• Anasayfa
  • https://www.facebook.com/tarihtarihcemiyeti/
  • https://twitter.com/ttcemiyeti
  • https://www.instagram.com/tarihtarihcemiyeti/
Memlûklerde Ticaret / Dr. Bahattin Keleş

Memlûkler döneminde iç ticaret oldukça hareketli ve canlıydı. Başta Kahire olmak üzere Mısır, büyük çarşılarıyla dünyaca ün yapmıştı. Memlûkler döneminde her çeşit malın ayrı ayrı satıldığı müstakil çarşılar vardı.1 Mesela Mısır'da sebze ve meyvelerin satıldığı özel pazarlar kurulurdu. Buraya "Darü't-tüffah" veya "Daru'l-fâkihe" denirdi. 1339'dan sonra bazıları üzeri kapalı olarak inşa edilen, bu pazarlar da Şam'dan getirilen sebze ve meyveler satılırdı. Kahire ve civarına sebze ve meyve dağıtımı bu merkezi pazarlardan yapılıyordu.

Nüfusu kalabalık olan mahallelerde alışveriş gece ve gündüz devam ediyordu.2

Memlûkler devrinde giyecek malzemelerinin satıldığı çarşılar da çok hareketliydi. Sultana, emîrlere, vezirlere, hâkimlere ve bunların dışındakilere hediye edilen giyecek malzemesinin satıldığı özel çarşılar olduğu gibi sadece feslerin satıldığı müstakil çarşılar da vardı. Giyim eşyalarının satıldığı "Havaisin" denen pazarlar vardı, bu pazarda sadece terzilere ait malzemeler satılırdı. Bu çarşıya "Sûku'l-ebarin" adı veriliyordu. Bu pazarlar arasında eski elbise satan yerler de vardı, bu çarşı eskiciler pazarı olarak biliniyordu.3

Memlûkler döneminde insanlar bu çarşılara gelir her türlü günlük ihtiyaçlarını karşılarlardı. Bu pazarlarda doğudan ve batıdan gelen her çeşit mal bulunurdu.4

Kaynaklarda isimleri geçen çarşılar arasında; demirciler çarşısı, boyacılar çarşısı, ekmekçiler çarşısı, av kuşları çarşısı, urgancılar çarşısı, hasırcılar çarşısı, taşçılar çarşısı, kürkçüler çarşısı, manifaturacılar çarşısı, halıcılar çarşısı, iplikçiler çarşısı, oduncular çarşısı, buğday pazarı, arpa pazarı, pirinç pazarı, meyve ve sebze pazarı, bakliyat çarşısı, mercimek pazarı, peynir pazarı, sarraflar çarşısı, kuş pazarı, ve silâh malzemesi satan çarşılar gibi çarşılar vardı.5

Memlûkler döneminde her çeşit mal için ayrı ayrı çarşıların olmasından dolayı herhangi bir tüccar malını komşusundan daha fazla fiyata satamıyordu. Müşteri alacağı malın fiyatını ve kalitesini beğenmediği zaman aynı malı rahatlılıkla bitişikteki dükkânlarda bulabilirdi. Bu çarşıların tek sakıncası çok değişik çeşitte mal almak isteyen bir kişi şehrin hemen her pazarını ayrı ayrı dolaşmak zorunda kalırdı. Çünkü her çarşıda sadece bir çeşit mal satılıyordu.6

Mısır'da pazarların yanında ayrıca işportacı ve seyyar satıcılar vardı. Bu seyyar satıcılar, mallarını pazar yerinde sergi açarak satıyorlardı. Memlûkler döneminde seyyar satıcılara "Erbabü'l-mekaid" deniyordu. Bunlar çok çeşitli eşyayı küçük bir sergi üzerinde satıyorlardı. Yiyecekten tutun da kadın süs eşyasına kadar her türlü eşya satıyorlardı. Bu seyyar satıcılar gece de satışlarına tezgahlarının yanında meşaleler yakarak devam ediyorlardı. İşportacılar günlük hayatta lazım olan her çeşit eşyayı satıyorlardı. O dönemde "Suku'l-küfeysat" denilen pazar tamamen işportacılara tahsis edilmişti.7

Kahire'de Türk, Yemenli, Hintli, Acem ve Mağripli tüccarlar için ayrı ayrı "vekalet-i koson" denilen binalar vardı. Çok değişik ülkelerden gelen tüccarlar kendi ülkelerinin tüccarının kaldığı hanlara geliyorlardı. Memlûkler, bu hanlarda tüccarın her türlü can ve mal emniyetini sağlıyorlardı. Yabancı tüccarlar bu "vekalet-i koson" denilen hanlarda alışverişlerini de serbestçe yapabiliyorlardı.8

Bu hanlara çeşitli İslâm ülkelerinden gelen tüccarların yanı sıra Venedik, Cenova, Kıbrıs, Girit, Marsilya vb. ülkelerden gelen pek çok tüccar da vardı. Bu hanlara çok sayıda yerli tüccar gelir, değişik ülkelerden gelen yabancı tüccarla alışveriş yaparlardı.9

Memlûk ülkesine Şam'dan gelen tüccar daha çok zeytinyağı, fıstık, badem, sabun vb. ticarî eşya getiriyordu.10 O dönemde oteller sadece yabancı tüccar için yapılmamıştı. Mısırlı tüccar için de oteller vardı. Bu otellerde önemli bazı mallar sandıklara konarak muhafaza edilirdi. Memlûkler tüccarların rahat edebileceği çok büyük oteller yaptırmışlardı.11

O dönemde 400 yatak kapasiteli yaklaşık 360 otel yaptırılmıştı.12

Memlûkler döneminde üzerinde önemle durulması gereken bir tüccar grubu vardı. Bunlara Karimiyye ve Tekruriyye adı veriliyordu. Uzak Doğu'dan getirdikleri baharatın bir kısmını iç pazara kısmını da Avrupa ülkelerine ihraç eden bu tüccarlara el-Karimiyye ve et-Tekruriyye adı veriliyordu.

A. Tüccarlar

1. Karimiyye Tüccarı

Karimiyye13 tüccarı, önce Mısru'l-ulya'da gelişmeye başladı ve Kûs şehrini kendilerine önemli bir ticaret merkezi edindi. Karimî tüccarları Mısru'l-ulya (Yukarı Mısır) ve Kûs'ta önemli ve büyük çapta çarşılar kurdular. Karimî tüccarı gittikçe ticaretlerini geliştirerek Kahire'de kendilerine büyük bir otel yaptırdılar ve burayı da kendilerine önemli bir ticaret merkezi yaptılar.14

Karimiyye tüccarının esas merkezi Kûs şehri idi. Bu tüccar grubu Uzak Doğu ve Hindistan'dan gelen baharatı Aden limanı üzerinden Mısır'a getiriyorlardı.15 Karimiyye tüccarları doğu ticaretini ellerine geçirmişler ve Memlûk toplumunda büyük bir yer edinmişlerdi. Bazı araştırmacılar, Mısır'da XIII. yüzyılda büyük sermaye sınıfının başında Karimî tüccarlarının geldiğini söylemişlerdir.16

Karimî tüccarı yaşadıkları dönemde çok büyük rakamlara varan servetlere sahiptiler. Bu yüzden bunların Memlûk sultanları yanında değer ve itibarları oldukça yüksekti. Sultanlar sıkıştıkları zaman bazen Karimî tüccarından borç para bile almışlardır. Makrizî, Sulûk isimli eserinde H. 711/1311 yılında Memlûk sultanının bu tüccardan 15.000 dinar borç aldığını söylemektedir. Daha sonraki yıllarda da Memlûk sultanlarının borç para almaya devam ettiklerini yine Makrizî ifade etmektedir. Bazen sultanların bu aldıkları parayı tekrar geri vermedikleri de oluyordu.17

Karimî tüccarı, Hindistan ve Yemen'den getirdiği baharatları Avrupa ülkelerine satıyorlardı. Karimî tüccarları baharatı Hindistan'dan getirirken Yemen'e uğradıklarında bu ülke yöneticileriyle gümrük yüzünden bazen çekişme ve tatsız tartışmalar oluyordu. Örneğin 1304 yılında Çin'den Mısır'a getirmek istedikleri baharat konusunda Yemen'e uğradıklarında aşırı gümrük vergisiyle karşılaştılar ve Memlûk hükümetinden yardım istediler. Memlûk Devleti'nin, zamanında müdahale etmemesi üzerine Karimî tüccarı Yemen yönetiminden büyük baskılarla karşılaşmışlardır. 18

Memlûk sultanları, Karimî tüccarına büyük önem verdiler ve onları devletin en üst düzey makamlarına getirdiler. Örneğin onlara Nâzıru'l-haslık görevi verildi ki bu görev vezirliğe denk bir makam sayılıyordu. Bu makam sahibi bakan, tüccarın ticarî işlemlerini yürütüyordu. Ayrıca onlar için oteller yaptırıyor ve onlara ticarî kolaylıklar sağlıyordu.19

Karimiyye tüccarının para kazanma arzu ve istekleri ve yoğun çalışmaları olmasaydı Mısır çarşı ve pazarları böyle canlı olmazdı. Bu tüccar grubu, Memlûk Devleti'nin kuruluşundan XV. yüzyılın başlarına kadar ekonominin temelini oluşturan bir tüccar sınıfı olmuştur. Bu tüccar sınıfı, düzenli oluşları, çalışkanlıkları ve ticaretteki devamlılıklarıyla Memlûk ticaretini dünya ticaretinin odak noktası haline getirdiler. Fakat sultanların aşırı para kazanma hırsları, bu tüccarın kıymetinin bilinmemesine sebep oldu. Sultanların bu tüccar üzerine aşırı vergi yüklemeleri çok canlı olan iç ve dış ticareti baltaladığı gibi bazı malların karaborsa olarak satılmasına sebep oldu. Bu durum ise, Karimiyye ticaretinin gerilemesine ve neticede çöküşüne sebep oldu. Bunun üzerine bu tüccar grubu, Memlûk ülkesi yerine Uzak Doğu'ya yöneldiler.20

2. Yabancı Tüccar

Memlûkler, yabancı tüccarı ülkelerine çekebilmek için onlara her türlü kolaylığı sağlamışlardır. Avrupalı tüccar, genellikle deniz yoluyla Akdeniz üzerinden İskenderiye'ye geliyordu. Memlûkler döneminde İskenderiye, doğudan ve batıdan gelen her çeşit ticarî malın merkezi durumundaydı.21

Memlûk sultanları, Uzak Doğu'dan gelen tüccara sağladıkları kolaylığı Avrupalı tüccara da sağlamaya çalışmışlardır. Memlûk sultanlarının, Haçlılarla mücadele etmelerine rağmen Avrupalı tüccarın Mısır'a gelişgidişleri durmamıştır. Sultanlar, ileri görüşlülüğünü bu konuda göstermek suretiyle din ve ticareti birbirinden ayırmışlardır. XIV. yüzyılın başlarında İskenderiye'deki Avrupalı tüccar sayısı üç bini geçmişti ve bunların Mısır'da ticarî işlerini takip edecek konsoloslukları vardı.22

Memlûk Devleti'nin ticarî hareketliliği ve canlılığı çok uzun sürmedi. Memlûk Devleti'nin güçlenmesine karşılık Papalık, bu ülkeye giden tüccara çeşitli müeyyideler uygulamaya başladı. Özellikle Akka'nın 1291 tarihinde Memlûklerin eline geçmesi ve Suriye limanlarında Haçlıların kovulması üzerine Papalık harekete geçerek Memlûk Devleti'nin esas zenginlik kaynağı olan ticareti zayıflatmak istemişti.23

Bütün bu kısıtlamalar ve ambargolar Memlûk Devleti'yle ticarî ilişkilerde bulunan İtalyan cumhuriyetlerini (Ceneviz, Venedik, Piza vb.) kapsıyordu. Papalık, Memlûk Devleti'ne satılan ve onların savaş gücünü arttıran ticarî malların satışını tamamen yasakladı. Özellikle, demir, kereste, neft, kibrit, buğday, yağ vb. gıda maddelerinin satışı durduruldu. Daha da önemlisi Memlûk Devleti'nin temel dayanağı olan "Beyaz köle" ticaretini de ambargo kapsamına aldı. Papalık, böylelikle Memlûk Devleti'ni içten çökertmeyi hedefliyordu.24

Memlûkler, Papalığın ambargo uygulamasına karşılık boş durmadılar ve ihtiyaçları olan kereste ve özellikle köle ihtiyacını Türkiye Selçuklularından temin etmeye çalıştılar. XIII. yüzyılda Memlûklerle Türkiye Selçukluları arasında ticarî ilişkiler çok iyiydi. İbn Batuta, Anadolu'nun her tarafından Mısır, Suriye ve Iraklı tüccarlara rastlandığını ifade etmektedir.25

B. Memlûklerin Çeşitli Millet ve Devletlerle Olan Ticarî İlişkileri

Memlûkler, iç ticarete önem verdikleri gibi dış ticarete de büyük önem vermişlerdir. Memlûkler, özellikle Avrupa ve Uzak Doğu ülkeleriyle zaman zaman tatsız durumlar yaşasa da ticarî ilişkilerini devam ettirmişlerdir. Memlûklerin dış ticarete önem verdikleri ve ticarî ilişkilerini geliştirdikleri ülkeleri şöyle sıralayabiliriz.

1. Memlûklü-Venedik Ticarî İlişkileri

Haçlı seferlerinin Orta Doğu ve Avrupa ticaretine büyük etkisi olmuştur. Haçlı seferlerinin başlamasıyla önce Eyyubîler ve daha sonra da Memlûkler, Akka'nın fethine kadar Orta Doğu'da Haçlılarla sürekli mücadele etmişlerdir. Akka'nın fethiyle Doğu Akdeniz limanları Memlûklerin eline birer birer geçmiş ve Haçlılar buralardan siyasî varlıklarını yitirmişlerdir. Fakat siyasî çekişmeler ticarî ilişkileri de olumsuz yönde etkilemiştir.

Haçlılar, askerî tedbirlerin başarısızlığa uğradığını görünce, bu kez politikalarını değiştirdiler ve Memlûkleri ekonomik yönden çökertmek için Mısır limanlarını tahrip etmeye başladılar Orta ve Doğu Akdeniz'de sık sık korsan hareketlerine başladılar.26 Fakat Venedikliler, Mısır'la olan ticarî bağlarını koparmadılar ve ticarî ilişkilerini sürdürdüler.27

Memlûkler, Venediklilerle ve diğer İtalyan Cumhuriyetleriyle Suriye'de ve Mısır'da ticarî ilişkilerini geliştirdiler. Mısır, Doğu ile Batı arasında önemli bir köprü vazifesi gördüğünden Akdeniz'de ve Afrika ile Asya arasında önemli bir ticarî merkez durumundaydı. Bu ticarî gelişmeler XV. yüzyılın sonuna kadar devam etti.28

A. Memlûklerle Venedikliler Arasında Yapılan Ticarî Anlaşmalar

Venedikliler, 1254 yılında Halep şehrine bir elçi göndermek suretiyle ticarî ilişkilerini geliştirmeyi düşünmüşlerdir. Bu elçi beraberinde iki de mektup getirmişti. Bu mektupta Venedikliler, Memlûk ülkesi içerisinde himaye edilmeleri ve Venedikli tüccara iyi muamele edilmesini istiyorlardı.29

Venediklilerle Memlûkler arasında ticarî ilişkiler, Sultan Zahir Baybars zamanında (1260-1279) Haçlılarla mücadeleye başlayıncaya kadar çok iyi bir şekilde devam etti. Zaten Sultan Zahir Baybars, Memlûklerle Venedikliler arasında ticarî ilişkilerin iyi bir şekilde devam etmesini çok arzu ediyordu.30

Venedikliler, ticarî ilişkilerini Sultan Kalavun döneminde de sürdürdüler. Venedikliler, 1289 yılında Sultan Kalavun ile yeni bir ticarî anlaşma imzaladılar. Bu anlaşmaya göre gümrük vergilerinin oranı düşürülüyor ve Venediklilere yeni birtakım imtiyazlar veriliyordu.31

Fakat Sultan Eşref zamanında 1291 yılında Akka Kalesi Haçlılardan geri alınınca ticarî ilişkiler zaafa uğradı. Sultan, aynı yıl Haçlıları Şam'dan uzaklaştırdı. Venediklilerin ticarî imtiyazları böylece ellerinden alınmış oldu. Akka şehrinin düşmesinden sonra Venedikliler, Gazze şehrine gittiler. Sultan Eşref, onları bir gemiye doldurup Kahire'ye getirdi ve hapse attırdı. Venedikliler, Akka limanındaki bütün mallarını kurtuluş akçesi olarak verdiler ve böylece Sultan onları salıverdi.32

Papa IV. Nikola, Akka'nın düşmesinden sonra Sultan Eşref Halil'e bir mektup gönderdi ve mektubunda tüccarın Memlûk topraklarındaki kiliselerde serbestçe ibadet etmelerini ve bu tüccara eski ticarî imtiyazların geri verilmesini istedi. Fakat Sultan Eşref Halil, Papanın bu isteğine aldırış etmedi. Bunun üzerine Papa Venediklilerin Şam ve Mısır'a gidişgelişlerini yasakladı.33

Venedikliler, ticaretlerinin zaafa uğramasına fazla dayanamadılar ve Sultan Eşref'e yanaşabilmek ve ticarî ilişkilerini tekrar geliştirebilmek için yaklaşık 70.000 dirhem değerinde hediyeler gönderdiler.34

Sultan Eşref Halil, bunun üzerine Kahire'deki Venedik, Cenovalı ve Bizanslı tüccarı hapisten çıkardı ve onlara hürriyetlerini bahşetti. Bundan sonra da bu tüccar, güven içerisinde Mısır ve Şam'da ticaret yapabileceklerdi. Sultan Eşref'e de bu işi yaptığından dolayı "Emin Sultan" lâkabını verdiler.35

1302 yılında da Venediklilerle-Memlûkler arasında Sultan Nâsır Muhammed b. Kalavun zamanında yeni bir ticarî anlaşma daha yapıldı. Bu anlaşmaya göre Sultan gümrük vergilerinin oranında %50'ye yakın bir indirim yaptı. Venedikliler Memlûklerin ihtiyacı olan demir, kereste ve zifti getireceklerine dair söz verdiler. Venedikliler ticarî işlemlerini yürütmek için İskenderiye'de bir de konsolosluk açma izni aldılar.36

Venediklilerle Memlûkler arasında yapılan bu anlaşma üzerinden henüz iki yıl geçmeden iki devlet arasındaki ticarî ilişkiler yeniden kötüleşti. Venedik Dükü, Girit'te Ceneviz gemisine el koydu. Bu gemi, Bizans'tan Mısır'a köle getiriyordu. Bu hadise 1304 yılında oldu.

Bu olay üzerine Sultan Nâsır Muhammed b. Kalavun, Venediklilerin İskenderiye konsolosunu ülkesinden uzaklaştırdı. Girit Dükü, Efrençleri Ceneviz gemisinden indirdi.37 Venedikliler bütün bu olumsuzlukları ortadan kaldırmak ve Memlûklerle yeniden ticarî ilişkilerini geliştirmek için Kahire'ye ve Safed Naibi'ne birer elçi gönderdiler. Bu elçi vasıtasıyla tekrar eski ticarî imtiyazlarını elde etmek istiyorlardı. Böylece, Venedikliler Şam (Suriye) ve Mısır'da tekrar eski ticarî imtiyazlarına kavuştular.38

W. Heyd, eserinde 1323-1345 tarihleri arasında Memlûklerle Venedikliler arasındaki ticarî ilişkilerin duraklama ve kesilme noktasına varacak derecede zayıfladığından bahsetmektedir.39

Venedik Cumhuriyeti, Memlûklerle Haçlılar arasında yapılan savaşlara Mısır ve Şam'daki ticarî çıkarlarını düşündüğünden Haçlıların yanında açıkça yer almadılar.40

Venedikliler, 1365-1370 yılları arasında Memlûklerle ticarî ilişkilerini askıya almışlardı. Fakat fazla zaman kaybetmeden Venedikliler Kahire'de tutuklu bulunan konsolosun ve Venedikli tüccarın salıverilmesi için harekete geçtiler. 1366 yılında Mısır'da tutuklu bulunan Venedikli tüccar, Emîr Yelboğa tarafından salıverildi.41

1368 yılında çok sayıda Venedik gemisine el konuldu ve bu gemilerde bol miktarda ticarî eşya vardı.42 Bütün bunlar göstermektedir ki, Venediklilerle Memlûkler arasındaki ticarî ilişkiler düzenli yürümemiştir. Venedikliler, ticarî çıkarlarını herşeyin üzerinde tuttuklarından ticarî ilişkilerini zaman zaman kesintiye uğratsalar da sultanların gönüllerini çok kıymetli hediyelerle almaya çalışmışlardır.

B. Venedikli Tüccarlardan Alınan Gümrük Vergisi

İtalyan şehir cumhuriyetlerinden XIII. ve XIV. asırda gümrük vergisi alınıyordu. Gümrük vergisini her gemi limana yanaştıktan sonra ödüyordu. Bu vergi, geminin hacmine ve eşyanın çeşidine göre değişik oranlarda alınıyordu. Her bir tacir, ticarî eşyası daha geminin üzerinde iken %2 gümrük vergisi ödüyordu.43

İtalyan tüccarının XIII. asırda ödedikleri diğer bir vergi de rusûm vergisiydi. Bu vergi, ticarî malın Mısır'a girişinde alınırdı. Rusûm vergisi, ticarî malın kıymeti üzerinden 1/5 oranında yani %20 olarak alınırdı. Bu vergiye beşte bir manasına gelen "humus" adı verilirdi.44 İbn Mammatî, bu verginin Rum tüccarından da ülke girişinde alındığını ve gelen ticarî malın kıymetinin 35 dinara ulaşınca alındığını ve bazen de bu verginin 20 dinar değerine kadar düştüğünü ifade etmiştir.45 Makrizî ve Kalkaşandî ise bu verginin XV. asrın ortalarına kadar devam ettiğini belirterek Mammatî'yi desteklemişlerdir.46

Venediklilerle Memlûkler arasında yapılan ticarî anlaşmalara göre rüsûm vergisi Sultan Nâsır Muhammed b. Kalavun zamanında bütün ticarî eşya ve mallardan %10 oranında alınmaktaydı. Yalnız eritilmiş altın ve gümüş bunun dışındaydı. Bunlar için %2 oranında vergi alınıyordu. Altın ve gümüşten İslâm dinarı kestirildiğinden bunlarda vergi oranı düşüktü. Venedikliler, demir, kereste ve zift gibi ticarî mallar için %10 oranında vergi ödüyorlardı.47

Bazen sultanlar, Venediklilere aşırı gümrük muafiyetleri veriyorlardı. Malîyeti yaklaşık 1000 Bizans parasına ulaşan ticarî mallardan gümrük alınmıyordu. Altın ve gümüşten para darbı için gönderildiğinde teşvik babından bunlardan da gümrük alınmıyordu.48

C. Venedik-Memlûk Ticaretinde Alınıp Satılan Ticarî Mallar

İtalyan Cumhuriyetleriyle Memlûkler arasındaki ticarî malların takası, bu iki ülkenin ticarî hayatlarında önemli bir yer tutmaktaydı. İtalyan tüccarı, Memlûklerden genellikle şu malları alıyorlardı:

Mısır'dan Venediklilere gönderilen en önemli ürünlerin başında keten geliyordu. Avrupa'da, o dönemde ketene çok ihtiyaç duyuluyordu. Çünkü Mısır keteni, o dönemde dünya çapında ünlüydü. XIV. asra kadar Mısır keteni Avrupa'ya ihraç ediliyordu.49 Fakat İtalyan tüccarları, Mısır ketenini sadece Batı Avrupa'ya götürmekle kalmadılar; onlar aynı zamanda keteni Bizans'a ve diğer ülkelere de sattılar.50

İtalyan tüccarı, Mısır keteninin yanında Avrupa ve Bizans'a ipekli, pamuklu ve yünlü kumaşlarla birlikte şeker kamışı da götürüyorlardı.51 Memlûkler döneminde Şam Bölgesi, ipek ve pamuklu kumaşıyla dünyaca ünlüydü. Halep ve Hama şehirleri de pamuklu kumaş üretiminde ün yapmışlardı. İpekli kumaş üretiminde Şam, o dönemde merkez durumundaydı.52

Venediklilerin Memlûklerden satın aldığı madenler arasında şap madeni başta gelmekteydi. Şap, Batı Avrupa ülkeleri arasında boya sanayiinde oldukça fazla miktarda tüketiliyordu. İbn Mammatî ise "Şap taşı, boya sanayiinde özellikle de kırmızı boya da çok kullanılıyordu. Şap taşı, Saîd Bölgesi'nden İskenderiye'ye kadar olan bölgede bol miktarda bulunmaktaydı" demektedir.53

Şap madenine Memlûk sultanları tarafından bazen ihtikar (stok) yapılır ve İtalyan tüccarı Mısır'a geldiğinde bu madeni satın almak için çok para ödemek zorunda kalırdı.54

İtalyan tüccarının Mısır'dan satın aldığı bir maden de soda idi. Makrizî, soda madeninin Mısır'da bulunduğunu ve Batı Avrupa'ya Mısır'dan ihraç edildiğini söylemektedir.55

İtalyan tüccarının Memlûk ülkesinden satın aldıkları diğer önemli bir maden de zümrüttür. Zümrüt madeni, o dönemde çok nadir bulunan madenlerdendi. Bu maden Mısır'da bulunuyordu ve diğer ülkelere Mısır'dan gönderiliyordu. Bu maden, Nâsır Muhammed b. Kalavun'dan sonra Mısır'da çıkarılmaya başlandığını Kalkaşandî ifade etmektedir.56

Venedik tüccarlarının İskenderiye, Dimyat ve Suriye limanlarından satın aldığı önemli bir ticarî mal da baharat idi. Biber ve baharat türleri, Hindistan tüccarı vasıtasıyla önce Yemen'e getiriliyor ve oradan da Karimî tüccarı aracılığıyla Mısır'a ulaştırılıyordu.57

Mısır'a getirilen baharat çeşitleri, İskenderiye ve Dimyat limanlarına geliyor ve oradan da gemilerle Girit adası üzerinden Venedik'e gidiyordu. 1340 yılına ait bir ticaret belgesinde zencefil, tuz, papağan yemi Mısır'dan gemiyle önce Girit adasına, oradan da Venedik'e götürüldüğü yazılıydı.

Memlûklerin Venediklilerden ve diğer İtalyan tüccarlarından satın aldığı en önemli madde keresteydi. Çünkü keresteye Mısır'da çok ihtiyaç duyuluyordu.58

Ünlü seyyah Niccolu'nun anlattıklarına göre, "İtalyan tüccarı keresteyi Mısır ve Şam'a XIII. ve XIV. yüzyılda Avrupa'dan getiriyorlardı" demektedir.59

Kalkaşandî ise, Avrupalı tüccarların İskenderiye ve diğer Memlûk limanlarına demir, kereste, köle vb. eşyanın İtalyan tüccarı tarafından getirildiğini ifade etmektedir.60

Mısır'a İtalya cumhuriyetleri tarafından getirilen kereste, özellikle gemi yapımında çok kullanılan temel bir ham madde idi.61 Memlûkler Orta Doğu'da, Haçlılar ve Moğollarla sürekli mücadele ettiklerinden denizde de güçlü olmak zorundaydılar.

Memlûklerin Venediklilerden ve diğer Avrupa ülkelerinden satın aldığı önemli madenler arasında demir gelmekteydi.Venedikliler demir madeninin dışında ayrıca kurşun, kalay ve gümüş madenini de getirip Memlûklere satıyorlardı. Tüccar, bu madenleri genellikle İngiltere ve İrlanda'dan getiriyordu.62

Makrizî ise, "Memlûklerin para kestirmede kullandıkları kırmızı gümüşü Batı Avrupalı tüccardan satın aldıklarını, Sultan Berkuk döneminde ise bu gümüşe talebin daha da arttığını" belirtmektedir.63

Venedikliler ve diğer İtalyan tüccarı Avrupa'dan Mısır ve Suriye'ye çok çeşitli kumaşlar getirip satıyorlardı. Mısır ve Şam'da "Cûh-ı Bundukî" kumaşı satılıyordu. Kalkaşandî, "Cûh kumaşı Venediklilere nispet ediliyordu" demektedir.64 "O asırda Memlûk sultanlarına Avrupa kralları tarafından cûh kumaşı hediye olarak gönderiliyordu" demektedir.65

Yine İtalyan tüccarı tarafından, Kuzey Rusya'dan, Bulgaristan ve Karadeniz'den sincap ve sansar derisi getirilerek Mısır ve Suriye'de satılıyordu. Kahire'de çeşitli derilerin satıldığı "Sûku'l-has lilferraiyyin" çarşısı vardı. Bu çarşıda sadece hayvan derisi satılmaktaydı.66

Memlûkler, Venediklilerden ve diğer İtalya Cumhuriyetlerinden bol miktarda köle satın alıyorlardı. Memlûk ordusunun temeli köle sistemine bağlı olduğundan Memlûkler için köle ticareti çok önemliydi. Orta Çağ'da köle, başlıca üç bölgeden getiriliyordu; Avrupa, Asya bozkırları ve Afrika idi. Ayrıca Hindistan, Çin ve başka yerlerden gelen kölelerin kaydına rastlansa da buralardan gelen kölelerin sayısı o kadar fazla değildi. Orta Çağ'da köleler düzenli olarak bu üç kıtadan sağlanmaktaydı.

Memlûklerin Venediklilerden aldıkları önemli ticarî mallar arasında çok kıymetli züccaciye eşyası da önemli bir yer tutmaktaydı. Venedik züccaciyeleri dünyaca çok ünlüydü. Memlûk sultanları saraylarını ve köşklerini bu çok değerli ve paha biçilmez züccaciyelerle süslemişlerdir.67 Memlûkler, zeytin ve zeytinyağını da İtalyan tüccardan alıyorlardı.68

2. Memlûk-Ceneviz Ticarî İlişkileri

Memlûk sultanları Venediklilerle olduğu gibi diğer İtalyan Cumhuriyetleriyle de ticarî ilişkilerini devam ettirmişlerdir.

A. Memlûklerle Cenevizliler Arasında Yapılan Ticarî Anlaşmalar

Memlûklerle Cenevizliler arasındaki ticarî ilişkiler ve yakınlaşmalar daha çok Sultan Baybars zamanında başladı. Venediklilerle Cenevizliler arasında Sebe Kilisesi yüzünden bir savaş oldu ve Cenevizliler Akka'dan Venedikliler tarafından kovuldu. Bunun üzerine Cenevizliler Memlûklere yaklaşarak, Mısır ve Suriye limanlarında ticaretlerine devam etmek istediler. Böylece H. 661/1262 yılında Sultan Zahir Baybars zamanında Cenevizliler bir ticarî anlaşma yapmaları için Mısır'a bir elçi gönderdiler. Sultan Baybars, Cenevizlilere karşı çok iyi davrandı ve onlarla ticarî ilişkileri geliştirmek istedi.69

H. 674/1275-76 yılında Cenevizliler, çok büyük ticarî imtiyazlar elde etmek için sultanlara çok kıymetli hediyeler getirmişlerdir. Sultan Zahir Baybars'da bu hediyelere karşılık olarak Cenevizlilere Mısır ve Suriye'de ticarî kolaylıklar sağladı ve onları himaye etti.70

Cenevizliler, diğer İtalyan Cumhuriyetlerinden daha fazla ticarî imtiyazlar elde edebilmek ve zaman zaman kesintiye uğrayan ticaretlerini daha da geliştirebilmek için sultanlara kıymetli hediye vermek yolunu tercih etmişlerdir. H. 684/1285 yılında yine bir Ceneviz elçisi Sultan Mansur Kalavun'la ticarî anlaşma imzalamak için Mısır'a geldi ve uzun görüşmelerden sonra sultanla ticarî anlaşmayı imzaladı.71

Fakat Memlûkler, 1287 yılında Suriye'den dönen bir Ceneviz ticarî gemisine el koydular. Bu gemide çok miktarda ticarî eşya ve tüccar vardı. Memlûklerin bu gemiye el koymaları neticesinde Cenevizlilerle Memlûklerin arası açıldı ve iki ülke arasındaki ticarî ilişkiler birden askıya alındı. Sultan Mansur Kalavun, büyük miktarda fidye aldıktan sonra gemiyi boşalttırdı ve Cenevizlilere iade etti.72

1284 yılında ise, Sultan Mansur Kalavun'un Trablus'u fethetmesi üzerine yine Cenevizlilerle Memlûklerin arası açıldı. Çünkü Trablus şehri, Cenevizliler için ticarî açıdan çok önemli bir şehirdi. Bu olayın vuku buluş tarihini İbn Abdüz-zahir 1287 olarak vermektedir.73

Cenevizliler, Trablus şehrinin Sultan Mansur Kalavun tarafından fethedilmesinden sonra ticarî hayatları bu şehirde birden zaafa uğradı ve ticarî ilişkiler kesildi. Sultan Kalavun, Cenevizlileri sadece Trablus'tan atmakla kalmadı aynı zamanda onların Orta Akdeniz'deki bütün ticarî ilişkilerini de bir noktada sekteye uğrattı.74

Cenevizliler, Trablus'un düşmesinden sonra Akdeniz'de korsan hareketlerine başladılar. Cenevizliler, 1289 yılında İskenderiye'den Bizans'a gitmekte olan bir gemiye saldırdılar. Bunun üzerine Sultan Mansur Kalavun, geriye kalan Cenevizli tüccarı da İskenderiye sınırında tutuklattı. Sultan, Cenevizli tüccarın yollarını kesti fakat eşyalarına dokunmadı. Bu olaylar üzerine Sultan Mansur Kalavun, Akkalıları ve bütün Avrupalı tüccarı ülkesinden uzaklaştırdı.75

Ceneviz Cumhuriyeti, bütün bu olumsuzlukları ortadan kaldırmak ve bozulan ticarî ilişkileri yeniden düzeltmek için 1289 yılında Alberto Spinola adında bir elçiyi çok kıymetli hediyelerle sultanın katına gönderdi. Sultan Mansur Kalavun, gelen elçiyi uzun süre beklettikten sonra kendi ülkesinin de çıkarlarını düşünerek biraz yumuşadı. İki ülke arasındaki görüşmeler, 13 Mayıs 1290 tarihli anlaşmayla neticelendi ve bu anlaşmayı sultan adına Naibu's-saltana (Sultanın vekili) olan Hüsameddin Toruntay imzaladı.76

Yine H. 711/1311 yılında Memlûklerle Cenevizliler arasındaki ticarî ilişkiler tekrar bozuldu. Bütün Memlûk limanlarında Cenevizlilerin ticarî imtiyazları ellerinden alındı.77 Ayrıca Cenevizliler, H. 734/1333-1334 yılında Şam limanlarında bazı korsan hareketlerde bulundular. Cenevizliler, özellikle Beyrut şehrinde korsan hareketlerini daha da yoğunlaştırdılar. Fakat XIV. asrın ilk yarısında Mısır'la Cenevizliler arasında ticarî ilişkiler tekrar iyileşti. Çünkü Karadeniz köle ticaretinin kontrolü Cenevizlilerin elindeydi. Cenevizliler, hem Bizans'a hem de Memlûklere ihtiyaç duydukları köleyi temin ediyordu. Memlûk sultanları, köle ticaretine çok önem veriyorlardı.78

Cenevizlilerle Memlûkler arasındaki ticarî ilişkiler, 1365 yılında I. Petro'nun (Kıbrıs Kralı) İskenderiye'ye saldırması üzerine tekrar bozuldu. Cenevizlilerin bu saldırıda Haçlıların yanında yer aldığını ve birlikte hareket ettiklerini görmekteyiz.79 Cenevizliler için İskenderiye çok önemli bir şehirdi.

Bu olaydan sonra Cenevizliler, hemen Kahire'ye bir elçilik heyeti gönderdiler ve İskenderiye'de tutuklu bulunan tüccar heyetinin salıverilmesini istediler ve Petros Lozincan'ın80 yanında yer almadıklarını bundan sonra da yer almayacaklarını ifade ettiler. Kahire'ye gelen elçilik heyeti de, Memlûklerle ticarî ilişkilerini devam ettirmek istediklerini belirttiler. Bu heyet, ayrıca hapiste bulunan 60 Cenevizli tüccarın salıverilmesi için de çok değerli hediyeler getirdiler.81

Cenevizliler İskenderiye'ye Haçlıların saldırısından dolayı sultandan özür dilediler ve bu olaydan haberlerinin olmadığını ifade ettiler. Ayrıca Cenevizliler, Kıbrıs kralını da bizzat kendi elleriyle öldüreceklerini söylediler.82

B. Cenevizlilerden Alınan Gümrük Vergisi

Memlûklerle Cenevizliler arasında yapılan anlaşmalar çerçevesinde gümrük oranları da belirlenmeye çalışılmıştır. Memlûk Sultanı Mansur Kalavun zamanında 1290 yılında Cenevizlilerle yapılan anlaşmaya göre rüsûm vergisi oranları yeniden belirlenmişti. Bu anlaşmaya göre rüsûm vergisini Cenevizliler Mısır'a girişte, ister ham maddeden, isterse fabrika mamullerinden olsun malın kıymeti üzerinden %10 oranında veriyorlardı. Ticarî eşyaya gelince; tartılabilenlerden zeytinyağı ve hububat gibi mallardan malın kıymeti üzerinden %12 rüsûm vergisi alınıyordu. Eritilmemiş külçe altın ve gümüşten %4, eritilmiş altın ve gümüşten ise %2 oranında bir vergi alınıyordu.83

Memlûklerle Cenevizliler arasında 1290 yılında yapılan ticarî anlaşmaya göre, Cenevizli tüccarlar, anahtarları kendilerinde olan geniş mağazalardan faydalanacaklar ve depo edilecek mallar için belirli ölçüde gümrük vereceklerdi. Cenevizli tüccar, ticaret yerlerinde bulunan mallarını satmayıp tekrar geri götürmek isterlerse bu durumda gümrük vergisi ödemeyeceklerdi. Fakat, bu işlemlerinin yürütülmesi için Cenevizlilerin görevlendireceği bir memurun defter tutması gerekiyordu.84

C. Memlûk-Ceneviz Ticaretinde Karşılıklı Alınıp Satılan Ticarî Mallar

C. Cenevizliler, Memlûklerden keten, ipekli ve pamuklu kumaş, züccaciye mamulleri, kıymetli taşlar, abanoz ağacı, boyada kullanılan şap madeni, hurma, baharat ve biber türleri, karanfil, zencefil, zaferan, misk ve anber, buhûr ve buna benzer daha çok çeşitli ticarî eşya satın alıyorlardı.85

Memlûkler ise, Cenevizlilerden daha önce Venediklilerle yaptıkları ticarî anlaşmalar çerçevesinde hangi tür ticarî mallar onlardan alınıyorsa Cenevizlilerden de aynı ticarî malları alıyorlardı. Bu ticarî mallar arasında demir, kereste, zift ve köle gibi önemli olanları başta gelmekteydi.86

3. Diğer Avrupa Ülkeleri ve Akdeniz'deki Adalarla (Kıbrıs, Girit vs.) Memlûklerin Ticarî İlişkileri

A. Aragon Krallığı-Memlûk Ticarî İlişkileri

Aragon Krallığı, Endülüs Emevi Devleti'nin kuzeydoğusunda yer alan ve İbn Haldun'a göre, XIV. yüzyılda Barselona, Şatıbe Arapun, Sarakus'ta, Belensiye, Daniye, Mayorka ve Minorka gibi yerleri içine alan bir krallıktı.87

Memlûkler, Sultan Baybars zamanında diğer Avrupa ülkeleriyle ticarî ilişkileri geliştirdikleri gibi Aragon Krallığı'yla da ticarî ilişkilerini geliştirmişlerdir. Sultan Baybars, Aragon Kralı Şarl ile bir ticarî anlaşma imzalamıştır.88

Aragon Krallığı, Memlûklerle ticarî ilişkilerini Sultan Mansur Kalavun döneminde de devam ettirdi. Fakat Papa X. Gregoire, 1272 yılında Memlûklere karşı gemi sanayiinde kullanılan kereste ve inşaat malzemesi satışına yasak koydu. Bunun üzerine Aragon Krallığı da bu yasağa uymak zorunda kaldı.89

Memlûklerle ticarî ilişkilerini daha da ileri bir seviyeye çıkarmak isteyen, Aragon Kralı I. Jayme'nin oğlu III. Pierre idi. Fakat ticarî ilişkileri en ileri seviyeye çıkaran ise Aragon Kralı III. Alphons olmuştur. Bu Aragon Kralı ile Sultan Mansur Kalavun arasında 25 Nisan 1290 tarihinde bir ticarî anlaşma imzalanmıştır. Bu anlaşma, hem siyasî hem de ticarî amaçlar güden çeşitli maddeler içeriyordu. Bu anlaşmada özetle şunlar yer alıyordu. O güne kadar alışılmış olan girişçıkış ve transit resim vergilerinin İskenderiye, Dimyat ve Mısır'ın diğer sınır şehirlerinde bulunan tüccar için aynen korunacağı ve sözü geçen tüccarla Mısır tüccarı arasında Mısır'da yapılan alışverişler için yapılacak işlemlerin İslâmî kurallara göre düzenleneceği, Alphons'un Mısır'a demir, silâh, kereste ve benzeri ticarî malların gönderilmesini engelleyecek herhangi bir şey yapmayacağı belirtilmiştir.90

Sultan Nâsır Muhammed b. Kalavun döneminde de Aragon Krallığı ile Memlûkler arasında ticarî ilişkiler iyi bir şekilde devam etmiştir. Hatta Aragon Kralı James, Memlûk Sultanı Nâsır Muhammed b. Kalavun'a ticarî ilişkileri daha da geliştirmek için kalabalık bir elçilik heyetini Kahire'ye göndermiştir. Aragon Kralı, Memlûklerle olan ticarî ilişkileri sekteye uğratmamak için Haçlılarla birlikte Memlûklere karşı saldırıda bulunma fikrini dahi taşımıyordu.91

B. Piza ve Diğer Avrupa Şehir Devletleriyle Memlûklerin Ticarî İlişkileri

Piza Cumhuriyeti de bir İtalya şehir devleti olup ticarette çok ileri gitmiştir. Pizalılar, gerek Eyyûbîler döneminde gerekse Memlûkler döneminde olsun Doğu Akdeniz'de Suriye ve Mısır'la ticarî ilişkilerini iyi bir şekilde sürdürmüşlerdir. Piza Cumhuriyeti Haçlı seferleri sırasında ve ondan sonraki dönemde de Mısır limanlarındaki konsolosluklarını ve ticaret yerlerini ellerinden çıkarmamışlardır.92

Memlûklerin Pizalılardan satın aldığı başlıca ticarî mallar arasında demir, kereste, zift gibi Memlûk ülkesinden bulunmayan mallar gelmekteydi.93

Pizalıların getirmiş olduğu bütün ticarî mallardan %16 oranında bir gümrük vergisi alınıyordu. Altın ve gümüş üzerinden ise %10 gümrük vergisi alınırken ithal edilen gıda maddesi ve şaraptan ise vergi alınmıyordu.94

Memlûkler, Avrupa ve diğer ülkelerle ticarî ilişkilerini çok iyi yürütüyorlardı. Özellikle Avrupa ülkeleriyle ticarî ilişkilerini devam ettirirken de onların sadakatine ve dürüstlüğüne çok dikkat ediyorlardı. Memlûkler, ticarî ilişkilerinde bazen denge politikası takip ediyorlardı. Mesela, Suriye limanlarındaki Haçlılardan istifade eden Ceneviz ve Pizalılara karşı hemen Venediklileri desteklemişlerdi. Sultan Mansur Kalavun döneminde Suriye limanlarının büyük bir kısmı Haçlılardan alınmıştı.95

Memlûkler, Suriye limanlarını Haçlılardan birer birer temizledikten sonra bu kez de Cenevizliler, Floransalılar ve Pizalılar Akdeniz'de Memlûklere karşı korsan hareketlerine başladılar.96 Fakat bu devletler Memlûklerle ticarî ilişkilerini tamamen koparmadılar.

Pizalılar, Memlûklerden şeker, tuz, şap, kıymetli taşlar, baharat, zümrüt, mercan, biber ve daha birçok ticarî eşyayı İskenderiye, Dimyat ve diğer Mısır ve Suriye limanlarından satın alıyorlardı.97

Fransa'nın güneyinde bulunan Marsilya'nın da Mısır'la olan ticarî ilişkileri, çok eskilere kadar inmektedir. XIII. yüzyılda hazırlanmış esas teşkilât kanununda Marsilya'nın ticarî alışverişiyle ilgili olarak İskenderiye'den §Marsilya'ya gönderilen mallardan sık sık bahsedilmektedir. Marsilyalılar daima kendi konsoloslarının otoritesine bağlı kalmışlardır.

Marsilyalılar, ticarî faaliyetlerine Memlûk topraklarında uzun bir süre devam etmişlerdir. 1323 yılında Simeon Semeonis adında İrlandalı bir seyyah aynı yılın Ekim ayında İskenderiye'yi ziyaret ettiğinde orada Venedikli, Cenevizli, Katalonyalı ve Marsilyalı tüccarları gördüğünü ve bunların İskenderiye'de konsolosluklarının dahi olduğunu söylemiştir.98

Ayrıca İskenderiye'de Avrupalı ve diğer ülke tüccarı için çok güzel oteller yaptırılmıştı. Venedikliler için iki otel, Cenevizliler için bir otel vardı. Diğer ülkelerden Marsilyalılar, Katalonyalılar, Habeşistanlılar, Türkler, Moritanyalılar ve Tatarlardan gelen tüccarın kalabileceği çok büyük oteller inşa edilmiştir.99

Memlûk Devleti 'yle ticarî ilişki kuran devletlerden biri de Amalfililerdir. Bunlar Venedik ve Cenevizlilerle birlikte İskenderiye'ye gelip Mısır'la ticarî ilişkilerini geliştirmişlerdir. Memlûklerle bunların dışında ticarî ilişkide bulunan birçok devlet ve topluluk vardır. Bu devlet ve topluluklar arasında, Lambordiya, Sicilya, İspanya, Rusya, Almanya, Danimarka, Galiçya, Flander ve Normandiya gelmekteydi. Bunlar değişik zamanlarda Mısır ve Suriye limanlarıyla ticarî bağlarını devam ettirmişlerdir.100

Ceneviz ve Venedikliler, Mısır'la ticarî ilişkilerini geliştirirken Amalfililer de tam tersine yavaş yavaş Mısır ile ticarî ilişkilerini yavaşlatmış ve sonunda ilişkileri tamamen kesen tek şehir devleti olmuştur.101

C. Girit Adası ve Kıbrıs Krallığı ile Memlûk Devleti Arasındaki Ticarî İlişkiler

Kıbrıs, Ege Denizi kıyıları ile Mısır ve Suriye sahilleri arasında deniz seferleri başladığı günden itibaren önemli bir ada olma özelliğini her zaman korumuştur.

Kıbrıs Krallığı, Orta Çağ'da Hıristiyanlar için denizde önemli bir stratejik nokta olduğundan burası Memlûkler için de ciddi bir tehlike teşkil ediyordu.102

Sultan Baybars, Kıbrıs'ın bu önemli konumunu bildiğinden H. 669/1270 yılında Kıbrıs'a karşı bir sefer düzenledi fakat bu seferde, rüzgarın ters ve şiddetli esmesi yüzünden Limasol açıklarında bulunan Memlûk gemilerinin bir kısmı battı ve bir kısmı da parçalandı. Bu seferde sağ kurtulanlar da Kıbrıs Krallığı tarafından esir edildiler. Buna karşılık Sultan Baybars da İskenderiye ve diğer şehirlerdeki Frenk tüccarını tutuklattı.103

Kıbrıs Krallığı ile Memlûkler arasında siyasî çekişmeler uzun bir süre devam etmiş ve buna karşılık ticarî ilişkiler de zaman zaman sekteye uğrasa da sürdürülmeye çalışılmıştır.

Çünkü Uzak Doğu'dan gelen baharat ve çeşitli ürünler, kervanlarla Suriye ve Mısır limanlarına geliyor ve bu ticarî mallar, bölgede önemli bir ticaret merkezi olan İskenderiye'ye boşaltılıyordu. Bu mallar, daha sonra gemilerle Kıbrıs'ın Magosa Limanı'na sevkediliyordu. Magosa Limanı, o dönemde Batılı Hıristiyan tüccar için önemli bir ticaret merkeziydi.104

İbn Bîbî, Kıbrıs'ın kumaş tüccarından bahsetmektedir.105 Bu dönemde Kıbrıs'ta yün kumaş ve keten imal ediliyordu. Ayrıca göztaşı, zamk ve Kıbrıs şarabı da Suriye'ye gönderiliyordu.106

E. Ashtor, 1361 yılına ait resmî bir belgeye dayanarak Kıbrıs'ın Magosa Limanı'ndan İskenderiye'ye bakır ihraç edildiğini ifade etmektedir.107

Makrizî ise H. 749/1348 yılında Kıbrıs'ta çok şiddetli bir deprem olduğundan ve veba salgını baş gösterdiğinden bahsetmektedir. Makrizî, ifadesine devamla "bu yılda çok gemi battı ve çok sayıda tüccar öldü. Kıbrıs'ta hayat durdu. İnsanlar kıyamet koptu zannettiler. Veba bir hafta devam etti ve Kıbrıs nüfusunu neredeyse yarıya indirdi. Denizden karaya ulaşanlar ölüyor, denizdekiler ölüyor ve sokakta yürüyen olduğu yerde ölüyordu. Her taraf ceset doluydu. Bu yıl ticaret tamamen durdu ve bu veba, Kıbrıs'tan Avrupa'ya sıçradı" diyerek olayın vehametine dikkati çekmek istemiştir.108

Girit adası da Memlûkler döneminde ticarî açıdan önemli bir konuma sahipti. Memlûk sultanları, ülkenin ihtiyacı olan demirin bir kısmını Girit'ten belli gümrük teşvikleriyle karşılamaya çalışıyorlardı. Papalık, Memlûklere direkt olarak yapılan ihracata karşı çıkıyor ve özellikle demir, kereste ve zift sevkiyatına ise ambargo koyuyordu. 1377 yılında İskenderiye'ye gönderilmesine müsaade edilen bakır, kalay ve diğer metallere Venedik Senatosu yine engel olmuş ve Memlûk Devleti'ne gönderilmesine karşı çıkmıştı.109

Orta Çağ'da Girit adasının Kadriye şehri, Uzak Doğu mallarıyla özellikle baharat, biber, güzel kokular, Çin tarçını ve kakule gibi ticarî eşya ve mallarla doluydu ve çok miktarda ipekli kumaş İskenderiye'den Girit yoluyla Venedik'e ve diğer Avrupa ülkelerine ihraç ediliyordu.110

4. Memlûklü-Türkiye Selçukluları Ticarî İlişkileri

Anadolu, Türkiye Selçukluları zamanında Orta Doğu'nun en işlek ticaret yollarına sahipti. Türkiye Selçukluları, Anadolu'yu doğudan batıya ve kuzeyden güneye uluslararası ticaret yollarıyla ve yaptıkları kervansaraylarla âdeta bir ağ gibi örmüşlerdi. Memlûk Sultanı Baybars, 1277 yılında Anadolu'ya geldiğinde ordusu ile Karatay Kervansarayı'nda konaklamış ve bu kervansarayı beğenmişti.111

Türkiye Selçukluları, ticarete çok önem vermişler ve yabancı tüccarın soygun, yağmalanma ve gasp gibi durumlarda mallarını tazmin etmişlerdir. Mesela, Antalya'nın fethinden sonra Mısır'dan gelen ve Frenkler tarafından soyulan Mısırlı tüccarların şikayetlerini dinleyen sultan, bu tüccarların kendilerini devlet güvencesinde hissetmeleri için aynen ifadesinde "yerimde oturmam ta sizin malınızı ele geçirmedikçe, tamamını sizlere teslim etmedikçe ve eğer malınızdan bir şey telef olursa kendi hazinemden onu telafi ederim" demiştir.112

Kıbrıs Krallığı, Memlûklülerle Türkiye Selçukluları arasındaki ticarî münasebetleri engellemek için Suriye'deki Frankları destekliyor ve Antalya-İskenderiye arasında yapılan ticarî mübadeleyi ve Anadolu'dan Mısır'a yapılan kereste nakliyatını tehdit ediyordu. Papa, zaman zaman Venedik ve Ceneviz donanmalarını tahrik ederek Mısır'a karşı saldırıya geçmelerini söylüyordu. Fakat Venedikliler ve Cenevizliler ticarî menfaatlerini düşündüklerinden Papalığın bu isteklerine uymuyorlardı.

Bazen de Türkmenler tarafından saldırı ve yağmalama oluyordu.113 Mesela, Kilikya'dan Bizans'a gitmekte olan Hıristiyanlara ait büyük bir ticaret kervanı, 300 Türkmen atlılarının saldırısına uğramıştı. Bu kafilede en meşhur Hıristiyan tüccarlardan 80 kadarı Heraklia şehri civarında öldürülmüş ve malları da yağmalanmıştı.114

Anadolu'da ve Suriye-Mısır ticaret yollarında zaman zaman görülmekte olan baskın ve yağma hareketleri ülkeler arasında yapılmakta olan ticarî faaliyetleri olumsuz yönde etkiliyordu.

Türkiye Selçuklu Sultanı Gıyaseddin Keyhüsrev, Kırım, Kafkas, Rus, Kıpçak ile ticaret yapan Anadolu, Suriye ve Irak tüccarlarına karşı, deniz ve karayollarını kapayan Trabzon imparatoru üzerine yürüyerek İmparator Aleksi'yi ticaret yollarını açmaya mecbur etmiş ve sırf ticaretin güvenli bir şekilde yapılmasını sağlamak için elinden geleni yapmıştır.115

Ermeni Krallığı, Haçlılara ve Moğollara güvenerek zaman zaman Türkmen tüccarlarını soyuyorlardı. 1274 yılında Ermeniler Göynük'te Türkmen tüccarlarının yolunu kesti ve onların ellerinden at ve katırlarını aldı. Bu ticaret yolunu daha güvenli hale getirmek ve Kilikya Ermenilerine bir ders vermek için Sultan Baybars, 1275 yılında Kilikya'ya girdi; Sis, Tarsus ve Adana şehirlerini aldı.116

Türkiye Selçukluları ve Beylikler döneminde Mısır'a yapılan ticarî eşya naklinde önemli ihracat limanlarından birisi de Akdeniz üzerinde bulunan Antalya ve Alanya limanlarıydı. Memlûk ülkesine sevk edilen kerestenin en önemli ihraç limanı Alanya idi. İbn Batuta, burayı ziyaret ettiği zaman Mısır, Şam ve İskenderiye tüccarlarının satın aldıkları kerestelerin İskenderiye ve Dimyat'a Alanya limanından sevk edildiğini ifade etmektedir.117 Yine İbn Batuta Amasya gümüşünü satın almak için Mısır ve Şam'dan tüccarların geldiğini ifade etmektedir.118

XIII. ve XIV. asırda Anadolu'da en önemli ticaret merkezleri arasında Sivas, Kayseri ve Konya gelmekteydi. Sivas o dönemde doğudan ve batıdan, kuzeyden ve güneyden gelen bütün ticaret yollarının kavşak noktasıydı.119 Cenevizliler, burada konsolosluk açmışlar ve buradaki ticarî hareketlilikten azami derecede istifade etmişlerdir. Fakat Moğolların Anadolu üzerinde kurdukları siyasî ve ekonomik baskı yüzünden bu canlı ticaretten Anadolu tüccarından daha çok yabancılar ve Moğollar faydalanmışlardır.120

5. Altınordu-Memlûk Ticarî İlişkileri

Altın Ordu Hanlığı ile Memlûkler arasında siyasî ve ticarî ilişkiler Batu Han'ın kardeşi Berke Han zamanında başlamıştır. Berke Han, Memlûk Sultanı Baybars ile anlaşarak Altın Ordu'yu kontrol etmek isteyen Hülagü ile savaştı ve onu yendi.121

Memlûkler, Altın Ordu ve diğer Moğol Hanlıkları arasında ortaya çıkan toprak ihtilafları yüzünden daha çok Altın Ordu Hanlığı'yla siyasî ve ticarî ittifaklar kurmaya çalışmıştır. Buna karşı İlhanlılar da, Avrupalı Hıristiyan devletleri, Bizans ve Kilikya Ermenileriyle Altın Ordu ve Memlûklere karşı bir ittifak kurmuşlardır.122

Altın Ordu Hanlığı, kölenin dışında Memlûk Devleti'ne kürk, deri, keçe, misk ve çeşitli ham maddeler satıyor ve buna karşılık Memlûklerden baharat ve sanayi mamulleri satın alıyordu. Bu ticarette Cenevizliler ve Venedikliler etkin rol oynuyorlardı.123

Altın Ordu ile Memlûk Devleti arasındaki bu ticarî yakınlaşma, Venedik ve Cenevizlileri Karadeniz ticaretine yöneltti. Ayrıca 1261-1263 yılları arasında Papalığın Memlûklere uyguladığı siyasî ve ticarî ambargoda Akdeniz ticaretinin gerilemesine sebebiyet vermiştir. Böylece Karadeniz ticareti Venedikliler ile Cenevizliler arasında savaşlara varan bir rekabet ortamı oluşturmakta gecikmedi. XIV. yüzyılın sonlarında Karadeniz ticaretinde Cenevizliler ön plana çıktı ve daha etkin rol oynamaya başladılar. Venedikliler ise daha çok Memlûklerle ticarete yöneldiler.124

Cenevizlilerin Karadeniz ticaretinde Venediklilere karşı ön plana çıkmasında İlhanlıların da etkisi olmuştur. Çünkü İlhanlılar, Altın Ordu'ya karşı yıllarca süren mücadelesinde Cenevizlilerden istifade etmişlerdir.125 Karadeniz ticaretinin canlanmasında Altın Ordu idarecilerinin muhtelif dinlere karşı özellikle Hıristiyan ve Yahudilere karşı hoşgörülü davranmalarının da etkisi olmuştur.126

Altın Ordu-Memlûk ticarî ilişkileri Berke Han döneminde başlamıştı. Berke Han, 1263 yılında Sultan Baybars'a yazdığı bir mektupta Hülagü'ye karşı birlikte hareket etmeyi istiyordu.127 Sultan Baybars da Berke Han'a yazdığı cevabî mektubunda, bu tekliften memnun kaldığını ve birlikte hareket etmeyi uygun bulduğunu ifade etmiştir.128 Sultan Baybars, sadece mektup yazmakla yetinmedi; Berke Han'a Mekke, Medine ve Kudüs camilerinde ona dua ettirdi.129

Ayrıca Sultan Baybars, Berke Han'a gönderdiği elçilik heyetiyle beraber çok kıymetli hediyeler de gönderdi. Sultan Baybars'la Berke Han arasındaki bu yakınlaşma ve iyi münasebetler, sadece sultanlar arasındaki şahsî menfaatleri değil, devletlerin menfaatleri de söz konusuydu.130 Bu iki ülke arasındaki yakınlaşma, daha çok İlhanlı Devleti'ne karşı idi. Bu iyi ilişkiler, Berke Han'ın 1266 yılında ölümünden sonra yerine geçen Mengü Timur zamanında da devam etti. Berke Han gibi o da, Hülagü'nün yerine geçen Abaka Han ile savaşmıştı. Mengü Timur zamanında ticarî açıdan en önemli olaylardan biri Cenevizlilerin Kefe'ye gelip bir koloni kurmaları olmuştur.131

Mengü Timur'dan sonra Han olan Tuda Mengü (1280-1287) döneminde de Altın Ordu ile Memlûkler arasında siyasî ve ticarî münasebetler iyi bir şekilde devam etmiştir. Memlûk Sultanları, Altın Ordu'ya çok değerli hediyeler göndermişler ve 1287 yılında Memlûk Sultanı Melik Mansur Kalavun Kırım'da yapılmakta olan bir cami inşaatı için iki bin dinar değerinde çeşitli inşaat malzemesi göndermiştir.132

XIII. yüzyılın sonlarına doğru Altın Ordu-İlhanlı politik rekabetinden dolayı Kefe, Trabzon ve Tebriz ticaret yolu önem kazanmaya başladı.133

Trabzon'a Kırım üzerinden kürk, keten ve bol miktarda esir gelirdi. Bu mallar, Anadolu'ya İstanbul'a ve buralardan da Suriye ve Mısır'a gönderilirdi. 134 Altın Ordu Hanlığı devrinde Bulgar buğdayı ve Bulgar kürkleri de çok ün yapmıştı. Fakat XIII. ve XIV. yüzyılda Bulgar pazarlarında kürk ticareti azalmıştı.135 Altın Ordu hanları, 1343 yılında İtalyan tüccarlarını Kefe ve Kırım sahillerinden uzaklaştırdı.136

Memlûklerle Altın Ordu Hanlığı arasında siyasî ve ticarî münasebetler Sultan Hasan b. Nâsır Muhammed ile Altın Ordu Hanı Canibek döneminde de çok iyi bir şekilde devam etti. Canibek, Sultan Hasan'a yazdığı bir mektupta onu çok veciz ve mübalağalı ifadelerle övüyordu.137 Memlûklerle Altın Ordu Hanlığı'nı bu derece birbirine yaklaştıran en önemli nedenlerden biri, her iki ülkenin de İlhanlı Devleti'ne karşı olan olumsuz tutumu idi. Bu durum, Memlûklerle Altın Ordu Hanlığı'nı her dönemde siyasî ve ticarî açıdan birbirilerine yaklaştırmaya sebep olmuştur.138

Memlûklerle Altın Ordu Hanlığı arasında siyasî ve ticarî ilişkiler iyi bir şekilde devam etmiştir. Fakat Canibek Han'ın öldürülmesinden sonra artık Altın Ordu Devleti'nde iç karışıklıklar yaşanmaya başlandı.139

Altın Ordu Memlûkler arasındaki ticarî ilişkiler 1354 yılına kadar çok iyi bir şekilde devam etti. Fakat bu seneden sonra Çanakkale Boğazı'nın Osmanlı Devleti tarafından kontrol altına alınması üzerine Altın Ordu Hanlığı ile Memlûkler arasındaki ticarî ilişkiler bir dereceye kadar yavaşlamaya başladı.140

6. İlhanlı-Memlûk Ticarî İlişkileri

Memlûklerle İlhanlılar, Orta Doğu'da hem siyasî hem de ticarî açıdan birbirileriyle rekabet halinde olan iki güçlü devlet idi. Memlûklerle İlhanlılar arasındaki siyasî rekabeti iyi değerlendirmeden bu iki ülke arasındaki ticarî ilişkileri anlamak biraz güç olacaktır.

Memlûklerle İlhanlılar arasında siyasî ve ticarî açıdan yakınlaşma ve iyi ilişkiler, Abaka Han'dan sonra onun yerine geçen kardeşi Ahmed Teküder (1282-1284) zamanında başlamıştır diyebiliriz. Ahmet Teküder, Şemseddin Cüveyni'nin tavsiyesine uyarak İlhanlıların en büyük rakibi olan Memlûklerle dostluk anlaşması yapmak için Mısır'a bir heyet gönderdi.141 Bu heyet, Ahmet Teküder'in mektubunu Sultan Mansur Kalavun'a sundu. Kalkaşandî'nin ifadesine göre, Ahmet Teküder, Memlûk Sultanı'yla hem siyasî ve hem de ticarî açıdan iki ülkenin yakınlaşmasını istemektedir.

Ahmet Teküder, gönderdiği bu mektupta tacirleri devletin temeli olarak görmekte ve iki ülke arasında tüccar kafilelerinin gidip gelmesini istemektedir.142 Ahmet Teküder döneminde ticaret bu siyasete uygun olarak her tarafa yayıldı ve Tebriz şehri, o dönemde dünyanın en zengin şehirlerinden biri haline geldi.143

Sultan Mansur Kalavun, Ahmet Teküder'in teklifini kardeşi Kongurtay'ın Anadolu'da yaptığı tahribatı ileri sürerek reddetti.144 Fakat Ahmet Teküder'in saltanatı fazla uzun sürmedi. Abaka Han'ın oğlu Argun'un onu tahtan indirmesiyle saltanatı son buldu.145

Memlûklerle mücadeleye Gazan Han (1295-1304) döneminde de devam edildi. Gazan Han, Suriye ve Mısır'a hâkim olmak istiyordu. Bu yüzden 1302 yılında Papa VIII. Boniface'ye bir mektup yazarak Memlûklere karşı Hıristiyan devletlerinin desteğini aramaya çalıştıysa da bir sonuç alamadı.146

Gazan Han da Ahmet Teküder gibi İslâmiyet'i kabul etmiş ve ülkesinde İslâmiyet'in yayılması için faaliyet göstermiştir.147 Gazan Han, ticaret yollarının güvenliğini sağlamak için ciddi çalışmalar yapmış ve Mısır tacirlerine yapılması mümkün olabilecek vaatlerde bulunarak ticareti teşvik etmeye büyük gayret göstermiştir. Fakat Mısırlılar içerisinde bilhassa Cezire'de bulunanlar birçok defa tacirlerin casus diye idam edilmeleri yüzünden haklı olarak bu tür vaatlere fazla güven duymaz olmuşlardır.148

Gazan Han, iç ve dış ticareti geliştirmek için kredi faiz oranını önce aşağı çekmeye çalıştı, bunda başarılı olamayınca da faizi yasakladı.149

Gazan Han, Altın Ordu Hanlığı ile ticarî ilişkilerini Mengü Timur'un yerine geçen Tokta Han (1290-1312) dönemin de karşılıklı elçiler göndermek suretiyle yeniden tesis etmiş ve tüccarlar için yolların güvenliğini tekrar sağlamıştı. Tokta Han zamanında Memlûk Sultanlarıyla karşılıklı elçi gönderilmesine devam edilmiştir.150

Memlûklerle İlhanlılar arasında ticarî bağlar daha çok Venedik ve Cenevizli tüccarlar aracılığıyla kurulmaya çalışılmıştır. Bu tüccarlar, her iki ülke mallarını bu ülkelere taşıyarak çok gelir elde etmişlerdir. Memlûklerin temel ihtiyacı olan köle satışı daha çok Suriye hududunda yapılmaktaydı. Türkistan'dan ise misk ile beraber, sincap, samur, siyah tilki, beyaz tavşan derileri, şahin, akik, at gibi ticarî mallar gelmekteydi.151 Bu köleler daha çok Kıpçak bölgesinden getiriliyordu. Köleler küçük yaşta iken satın alınıyor ve tüccarlar tarafından getirilerek ihtiyaç olan ülkelere satılıyordu.152

Memlûkler, Kilikya Ermeni Krallığı'nı ortadan kaldırdıktan sonra Halep üzerinden yapılan ipek ticaretini ve diğer ticarî emtia sevkiyatını tekrar canlı hale getirdiler. Memlûkler, bu bölgede İlhanlılarla hep ticarî rekabet halindeydiler. Memlûkler, İlhanlı engelini aşmak için Altın Ordu ve zaman zaman da Cenevizlilerin desteğini sağlamaya çalışmışlardır.153 Fakat İlhanlılar, Cenevizlilere Tebriz'de ticarethane açma gibi çeşitli kolaylıklar sağlayarak onları kendi yanlarına çekebilmeyi başarmışlardır.154 Böylece İlhanlılar ile Memlûkler arasındaki ticarî rekabette hep Cenevizlilerle Venedikliler ve diğer yabancı tüccarlar büyük kazançlar elde etmişlerdir.

Memlûk Sultanı Nâsır Muhammed b. Kalavun'la Ebu Said Han arasında H. 720/1320 yılında bir ticarî anlaşma imzalandı. Bu anlaşmaya göre Memlûk Devleti ile İlhanlılar Devleti arasındaki ticaret yollarında, ticareti engelleyen hiçbir engel kalmayacak ve Irak'tan Hicaz bölgesine giden tüccar kafileleri arasında Ebu Said Han'ın ve Memlûk Sultanı'nın bayrakları beraber dalgalanacaktı.155

7. Memlûklerin Uzak Doğu Ülkeleriyle (Yemen, Hindistan, Seylan ve Çin) Olan Ticarî İlişkileri

Memlûkler, Uzak Doğu ülkeleriyle ticarî ilişkilerini karayolundan daha çok deniz yoluyla yapmaya çalışmışlardır. Memlûklerin Hindistan, Çin ve Seylan ile yaptıkları Uzak Doğu ticaretinde en önemli limanlardan biri de şüphesiz Yemen'de bulunan Aden Limanı'ydı. Memlûklerden önce Fatımîler ve Eyyubîler Yemen'in ticarî bakımdan önemli bir mevkide olduğunu bildiklerinden burayı sürekli kendi kontrolleri altında bulundurmuşlardır. Memlûkler de ticarî açıdan önemli bir yere sahip olan ve Kızıldeniz'in iki ucunu birleştiren Yemen'i hâkimiyetleri altında bulundurmaya çalışmışlardır.156

Memlûkler döneminde Yemen'le olan siyasî ve ticarî bağlar, Sultan Zahir Baybars zamanında başlamıştır. Yemen'de bir hanedanlık kuran Resuloğulları, Sultan Baybars'a 1268, 1270 ve 1275 yıllarında çeşitli hediyelerle geldiler, bu hediyeler arasında fil, çeşitli hayvanlar ve kuşlar da vardı. Sultan Baybars, çok değerli hediyelerle gelen Yemen elçilerini çok iyi karşıladı.157

Yemen, XIII. asırda Resulîler (Resuloğulları)'in yönetiminde çok gelişmiş ve ekonomik yönden de bir bolluk ve refah dönemi yaşamıştır. Resuliler, çok etkili bir siyaset izleyerek Hindistan, Seylan ve Çin'e heyetler gönderdiler ve doğu ticaretinin en büyük merkezlerinden biri haline geldiler. Aden'i yeniden canlandırarak doğu-batı ticaretinde önemli bir merkez haline getirdiler. 158

Aden, Orta Çağ'da Uzak Doğu'dan özellikle Hindistan ve Çin'den gelen ticarî mal ile dolup taşıyordu. Hürmüz Boğazı yoluyla gelen mallar da Yemen'e gelirdi. Yemen Emîrleri, bazen Kızıldeniz yoluyla gelip Mısır'a geçen mallara izin vermiyorlar, kaptan ve tüccarları cezalandırıyorlardı. Tüccarlar, bu korkudan dolayı ticarî mallarını özellikle karayoluyla, kervanlarla götürmeye çalışıyorlardı.159

Aden Limanı oldukça büyük ve canlı bir pazar yeri idi. Doğu ürünlerinin aktarılması burada yapıldığından çoğu zaman Aden'de ürünlerin sahipleri el değiştirirdi. Hindistan'dan ve diğer Uzak Doğu ülkelerinden gelen ticaret gemileri burada demir atarlardı.160 Karimî tüccarı, Aden'e gelen Uzak Doğu mallarını Ayzab Limanı'na, oradan da Kûs şehrine getirir ve bu malları Kahire'deki Karimî ambar ve depolarına götürürlerdi.161 Karimiyye tüccarı bu ticaretten çok büyük gelir elde ediyorlardı.162

Aden ve Cidde Limanları, hac mevsiminde ticarî bakımdan daha hareketli ve canlı idi. Hindistan'dan gelen ticarî mallar, Aden'e oradan da yaklaşık 8000 deve ile Mekke'ye getirilirdi. Aden'den Cidde'ye gelen ticaret yolu değişince Mekke'nin ticarî önemi daha da artmıştır.163

Hindistan, ticarî bakımdan önemli bir ülke olduğu için XIII. ve XIV. yüzyılda Memlûklerle İlhanlılar arasında ticarî rekabet konusu olmuştur. İlhanlılar, Memlûkleri zayıf düşürmek için Basra Körfezi'nde bir filo yaptırarak onları Hint Denizi'nde tehdit etmek ve ticaretlerini engellemek istemişlerdir.164

Memlûkler, Hindistan'a hem kara hem de deniz yoluyla ulaşarak ticarî ilişkilerini sürdürüyorlardı. Memlûkler, karayolu güzergahı olarak, Şam, Bağdat, Semerkand ve Keşmir üzerinden Hindistan'a ulaşıyorlardı. Bazen İran üzerinden de Hindistan'a gidiliyordu. Fakat karayolu ile ticarî ilişkiler riskli olduğundan daha çok denizyolu tercih ediliyordu.

Marko Polo, XIII. asırda Uzak Doğu'yu ziyaret ettiğinde, Moğolların Orta Doğu'da peşpeşe yaptıkları savaşlar neticesinde Çin'e kadar uzanan ana kara ticaret yollarında emniyet ve güvenin kalmadığını, hırsızların ticaret kervanlarını soyduklarını ve bu yüzden bu ticaret yolunun zayıfladığından bahsetmektedir.165 Aden Körfezi'ne Hindistan'dan gelen ticarî mallar Kızıldeniz üzerinden önce Ayzab Limanı'na ve oradan da Kûs üzerinden Nil vasıtasıyla Kahire'ye ya da bu ticarî mallar Suveyş yolu ile ya İskenderiye'ye yada Suriye limanlarına ulaşıyordu.166

Memlûklerin Hindistan'la yaptığı ticareti büyük ölçüde "kara ölüm" diye bilinen veba salgını etkilemiştir. Bu hastalık, önce 1338 yılında Hindistan'da görülmeye başladı ve daha sonra 1342 yılında İtalya'da, 1346 yılında Portekiz'de, 1348 yılında Mısır'da, 1351 yılında Rusya'da görülmüştür.167 Veba salgını başladığı tarihten itibaren hangi ülkeye ulaştıysa o ülkede çok sayıda insanın ve diğer canlıların kaybına sebep olmuştur. Bu vebadan dünya üzerinde görüldüğü yıllarda Asya, Avrupa ve Afrika kıtaları etkilenmiştir.
Memlûkler, Hindistan'dan baharat, biber, zencefil, Hindistan cevizi, karanfil, güzel koku, kafûr, ipek kumaş, gemi yapımında kullanılan kereste vb. ticarî malları satın alıyordu.168

Memlûk Devleti'yle Seylan Adası arasında da ticarî ilişkiler kurulmuştur. Seylan Meliki, H. 682/1283 yılında Memlûk Sultanı Kalavun'a bir elçi göndermiştir. Fakat elçinin getirmiş olduğu mektubu Kahire'de kimse güzel bir şekilde okuyamamıştır. Bu mektupta Seylan Meliki, Yemen'le değil de Memlûklerle siyasî ve ticarî ilişkilerini geliştirmek istediğini ifade etmiştir.169

Seylan Meliki, Memlûk Sultanı Kalavun'a çok değerli hediyeler göndermiştir. Bu hediyeler arasında paha biçilmez mücevherler, inci ve kıymetli taşlar vardı.170 W. Heyd, bu heyetin 1283 yılı Nisan ayında Mısır'a geldiğini ifade etmiştir. Ayrıca Heyd, Seylan Meliki'nin Yemen hükümdarı ile değil de Memlûk Sultanı ile ticarî ilişkiler kurmayı tercih ettiğini de belirtmektedir. Seylan Meliki, Memlûk Sultanı'na Hindistan'dan aldığı bütün eşyanın kendi ülkesinde de var olduğunu ve Mısır'la Seylan arasında başlıca durak yeri olan Aden'de ise sultanın bir güvenlik görevlisi bulundurmasından yana olduğunu da bildirmiştir. 171

Seylan Meliki, bu mektubunda sahip olduğu 20 adet gemi ve çok sayıda fil ve ayrıca 27 müstahkem mevkinin olduğunu ifade ederek iktidarı ve gücü hakkında Sultana ayrıca bilgi vermiştir. S. Labib'in ifadesine göre, Sultan, bu mektuba kendi çıkarı için olumlu cevap vermiş ve Seylan Adası ile ticarî ilişkilerini geliştirmek istemiştir. Çünkü Seylan ve Maabar dünyanın en çok inci çıkaran iki beldesi idi.172

Seylan, Hindistan ve Çin'den çok kıymetli ve değerli ticarî mallar, Memlûk topraklarına tüccar vasıtasıyla getiriliyordu. Bu ticarî mallar arasında yakut, sandal ve gemi yapımında kullanılan abanoz ağacı, Hindistan cevizi, kâfûr, zaferan, karanfil, baharat, biber ve çeşitli akik taşları vb. ticarî mallar daha çok Hindistan ve Seylan'dan geliyordu. Çin'den ise, ham ipek ve kumaş ipek, kağıt, mürekkep, zencefil, altın, gümüş, elbise, seccade, misk vb. mallar Memlûk ülkesine geliyordu.173 Memlûkler döneminde Kahire çarşıları Uzak Doğu mallarıyla dolup taşıyordu.

Eberhard ve Marko Polo gibi Avrupalı seyyahlar, Çin hakkında yazılan heyecanlı tasvirleri tenkit etmekte ve Çin'in Orta Çağ'da Avrupa'dan Pasifik'e kadar uzanan coğrafyada yaptığı ticaretin Çin'i fakirleştirdiğini söylemektedir. Ayrıca Eberhard, Çin'de bulunan yabancıların imtiyazlı olduklarını ve şehirlerde yaşadıklarını ifade ederek "bunlar halkın iç yüzünü bilmiyorlardı" demektedir. 1329 yılında Çin'de yapılan bir istatistiğe göre 7.600.000 kişi aç ve fakir idi.174 Eberhard burada Çin'in dış ticarette fazla kâr elde etmediğini ve aşırı nüfustan dolayı insanların gittikçe fakirleştiğini ifade etmeye çalışmıştır.

Memlûk-Çin ticaretinde en etkin rolü Karimî tüccarları oynamaktaydı. Bu tüccarlar, bazen Yemen'e gelen Çin mallarını Mısır'a taşırlar bazen de direkt olarak Çin'e giderek oradan ticarî malı bizzat kendileri Mısır'a getirirlerdi.175

Uzak Doğu'dan gelen ticarî mallar, bilhassa hac mevsiminde daha fazla gelmekteydi ve bu mevsimde özellikle Hicaz bölgesi ticarî bakımdan çok hareketli ve canlı idi. Uzak Doğu'nun ticarî malları, Mekke, Medine ve Cidde pazarlarında satılırdı.176

Hindistan ve Çin, H. 349-769/960-1367 yılları arasında ticarî bakımdan parlak bir dönem yaşamıştır. Çin ve Hindistan'ın güney limanları bu yıllarda ticaret gemileriyle dolup taşıyordu. Hindistan'ın güneyindeki Kilon (Qulion) limanı en önemli ticaret limanlarından biriydi. Yine Kalikut (Faliku) Limanı da önemli limanlar arasında sayılırdı.177 İbn Batuta, bu limandan 13 gemiyle Çin'e yolculuk yapmış ve bu limanın ticarî açıdan çok canlı ve hareketli olduğunu ifade etmiştir.178



1 S. A. Aşûr, el-Asri'l-Memalîk fî Mısır ve'ş-Şam, Kahire 1976, s. 308.
2 K. Abdul Kasım, Dirasât fî Tarih-i Mısri'l-İctimaî Asri' Selâtini'l-Memâlik, Kahire 1983, s. 35.
3 Makrizî, El-Mevaiz ve'l-İtibar bi zikri'l-Hitat ve'l-Asar, Darusâdır, Beyrut, c. II, s. 99.
4 Ali Seyyit Ali, Kudüs fî Asri'l-Memlûkî, Kahire 1917, s. 206-207.
5 Makrizî, Hıtat, c. II, s. 94, 109.
6 K. Y. Kopraman, Memlûkler Döneminde Mısır'da Sosyal Hayat" Dgbit, c. VII., s. 17-78, İstanbul 1989, s. 37.
7 K. Abdul Kasım, Dirasat fî Tarihi Mısr, s. 37.
8 S. A. Aşûr, el-Asri'l-Memalikî, s. 309; M. C. Surûr, a.g.e., s. 326.
9 Makrizî, Hıtat, c. II, s. 93-94.
10 M. C. Surûr, Devlet-i Beni Kalavun Fî-Mısır, Daru'l-Fikr, Beyrut, s. 325.
11 Makrizî, Hıtat, c. II, s. 92.
12 M. C. Surûr, a.g.e., s. 326.
13 Karimiyye: Karimiyye kelimesi, kârim kelimesinden gelmektedir. Bu kelimenin tekili Kârimî"dir. Karim kelimesi coğrafi olarak Sudan'ın ismidir. Karim, yer olarak da Buhara ile Kızıldeniz arasında bulunmaktadır. Karim ismi, daha sonra bir tüccar grubunun ismi oldu ve bunlar Mısır'da ünlü bir tüccar grubunu oluşturdular. Makrizî, Sülûk, c. I, Kısım III, s. 899.
14 İbn Dokmak, el-İntisâr li Vasıtati Ikdu'l-Emsâr, Bulak Baskı 1893, c. IV., s. 40; Ebu Şame, el-Ravzateyn fî Ahbâr el-Devleteyn, (Tahkik, Muhammed Hilmi Muhammed Ahmed), Kahire 1956, c. II, s. 51.
15 el-Ömeri, et-Ta'rîf bi Mustalihi'ş-Şerîf, (Tahkik, Muhammed Hüseyin Şemseddin), Beyrut 1988 s. 203; Kalkaşandî, Subh'ul-A'şa fî Si
naati'l-İnşâ, (Tahkik, Muhammed Hüseyin Şemseddin), Beyrut 1987, c. III, s. 536-537.
16 Naim Zeki, Turuku't-Ticare, s. 337.
17 Makrizî, Sülûk, c. I, Kısım III, s. 739; Sülûk, c. II, Kısım I, s. 107.
18 Subhi Labib, "Egyptain Commercial Policy in the Middle Ages", School of Oriental and African Studies, London 1970, s. 68-69.
19 M. C. Surûr, a.g.e., s. 328.
20 A. H. Dumit, a.g.e., s. 212-213.
21 S. A. Aşûr, el-Asri'l-Memalikî, s. 305.
22 K. Y. Kopraman, "Mısır'da Sosyal Hayat", s. 35.
23 S. A. Aşûr, el-Hareketü's-Salibiyye, Kahire 1963, c. II, s. 1204.
24 W, Heyd, Tarih-i Ticare fî Şarkı'l-Ednâ fî Usûri'l-Vustâ, (Arapçaya Çev. İzzeddin Fevda), c. I., Kahire 1985, c. II, s. 26.
25 A. Tabakoğlu, Türk İktisat Tarihi, İstanbul 1986, s. 129.
26 Ahmed Derrac, el-Memâlîk ve'l-Efrenc, Kahire 1961, s. 8-9.
27 T. Yüzbeki, Tarih-i Ticaret-i Mısri'l-Bahriyye fî Asri'l-Memâlîkî, Musul 1975, s. 43.
28 H. RABİE, The Financial System of Egypt, Newyork Toronto 1972, s. 24.
29 W. Heyd, a.g.e., c. II, s. 25.
30 Ali Seyyid ALİ, el-Alâkatu'l-İktisadiyye Beyne'l-Müslimin ve's-Salibiyyin, Kahire 1996, s. 134.
31 Afaf Seyyid Muhammed SABRA, el-Alakatü'l-Bundukkiye bi Mısır ve'ş-Şam min Bidayeti Karn es-Sânîaşara Hatta Nihayeti Karni er-Rabî Aşar, Kahire, s. 91.
32 Harold Lamb, The Crusades The Flame of Islam, London 1931, s. 359.
33 E. Ashtor, A Social and Economic History of the Near East in the Middle Ages, London 1976, s. 298.
34 İbn Abde'z-zahir Muhyiddin Ebu'l-Fazl Abdullah, El-Eltafu'l-Hafiyye min Sîreti'ş-Şerîf es-Sultaniyye el-Melikiye el-Eşrefiyye, Kahire 1920, s. 45.
35 İbn Abde'z-zahir, a.g.e., s. 45-46.
36 S. A. Aşûr, el-Asri'l-Memalikî, s. 295.
37 F. C. Hodeson, Venice In the Thirteenth and Fourteenth Centuries, London 1910, s. 323.
38 Afaf Sabra, a.g.e., s. 95-96.
39 W. Heyd, a.g.e., c. II, s. 35-37; 42-44.
40 Makrizî, Sülûk, c. III., Kısım I, s. 107.
41 Hill, History of Cyprus, Combirdge 1948, c. II, s. 339 vd; 1366 yılında Memlûk Sultanı 58 Venedik tüccarını Beyrut'ta tutuklattı ve 3 gemiyle tutukluları İskenderiye Limanı'na gönderdi. Gelen gemide bol miktarda ticarî eşya da vardı. 1366 yılında buna benzer bir olay da Trablus'ta yaşandı. Orada da Venedik tüccarları tutuklandı. Hill, a.g.e., c. II, s. 343.
42 S. A. Aşûr, Kıbrıs ve Hurûbi's-Salibiyye, Kahire 1957, s. 79.
43 S. A. Aşûr, el-Müctemi'il-Mısrî fî Asri'l-Selatini'l-Memalîk, Kahire 1963, s. 55.
44 H. Rabie, en-Nizamu'l-Malî, s. 93-94.
45 İbn Mammatî, li Esad b. Mammatî, Kitab-ı Kavanîn ed-Devavîn (Tahkik, Aziz Süryal Atiyye-Emir Ömer Tosun), Kahire 1991, s. 326; H. Rabie, en-Nizamu'l-Malî, s. 51.
46 Makrizî, Hıtat, c. I, s. 108; Kalkaşandî, Subhu'l-Aşa, c. III, s. 527 vd.
47 F. C. Lane, Venice Amartime Republic, London 1973, s. 95 vd.
48 J. Pramer, The Latin Kingdom of Jerusalem, London 1972, s. 398.
49 J. N. L, Baker, Medieval Trade Routes, London 1938, s. 18.
50 Makrizî, Sülûk, c. I, Kısım III, s. 499; İbn Şahin, Zübdetü Keşfu'l-Memalik, s. 41; S. A. Aşûr, el-Asri'-l Memalikî, s. 281.
51 J. Poloner, Description of the Holy Land, PPTS., London 1894, s. 33.
52 İbn Mammatî, Kavanîn, ed-Devavîn, s. 328.
53 Makrizî, Hıtat, c. I, s. 108.
54 İbn Mammatî, Kavanîn, s. 334; Makrizî, Hıtat, c. I, s. 108-109; H. Rabie, en-Nizamu'l-Mali, s. 45.
56 Kalkaşandî, Subhu'l-Aşa c. III, s. 526.
57 F. C. Lane, Venice Amartime, s. 115.
58 S. D. Goitein, A Meditterranean Societiy, Los Angeles, 1971, c. I, s. 301.
59 F. Niccolo, Avoyage Beyond The Seas (1346-1350), Jeruselam 1945, s. 91.
60 Kalkaşandî, Subhu'l-Aşa, c. XIV., s. 80.
61 F. Niccola, a.g.e., s. 91; S. D. Goitein, a.g.e., c. I, s. 46.
62 Cazif Nesim Yusuf, Dirasat fî Tarihi'l-Alakât Beyne'ş-Şarkî ve'l-Ğarbî fî Usûri'l-Vustâ, İskenderiye 1988, s. 100-101.
63 Makrizi, İğasetü'l-Ümme, s. 71.
64 Kalkaşandî, Subhu'l-Aşa, c. V., s. 454.
65 El-Ömerî, et-Ta'rif, s. 63.
66 Makrizî, Hıtat, c. II, s. 98.
67 Ali Seyyit ALİ, el-Alâkatu'l-İktisadiyye Beyne'l-Müslimin ve's-Salibiyyin, Kahire 1996, s.
68 İbn Abde'z-zahir Muhyiddin Ebu'l-Fazl Abdullah, er-Ravdu'z-Zahir Fî Sîreti el-Melik ez-Zâhir, (Nşr. Abdulaziz Huveytir), London 1960, s. 990; Makrizî, Sülûk, c. I, Kısım II, s. 495.
69 İbn Furat, (Nasreddin Muhammed b. Abdurrahim), Tarih-i Düveli'l-Mulûk, Beyrut 1936­1942, c. VII, s. 44.
70 S. Lane Pool, A History of Egypt in the Middle Ages, London 1936, s. 281.
71 W. Heyd, a.g.e., c. II, s. 415.
72 İbn Abde'z -zahir (muhyiddin Ebu'l-Fazl Abdullah, Teşrifu'l-Eyyam ve'l-Usûr fî Sîreti'l-Melik el-Mansûr, (Tahkik; Murat Kamil), Kahire 1961, s. 165.
73 C. R. Beazley, The Down of Modern Geography, Oxford 1901, c. III, s. 477.
74 İbn Abde'z-zahir, Teşrîfu'l-Eyyam, s. 165.
75 W. Heyd, a.g.e., c. I, s. 466-467.
76 Makrizî, Sülûk, c. II, Kısım I, s. 101-102, Zekeriya ailesi 60 kişilik Memlûk elçi heyetini tutuklamış ve salıverilmesi için 60.000 dinar istiyordu. Sultan Nâsır Muhammed b. Kalavun'da İskenderiye ve Dimyat'taki Frenk tüccarlarını tutuklatmak suretiyle Zekeriya ailesine karşılık vermiş oluyordu. Sultan Nâsır Muhammed b. Kalavun, Frenk tüccarlarının hepsini hapse attırdı. Cenevizliler, sultanın 60 kişilik elçilik heyetini derhal salıvereceklerini ve buna karşılık olarak da İskenderiye ve Dimyat'taki Frenk tüccarlarının salıverilmesini istediler. Makrizî, Sülûk, c. II, s. 102 vd.
77 Makrizî, Sülûk, c. II, Kısım II, s. 524-525, B. LEWIS, Ortadoğu, s. 138.
78 Makrizî, Sülûk, c. III, Kısım I, s. 106-107.
79 Petros Lonzincan: Kıbrıs Meliki (kralı) dir, Makrizî, Sülûk, c. III, Kısım I, s. 106.
80 Makrizî, Sülûk, c. III, s. 123; H. 742/1341 yılında da yine Kıbrıs Kralı ve beraberinde Cenevizli, Venedikli, Katalanyalı tüccarlar Şam'da tutuklanmıştı. İbn Kadı Şuhbe, Ebubekir b. Kadı Şuhbe el-Esedi Dimaşkî, Tarihi İbn Kadı Şuhbe, (Nşr: Adnan Derviş) c. II-III, Şam 1994, c. III, s. 380- 381.
81 Makrizî, Sülûk, c. III, Kısım I, s. 144.
82 Afaf Sabra, a.g.e., s. 130; H. Rabie, a.g.e., s. 91.
83 T. Atan, Türk Gümrük Tarihi I. Cilt (Başlangıçtan Osmanlı Devletine Kadar), Ankara 1990, s. 141-142.
85 Cazîf Nesim Yusuf, Dirasat fî Tarihi'l-Alâkat beyne'ş-Şarkı ve'l-Ğarb fî Usûri'l-Vustâ, İskenderiye 1988, s. 309-310.
86 Kalkaşandî, Subhu'l-Aşa, c. XIV, s. 80; A. S. ATİYA, The Crusades İn The Later Middle Ages, London 1938, s. 18-19.
87 Abdulkerim Özaydın, "Aragon", İA. (D. İ. A), c. III., s. 263-265, İstanbul 1991, s. 264.
88 S. Lane, Poole, A History Of Egypt, s. 281. Papa, Anjou'l Cherles adındaki birini H. 662/1264 yılında Memlûk ülkesine gönderdi. Papanın bundaki amacı bu elçi aracılığıyla sultanın gücünü ölçmekti. Yürütülen ticarî anlaşmalar da neticelenmişti. P. M. Hol, Ann. K. S. Lambton, İslam Tarihi, c. I, s. 224-225.
89 W. Heyd, Yakın Doğu Ticaret Tarihi, s. 473.
90 W. Heyd, Yakın Doğu Ticaret Tarihi, s. 475.
91 M. C. Surûr, a.g.e., s. 341.
92 W. Heyd, Yakın Doğu Ticaret Tarihi, s. 463.
93 E. Ashtor, East-West Trade, s. 574-575.
94 W. Heyd, Yakın Doğu Ticaret Tarihi, s. 463.
95 M. G. S. Hodgson, İslamın Serüveni, İstanbul 1993, c. II, s. 459.
96 Tevfik Yüzbeki, Ticaret-i Mısır, s. 42-43; S. A. Aşûr, Hareketi's-Salibiyye, c. II, s. 1200.
97 Cazîf Nesim Yusuf, Dirasat fî Tarihi Alakât, s. 101-102.
98 E. Ashtor, East-West Trade, s. 534.
99 A. H. Dumit, ed-Devletü'l-Memlûkiyye-Tarih-i Siyasî ve'l-İktisadî, ve'l Askerî (?), s. 209.
100 W. Heyd, Yakındoğu Ticaret Tarihi, s. 433-434.
101 W. Heyd, Yakındoğu Ticaret Tarihi, s. 437.
102 Besim Darkot, "Kıbrıs", İA (MEB), c. VI, s. 672-673.
103 Baybars El-Mansûrî, Kitabu't-Tuhfetü'l-Memlûkiyye fî Devleti't-Türkiyye (Neşr. Abdulhamid Salih Hamdan) Kahire 1987, s. 70-71; Makrizî 1370 Eylül ayında Kıbrıs'la Memlûk Sultanlığı ve diğer Avrupa ülkeleri arasında anlaşmaya varıldığını ve Hıristiyan tüccarların serbest bırakıldığını ifade etmektedir. E. Ashtor, East-West Trade, s. 551.

104 İbn Bibi, el-Evemirü'l-Alaiye Fi'l-Umuri'l-Ala'iye (Selçukname), (Çev. Mürsel Öztürk) Ankara 1996, c. I, s. 418.
105 O. Turan, Selçuklular ve İslamiyet, İstanbul 1971, c. 137.
106 E. Ashtor, East-West Trade, s. 537.
107 Makrizî, Sülûk, c. II, Kısım III, s. 758, 776.
108 E. Ashtor, East-West Trade, s. 575.
109 E. Ashtor, East-West Trade, s. 537.
110 O. Turan, Selçuklular ve İslamiyet, s. 111.
111 İbn Bibi, el-Evamir'ul-Alaiyye fi'l-Umuri'l-Alaiyye (Tıpkı basım Nşr. Adnan Sadık Erzi), Ankara 1956, s. 96.
112 O. Turan, Selçuklular, s. 139.
113 Gregory Abu'l-Farac, Abu'l-Farac Tarihi, (İng. Trc., W. Budge, Çev. Ömer Rıza Doğrul), Ankara 1987, c. II, s. 595.
114 İ. H. Uzunçarşılı, Anadolu Beylikleri, Ankara 1988, s. 245.
115 O. Turan, Selçuklular, s. 138.
116 İbn Batuta, a.g.e., c. I, s. 307-309.
117 İbn Batuta, a.g.e., c. I, s. 328: Malatya Sof'u (yünü) adıyla çok güzel dokunan beyaz renkli bir nevi yünlü kumaş Memlûklerde üst elbisesi yani elbise olarak kış mevsiminde giyiliyordu. Memlûkler, bu kumaşı Türkiye'den temin ediyorlardı. İ. H. Uzunçarşılı, Anadolu Beylikleri, s. 250.
118 İ. H. Uzunçayırlı, Anadolu Beylikleri, s. 247.
119 M. Akdağ, Türkiye'nin İktisadî ve İçtimaî Tarihi I, İstanbul 1995, s. 361.
120 Mehmet Saray, "Altın Ordu Hanlığı", İA. (DİA), İstanbul 1989, c. II, s. 528.
121 C. E. Bosworty, İslam Devletleri Tarihi, (Çev. Erdoğan Merçil-Mehmet İpşirli), İstanbul 1980, s. 188; Fikret Işıltan, Bizans Devleti Tarihi, Ankara 1991, s. 424; Fakat Bizans, Rusya Tatarlarının Bulgarlarla ittifak yaparak Bizans topraklarına 1264 yılında saldırmaları üzerine Bizans bu
89 ittifaktan koparak Altın Ordu ve Memlûkler ile iyi ilişkiler kurmaya çalıştı. Bizansla Mısır arasında elçi heyeti teatisi gittikçe canlandı.
123 C. Cahen, Osmanlı'dan Önce Anadolu'da Türkler (Çev. Yıldız Moran), İstanbul 1994, s. 313; W. Heyd, Yakın Doğu Ticaret Tarihi, c. II, s. 329 vd.
124 A. Tabakoğlu, Türk İktisat Tarihi, (Genişletilmiş II. baskı), İstanbul 1994, s. 130; Bu ticarî ambargoya rağmen İtalya şehir cumhuriyetleri kaçak olarak Mısır ile ticaret yapmışlarsa da bu uygulama Mısır Memlûk Türk Devleti'nin aleyhine olurken, Suriye limanlarını ellerinde bulunduran Latin krallıkları ile İtalya şehir cumhuriyetlerinin lehine olmuştur. A. Yuvalı, a. g. m., s. 234.
125 A. Yuvalı, XIII. "Yüzyılda Karadeniz Ticareti", İkinci Tarih Boyunca Karadeniz Kongresi Bildirileri (Uluslararası I. ) 1-3 Haziran 1988, Samsun 1990, s. 236.
126 Mustafa Safran, "XIII. ve XIV. Yüzyılda Karadeniz Limanlarının Ticari ve Tarihi Önemi", 19 Mayıs Üniversitesi Eğitim Fak. I. Tarih Boyunca Karadeniz Kongresi Bildirileri, Samsun 1988, s. 461.
127 Makrizî, Sülûk, c. I, Kısım II, s. 465 vd; Aynî, Ikdu'l-Cuman, c. III, s. 494.
128 Cemaleddin Surûr, Devlet-i Zahir Baybars fî Mısır, Kahire 1960, s. 106.
129 İbn Vasıl, (Cemaleddin Ebu Abdillah Muhammed b. Salim) Müferreci'l-Kurûb fî Ahbari Beni Eyyûb, (Tahkik Cemaleddin Şeyyal) Kahire 1960, c. II, s. 422; İbn Abdu'z-zahir a.g.e., s. 111.
130 S. A. Aşûr, el-Asri'l-Memalikî, s. 235-236.
131 A. YU. Yakubovskiy, Altın Ordu ve Çöküşü, s. 45-46.
132 S. A. Aşûr, el-Asri'l-Memalikî, s. 237; A. YU. Yakubovskiy, a.g.e., s. 47.
133 Mustafa Safran, a.g.m., s. 460-461.
134 M. A. Cook, Studies in the Economic History of the Middle East, London 1970, s. 127; Oktay Güvemli, a.g.e., s. 210.
135 A. YU. Yakubovskiy, Altın Ordu ve Çöküşü, (Çev. Hasan EREN), Ankara 1992, s. 57-58.
136 E. Ashtor, East-West Trade, s. 458.
137 Kalkaşandî, Subhu'l-Aşa, c. VI., s. 295-296.
138 Andre Miquel, İslamiyet ve Medeniyeti, (Çev. Ahmed Fidan-Hasan Menteş) Ankara 1991, c. I, s. 310.
139 A. YU. Yakubovskiy, a.g.e., s. 115-116.
140 C. E. Bosworty, İslâm Devletleri Tarihi (Çev. Erdoğan Merçil-Mehmet İpşirli) İstanbul 1980, s. 1992-1993.
141 Hamid Algar, "Ahmed Teküder", İA. (DİA), İstanbul 1988, c. I, s. 139.
142 Kalkaşandî, Subhu'l-Aşa, c. VIII, s. 66-69.
143 Bertold Spuler, İran Moğolları (Çev. Cemal Köprülü), Ankara 1987, s. 470.
144 Hamid Algar, "Ahmed Teküder", İA. (DİA), İstanbul 1988, c. I, s. 139.
145 İbn Aybek ed-Devedarî, Kenzü'd-Dürer, c. VIII, s. 249 vd.
146 A. Yuvalı, "Gazan Han" İA. (DİA), İstanbul 1996, c. XIII., s, 450.
147 Makrizî, Sülûk, c. I., Kısım III, s. 956.
148 B. Spuler, İran Moğolları, s. 471.
149 O. Güvemli, Türk Devletleri Muhasebe Tarihi, İstanbul 1995, s. 220.
150 A. YU. Yakubovskiy, a.g.e., s. 50.
151 B. Spuler, İran Moğolları (Çev. Cemal Köprülü), Ankara 1987, s. 473.
152 Aynî, Ikdu'l-Cuman, c. III, s. 158 vd.
153 Andre Miquel, İslâmiyet ve Medeniyet Doğuştan Günümüze, c. I, (Çev. Ahmet Fidan-Hasan Menteş), Ankara 1991, s. 310-311.
154 O. Güvemli, Türk Devletleri Muhasebe Tarihi, İstanbul 1995, s. 221.
155 Makrizî, Sülûk, c. II, Kısım I, s. 209-210; Sultan Nâsır Muhammed b. Kalavun, bu anlaşmayı imzaladıktan sonra Ebu Said Han'a çok değerli hediyeler gönderdi. Ebu Said'in elçileri Sultan'dan "Sancak-ı Sultanî"yi hazırlamasını istedi. Bu sancak Hicaz'a giderken tüccar kafileleri önünde dalgalanacaktı. Ayrıca Sultan Ebu Said için de Mekke camilerinde dua ettirdi. M. C. Surûr, a.g.e., s. 207-208.
156 P. M. Hol, Ann. K. S. Lambon, İslâm Tarihi Kültür ve Medeniyeti, c. IV, (Çev. Hamdi Aktaş), İstanbul 1988, c. I, s. 214.
157 Makrizî, Sülûk, c. I, Kısım III, s. 713.
158 P. M. Hol, Ann. K. S. Lambon, İslam Tarihi, c. I, s. 233.
159 A. H. Dumit, a.g.e., s. 193.
160 Kalkaşandî, Subhu'l-Aşa, c. III, s. 536.
161 Makrizî, Sülûk, c. II, Kısım I, s. 103-104; W. Heyd, a.g.e., c. II, s. 292.
162 Naim Zeki, Turuku't-Ticare, s. 112-114; Yemen melikleri, tüccarlara karşı zor kullanmaya ve onlara zulmetmeye başladılar. Melikler, mevcut vergilerle yetinmediler ve tüccarların kaldıramayacağı ağır vergiler yüklediler. Hatta melikler, herhangi bir ticaret gemisi Aden Limanı'na geldiğinde liman görevlilerine emir vererek, gemiyi bir kenara çekip ve onlardan vergi ve çeşitli hediyeler almadan onları bırakmamalarını söylerlerdi. Hatta tüccarların saçı, koltuk altı ve çok gizli yerleri bile iyice aranırdı. Ebu Muhammed Abdullah Bemharime, Tarih-i Suğur-i Aden, Leiden 1936, c. I, s. 58.
164 Ömer Lütfi Barkan, "Şark Ticaret Yolları Hakkında Notlar", İstanbul Üni. İktisat Fak. Mec. c. I, S. 4, İstanbul 1940, s. 452.
165 Marco Polo, Travels, London 1903, c. I, s. 107-108.
166 Naim Zeki Fehmi, Turuku't-Ticare, s. 118 vd.
167 M. A. Cook, Studies in the Economic History, s. 94; Tarihçi İbn İyas, vebadan çok insanın öldüğünü belirtmiş ve sadece Kahire'de ölenlerin sayısı 900.000'i buluyordu demiştir. Philip K. Hitti, İslam Tarihi, c. III, s. 1103.
168 W. Heyd, a.g.e., c. I, s. 395.
169 Makrizî, Sülûk, c. I, Kısım III., s. 712-713; Yemen melikinin ismi Makrizî'nin Sülûk isimli eserinde c. I, s. 713'te Ebu Nekîye, Baybars Mansuri'nin Zübdetü'l-Fikre isimli eseri c. IX, s. 142; Ebu Rukba, Nüveyri'nin Nihayetü'l-Ereb, adlı eserinin c. XXIX, s. 282'de Ebu Nekiyye olarak geçmektedir.
170 M. C. Surûr, Devlet-i Beni Kalavun Fî-Mısır, Daru'l-Fikr, Beyrut, s. 339.
171 W. Heyd, Yakın Doğu Ticaret Tarihi, c. I, s. 477; S. Lane POOLE, A History of Egypt in the Middle Ages, s. 281.
172 S. Labib, "Egyption Commercial Policy", s. 69; Marko POLO, Seyahatnamesi, (Haz. Filiz Dokuman) c. II, s. 145.
173 Atiye Fevzi, Ticaret-i Mısır fî'l-Bahri'l-Ahmar, Kahire 1972, s. 207.
174 Wolfram Eberhard, Çin Tarihi, Ankara 1995, s. 264-265.
175 S. Labib, "Egyptain Commercial Policy in the Middle Ages", School of Oriental and African Studies, London 1970, s. 68.
176 Şevki Abdulkavi Osman, Ticaretü'l-Hind fî Mısır es-Siyadetü'l-İslamiyye, Safat 1990, s. 43.
177 Ş. A. Osman, a.g.e., s. 75.
178 İbn Batuta, Rihle, c. II, s. 541-542.

  
2159 kez okundu

Yorumlar

Henüz yorum yapılmamış. İlk yorumu yapmak için tıklayın