• Anasayfa
  • https://www.facebook.com/tarihtarihcemiyeti/
  • https://twitter.com/ttcemiyeti
  • https://www.instagram.com/tarihtarihcemiyeti/
Türk Mimarisinde Kervansaraylar / Prof. Dr. Gönül Çantay

1. Türk Mimarisinde Kervansaray İle İlgili Terimler:

Ribât, Kervansaray, Menzil Hanları1

Menzil hanlarının gelişmesini gözden geçirmek, incelediğimiz yapıların inşâ edildikleri dönem kervansarayları, menzil hanları teşkilâtı çerçevesindeki yerlerini tespit etmemize yardımcı olur. Kervansaray, kervanlara hizmet eden bir yol üstü kuruluşudur. Menzil hanını da aynı anlam içinde düşünmek yanlış değildir. Aslında bu yapılar çok daha çeşitli gayelere hizmet ederler.

Kaynaklardan bu kuruluşların birinci derecedeki yollar üzerinde bulunanları, hareket halinde olan ordulara kışla, Anadolu ve Rumeli'yi ziyaret eden yabancı hükümdarlara ve devlet adamlarına misafirhane, gerektiğinde hapishane veya sığınak olarak kullanırken ikinci derecedeki önemli bir yol üzerinde bulunanları veya yol önemini kaybetmişse, dinî mahiyeti olan yani daha ziyade din adamlarına, dervişlere hizmet eden zaviye olarak, kullanıldığını öğreniyoruz.2

Bu çok çeşitli işleve sahip yapıların menşei hakkında çeşitli görüşler bulunmaktadır; Bir taraftan Büyük Selçuklu kervansaraylarının Roma Kastrumları ile benzerliği düşünülerek, kastrumun3 kervansaraylara uydurulduğu ve değiştiği belirtilmiş, diğer taraftan da daha sonraki yayınlarda Sasani menşeine bağlanmış4 ise de kervansaray tipinin Anadolu'daki gelişmesi ileri sürülerek Rum Selçukluları tarafından yaratıldığı görüşü de reddedilmiştir. Son yıllardaki bir görüş ise5 kervansaray tipinin kaynağının Bizans Kseneidon'u olabileceği şeklindedir.

Gazneli Devri'nden başlayarak Karahanlı, İran'da Büyük Selçuklu ve bilhassa Anadolu Selçukluları zamanında ifadesini bulan, önemli örneklerin günümüze ulaştığı, Osmanlı hakimiyetinde de çok sayıda çeşitlilik gösteren durumlarıyla bu yapıların birden fazla kaynağa dayandığını kabul etmek gerekir. Tarihî gelişme zinciri içinde bir önceki örnekler bir sonraki örnekleri etkilerken, kendisinden öncekilerin etkisini de sonrakilere aktarmakta ve böylece yeni bir mimarî anlayışını ifadesi olarak yeni eserler meydana gelmiş bulunmaktadır.

Bu durum "Kervansaray" veya "Ribât", "Han", "Zaviye", "Hankâh" adı ile bilinen yapıların varlığını ve özelliklerini belirmektedir. Kervansarayların gelişmesini incelemek için tâ Karahanlılardan başlayarak ribatların (ki bunlar X. yy.'da Maveraünnehir'de çok sayıda inşa edilmiş bulunmaktadırlar), ne olduğunu araştırmak yerinde olur.

Bu yüzyıllarda ribâtlar Müslümanlığı kabul etmiş Türklerin "cihad" için hazır kuvvetler bulundurdukları sınır kışlaları ve tabyaları işlevlerini ifa eder durumdaydılar ve tahkim edilmiş bir çevre duvarı içinde çeşitli yapılar içlerinde askerî bir birliği barındırıyordu.6 Böylece Gazneliler, Karahanlılar ve Büyük Selçuklular Devri'nden kalan ribâtları kervansaray işlevinin yanında savunma sisteminin en kuvvetli yapıları olarak görmekteyiz.

Ribâtların geliri ise devlet adamları ve zenginler tarafından yapılan vakıflarla sağlanıyordu. Sınırlar genişleyince ribâtlar askerî anlamlarını kaybedip, sadece ticarî maksatlara hizmet eder oluyorlardı.

Yollar hem devlet tarafından ve hem de halk tarafından kullanılıyordu. Yollar, devlet tarafından sevkiyat veya ordunun ilerlemesi, yahut da haberleşme, posta teşkilâtının işletilmesi gayelerine hizmet ederken7 buna paralel olarak halk tarafından da ticaret, iş vs., yolculuklar, hac seferleri için kullanılmaktaydı. İşte bu hizmetlerin tipik belgesi olarak da günümüzde birer yerleşme merkezi haline gelmiş olan mahallerde kervansarayları, menzil hanlarını buluyoruz. İşte önce Selçuklular ribât ve dolayısıyla kervansaray kuruluşunu Orta Asya'dan getirmiş ve Anadolu'da bir devlet politikası olarak gelişmesini sağlamışlardır.

Anadolu'da Osmanlı Devleti kurulduktan sonra da mevcut durumun devam ettiğini, fakat sıkı bir programa bağlı olarak sistemli bir şekilde kervansaray inşasına devam edildiğini görüyoruz. Anadolu Selçuklular ve Osmanlılar devrinde kervansaray ile menzil hanı terimleri birbirinden farklı bir anlam taşımadığı gibi ribât terimi de aynı anlamda tutulmuş ve az da olsa yapıların isimlendirilmesinde, kitabelerde yer almıştır.

Böylece ribât, kervansarayın kaynağını teşkil eden kuruluş olmuş ve bu sebeple XVl. yy.'da bile Anadolu'da biri Erzurum'da Rüstem Paşa Kervansarayı'nda, diğeri ise Bitlis-Tatvan yolundaki Hazo Hanı'nın kitâbelerinde ribat kelimesi yer almıştır.

Menzillerde inşa edilmiş olan kervansaraylarda, kervansaraya gelen kervanlar, buralara geçici olarak konaklarlar ve buralarda beraberlerinde getirdikleri malların değişimi ile beraber para işlerini de görürlerdi. Bu işlemler yapılırken belli kurallara bağlı olarak hareket edilir ve bir sonraki konak yerine ait mal asla bir önceki yerde, herhangi bir şekilde elden çıkarılamaz veya değiştirilemezdi. Bu özellik ise ticari hayatın sağlamlığını ve devamlılığını sağlaması yönünden önemliydi.

Esasen menzil kervansaraylarından, şehir kervansarayları ve şehir hanları bu noktada ayrılmaktaydılar. Şehir kervansaraylarında borsa işlerinin görülmesine karşılık, şehir hanları mal yapımı (icrayı faaliyet) ve ticaret işlerinin birlikte görüldüğü yerler olmaktaydı. Şehirlerde inşa edilmiş olan hanların isimlendirilmesi de buralarda üretilen şeyle ilgiliydi.

İşte şehir kervansaraylarında görülen bu ticarî zihniyet menzil külliyelerinde bulunan kervansaraylarda da görülmekteydi. Osmanlı dönemi örneklerinden Lüleburgaz'daki Sokullu Külliyesi'nde ve Payas'taki II. Selim Külliyesi'nde görüldüğü gibi kervansarayla çarşıyı birleştiren Dua Kubbesi mekânının, iki yapı arasındaki birleşimi sağlamış olması da bu özelliği ortaya koymaktadır.

2. Türk Mimarisinde Kervansarayın Meydana Gelişi ve Gelişmesi A. Gazneli, Karahanlı, Büyük Selçuklu Mimarilerinde Kervansaray Türk mimarisinde başlangıcından sonuna kadar tutarlı bir gelişme gösteren kervansaraylar, Orta Çağ Anadolusu'nun kültür beslenmesinde, çağı için önemli merkezler olmuşlardı.

Anadolu'da gelişen Türk mimarisinin genel çizgisini ortaya koymak amacıyla hareket edildiğinde, başvurulacak en ilginç yapılar şüphesiz ki ribât adıyla bilinen kervansaraylar olmaktadır.8

Bütün iktisadî faaliyet, kervan yollarının vardığı liman ve şehirlerde toplanmış, ulaşımın gereği gibi gelişmesi ve işlemesi, her çeşit eşyanın nakli ve yolculuğun yapılabilmesi için en önemli şart ise emniyet olmuştur. Bunun neticesi olarak da ribât, kervansaray veya han adıyla tanıdığımız menzil yapıları doğmuştu.

Türk mimarisinde ribâtların en erken örneklerini tarihi bilinen yapı olarak, Gazneliler Devri'nden kaldığını anlıyoruz. Meşhed'in 100 km. doğusunda Serahs yolundaki Ribat-ı Mahî'nin (1019-20), 1114 tarihli Selçuklu Kervansarayı Ribat-ı Şeriften daha küçük ölçüde olduğunu ve dört eyvanlı avlu etrafında sıralanan mekânlara sahip bulunduğu biliniyor. Bu yapıda görülen önemli bir özellik ise eyvan-kubbe birleşmesinin Selçuklulardan önce daha Xl. yy. başında Gazneli mimarisinde gerçekleştirilmesi oluyor. Gaznelilerin kervansaray mimarisi bir taraftan Karahanlı mimarisi ile Selçuklu mimarisi arasındaki bağlantıyı temin ederken, diğer taraftan da Selçuklu kervansaraylarının öncüsü olmuştu.

Türk mimarisinde ise en eski kervansarayların Karahanlılar Devri'nden kaldığını ve ribât adıyla tanındığını biliyoruz. Buhara-Semerkant yolundaki Ribat-ı Melik (1078-79) ile Semerkant-Hocend yolundaki Kervansaray kare şekilli bir plâna sahip bulunmaktaydılar. Merv bölgesi için karakteristik olan ve kalelerde görülen mimarî unsurların kervansaray mimarisine tatbikini gösteren Ribat-ı Melik, cephelerinin örgü düzeniyle de ilgi çekiciydi. Avlunun etrafını tonozlu odalar ve mekânlar çevirmekte olan yapı iki katlı olarak inşa edilmişti.

Karahanlılardan kalan diğer kervansaraylar bu yapıların çok zengin ve çeşitli tiplerini ve sonraki Türk kervansaraylarına etkilerini açıkça göstermiş, Karahanlılardan kalan diğer örnekler arasında Xl. yüzyıla ait harap bir haldeki Dehistan Kervansaray'ı ile Nişabur-Sebzevar yolundaki Ribat-ı Zaferanî ve Simnan'ın doğusunda, Ehvan'daki Ribat-ı Anuşirvan arasındaki benzerlik açıkça görülebilmektedir.

Merv-Amul yolundaki Akçakale Kervansarayı kerpiç-tuğla yapısıyla dış görünüşte Anadolu'daki Sultan Hanlarını hatırlatıyorsa da art arda iki revaklı avlunun konumlandığı bir plana sahip olduğu görülür. 1114-15 tarihli Büyük Selçukluların Nişabur-Merv yolundaki Ribat-ı Şerif'iyle benzerlik açık bir şekilde görülür.

Yine Karahanlıların Amul-Harzem arasında Day Hatun'daki Kervansaray'ın dört eyvanlı kare bir planla XI. yüzyıl sonundan kaldığı düşünülmüştür. Başhane'deki (Kurtlu Tepe) Kervansaray'da farklı bir planla Selçuklu kervansaraylarının küçük bir öncüsü olarak görülmüş ve XI. yüzyıl sonu XII. yüzyıl başına tarihlenmek istenmiş ve Karahanlı kervansaraylarının daha sonraki Türk mimarisinde plan ve mimari yönden etkilerini gösterdiği fikrine varılabilmiştir.

Oğuz boylarının ayaklanmasıyla Gaznelilerin ve Karahanlıların ribat yapıları tahrip olmuş ve Büyük Selçuklular zamanında onarılmıştı. Büyük Selçuklular yalnız onarımla kalmayıp, daha önce Karahanlı ve Gaznelilerin geliştirdiği kervansaray mimarisi üzerinde durarak âbidevi ribat yapıları meydana getirmişlerdi ki, Simman-Şahrud yolundaki, taş-tuğla işçiliği gösteren Ribat-ı Anuşirvan'la, Karahanlıların Day Hatun ve Dehistan Kervansarayları arasındaki yakın bezerlik, dört eyvan şeması gösteren planda da bazı değişiklikler olmuştu. Menzillerde ribat adıyla tanıdığımız bu yapıların varlığından da anlaşılacağı gibi her devirde bütün iktisadî faaliyetlerin gerçekleştiği kervan yolları önemli olmuştur.

Orta Çağ'da ise en önemli yollar, az geniş ve yatık olan yollar ile vasıtaların izleri üzerinde teşekkül eden yollardan ibaretti, yollara dikkat ve önem verildiği pek nadir olaylardandı. Yol yapıldığı zaman, muayyen mevkilerde misafirhaneler tesis ediliyordu. Bu misafirhanelerde emniyet tesisi ile su ihtiyacını temin etmek dikkate alınan başlıca hususlar olmuştu.9 Tenha yollar üzerinde inşa edilmiş olan bu gibi yapılar daha çok vakıf binalarıydı. Çağı içinde adı ribât olan bu yapılar, XIII. yüzyılda yazılmış kaynak niteliğindeki eserlerde kervansarayla eş anlamlı olarak kullanılmış ve Yakın Doğu Cengiz ordularının istilâsına uğradığı zaman Büyük Selçuklu ülkesi ve Orta Asya'da XIII. yüzyılda ribât'ın kervansaray mânasına kullanılması genelleşmişti.10

Bu yüzyılda tarikatlara ait kuruluşlara ise hânkâh, zaviye ve tekke isimleri veriliyordu. Büyük yollar konar-göçer toplulukların, şakîlerin ve İslâm topraklarına yerleştikten sonra da Haçlıların saldırılarına uğrayabilecekleri için sınır bölgelerine ve tehlikeli yerlere yakın olan ribâtlar, askerî mahiyetlerini de devam ettirmekteydi. Halbuki tehlikesiz yerlerde bulunan ribâtlar misafirhane işleviyle yetinmişlerdi.

B. Anadolu Selçuklu Mimarisinde Kervansaray

Anadolu Selçukluları Devri kervansarayları Orta Çağ'da diğer Türk İslâm devletlerinde görülmeyen mimarî yapılar olarak karşımıza çıkmaktadır. Belirli menzillerde kurulmuş olan bu kervansaraylar, devrinin iktisadî hayatını bize aksettiren kuruluşlardır. Kervansaraylar, yukarıda belirttiğimiz ribâtların devamından başka bir şey değillerdir. Selçuklular Türkistan'da gelişmiş olan ribât-kervansaray geleneğini, İmparatorluklarının yayıldığı ülkelere yaydılar. Bunun en fazla geliştiği yer ise Anadolu olmuştur.11

Kervansaray sistemi Anadolu'nun Selçuklu hakimiyetine alınıp, gerekli düzen kurulduktan sonra, ticaretin önemini ve faydalarını bilen Selçuklu sultanları tarafından geliştirilmiştir. Doğu ve Batı dünyasının ve ticaretinin birleştiği bir köprü olan Anadolu'da kervansaraylar sistemli bir şekilde ticaret ve hac yolları boyunca sıralanmıştır. İnşa faaliyeti, doğu-batı yönünde gelişen ticaretin artması ile Selçuklu kervansarayları iki önemli amaç göz önünde tutularak inşa edilmiş bulunuyordu:

1) Ticaret ve seyahat emniyetini temin edecek emin konak meydana getirmek. Bunun için etrafı surlarla çevrili, burç ve kulelerin de inşa edildiği tahkimatlı kervansaraylar bulunuyordu. Tahkimattan yoksun olan kervansaray veya menzil hanlarının bulunduğu menzil ise emniyetli olmaktan uzak idi.

2) Kervansaray ve menzil hanına konan yolcuların istirahatini temin etmek. Bu amaçla yatakhaneler, aşhaneler, erzak depoları, eşya depoları, samanlık, ahır, mescit, hamam, şadırvan, çeşme, hastahane ve hatta aktar dükkânı (eczahane) da bulunuyordu. Bütün bunlardan başka nalbant, ayakkabıcı esnafı ve saraç ile vs. meslek sahipler de bulunmaktaydı.

Anadolu'ya Moğolların getirdikleri en önemli yenilik ise süratli iş gören bir posta teşkilatını kurmuş olmalarıdır. Sonraları İhanlı hakimiyeti süresinde ise Anadolu'da yollar, eski şekilleriyle devam etmiş, Gazan Han (1294-1304) zamanında bu teşkilâtta yeniden bir ıslâhat yapılarak, posta yolları gibi seyahat yolları da tâli yollara bağlanmıştı.

Anadolu'da her devirde yoğun bir ticaretin mevcut olduğu, ancak XII. yüzyılda ticaretin çoğu transit olup Konya-Sinop ve Sivas gibi merkezlerde toplandığı ve ticaretin Ermeni ve Rum tüccarların ellerinde bulunduğu anlaşılmaktadır.12 İşte Anadolu'nun ekonomik stratejisinin önemini anlayan Selçuklu Sultanları (II. Kılıç Arslan'dan itibaren) politika ve fetihlerini ekonomik gayelere yöneltmişlerdi. XII. yüzyılın başında fethedilen Anadolu'nun Akdeniz ve Ege Denizi kıyısındaki limanlara Müslüman halk yerleştirilerek, bu limanlara büyük tüccarların yerleşmesi için kolaylıklar gösterilmesi teşvik edilmişti. Hatta tüccarların mallarında herhangi bir zarara karşılık devlet sigortası uygulanmış, kervan yollarının emniyeti sağlanmış ve yabancı devletlerle ticari anlaşmalar yapılmıştı.

Gerek bu politika sayesinde, gerek Suriye kervan yollarının Haçlı seferleri yüzünden tehlikeli bir duruma gelmesi, XI. yüzyıl başlarında Anadolu'nun Orta Doğu'da önemli bir ticaret merkezi haline gelmesini kolaylaştırmış ve hatta sağlamlaştırmıştı ve bu durum Moğolların Anadolu'yu istilâsına kadar devam etmişti.

Ticari hayatın gelişmesi sonucu Anadolu'da çok sık bir kervan yolları şebekesi meydana gelmiş, çok sayıda kervansaray ve menzil hanları inşa edilmiştir. Anadolu Selçukluları Devri'nde ilki 1204 ve sonuncusu ise 1288-89 yıllarına tarihlenen kervansaray ve hanlardan çoğunun 1204-1240 yılları arasında inşa edildiği anlaşılmaktadır.13 Bu yapılar üç büyük ana kervan yolu üzerinde bulunmaktadır.14

1) Doğuyu batıya bağlayan yollar
2) Kuzeyi güneye bağlayan yollar
3) Kuzeydoğuyu İstanbul'a bağlayan yollar

İşte bu yollar, yüzyıllarca üzerlerinde yürünmüş ve seyahat edilmiş olan araba ve kervan yollarıydı. Bunlardan bir kısmı ise devlet tarafından askerî maksatla inşa edilmişlerdi. Bu yollar üzerindeki kervansaray ve menzil hanları ise birer değişim merkezi olmuş ve buna paralel olarak çeşitli işlevleri de yüklenmişlerdi.

C. Osmanlı Dönemi Kervansarayları

1. Menzil Kervansarayları

Anadolu Selçuklularından sonra Beylikler Devri'nde de mevcut yolların kullanıldığı muhakkaktır. Ancak Osmanlı Beyliği'nin büyüyüp Rumeli'nin de Türklerin eline geçmesi, bilhassa Fatih'in (Sultan II. Mehmet) (1451-1481) İstanbul'u Fethiyle kurulan İmparatorluk topraklarında mimarî eserlerin yapılması büsbütün hızlandırılmıştır.

Dinî mimari kadar sivil mimariye de önem verilmiş, bu yapılar bir bütün olarak düşünülmüş, Anadolu ve Rumeli'de muazzam külliyeler vücuda getirilmiştir. İşte ıssız yerleri şenlendirmek için bir iskân vasıtası olarak kullanılan derbentlerde inşa edilen külliyeler içinde ise kervansaray daima önemli olmuştur.

Osmanlı Devri'nde derbentler15 daha ziyade iskân noktalarının az olduğu ıssız mevkilerde tesis edilmiştir. Bir köyün yakınında olduğu gibi, köyden uzak yerlerde de olabiliyordu. Önemli ticaret ve askerî yolların kavşak noktaları ve dağların geçit verdiği yerler derbent mevkilerindendi. Yani bir yerin derbent olması için yolların kavşak noktasında ve merkezî bir durumda olması gerekliydi.

Osmanlı Devri'nde, böyle kavşak noktalarında inşa edilmiş külliyelere dahil kervansaraylar dışında münferit yapılar halinde kervansaray veya menzil hanı adıyla bilinen âbideler de vardır. Bunlar bulundukları yerlerden geçen kervanların aşağı yukarı bütün ihtiyaçlarına cevap verebilecek şekilde inşa edilmişlerdir.

Osmanlı Devri'nde daha önceki yüzyıllardan devralınan kervan yolları ve bu yollar üzerinde bulunan yapılar muhafaza edilmiş, onarılmış ve kullanılmıştır. Ancak zaman zaman gerek savaşlar, gerekse ticaret ve hac kervanları hatta konuk hükümdarların barınabileceği menzil yapılarının inşasına ihtiyaç doğmuş, buna mahallî halkın istek ve arzuları da eklenmiş olduğundan, Osmanlı devrinin âbidevî yapıları vücut bulmuş, bunların önemli bir kısmı günümüze kadar gelebilmiştir.

Böylece Osmanlı Devri'nde yapılar kadar önemli olan bir olay da onların devamlılığını ve muhafazasını sağlayacak olan derbentçiler ve derbent teşkilâtı olduğunu öğreniyoruz.16

Osmanlı Devri'nde kara yollarına önem verildiği ölçüde, Anadolu'nun stratejik durumu dolayısıyla sahillerde, önemli mevkilerde mevcut kaleler onarılmakla kalınmamış, yeni kaleler inşa ettikleri gibi ikinci kale özelliğinde kervansaraylar da inşa edilmiştir. Meselâ Çeşme'deki Kervansaray, Kuşadası'ndaki Ö. Mehmet Paşa Kervansarayı ile Bodrum ve Menemen'de inşa edilmiş olan kervansaraylar, yine Payas'taki bir kale gerisinde inşa edilmiş olan II. Selim Külliyesi, bir taraftan kıyıların korunması ve Ege Adalarındaki fütuhatın gerçekleşmesinde önemli birer üs, diğer taraftan da ticaret kervanları için konaklayacak yer oluyordu.

XIII. yüzyılda Anadolu'yu çeviren ticaret merkezleri, doğuda Tebriz; güneydoğuda Bağdat ve Halep; Akdeniz sahillerinde Ayas, Alanya, Antalya limanları; Ege Bölgesi'nde Selçuk (Ayasulug), İzmir ve Foça limanları; Kuzeybatı boğazlar bölgesinde İstanbul; ve Karadeniz kıyılarında Sinop, Samsun ve Trabzon limanlarıydılar. Osmanlı İmparatorluğu zamanında bu ticarî sınırlar fütuhat neticesinde çok genişlemiş ve XVI. yüzyıl sonlarında doğuda Şirvan, Hemedan, Bağdat ve Basra; güneyde Şam, Kudüs, Kahire, Trablusgarp ile Doğu Akdeniz Adaları; kuzeybatı Avusturya, Macaristan içlerine kadar uzanan bölgedeki büyük ticaret merkezleri katılmış, Karadeniz bir göl haline geldiğinden, Karadeniz'in güneyindeki ticaret merkezlerine kuzeydekiler de eklenmiş bulunuyordu.

XIII. yüzyılda Anadolu Selçuklu Dönemi'nde Anadolu'nun bir ticaret merkezi olduğu bütün açıklığıyla belirdikten sonra Osmanlı Devri fütuhatı bu önemi daha da artırmış ve yeni yerleşimlerin kurulması ihtiyacı doğmuştu. İşte bu ihtiyaca cevap veren çok sayıda yapılar inşa edilmiştir.

Osmanlı Devleti'nin kuruluşundan itibaren şehirlere olduğu kadar menzil teşkil eden yerlere de önem verildiği anlaşılmakta ve bu durumun XVIII. yy. içlerine kadar devam ettiğini zamanımıza kadar gelen ve tarih kitâbeleri bulunan yapılardan kesinlikle öğrenilebilmektedir.

Tabiî olarak Osmanlı Beyliği'nin kurulduğu topraklar üzerinde menzil yapılarının ilk örnekleri de verilmiştir. Bu erken devrin en abidevî eserini Bursa-Manyas yolunda Issız Han (1394) alır.

Osmanlı Devleti'nin kuruluşundan başlıyarak menzil yapılarını ele alacak olursak, XV. yüzyıl içindeki örnekleri Bursa ve çevresinde buluruz. Bunlardan Ortaköy Kervansarayı (XV. yüzyıl başı) (İnegöl'de) aynı zamanda yan sahınlar üzerindeki galerilerle Anadolu Selçuklularının tek katlı menzil yapıları ve sonraki yüzyıllarda inşa edilen iki katlı Osmanlı kervansaray yapıları arasında bir intikâl yapısı olarak görülmekle ayrı bir önem taşımaktadır. Osmanlı Beyliği'nin gelişmesi ve güneyde Afyon, Kütahya ve havalisini topraklarına katmasıyla, stratejik önemi olan bu yolun korunması gayesiyle Döğer Köyü Kervansarayı (XV. yy.) nın inşa ettirildiğini, bu yapıya XVI. yüzyıl başlarında iki katlı ikinci bölümün eklenip, orduların barınmasını sağladığını görüyoruz.

Çanakkale Boğazı bölgesine daha 1356'da Türklerin Rumeli'ye ilk geçişlerinde Bolayır'da Süleyman Paşa tarafından inşa ettirilen Kervansaray (ki bugün yerini bile tespit etmek mümkün değil) ve daha sonraları Fatih'in (II. Mehmet) emri ile Lâpseki, Çardak'ta Yakub Bey tarafından inşa ettirilen Kervansaray (1462-3), bunlara ne kadar önem verildiğini gösteriyor.

XV. yüzyıl içinde Osmanlı Beyliği'nin önemli bir yerleşme merkezi olan Yenişehir ile İnegöl'deki külliyelere ait kervansarayları da düşünürsek yerleşme politikasında menzil yapılarının ne derece rol oynadıklarını anlarız.

XVI. yüzyılda ise bütün Anadolu bir Osmanlı ülkesi haline gelmiş bulunuyordu. Anadolu dışına, doğuya, güneye ve batıya doğru girişilen fetihlerde bütün Anadolu'da bulunan, Selçuklu Devri menzil yapılarından başka yapılar da inşa ediliyor. Böylece XVI. yüzyılda kervan yollarının geçtiği önemli iskân yerleri birer şehir olarak gelişiyor veya zamanla şehirleşmeyi sağlayacak olan külliyeler inşa ediliyor. İşte bu gayeyle Bağdat Yolu menzilinde yerleşme merkezleri vücut buluyor ki, bunların en önemlileri arasında Gebze'de Çoban Mustafa Paşa Külliyesi (1523-29), Afyon, Sincanlı'da Sinan Paşa Külliyesi (1524-25), Eskişehir'de Kurşunlu Külliyesi (1525), Bozöyük'te Kasım Paşa Külliyesi (1525-8), Konya, Karapınar'da II. Selim Külliyesi (1574), İzmit'te Pertev Paşa Külliyesi (1579-80), yine Konya, Ilgın'da Lala Mustafa Paşa Külliyesi (1584) gibi muazzam yapı topluluklarını görüyoruz. Rumeli'den gelip İstanbul'dan Bağdat'a bağlanan kervan yolu üzerinde de aynı gayeyle inşa edilmiş külliyeler mevcuttur. Bunların günümüze kadar en sağlam olarak ulaşabileni ise Lüleburgaz'da Sokullu Külliyesi (1569), Silivri'de Pirî Mehmet Paşa Külliyesi'dir (1530-31).

XVl. yüzyıl boyunca menzil külliyeleri dışında müstakil kervansaraylar da inşa edilmiştir. Böyle kervansaray işleviyle birlikte ticarî gayeye hizmet eden önemli yapıları da Trakya'dan başlayarak belirtmeye çalışırsak, bunların en mükemmelini Edirne'de buluruz, Rüstem Paşa Kervansarayı (XVl. yüzyıl ortası), Büyük Çekmece'de Kanunî Sultan Süleyman Kervansarayı'dır. (1566-7) Anadolu'da ise Konya, Ereğli'de Rüstem Paşa Kervansarayı (1553), Erzurum'da Rüstem Paşa Kervansarayı (XVl. yy. ortası), Diyarbakır'da Hüsrev Paşa Kervansarayı (1527) ile Hasan Paşa Hanı (1574-5) inşa edilirken doğuki önemli bir menzil şehri olan Bitlis'te de XVl. yüzyıl başında Harabe Hanı, Başhan, El-Aman Hanı (1571-2), Aşağı Kale Hanı (1592-93) gibi yapılar ile Adilcevaz'da Kögoz Köyü'nde Hüsrev Paşa Kervansarayı (XVl. yüzyıl sonu) ve Tatvan'da Eski Tatvan Hanının (XVl. yy. sonu) inşa edildiğini görüyoruz. Bu asra ait İpek Yolu üzerinde Zigana Dağları arasında bir yapı da bugün çok harap durumdadır. Diğer taraftan Anadolu'nun batısında gerek denizden gelecek tehlikelere karşı korumak, gerekse Adalar Denizi'ndeki fetihler sırasında birer üs olarak kullanılacak nitelikte kervansaraylar da inşa edilmiştir. Bunun XVl. yüzyıl içindeki en önemli örneklerini de İzmir, Çeşme'deki Kervansaray (1528), Manisa'da Kurşunlu Kervansârayı (XVI. yy. sonu), Bodrum'da Kervansaray (XVI.-XVII. yy.) olarak, görmekteyiz.

XVI. yüzyıldan itibaren âbidevî örneklerini vermeğe başlayan Osmanlı Devri kervansarayları XVII. yüzyılda da devam etmiştir. Bu yüzyıl içerisindeki örnekleri arasında da önemli olarak gördüğümüz Edirne'de Ayşekadın Ekmekçioğlu Ahmet Paşa Külliyesi Kervansarayı (1609), Ulukışla'da Ö. Mehmet Paşa Kervansarayı (1616-9), Eski Malatya'da Silahtar Mustafa Paşa Kervansarayı (1636) ile Kayseri, İncesu'da Kara Mustafa Paşa Kervansarayı (1670) bu yüzyılda en bellirgin örnekler olarak, meydana getirilmiştir.

Çok katlı kervansaray tipinde örnekler ise Anadolu'nun batısında Ö. Mehmet Paşa Kervansarayı (1612-3), Menemen'de Kervansaray (XVII. yy. başı), Ankara Nallıhan'da Kervansaray (1606) Ankara, Beypazarı'nda Suluhan (XVII. yüzyıl başı), Tokat'ta Taş Han (Voyvoda Hanı) (1626-32), Merzifon'da Kara Mustafa Paşa Kervansarayı (1675-81) ile Amasya'da Taş Han (Rıdvan Paşa Hanı) (1698), Safranbolu'da Cinci Hanı'dır. (XVl. yüzyıl ortası)

Bütün bu ihtiyaçlara cevap verebilen yapılardan başka yine bu yüzyılda menzillerde sade yapılar olarak, kendi devri için ihtiyaçlara cevap verebilecek ölçüde inşa edilen yapıların örneklerini de bulmaktayız. Bunların da günümüze ulaşabilenleri doğuda Bitlis-Baykan yolunda Du Han (XVII. yüzyıl başı) ve Küfündür Hanı, Bitlis'te Hazo Hanı (1626-7), Elazığ-Genç yolunda Çeper Köyü Kervansarayı (XVII. yüzyıl ortası), Ağın-Kemâliye yolunda Arnavut Hanı (XVII. yüzyıl ortası), Harput'ta Murat Hanı (XVII. yüzyıl ortası), Adana, Gülek'de İbrahim Paşa Hanı (XVII. yüzyıl ortası), Misis'te Kervansaray (1659), Amasya, Ezinepazar Köyü Kervansarayı'dır (1650-1).

Osmanlı Devri mimarisi içinde kervansaray yapıları Kuruluş Devri'nden başlayarak örneklerini vermiş ve en önemlileri XVI. ile XVII. yüzyıllarda yani Osmanlı Devleti'nin en parlak ve iktisadî yönden de en kuvvetli olduğu bir zamandan kalmıştır.

XVIII. yüzyıl içinde de Nevşehir'de Damat İbrahim Paşa Külliyesi gibi asrı için tek de olsa bir külliye örneği bulmaktayız. Bununla beraber ihtiyaç olan mahallerde münferit yapılar da inşa edilmiştir, Beyşehir Kurdular Köyü Hanları gibi.

XIX. yüzyıl da ise bu tip yapıların inşa edildiğini kesin olarak belirten herhangi bir örnek mevcut değildir. Zaten iktisadî hayatla çok sıkı ilgisi olan bu yapılar Osmanlı Devleti'nin çöküntü devriyle son bulmuştur.

2. Şehir Kervansarayları

Türk mimarisi içinde önemli bir yeri olduğu bilinen kervansaraylar-hanlar, başlangıcından itibaren belirli özellikleriyle plân şemalarında ve mimarilerinde açık bir gelişme izlenebilen yapılar olmuşlardır.

Anadolu'da, Anadolu Selçukluları Dönemi'nde belli plân şemalarına göre gelişme gösteren kervansaray-han yapıları bir yol üstü kuruluşu olarak, menzillerde (konaklarda) inşa edilmişler, buraları sonradan iskân edilerek yeni ilçe ve illerin merkezi olmuştur. Bu durumlarını günümüzde de sürdürmektedirler.

Osmanlı Beyliği kurulup gelişmeye başladığı ilk yıllardan itibaren kervansaray-han adıyla yapıların, menzillerde veya şehirlerde inşa edilen külliyelerde işlevsel bir yapı birimi olarak, yer aldığı görülür.

Böyle erken örnekler içinde menzildeki örneği Manyas-Apolyond'da Issız Han oluştururken, şehir hanı örneği de Bursa'daki Orhan Külliyesi'nin ticarî yapısı olan Emir Hanı (1339-40) olmaktadır. Osmanlı başkentleri Bursa ve Edirne'de kervansaray-han örnekleri inşa edildikleri yüzyılların mimarî özelliklerini günümüze ulaştıran, önemli ticarî yapılar olmaktadırlar.

İstanbul'un fethinden sonra başlayan imar faaliyetleri içinde de gene önemli yapılar grubunu kervansaraylar-hanlar oluşturmuştur.

Osmanlı Devleti'nin ilk büyük başkenti Bursa'da inşa edilen külliyelerin bütünlüğü içinde ticarî yapılara yer verildiği görülür. Şehrin doğu yönünde ovaya açılmasını sağlayan Orhan Külliyesi'nde (1339) inşa edilmiş olan Emir Hanı 14. yüzyılın ilk yarısında kervansaray plânlaması açısından önemli olmaktadır. Bir avlu etrafında iki katlı revaklar gerisinde yer alan ocaklı odaları ve develiğiyle, bu erken örnekte gelişmiş bir uygulama gösterir.

Doğu ve batı cephelerinde birer sıra dükkânla, yol ile olan ilişkisiyle, kale içi dışında menzil kuruluşu durumundadır.

Bursa'da şehrin doğu ucunu belirleyen Yıldırım Külliyesi (vakfiye tarihi 1402) şehrin İstanbul'a açılan yoluna bağlı kuruluşuyla önemli olmuştur. Yamaç terasları üzerinde yapılaşan külliyenin kervansarayları yola yakın alçak yamaçlarda inşa edilmiş olup, son temel kalıntıları okul inşaası sırasında ortadan kalkmıştır.

Bursa'da Yeşil Külliyesi'nin (1419-1424) topografyaya uyan konumlanması kadar şehrin doğu-batı yönünde uzanan ana yolunun üzerinde ve bitiminde yer alması da önemlidir. Külliyenin yapıları arasında yola cephelenen cami, medrese sırasında bir de hanı (Yeşil Hanı) ile imaret yapısı günümüze ulaşmamıştır.

Bursa'nın sur dışına açılan bu külliye yapıları bütünlüğü içindeki kervansaraylar-hanlar erken olmakla beraber, revaklı bir avlu etrafında iki katlı gelişen kervansaray-han örneklerinin gelişmiş verileri olduğu görülür. Ancak Bursa'da külliyeler dışında da hanlar inşa edilmiştir. Koza Hanı (1490), İpek Hanı (15. yy.), Geyve Hanı (15. yy.), Pirinç Hanı (1508) gibi.

15. Yüzyıl içinde İpek ve Geyve Hanları Yeşil Külliyesi'ne gelir için inşa edilmiş, Sultan II. Bayezid Dönemi'nde Koza Hanı (1490), Orhan Külliyesi'nin bütünlüğü içinde yer almıştır. Pirinç Hanı (1508) ise Famara yolu üzerinde Sultan II. Bayezid'in İstanbul'daki külliyesine gelir temini için inşa ettirdiği, ticarî yapı olmaktadır.

Bursa'da inşa edilen bu yapılar sadece ticarî işlevli yapılar olmayıp, zamanında borsanın oluşturulduğu yapılardır; isimlendirilmeleri de bu özelliklerini açıklar.

Bursa'dan sonra Edirne'nin başkent olması şehrin sur içi konumundan verimli ovaya açılmasını sağlamıştır. Edirne'nin tarihî topografyası oluşurken semt ve semtler arası mahalle oluşumu gerçekleşmiştir. Edirne'de en erken tarihli külliye Eski Cami Külliyesi (1403-1414) olmuş, inşa edildiğinde ticarî merkezi de oluşturmuştur. Eski Cami Külliyesi'nde yer alan Bedesten ve etrafındaki karşılıklı dükkân sıraları ile günümüze gelmeyen, ancak temelleri park alanı altında bulunan, İki Kapılı Han (Taş Han) bu külliye bütünlüğünde yer almıştır. Bu ticarî çekirdekde, ancak 16. yüzyıl ortalarında Rüstem Paşa'nın çifte kervansarayı inşa edilmiştir. Her iki yapı da avlusu revaklı iki katlı plân yorumundadır. Edirne'yi batıya açan yolun solunda yer alan Şah Melek Paşa Külliyesi'nin (1429) han yapıları günümüze gelmediği gibi, Beylerbeyi Külliyesi'nin de han yapıları (külliye kapısı yanında "Küçük Han") da ulaşmamıştır (vakfiyesi 428-29).

Edirne'yi batıya bağlayan ikinci kapı ise, Sultan II. Bayezid'in Tunca nehrinin kenarında inşa ettirdiği, Mimar Hayreddin'in plânladığı külliye olmuştur. Bu külliyedeki kubbeli kervansaray plân kuruluşu ile de İstanbul külliyelerindeki geleneğe bağlanır.

Edirne'de Eski Cami Külliyesi'nin ticarî yapıları ile Rüstem Paşa Kervansarayı'nın meydana getirdiği, güçlü ticarî merkeze, ancak 1575'ten sonra yeni bir kervansaray katılmıştır. Bu yapı kalıntıları Sultan II. Selim Külliyesi'nin önünde yer alan arasta-çarşı ile bütünleşen bir avlu üzerinde tek katlı kuruluşuyla, iki kanat olarak plânlanmıştır.

Edirne'de ticarî yapıların önem ve inşaası 17. yüzyıl içlerinde de devam etmiş, yeni onarılan Deveci Hanı bu yüzyıldan günümüze ulaşmıştır.

İstanbul hanlarının, şehrin ticarî yoğunluğu olan alanlarda, her dönemde çok sayıda inşa edilerek sürdürüldüğü gözlenmektedir.

İstanbul'da kervansaray inşaası, Fatih'in Külliyesi ile başlamış, 20. yüzyıl başlarına kadar sürmüştür. Yaklaşık 4.5 asırlık bir süreçte inşa edilmiş, sadece İstanbul'daki örnekler, kervansarayların işlevsel çeşitlemelerine de açıklık kazandırmıştır.

Başlangıçtan beri kervansaray ya da han adı altında tanıdığımız bu ticari işlevsel yapılar, insan-hayvan-yük üçlüsünün birarada barındığı, konakladığı yapılar olarak görülürler.

Bursa'daki Emir Hanı'ndan (15. yüzyıl) başlayarak hanlar, bu üç unsuru birarada barındıran örnekler oluşturmuştur. Yapının bütünü içinde ise, bu üç unsura ayrılan mekânların varlığı dikkati çeker. İnsanlar için pencereli, ocaklı, sekili odalar, zemin kattaki depo mekânları ile hayvanlara ayrılan ahır mekânları gibi.

İstanbul'da ise Fetih'ten sonra yapılan ilk külliyede ki, Fatih Külliyesi'nde (1463-1470) insan ile hayvan-yük ikilisi için kesin olarak ayrı işlevsel yapılar inşa edildiği görülür. İnsanlar için tabhane-misafirhane, hayvan-yük ikilisi için kervansaray.

Fatih Külliyesi'nde çorbacı kapısıyla külliye avlusu ve cami ile ilişkisi kurulan tabhane yapısı, hemen yanındaki imaret altında tek sahınlı kervansaray yapısıyla da hayvan-yük ikilisinin yolla bağlantısını kurmaktaydı.

Fatih Külliyesi'ndeki işlevsel yapıların külliye içindeki insan-hayvan-yük ayrımı düşünülerek konumlanması, İstanbul'da daha sonra inşa edilmiş olan sultanî külliyelerde süren bir özellik olarak görülür.

Sultan II. Bayezid Dönemi'nde Hassa Mimarbaşı Hayreddin'in II. Bayezid adına planlayıp yapılaştırdığı dört külliye ki, bunlar annesi için inşa edilen Tokat'ta Hatuniye Külliyesi (1485), Amasya'da II. Bayezid Külliyesi (1486), Edirne'de II. Bayezid Külliyesi (1484-1488) ile İstanbul'daki II. Bayezid Külliyesi (1501-1506) olmaktadır.

Bu külliyelerden Tokat'taki külliyede merkezî kubbeli caminin iki tarafındaki tabhane-misafirhane mekânlarının varlığı, gene Amasya'daki Külliye'de ters T plan şemasının sadece ibadet yapısı bütünlüğünde değerlendirilmiş olması ve ayrıca L plânlı tabhane-imâret bütünlüğünün yer almış olması, insanın barınması ile ilgili mekânların ibadet mekânlarından ayrıldığını gösterir.

Diğer iki külliyede ise bu durum daha açık bir şekilde külliye planlamasında belirtilir. Edirne II. Bayezid Külliyesi'nde tek kubbeli caminin iki tarafında yer alan tabhaneler insanların konaklamasına ait olurken, imaret ve mutfakların bitiminde, yer alan kervansaray çok kubbeli ve avlulu kuruluşuyla hayvan-yük ikilisi için yer alıyordu.

İstanbul'daki II. Bayezid Külliyesi'nde ise caminin doğusunda, külliye dış duvarına cepheli kuruluşuyla, imaret ve kervansaray ikilisinin inşa edildiği bilinmektedir.

Sultan II. Bayezid'in İstanbul'daki Külliyesi'ndeki durum Yavuz Sultan Selim'in Çarşamba'daki Külliyesi'nde (1520-22) açık bir şekilde tekrarlanmıştır. Sultan II. Bayezid Külliyesi'nde cami ile iki yandan bütünleşmiş tabhane hacimleri insanlar için, imarete bitişik öndeki avlusu ve kubbeli kuruluşuyla kervansaray yapısı ise hayvan-yük ikilisi için inşa edilmişti. Günümüzde sadece kubbeli ahır mekânı ulaşan kervansarayın önündeki avlu ve kapısıyla yolla ilişki kurulmuştu.18

Yavuz Sultan Selim Külliyesi'nde Selçuk Sanat Okulu'nun bulunduğu alanda, cami mihrap ekseni üzerinde kervansaray ve imâret yapısının varlığı bilinmekle beraber günümüze ulaşmamıştır. Yavuz Sultan Selim Külliyesi'nin Haliç tarafındaki dik yamaçlardan aşağıya inen merdivenler ise sadece külliyenin kıyı ile olan bağlantısını değil, kıyıya yakın yamaçlarda yer alan ticaret hanları ile de bağlantısı içindir. Bu ticari hanlar günümüze ulaşmamıştır.

Şehzade Mehmet Külliyesi'nde bir çift tabhane yapısının cami bünyesinden ayrılarak, plânlanmış olması, II. Bayezid Külliyelerindekinden farklılık olarak yer alırken, çok kubbeli, avlulu ve yola bağlı konumuyla kervansaray yapılarının plân geleneğinin sürdürüldüğü görülür. Böylece İstanbul'daki Fatih Külliyesi'ndeki işlevsel yapıların bağımsız olarak, külliye bütünlüğü içinde plânlanması, Mimar Âtik Sinan ile başlamış, Mimar Hayrettin ile sürdürülmüştür. Bu durum açık bir şekilde külliyelerin plânlanması kadar, günümüze ulaşan durumlarıyla da ortadadır.

16. yüzyıl Osmanlı mimarisine damgasını vuran Mimarbaşı Sinan ile de daha sonra, Süleymaniye Külliyesi'nde [cami dışındaki işlevsel yapılar (1553-1559)], tekrar Fatih Külliyesi'ndeki konumlamaya benzeyen, bir işlevsel yapılar düzenlemesi ile karşılaşıyoruz.

Süleymaniye Külliyesi'nde cami ana ekseni üzerinde kuzeyde bir tabhane yapısı inşa edilerek kervansaray (kayıtlarda develik) imaret yapısı altında L plânıyla yer almıştır. Her iki külliyede de topografik koşullar gereği, bu durum söz konusudur.

Üsküdar'daki Atîk Valide Külliyesi'nde de (cami 1582-83) merkezî bir mekânın iki tarafında çift meyilli çatıyla örtülü, günümüze iki katlı avlulu bloklar olarak ulaşan kervansaray yapısı, bir avlunun iki tarafındaki imaret ve tabhanelerle insan-hayvan-yük üçlüsünün ayrılığı düşüncesiyle, ancak organik bir bütünlük içinde yorumlanmıştır.

İstanbul'daki Sultanî külliyelerde tespit edilen bu özel, yapısal durumdan farklı olarak, 15. yüzyıl içinde, örneğin Fatih Külliyesi yakınında (kuzeyinde) inşa edilmiş, günümüze ulaşmamış Şekerci Hanı ile Mahmut Paşa Hanı (Kürkçü Hanı) adıyla tanıdığımız iki örnek, plân kuruluşu olarak külliye kervansaraylarından ayrılır. Fatih Dönemi'nde Fatih-Karagümrük-Edirnekapı arasında oluşan ticarî bölge ile Sirkeci-Eminönü-Unkapanı arasında Haliç ticarî limanlarına bağlanan Mahmut Paşa Hanı, Çarşı bölgesinde Davut Paşa Hanı, Üsküdar'da Rum Mehmet Paşa Hanı ile Kadırga Limanı'na inen yollara bağlı Sokullu Hanı ve Ahırkapı'da (Kalyon Oteli sırasında) Liman Hanı (Su Kulesiyle) inşa edildikleri bölgenin ticarî özelliklerine cevap verecek bir plân yorumuna sahiptir. Bir avlu etrafında iki katlı kuruluşuyla bu hanlar, dönemlerinin kara ve deniz gümrükleriyle ilgili görülmektedirler.

Nitekim 16. yüzyıl ortalarında ticarî hayatın yoğun olduğu ve önemli bir deniz gümrüğü olan Eminönü'nden Uzunçarşı'ya uzanan alanda inşa edilen Rüstem Paşa Külliyesi'nde büyük ve küçük Rüstem Paşa Kervansaraylarının (1560-1561) yer alması, 15. yüzyıldan başlayarak Sarayburnu'ndan Ayvansaray'a kadar uzanan Haliç limanlarının şehrin ticaret merkezleriyle olan bağlantısını sağlayan yollar üzerinde, hanların-kervansarayların inşasının sürdüğünü göstermektedir. Rüstem Paşa Kervansarayları kareye yakın bir avlu etrafında çok katlı plan kuruluşuyla önemli bir ticaret sitesi oluşturmuştur.

Haliç'in karşı sahilinde Galata'daki Rüstem Paşa Kervansarayı, Beşiktaş'ta Deve Hanı Beşiktaş Kervansarayı denizyoluyla yapılan ticarî hayatın gereği olarak inşa edilmişlerdi.

İstanbul'da Sultan II. Bayezid Dönemi'nden itibaren Kapalı Çarşı bölgesi, deniz ve kara yollarının kesiştiği, ticarî hayatın yoğunluğu gittikçe artan bölge duruma gelmiştir. Ancak 16. yüzyılda Çarşı bölgesindeki han ve dükkânlar da ahşap yapılaşmanın hakim olması, harap olmalarını kolaylaştırmıştır.

17. yüzyılda klasik silüetini kazanan İstanbul'un nüfus yoğunluğu da artmış buna bağlı olarak ticarî hayat daha da hareketlenmişti. Eminönü, Bayezid, Aksaray, Fatih, Ayvansaray, deniz ve karayoluyla gelen tüccarların, mal ve para değişimini gerçekleştirdikleri bir alan olmuştu. Han ya da Kervansaray adıyla inşa edilen yapılar özellikle Eminönü-Bayezid arasındaki alanda 17. yüzyıl sonlarından itibaren kalıcı çehreyi oluşturmuştu. Ticarî yapılar içinde önemli bir diğer grup ise mal yapımı-üretimi (icrâ-i faaliyet) hanlarıydı. Bekâr Hanı-bekâr odaları adıyla da tanınan bu hanlarda zamanında lonca sisteminin icaplarına göre çalışılırdı. Yolgeçen odaları, Mercan odaları, Cebehane odalar, Hilâlci odaları gibi önemlileri Mahmud Paşa ile Unkapanı arasındaki alanda yoğun bir şekilde bulunmaktaydı. İlk örneğini 15. yüzyılda Fatih zamanında yenilenerek işlevini sürdüren Bayezid'deki Simkeşhane Hanı (sim imâl edilen yer) olarak tanıdığımız, mal yapım-üretim hanları 18. yüzyıldan itibaren yoğun bir şekilde inşa edilmişlerdir. Bu hanlar genel olarak bulundukları yerin topografyasına ve parsel durumuna uyan yapılar olarak inşa ediliyorlar. Çok sayıda örnekleri günümüze kadar gelen bu hanlarda bir avlu etrafında, revaklar gerisinde ocak nişli, pencereli odalarla birden fazla kat düzenlemesi (1'den 3'e kadar değişen) görülmektedir. Yapının sokakla ilişkisi olan cephelerinde ise dükkân sıralarının yer aldığı, giriş üzerinde taş konsollarla dışa taşan bir mescid mekânının bulunduğu bu hanlarda ahır mekânının yerini depo-bodrumların aldığı görülmektedir.

İstanbul'un hanlarında farklı bir işlevle önemli olan iki kervansaray-han vardır ki, bunlardan, Çemberlitaş'ta (şimdi yerinde Darüşşafaka Sitesi bulunan) Atîk Ali paşa Medresesi sırasında inşa edilmiş olan Elçi Hanı (yaklaşık 1505) bir avlu etrafında iki katlı kuruluşuyla, yabancı devlet konuklarının misafir olduğu yapı idi. Böyle bir misafir hanı da, 18. yüzyıl ortalarında Bayezid-Lâleli arasında inşa edilmiş olan Hasan Paşa Hanı'dır (1740).

Osmanlı dönemi İstanbul'u, kuruluşundan beri aynı ticarî çekirdeği geliştirerek kullanmış, 15. yüzyılda şehrin sur içi bölgesinde Sirkeci-Eminönü-Bayezid, Fatih-Karagümrük arasındaki alanda başlayan yeni ticarî çekirdekler, 16. yüzyılda bütünleşmişler ve bu yüzyıl içinde bu çekirdeğe batıda eklenen Edirnekapı ve Topkapı'dan şehre giren ticarî yollarla gelişme pekişmiştir.

Sur içi İstanbul'da Marmara kıyılarındaki limanlar da gelişmiş Kadırga Limanı, Gedik Paşa sırtlarıyla Bayezid ticarî çekirdeğine bağlanmış, Davut Paşa Limanı ise Cerrahpaşa üzerinden Avrat pazarına, günümüze ulaşmayan Haseki Külliyesi Kervansarayı'na oradan Aksaray'a bağlanmıştır.

Ancak 16. yüzyıl boyunca şehrin mimarî çehresini yaratan Mimar Sinan eliyle bu ticarî yapılar da yeni işlevsel şekillenmeler kazanmıştır. Sur içi İstanbul'unda 16. yüzyıl içindeki gelişme bu şekilde sürerken, şehrin Galata-Beşiktaş yakasında da kıyı boyunca yeni yapılaşmalar yaşanmış, bunlar arasında sivil-ticari yapılar olarak kervansaray-han yapıları da inşa edilmiştir.

16. yüzyıl boyunca İstanbul'a bir üçüncü yerleşme de yeni yapılaşmasıyla katılmıştır. Bu belde Üsküdar yakasıdır. Bilindiği gibi doğu ticaret yollarının İstanbul'a ulaştığı ilk merkez olan Üsküdar aynı zamanda Osmanlı ordularının, ticaret ve hac kervanlarının da doğuya toplu hareket ettiği ilk yerdir.

Bu özellikler Üsküdar'ın ticarî hayatının gelişmesini sağlamış, birçok kervansaray-han yapısı inşa edilmiştir. Ancak bunlardan günümüze gelebilen Mimar Sinan'ın Atîk Valide Külliyesi'nde inşa ettiği kervansaray olmuştur.

16. yüzyılda, İstanbul şehrinin bugünkü sınırlarının Mimar Sinan eliyle belirlendiği anlaşılmaktadır. Ancak o zaman İstanbul sınırları dışında olup da, günümüzde İstanbul'un önemli bir ilçesi olan Büyükçekmece ve Silivri'de de birer büyük külliye kuruluşu yer almaktadır.

16. yüzyılda İstanbul dışındaki bu yerler Trakya'ya ve Balkanlar'a açılan ilk menzil yerleri olmaktaydı. Buralarda kurulan menzil külliyeleri ticarî hayatın bir gereği olarak inşa edilmişlerdi. Bu nedenle menzil külliyelerinin başta cami olmak üzere en önemli yapısı han-kervansaray olmaktaydı. Silivri'deki Pirî Mehmet Paşa Külliyesi'nin (1530-1532) (tabhaneli cami, kervansaray, imaret, medrese, hamam, çeşme, köprü) dikdörtgen plân kuruluşlu, üzeri ortadaki bir sıra ahşap üzerinde çift meyilli çatı ile örtülü olan kervansarayı, İstanbul'da 16. yüzyıl boyunca inşa edilmiş olan kervansaraylardan farklı bir kuruluş gösterir. Külliyedeki cami iki yanda birer tabhane mekânıyla ayrıca önemli olmaktadır. Bu menzil külliyesinde tabhane ve kervansaray gibi işlevsel hacimlerin bir arada yorumlanmış olması, İstanbul içindeki örneklerle (Fatih, Şehzade, Süleymaniye Külliyeleri gibi) benzerlik göstermektedir. Bu ise insan-hayvan-yük ayrımı yönünden önemli olmaktadır.

Büyük Çekmece'deki Kanunî Sultan Süleyman Külliyesi'nde (1556) ise en büyük işlevsel yapı kervansaray olmaktadır. Mescit, Kervansaray, dört bölüm halindeki köprü ve üç kemerli çeşme ile birbirine yakın olarak plânlanmış, bu yapılar topluluğunda kervansaray, dikdörtgen plânlı, üç sıra destek dizisi üzerine çift meyilli çatı ile örtülü büyük bir hacim olarak yorumlanmasıyla, önemli olmaktadır.

Zamanında İstanbul'dan batıya uzanan menzil yolu üzerindeki bu külliyede kervansaray ve köprü menzil yoluna bağlı bir kuruluş olmuş, kervansaray sadece ticarî hayatın gereği olarak değil, ayrıca seferî durumda ordunun ihtiyacına cevap veren birim olmuştur. Büyük Çekmece Kervansaray'ında olduğu gibi.

İstanbul'un Anadolu yakası içinde aynı özelliği gördüğümüz yapı ise yukarıda belirttiğimiz Atîk Valide Külliyesi'ndeki kervansaray olmuştur.

Fetih'i takip eden yıllarda başlayan İstanbul'un imâr faaliyetleri 15. yüzyılın ikinci yarısından itibaren ve 16. yüzyıl boyunca şehrin şekillenmesini ve sınırlarının belirlenmesini sağlamış, 17. yüzyıl boyunca ticarî yapıların inşası, kervansaray-han adı ile yapımı sürmüş, 18. yüzyıldan itibaren mal yapım-üretim hanları önem kazanmış ve şehrin birinci derecede ticarî çekirdeğinde yoğunlukla inşa edilmişlerdi.

1 Burhan-ı Katı Tercümesi (1799), s. 234'de Han, (kân), Çin, Hıtay ve Türkistan padişahına alem-i mahsustur ve Karbansaraya dahi denir Türkî'de dahi Han derler. Han-ı Harek; kervansaraydır ki, han. tabir olunur, küçük evlere de denir. Karban; (sârban), deve, katır, eşek katarına denir, kafile ve kervan manasınadır. Şemseddin Sami; Kâmûs-ı Türkî, İstanbul 1317, c. I, s. 657'de Ribât, (Arp. isim), l. Bağ, rabıta, 2. Metin Bina, 3. Tekke ve Kervansaray gibi gelip geçenlerin konmasına mahsus mevkuf bina, (C. II, s 1160) da Kervansaray, Büyük caddelerde kervanların konmasına mahsus hayratı ebniye cesime. Devellioğlu, Ferit; Osmanlıca-Türkçe Ansiklopedik Lügât. Ankara 1962. s. 588'de Karvansaray (Fars. Birleşik isim), şehirlerde, köylerde, yol üzerinde yolcuların, misafirlerin gecelemelerine mahsus büyük han, s. 1070'de Ribât 1. Bağ, ip, 2. sağlam yapı, 3. konak, han, tekke.
2 Turan, Osman; "Selçuk Kervansarayları", Belleten, X/39, Ankara 1946, s. 471-496.
3 Müller, K.; Die Karawanserai in Vorderen Orient, Berlin 1920, s. 64'de İran'daki Büyük Selçuklu kervansaraylarının ve Roma kastrumlarının iç avlu ve köşe kuleleri gibi unsurlardaki benzerliğe dayanarak, Roma kastrumunu asıl olarak kabul etmekte ve kastrumun kervansaraylara uydurulduğunu ve değiştiğini belirtmektedir.
4 Erdmann, K.; Das Anatolissche Karavansaray des 13. Jahrhunderts, Berlin 1961.Erdmann, K.; "Bericht Uber den Stand der Arbeiten über das Anatolische Karavansaray", Atti del Secondo Congresso Internazionale die Arte Turca, Venezia 26-29 Settembre 1963, s. 75.
5 Kuban, Doğan; Anadolu Türk Mimarisinin Kaynak ve Sorunları. İstanbul 1965, s. 159'da. "Kervansarayların günümüze hiçbir örneği gelmemiş olan Bizans'a has Kseneidonlara benzediği ve Bizans Kseneidon'unun kervansaray tipinin orijini olabileceği Maveraünnehir'de X. yy.'dan önce Türklerin akınlarına karşı savunma sisteminin en önemli yapıları rabad veya ribad'lardır. Sadece Buhara çevresinde, hemen her köyde bunların bulunduğunu ve sayılarının 1000 civarında olduğunu Barthold'dan öğreniyoruz" demekte, ribât sisteminin bölgeye yayılan Türkler tarafından devam ettirilmiş olmasının normal bir sonuç olduğu fikrine varılmaktadır. BarhoId, W.; Turkestan dofn to the Mongol Invasion, London 1958, s. 117-118.
6 Köprülü, Fuad; "Vakfa Ait Tarihî Istılâhlar: Ribât." Vakıflar Dergisi, C. II, Ankara 1942, s. 273.
7 Orhonlu, Cengiz; Osmanlı İmparatorluğu'nda Derbend Teşkilâtı. İstanbul 1967, s. 13-32.
8 Aslanapa, 0., Türk Sanatı I. (Başlangıcından Büyük Selçukluların sonuna kadar), İstanbul 1972, s. 32-36 ve 92-98.
9 Orhonlu, C., a.g.e., s. 1-3 Taesschner, Franz, "Die Entwicklung des Wegenetzes und des Vorkehres im Türkisclıen Anatolien", Anadolu Araştırmaları, 1/2 İstanbul 1969, s. 277.
10 Mez, A., "Orta Zaman Türk-İslâm Dünyasında Kara Yolları". (Çev. C. Köprülü), Ülkü Halkevleri Dergisi C. X, Ankara 1937, s. 25-26.
11 Turan, 0., a.g.e., s. 489-491.
12 Tekindağ, Şehabettin; "Alâüddin ve Keykubad Halefleri Zamanında Selçuklu Küçük Ermenistan Hudutları". İ.Ü.E.F. Tarih Derg. 1/1, s. 29-34.
13 Erdmann, K., Das Anatolische Berlin 1961.
14 Özergin, Kemal, Anadolu Selçukluları Çağında Anadolu Yolları, İ.Ü.E.F. Tarih Bölümü Doktora Tezi, 1959 (Basılmamıştır) (İ.Ü. Küt. Dok. Tez. No: 2797). Aslanapa, Oktay, Türk Sanatı II, Anadolu Selçuklularından Beylikler Devrinin Sonuna Kadar İstanbul 1973, s. 144.
15 Derbend, dideban, belen, bel, derek ve madik kelimeleri için Orhon'Iu, C., a.g.e., s. 8; Şemseddin Sami, Kamus-ı Türkî, İstanbul 1317, s. 604; J. W. Redhouse, Türkçeden İngilizceye Lügat, İstanbul. 1921 s. 894, 933 ve 1887; Hüseyin Kazım, Büyük Türk Lügatı, İstanbul 1928, II, s. 719 ve 814, C. I, s. 726 ve 847.
16 Derbend Teşkilâtının Tavsifi ve Bir Yerin Derbend Olmasının Şartları ve Bir İskân Metodu Olarak. Derbendlerin Kullanılması için bkz. Orhonlu, C.; a.g.e., s. 8-31 ve 95-100.
17 Kervansarayın çok kubbeli mekânı günümüzde imaretle birleştirilerek, Devlet Kütüphanesi Okuma Salonu haline getirilmiş, Kervansaray avlusuna ise Dişçilik Okulu binası inşa edilmiştir. Yol açımında bu binanın yarısı yıkılmış, geri kalan yarısı ise onarılarak kütüphaneye katılmıştır.


Aslanapa, Oktay; Türk Sanatı I. (Başlangıcından Büyük Selçukluların Sonuna Kadar), İstanbul 1972.

Aslanapa, Oktay; Türk Sanatı II. (Anadolu Selçuklularından Beylikler Devri'nin Sonuna Kadar), İstanbul 1973.

Ayverdi, E. Hakkı; Osmanlı Mimarisinde Çelebi ve Sultan Murad Devri 806-855 (1403-1451). C. 2, İstanbul 1972.

Ayverdi, E. Hakkı; Osmanlı Mimarisinde Fatih Devri 855-886 (1451-1481). C. 3-4, İstanbul 1973­1974.

(Güreşsever) Cantay, Gönül-B. N. Şehsuvaroğlu-A. (E. ) Demirhan; "Two newly Discovered Caravansarai of Urfa", The Vth International Congress of Turkish Art. Budapest 22-27th Sept. 1975. s. 76-78. (Summaries of papers).

Cantay, Gönül; "Urfa'da İki Kervansaray", MTRE Bülteni, 9-10, 1977, s. 11-26.

Cantay, Gönül; "Enez'de Bir Sahil Kervansarayı", Vakıflar Dergisi 16, Ankara 1982, s. 121-129.

Cantay, Gönül; "Mimar Sinan Külliyelerinde Kervansaray Planlaması", II. Uluslararası Türk-İslam Bilim ve Teknoloji Tarihi Kongresi, Bildiriler, 2 cilt, İstanbul 1986, s. 87-103.

Cantay, Gönül; "Kervansaraylar", Mimarbaşı Koca Sinan Yaşadığı Çağ ve Eserleri, C. 1, İstanbul 1988, s. 369-392.

Cantay, Gönül; "16. Yüzyıl Külliyelerinin Şehirlerin Tarihî Topografyasını Belirlemesi", Prof. Dr. Yılmaz Önge Armağanı, Konya 1993, s. 75-78.

Cantay, Gönül; "Türkiye İpek Yolu Üzerindeki Kuruluşlar I.", III. Uluslararası Türk Kültürü Kongresi'ne Sunulan Bildiri, (25-29 Eylül 1993/Ankara), Baskıda.

Cantay, Gönül; "İpek Yolu Üzerindeki Kuruluşlar II.", XII. Türk Tarih Kongresi, Bildiriler, (12-17 Eylül 1994/Ankara), Baskıda.

Cantay, Gönül; "Kayseri ve Kervanyolları I.", Kayseri ve Çevresi Tarih Sempozyumu, (17-18 Nisan 1998, Kayseri). Baskıda.

Cantay, Gönül; "Kayseri ve Kervanyolları II", Kayseri ve Çevresi Tarih Sempozyumu, (06-07 Nisan 2000, Kayseri) Baskıda.

Cantay, Gönül; "Osmanlı Döneminde Güneydoğu Anadolu'da Ticaret Yolları ve Menzil Kuruluşları", Orta Doğu'da Osmanlı Dönemi Kültür İzleri Uluslararası Bilgi Şöleni (25-27 Ekim 2000, Hatay), Baskıda.

Cantay, Gönül; "Osmanlı Dönemi Kervansarayları-Hanları", Osmanlı, c. 10, Ankara 2000, s. 384­391.

Devellioğlu, Ferit; Osmanlıca-Türkçe Ansiklopedik Lügat. Ankara 1962.

Erdmann, K.; Das Anatolisshe Karavansaray des 13. Jahrhunderts. Berlin 1961.

Erdmann, K.; "Bericht Uber den Stand der Arbeiten über das Anatolische Karavansaray", Atti del Secondo Congresso Internazionale die Arte Turca. Venezia 26-29 Settembre 1963, s. 72-83.

Köprülü, Fuad; "Vakfa ait tarihî ıstılâhlar: Ribât" Vakıflar Dergisi, C. II, Ankara 1942, s. 270-283.

Kuban, Doğan; Anadolu Türk Mimarisinin Kaynak ve Sorunları, İstanbul 1965.

Mez, A.; "Orta Zaman Türk-İslâm Dünyasında Karayolları", (Çev. C. Köprülü) Ülkü Halkevleri Dergisi, C. X, Ankara 1937, s. 25-26.

Müller, K; Die Karawanserai in Vorderen Orient. Berlin 1920.

Orhonlu, Cengiz; Osmanlı İmparatorluğu'nda Derbend Teşkilatı. İstanbul 1967.

Özergin, Kemal; Anadolu Selçukluları Çağı'nda Anadolu Yolları. İ.Ü.E.F. Tarih Bölümü Doktora Tezi, 1959 (Basılmamıştır).

Şemseddin Sami; Kamus-ı Türkî, İstanbul 1317.

Tekindağ, Şehabettin; "Alaüddin ve Keykubad Halefleri Zamanında Selçuklu Küçük Ermenistan Hudutları", İ.Ü.E.F. Tarih Derg., 1/1 s. 29-34.

Taesschner, Franz; "Die Entwicklung des "Wegenetzes und des Vorkehres im Türkisclien Anatolien" Anadolu Araştırmaları, 1/2 İstanbul 1969.

Turan, Osman; "Selçuk Kervansarayları", Belleten, X/39, Ankara 1946, s. 471-496.

  
7237 kez okundu

Yorumlar

Henüz yorum yapılmamış. İlk yorumu yapmak için tıklayın