ruhi Üngör, "Bir Eserin Bestekârı Nasıl İsbat Edilir, Edilebilir mi?.

15 Etem Ruhi Üngör Musiki Mecmuası No. 410, Ey. 1985. 1-"Fârâbî'nin Musiki Yönü" (tebliğ) Uluslararası İbn Türk, Harezmî, Fârâbî, Beyrûnî ve İbn Sînâ Sempozyumu Ankara, 9-12 Eylül 1985. Bildiriler Yayını: Atatürk Kültür MerkeziYayını sayı: 42, 1990 Ankara. 2-"Bir Eserin Bestekârı Nasıl İsbat Edilir, Edilebilir mi?" (s. 61-105) Musiki Mecmuası No. 410, Ey. 1985.16 Etem Ruhi Üngör "Bazı Örneklerle Türkiye Musikisinin özellikleri" (Tebliğ) Uluslararası Musiki Sempozyumu, Buhara, 24-29 Ey. 1990.17 1999 yılında Kazakistanda "Dede Korkut", "Fârâbî'" ve Kazak çalgıları üzerine yaptığım inceleme-araştırma gezisinde mesleki temaslarım sonucu Kazakistan Kültür Bakanlığı benim Fârâbî konusundaki kitabımı Türkçe, Kaçakça ve İngilizce olarak üç dilde yayımlamaya talip olmuşlardır. Yapılan görüşmeye göre muhtemelen 2002 yılında basılabilecektir. Düşüncemde bir değişiklik olmazsa kitabı bizim Kültür Bakanlığımıza ithaf etmeyi düşünüyorum.18
Hayri Yenigün, Musiki Mecmuası, Nu. 138, Ağustos 1959.19 H. S. Arel, Türk Musikisi Kimindir, İstanbul 1969.20 Farabî bu ıstılahı El-cem-ul Kâmil şeklinde tercüme etmiştir. Köprülü Kütüphanesinin 953 numarasında mukayyet olan Fârâbî'nin Kitabül-medhal-illâ sınaatil-musiki isimli eserinin ud hakkındaki fazlına bakınız.21 Fârâbî'nin adı geçen kitabında aynı yere bakınız.22
Nuruosmaniye kütüphanesinin 3644 No. 'sında mukayyet olan nüsha müellifin el yazısı iledir.
23 Rauf Yekta, "Türk Musikisi" (La Musique Turque), A. Lavignac Ans., 1922 Paris'ten Çev.: O. Nasuhioğlu, Musikî Mecmuası: Böl: 7-8.24 J. J. Rousseau, "Musiki Lugâti", consonnantes kelimesi.
25 Mecmua-i Haşim, İstanbul 1280-1864 ve naklen H. Yenigün, Musiki Mecmuası, Nu. 140, İstanbul 1959 ve naklen S. Yiğitbaş, "Musiki ile Tedavi", İstanbul 1972.26 Prof. Dr. S. Ünver, "Fârâbî, Musiki ve Makamları Hakkında", Türk Musikisi Dergisi, Nu. 3, 1. 1. 1948.27 Sonda efsanevî gibi yanlış rivayetler var.
28 Topkapı Saray Müzesi, "Hazine" kütüphanesinde No. 571'de kayıtlı müellifin 1212/1797'de bizzat yazdığı nüsha.29 Bu husus bilgi birikimi ile sürekli bir şekilde aydınlatılmaya elverişli bir konudur.

30 Süleymaniye Umumi Kütüphane. Esat Efendi. Kayıt. No. 2002.31 "Fârâbî" İlimlerin Sayımı, Çev.: Prof. A. Ateş. Maarif Vek. Yay.: Şark İslâm Klâsikleri: 34 (s. 10-12), İstanbul 1955.
32 Baron Rodolphe D'Erlanger, "La Musique Arabe"-cilt 1. 1930 cilt II.: 1935 Paris; Prof. Dr. Süheyl Ünver, "Fârâbî'nin Udu", Musiki Ansiklopedisi, İstanbul 1947.33 Rauf Yekta, "Türk Musikisi", (La Musique Turque) A. Lavignac Ans. 'dan çeviri: MusikiMecmuası, Nu. 380, s. 20'de: "Bu çalgının mucitliği meşhur Türk nazariyecisi Fârâbî'ye atfedilir" denilmektedir.34 Bkz. 5. dinopt.
35 Bkz. 5. dipnot.36 Prof. Dr. Süheyl Ünver, "Fârâbî'nin Udu", Mûsikî Ansiklopedisi, No. 10, s. 3, İstanbul 1947 (Bu yazı daha sonra 1948'de "Türk Musikisi Dergisi", 1960'ta "Musiki Mecmuası'nda olmak üzere iki ayrı dergide daha yayımlanmıştır).37 Kadri Şençalar, Ud Öğrenme Metodu, İstanbul 1974.
38 Cilt 1, sayı 11, s. 211.
39 Mûsiki Mecmuası, Nu 214, İstanbul 1965.
40 İsmail Hakkı.

1- "Mahzen-i Esrar-ı Mûsikî Yahut Teganniyat-ı Mûsiki, İstanbul 1313-1897 Fârâbî; Isfahan Peşrevi, s 89-94 İsfahan Saz semaisi, s. 95-96. Sultan II. Bayezid; Eviç Peşrevi, s. 153 Eviç Saz semaisi, s. 156).
2- "Hâle" Nu. 1, 1325/1909, Sultan II. Beyazid, Eviç/Eviç/Düyek Peşrevi, Eviç SS.
3- "Sazende" Şamlı Selim, tarihsiz: 1928 öncesi) (Fârâbî: Acemmurassa Peş., s. 111 -113, Acemmurassa SS., s 114-115.
4- Şamlı Selim Yay, (Büyük boy perakende nota, tarihsiz: 1928 öncesi) Sultan II. Beyazid,
Rahatülervah Peşrevi.

41 Şenba, cilt 1, Nu. ve 19, s. 376-377, 1325/1907. Rauf Yekta Bey'in açıklaması: Bkz.
Musiki Mecmuası, Nu. 217-218.
42 Sultan II. Bazezid (1447-1512), Fatih Sultan Mehmed'in oğlu olup Lâdikli Abdülhamid (Muhammmed bin Abdülnamid el Lâzikî) ünlü musiki eseri "Fethiyye"yi ona ithaf etmiştir.
43 "TRT Sazerserleri Repertuarı'nda Uşşak/Ç. Düyek Peşrevi'nin bestekarı olarak: "Fârâbîzâde" adlı bir kayıt bulunmaktadır.
44 Mûsikî Mecmuası Nu. 254, Neva/Düyek, Peşrev-i Bayezid "(Böylece Osmanlı tarihinde 7 bestekâr Padişaha, II. Sultan Bayezid 'in de katılmasıyla bestekâr Padişah sayısı 10'a yükselmiş olmaktadır:. 1-II. Bayezid. 2-II. Selim. 3-I. Mahmud. 4-III. Selim. 5-II. Mahmut. 6-Mecid. 7-Aziz.
8-V. Murad. 9-Abdülhamid. 10-Vahdettin.Sultan II. Bayezid 'in bugün elimizde 13'ten fazla şu eserleri bulunmaktadır:.Peşrevler:.
1- Neva/Fahte (TRT Repertuar kitabındı her üçü de fahte usulünde 3 adet Neva Peşrevi gösterilmektedir.).
2- Neva/Düyek.
3-Rahatülervah/Ç. Düyek Notası: Şamlı Selim yayınları arasında basılıdır.)
4- Eviç/Düyek (Notası: Mahzen-i Esrar-ı Mûsikî de yayımlanmıştır. TRT Repertuar kitabinda aynı makamdan Devrike bir ve Muhammes (Bezm-i Mülûk) olarak iki Peşrev kaydı verilmektedir.).
5- Aşiranbuselik/A. Düyek.
6- Nişabur/Sakîl.
7- Arazbarzemzeme/Devrikebir
8- Dügâh/Devrikebir. Saz semaileri:.
9- Neva (TRT Repertuar kitabında 3 adet Neva saz semaisi gösterilmektedir. Ayrıca bir de Bağdat"adlı Neva SS. kaydedilmektedir.
10- Rahatülervah.
11- Eviç (Notası: Mahzen-i Esrar-ı Mûsukî'de yayımlanmıştır.).
12- Arazbarzemzeme.
13- Dügâh.

45 Bkz. Etem Ruhi Üngör, "Türk Musikisinde Nota Yayımcılığı, Yayımcılar (Nota Basımında 100. Yıl" (Tebliğ), I. Milli Türkoloji Kongresi, İstanbul 1978.
46 Fransız müzikoloğu Baron Rodophe D Erlanger (1872-1932) 7 ciltlik büyük eserini Fârâbî, İbn-i Sinâ, Safiyüddin Lâdikli gibi Türklerinin mûsiki yazmalarını olduğu gibi Fransızcaya çevirerek "La Musique Arabe" (Arap Musikisi) adı altında hazırlamıştır. Bu eserin, Fârâbî 'nin "Kitabül Mûsikî El Kebir" ine ait olan ilk cildi 1930 yılında sağlığında ve aynı eserin devamı da ölümünden sonra 1935 yılında 2. cildin ilk bölümünde yayımlanmıştır. Daha sonra 3. cilt 1938'de, 4. cilt 1939'da, 5. cilt 1949'da 6. cilt 1959 yılında yayımlanmıştır. Örnek notaları hâvî 7. cilt henüz yayımlanmamıştır. Övünebileceğimiz yüksek değerdeki Türk ses sistemlerini Arap mûsikîsî olarak dünyaya tanıtan bu eserin Türkçeye çevrilip yayımlanması yerine adı geçen yazmaların tıpkı basımı ile birlikte Tükçeye çevrilip yayımlanmaları geciktikçe Türk mûsikîsinin batı sanat çevrelerinde (hatta bazi iç kesimlerimizde) değerinin kavranması da gecikmektedir.

Paylaş |                      Yorum Yaz - Arşiv     
2472 kez okundu

Yorumlar

Henüz yorum yapılmamış. İlk yorumu yapmak için tıklayın