• Anasayfa
  • https://www.facebook.com/tarihtarihcemiyeti/
  • https://twitter.com/ttcemiyeti
TAVSİYE KİTAP
Alp Arslan Zamanı Türk Beslenme Sistemi / Prof. Dr. Mehmet Altay Köymen

Türklerin beslenme sistemleri de, kültür seviyelerini anlamamıza büyük ölçüde yardım etmektedir. Onların diğer milletlerden farklı bir beslenme sistemine sahip olduklarını, Kâşgarlı Mahmud'un eserinde verilen bol malzemeden öğreniyoruz.

Türkler her şeyi olduğu gibi, yeme-içmeyi de bir esasa, bir protokala bağlanmıştı: Herkes veya her kabile, bilhassa resmî şölenlerde istediği yerden, istediği şekilde yiyemezlerdi. Sonra bâzı yemek yeme âdetleri vardı ki, bunlara başka milletlerde rastlamak pek mümkün değild.

Kâşgarlı Mahmud'un eserlerinden anladığımıza göre, Türkler, barınmaya olduğu kadar, hattâ ondan daha fazla yeme-içmeye önem veriyorlardı.

Türkler şimdi olduğu gibi Selçuklu Devri'nde de gıdalarını başlıca şu iki kaynaktan sağlıyorlardı:

1 Hayvanlardan,
2 Nebatlardan.

Hayvanlardan gıda sağlanması iki yoldan olmaktadır:

a) Büyük hayvanların sütlerinden, küçük hayvanların mahsüllerinden.
b) Etlerinden. Et, ehli hayvanlar ve kuşlardan sağlandığı gibi av hayvanlarından ve kuşlardan da sağlanabilir.

Gıda sağlanan nebatlar da kendi aralarında şu gruplara ayrılabilir:

a) Tarımsal nebatlar.
b) Yabani otlar.
c) Ağaçlar, meyveler.

Tarımsal nebatlar da kendi aralarında,

a) Hububat.
b) Sebzeler olmak üzere iki kısma ayrılabilir.

I. Hayvanlardan Elde Edilen

a) Selçuklular zamanında da aynı adı taşıyan süt ve sütten yapılan yoğurt, peynir, kaymak, yağ gibi yiyecek maddeleri, Türklerin beslenme sisteminde büyük bir yer tutuyordu.

Türkler arasında koyun ve atı sürüler halinde besleyenler bulunuyordu.1 Onlar bu hayvanların sütlerinden de faydalanıyorlardı.2 Bunlara şüphesiz keçiyi3 ve ineği4 ilave etmek gerekir.

Elimizde sütün nasıl sağıldığı hakkında pek ilgi çekici bilgi vardır: Türkler hayvanları sağarken heralde tepmelerini önlemek için, ayaklarına ilmekli töstek vuruyorlar ve buna "köken" adını veriyorlardı5 Kısrak sağılırken, taylar da "yalu" adı verilen bir iple bağlanıyordu.6

Sütün daha ziyade erkekler tarafından sağıldığı anlaşılıyor.6 Kaynakta bir sağışta sağılan süte "bir sağım süt7 denildiği yazılıdır.8 Süt sağmada yarışma veya yardımlaşma da oluyordu.9 Böylece, süt sağmanın Türklerin günlük hayatlarında epey yer işgal ettiği anlaşılmaktadır.10

Mevsimine göre, sütler koyulaşıyor11 veya azalıyordu12 Süt muhtelif maksatlarla pişirildiği zaman köpürüyordu.13

Türklerde, süt, pişirme dışında ayrıca bir muameleye tâbi tutulmadan da yiyecek maddesi olarak kullanılıyordu. Zira, Kaşgarlı Mahmud'un eserinde, süt içildiği 14 ve birisinin başkasına fazla süt içirmek âdetinde olduğu kaydedilmektedir.15 Ayrıca "O

(adam) benimle süt içmekte yarış etti" denmektedir.16 Nitekim, süt içme düşkünlüğü belirtilmektedir. 17 Bu cihet, "su vermeyene süt ver"18 diye atasözlerine girmiştir.

Süte en yakın yiyecek maddesi, bugün de aynı adı taşıyan "ağız"dır.19 Bilindiği gibi, "ağız" yeni doğuran koyunun veya ineğin ilk sütüdür20 ve normal süte nispetle daha koyudur.

1. Yoğurt

Süt, daha ziyade o zaman da aynı adı taşıyan yoğurt haline getirilerek yeniyordu. Türkler yoğurdu bugüne kullanılan yoğurt mayası ile yapıyorlardı. O zaman "kor" adı verilen yoğurt mayası, ekşimiş yoğurt artığının üzerine süt dökülerek elde ediliyordu.21 Bundan sonra yapıan iş, herhalde, bugünkünden farksızdır.22 Buna yoğurt çalma adı veriliyor ve bu iş erkek tarafından da yapılıyordu.23 Kâşgarlı Mahmud'un eserinde geçen, yoğurt koyulaştı24 cümlesiyle, yoğurdun tuttuğu mu, yoksa torbaya konunca katılaştığı mı kastedildiğini tayin edemiyoruz.

Yoğurt o zaman da aynı adı taşıyan "ayran" haline getirilerek içiliyordu.25 Buna bugün de denen "cıvık" veya "sıvık" yapma deniyordu.26 Ayran yapıldığı sırada yoğurda su katılınca, "(o) yoğurdu süt gibi yaptı" deniyordu.27 Anlaşıldığına göre, peynir yalnız sütten veya yoğuttan değil, ayrandan da yapılıyordu. Bu, ayranın süzülmesi yoluyla oluyordu ve "süzme" adı veriliyordu.28

Süt, yoğurt, ayran hemen yenilmesi gereken besin maddeleridir. Ayrıca görüleceği gibi beslenme sisteminde Türklerin asıl gözönünde tuttukları nokta, yiyecek maddeleri uzun müddet muhafaza ederek, bu maddelerin tazelerini hemen bulmanın güç olduğu zamanlarda yemektir. Türkler, bunu yoğurda da uygulamışlardır: Onlar yoğurdu kurutarak, bir nevi peynir meydana getiriyorlardı ve yağı alınmış yoğurttan yapılan peynire "kurut" (kuru yoğurt) adını veriyorlardı.29 Bu yoğurdun suyunu çektirmek suretiyle oluyordu. Kurut'u yapan da erkektir.30

Kaynakta kendisinde kurut bulunan adamdan bahsedildiğine göre bu çeşit peynir herkeste yoktur. Diğer taraftan, "adamın canı kurut çekti" denmesinden bu çeşit peynirin aranan bir peynir olduğu anlaşılmaktır.31 Anlaşıldığına göre, kurut bilhassa koyun yoğurdundan yapılıyordu.32 Ekşi sütten de peynir yapılıyor ve buna "sogut" adı veriliyordu.33

Yoğurt tek başına değil, başka besin maddeleriyle karıştırılmak suretiyle de yeniliyordu. Meselâ, yoğurta sirke katıldığını biliyoruz.34

Görünüşe göre, bazen süt yoğurda karıştırılmak suretiyle de bir yiyecek hazırlanıyor ve buna ikdük deniyordu.35 Yoğurt'un kullanıldığı yemekleri ayrıca söz konusu edeceğiz.

2. Peynir

Sütten, tıpkı yoğurt yapar gibi, yani maya kullanmak suretiyle, peynir yapılıyordu.36 Meydana gelen mahsül taze peynirdi. Türkler taze peynire "uzıtma" diyorlardı.37 Bu, şüphesiz, günlük yemek ihtiyacını karşılamak için sarfe dilebiliyordu. Bunun uzun müddet muhafaza edilerek, ihtiyaç halinde yenmesi için, belirli ölçüde suyunu süzerek, kaplara basmak ve hava almayacak şekilde kapatmak gerekir. Görünüşe göre, peynir ve buna benzer şeyler dizle teperek kaplara yerleştiriliyordu.38 Peynir, bugün olduğu gibi, yağlı sütten de, yağı alınmış sütten de yapılabilirdi. Nitekim, Türkler yağsız kuru peynire "süzme" adını veriyorlardı.39

3. Yağ

Sütten elde edilen en mühim besin maddesi şüphesiz yağdır Yağ kelimesi bugün olduğu gibi o zaman da aynen kullanılıyordu ve galiba yemek yağı manasına geliyordu. Yalnız yağ kelimesi, o zaman bütün Türklerde yalnız sütten veya yoğurttan elde edilen yiyecek maddesi için kullanılmıyordu. Meselâ, Oğuzlar iç yağına da yağ adını veriyorlardı.40 Bunun dışında, eğer başka yağlar sözkonusu ise yağ kelimesinin başına başka bir kelime daha getiriliyordu.

Meselâ, Türkler tereyağına, yani tuzlanmamış taze yağa "sağ yağ" diyorlardı.41 Bunun gibi, susamdan çıkarılan yağa "Küç yağı" deniliyordu.42 Oğuz, Kıpçak ve Suvarların dışında kalan Türkler, baİ'a "arı yağı" adını veriyorlardı.43 Bu arada Türklerin yenmeyen maddeler için de yağ kelimesini terkip halinde kullandıkları oluyordu. Meselâ, onlar bildiğimiz nefte (asfalta) "karayağ" adını veriyorlardı.44 Buna mukabil, bazı yağ çeşitlerine ayrı adlar da verildiğini biliyoruz. Meselâ, aynı Türkler, at karnından çıkan yağa "kazı"nı veriyorlardı.45

Yağ, bugün de olduğu gibi, sütten ve yoğurttan elde ediliyordu. Fakat Kâşgarlı Mahmud'un eserinde sütten veya yoğurttan nasıl yağ çıkarıldığına dair fazla bilgi yoktur ve sadece sütten yağ çıkarıldığından söz edilmektedir.46 Kâşgarlı Mahmud'a göre, sütten yağ çıkarma işini erkek de yapmaktadır.47 Adamın sütten yağı yalnız başına çıkardığı üzerinde durulmasına bakılırsa, bu iş çok defa en az iki kişi tarafından yapılmaktadır. Bu esnada yağın ele ve elbiseye bulaştığı ve yayıldığı oluyordu.48

Yağ, aranan bir yiyecek maddesi idi. Zirâ, Kaşgarlı Mahmud, adamın canının yağ çektiğini açıkça kaydetmektedir.49 Bir atasözünde "iç yağı, yağ yerini tutmaz" denmesi yağın ve tereyağının Türklerde ne kıymetli yiyecek maddesi sayıldığını göstermeğe kâfidir.50 Diğer taraftan, "kuzeyde kar, koyunda yağ eksik olmaz" atasözünü iç yağının da önemli olduğunu göstermektedir.51

Yağ tek başına da yeniliyordu: Kaşgarlı Mahmud'un eserinde "adam yağ yaladı"52 ve "o (erkek) ona yağ yalattı" denmektedir. Aşağıda görüleceği üzere, yağın girmediği yemek hemen hemen yoktur. Fakat, yağın birlikte yendiği yiyecek maddesi ekmektir. Yağ hiç bir değişikliğe uğratılmadan ekmeğe sürülüyordu. Zira, Kaşgarlı'nın eserinde onun (erkeğin) ekmeğe yağ sürdüğünden söz edilmektedir.53

Yağ muhtelif maksatlar için, bilhassa eritilerek kullanılıyordu. Bazen erkek, herhalde hanımına, donmuş yağı erittiyordu.54 yağ eritilirken55 veya erittirilirken56 dumanı yükseliyor57 ve tortu bırakıyordu.58 İşte böyle eritilen yağa ekmek banarak yeniliyordu.59 Kâşgarlı'nın eserinde, onun (erkeğin) birisine ekmeği yağa bandırttığından söz edilmektedir.60

Yağ, yemeklerde, bilhassa "kavut" adlı yemekte kullanılıyordu61 ki, bunu ayrıca ele alacağız.

Yağ beslenme dışında da kullanılıyordu. Zira Kâşgarlı Mahmud'un eserinde adamın kendisine yağ süründüğünden söz edilmektedir.62 Bu yağın nebati yağ, meselâ zeytin yağı olması da pek mümkündür. Yağ deriyi yumuşatmada da kullanılıyordu. Kaşgarlı Mahmud, deriyi yağlamadan,63 deriye yağ sürüldüğünden64 ve hattâ deriye yağ sürmede yarış edildiğinden65 ve (onun) yağı deriye sindirdiğinden66 söz edilmektedir.

Yukarıdan beri verdiğimiz bilgi, yağın Türklerin özellikle beslenme sistemlerinde, genellikle hayatlarında işgal ettiği yeri göstermiştir sanırız.

B. Bal

Oğuzların, Kıpçakların ve Suvarların arının yaptığı besin maddesine, bugün gibi "bal"; bunların dışında kalan Türklerin ise "arı yağı" dediklerini biraz yukarıda gördük. Bal, Türk beslenme sisteminde, şüphesiz süt ve sütten yapılan yiyecek maddeleri kadar rol oynamıyordu. Bunu Kaşgarlı Mahmud'un eserinde bala fazla yer vermemesinden de anlamak mümkündür. Bununla beraber, hayvani gıda olduğu için balı burada söz konusu etmeyi uygun bulduk.

Kaşgarlı Mahmud, balın vasıfları hakkında bir şey söylemeden "o (adam) balı sulu buldu"67 cümlesini kaydederek, herhalde eritilmiş balın alıcı tarafından beğenilmediğini söylemek istiyor. O bundan sonra balın nasıl yenildiğini belirtmektedir. Bal yalatılmakta68 veya adamlar bal yalaşmakta,69 birisi de balı kaşıklamaktadır.70

Baldan, başka yiyecek maddeleri de yapılıyordu. Meselâ, ayrıca görüleceği gibi, bald'an, "kumlak" adı bir otla karıştırılarak şarap imâl ediliyordu.71

C. Yumurta

Hayvani mahsullerden olan bal söz konusu edilmişken, yine hayvani bir mahsul olan yumurtayı da ele almadan geçmedik.

Yumurtadan ne yemek yapıldığı veya yumurtanın hangi yemeklerde kullanıldığı hakkında Kâşgarlı Mahmud'un eserinde bilgi verilmiyor. Zaten, ufak bir değişiklikle o zaman da aynı adı taşıyan yumurta, sadece iki yerde geçmektedir.72 "O (adam) yumurtayı yuttu"73 cümlesi, adamın çiğ yumurtayı mı, yoksa pişmiş yumurtayı mı yuttuğu hususunda açık bir fikir vermemektedir.

Verdiğimiz bu kısa bilgiden anlaşılıyor ki, yumurta Türklerin beslenme sistemlerinde tavuk kadar da biyer tutmamaktadır.

D. Et ve Beslenme Sistemindeki Yeri

Kâşgarlı Mahmud'un eserinde etleri şu veya bu şekilde yemek için adları zikredilen hayvanlar önem sırasına göre şunlardır: Kuzu,74 koyun,75 erkeç ve keçi,76 ağlak,77 at,78 tavuk779 kuş80 ve balık.81 Görülüyor ki, diğer birçok hayvanlar etleri yenilen hayvanlar arasında yer almamış bulunmaktadırlar.

Görünüşe göre, Türklerin en çok sevdikleri et, at ve erkeç etleridir. Çünkü, at etinin misk gibi koktuğundan bahsedilmektedir.82 Türkler atın karnından çıkan yağı da pek severlerdi.83 Diğer taraftan, erkeç eti için de şu atasözü nakledilmektedir: "Erkeç eti ilâç, keçi eti yel olur".84 Görülüyor ki, erkeç etinin ilâç gibi insana yarayan, tedavi eden bir özelliği olduğu telâkkisi Türkler arasında hâkimdir. Yine bu atasözünden anlaşıldığına göre, en kötü et de keçi etidir.85 "Onlar birbirlerine et tattırdılar" cümlesi, Türklerin ete, bilhassa lezzetli ete nekadar kıymet verdiklerinin diğer bir delil olarak sayılabilir.86

Et ya günlük yiyecek ihtiyacını karşılamak için kullanılıyor ya da şu veya bu şekilde bir ameliyeye tâbi tutularak gelecekteki ihtiyaçları karşılamak için saklanıyordu.

Önce etin hazırlanıp pişecek hale getirildiğini görelim.

Et kesmeyi meslek edinenlerin bulunduğunu ve bu işle meşgul olanlara, yani kasaplara "etçi" dendiğini biliyoruz.87 Fakat, bugün olduğu gibi o zaman da, etin her zaman etçiden tedarik edildiği söylenemez. Bilhassa, çobanlıkla meşgul olan ailelerin kendi et ihtiyaçlarını kendi sürülerinden temin ettikleri ve bunun için ayırldıkları hayvanları kendilerinin kestikleri veya kestirdikleri şüphesizdir. Nitekim, "o (adam) kendisi için et kesindi" denmektedir.88 Kesmek için ayrılan veya bu maksatla özel olarak beslenen hayvana bugün olduğu gibi "etlik", eğer bu bir koyun ise buna "etlik koyun" deniliyordu.89 Adamın koyunu etlik yaptığından söz edilmektedir.90

Kaşgarlı Mahmud'un eserinde hayvanın nasıl kesildiğine dâir bilgi verilmemekte, buna mukabil yüzüldüğü belirtilmektedir.91 Yüzme işini bazen bir kişi kendisi yapmakta,92 bazen başkası yüzmeye yardım etmekte,93 bazen da başkasına yüzdürülmektedir.94

Yüzülmüş ete "kedrim" veya "kezrim" deniyordu.95 Bu, yaş et=taze ettir.96 Yüzülmüş et, herhalde daha ziyade satılmak üzere çengele astırılıyordu.97 Et ölçüsü "batman" idi.98

Görünüşe göre, günlük ihtiyaçlar için kullanılacak etler için ayrı birimler vardı: Kaynakta "bir dilim et"99 veya "bir parça et"den100 bahsedilmektedir. Şu halde, ne maksatla olursa olsun, et praçalanıyordu ve buna "kartal et" (=parçalanmış et) deniyordu.101

Yüzülmüş et muhtelif maksatlarla parçalara ayrılıyordu. Meselâ, et şişe geçirilecek şekilde hazırlanıyordu: Şişe dizme veya saplama işini bazen erkeğin kendisi yapıyordu.102 Bazen da birisi başkasına dizdiriyordu.103 Bu arada şişe et dizme yarışı da oluyordu.104 Görülüyor ki, etin parçalanıp şişe dizilmesi veya takılması105 bile oldukça uğraştırıcı bir iştir.

Asıl uğraştırıcı iş, etin doğranmasıdır. Türkler, iri doğranmış ete ayrı bir ad veriyorlardı: "Çung".106 Ayrıca kıyılmış etten bahsedilmediğine göre, doğranmış etle kıyılmış, kıyma haline getirilmiş et kastedildiği anlaşılıyor.

Doğrama işi Kaşgarlı'nın eserinde büyük bir yer tutmaktadır. Önce "doğranacak et" ayrılıyordu.107 Görünüşe göre, et hemen doğranmıyordu. Et doğranacak zaman ve yer belli idi108 "(Et) doğranacak zaman değildir"109 dendiği oluyordu. Adamın kendisi için et doğrandığından söz edildiğine göre,110 başkası için de et doğranıyor demektir. Nitekim, "et doğrayıcı" teriminin geçmesi,111 et doğramanın bir meslek olduğu veya herkesin et doğrayamayacağı anlamına gelir. "Onun et doğramasını gör"112 cümlesi et doğramanın maharet işi olduğunu göstermektedir. Bir yerde "o (adam) et doğramaz"113 denmektedir. Diğer taraftan, birisi de, "ben et doğrayacağım"114 diye ortaya çıkmaktadır. Diğer birisi, bu arzusunu bakasına söyletiyor.115 Bazen "o adam et doğramayacaktır" diye emredildiği oluyordu.116 Diğer taraftan, başka birisi de "onun et doğramak hakkı idi"117 diye bir iddiada bulunmaktadır.

Kesilen hayvanı yüzme işi olduğu gibi, et doğrama işi de bir kişi tarafından yapılabiliyordu.118 "Et doğra"119 diye emredildiği oluyordu. Bazen doğrama yerine biçme kelimesi de kullanılmaktaydı.120 Doğrama ve kesme işinde de başkası yardım ediyordu.121

Etin ne maksatla doğrandığı sadece bir yerde açıklanmaktadır: Aşağıda söz konusu edeceğimiz "tutmaç" yemeği için122 asıl metinde başka şeyler için de et doğrandığından söz edilmekte ise de,123 bu şeylerin ne oldukları açıklanmamaktadır.

Anlaşıldığına göre, Türkler sinirli eti,124 pörsük eti,125 yağsız eti126 pek makbul tutmuyorlardı.

Et dondurularak127 ve dibekte döğülmüş tuzla128 tuzlanarak129 muhafaza ediliyordu. Adamın eti tuzladığı,130 veya başkasına tuzlattığı da oluyordu.131

Korunması için alınan bu tedbirlere rağmen, taze etlerin kokmasına mâni olunamadığı, Kaşgarlı Mahmud'un eserinde birçok kakma ve bozulma olaylarında söz edilmesi açıkça göstermektedir.132 Pişirilirken etin yanarak koktuğu da oluyordu.133

Et tek başına ya günlük ihtiyaçlar için kullanıyordu ya da yine tek başına ileride, mesela kışın sarf edilmek üzere saklanıyordu.

Etten en çok yapılan yiyecek maddesi kebap idi. Türkler kebap için "söklünçü" veya "süklünçü" kelimesini kullanıyorlardı.134 Bunun için, kuzu ve bazen de oğlak eti tercih ediliyordu. Kebap etmeğe yarar oğlak ve kuzudan söz edildiğine göre,135 her oğlak veya kuzudan kebap yapılmıyordu. Kuzunun kebap edilmesi bugün yapılana benziyordu: Yerde bir çukur kazılıyor ve kuzu-herhalde bütün olarak- burada kızartılıyordu.136 Bunuerkek yapıyordu.137 Nitekim, onun (adamın) kendisi için eti kebap ettiğinden138 söz edilmektedir.

Türkler, yağlı tavuğu veya yağlı eti kızartırken özel bir metod uyguluyorlardı: Bu özellikte bir eti kızartmak istedikleri zaman, yağın sızmaması için, etin etrafını kadayıf hamuru gibi ince bir hamurla sarıyorlardı.139 Kebap, "inğliç" adlı bir dağ otu ile birlikte yeniyordu.140

Kuzunun tencere buğusunda pişirildiği de oluyordu. Onun (adamın) kuzuyu, herhalde karısına, tencere buğusunda pişirtildiğinden söz edilmektedir.141 Kuzu bugün bilinen şekilde de, herhalde hanımlar tarafından, pişiriliyordu.142 Bu takdirde hep tencere kullanılıyordu.143

Görünüşe göre, at eti de normal şekilde pişiriliyordu.144 Adamın kuşu herhalde pişirmek için yolduğundan ve bu maksatla kaynar suya bıraktığından söz ediliyorsa da,145 onun nasıl pişirildiğine dair bilgi verilmemektedir. Aynı durum balık için de varittir.146 Adamın canının balık çektiğinden söz ediliyorsa da nasıl pişirildiği hakkında bilgi verilmemektedir.

"O (adam) et pişirdi" dendiğine göre, eti erkek de pişiriyordu.147

Et pişirmenin bir tekniği vardı: Et önce bugün de yapıldığı gibi, börtletilirdi, yani yarı pişmiş bir duruma getirilirdi, 148 ancak bundan sonra içine başka şeyler atılırdı. Bu pişirme şekli burada konumuzun dışında kalmaktadır. Zira, etli yemekleri ayrıca söz konusu edeceğiz.

Et tek başına tam pişirilirse, buna pışığ et=pişik et (pişmiş et) denirdi.149 Türklerin et pişmesinden ne anladıkları hakkında elimizde bazı deliller vardır: Anlaşıldığına göre, Türkler et ölgünleşinceye kadar pişiriliyorlardı. 150 Zaten o (adamın) et dittiğinden söz edilmesi de151 etin nasıl pişirildiği hakkında fikir vermektedir.

Türkler iyice pişmemiş eti,152 hele pişmemiş eti153 hiç sevmiyorlardı: Adamın eti çiğ bularak, iğrendiğinden ve yemekten vazgeçtiğinden söz edilmektedir.154

Kesilen hayvanların etten sonra en çok yenen kısmı ciğerleridir. Ciğer yemeği pişerken, iyice pişsin diye üzerinde hardal ve sirke dökülüyordu.155 "Adamın canı ciğer istedi"dendiğine göre,156 ciğer yemeği aranan bir yemekti.

Hayvanın başından da yiyecek maddesi olarak faydalanıyordu: Baş pişirildikten sonra, ufak ufak doğranarak, bir güvece konuyor, baharat karıştırılıyor, üzerine ekşi yoğurt dökülüyor, olması için bir müddet bırakılıyor ve yeniyordu.157

Bazen karaciğer-et karışımı yemek de yapılıyordu: Karaciğerle ete baharat karıştırılarak bağırsağa doldurulur ve pişirilerek yenirdi.158 Bunun bugünkü sucuk olduğu şüphesizdir.

Kesilen koyunun en makbul yeri beyni idi. Hatırı sayılan kişiye koyunun beyni sunulurdu.159

Hayvan işkembe ve bağırsağından da faydalanılıyordu: İşkembe ve bağırsak incecik kıyılır; bağırsak içerisine konur, kızartılarak veya pişirilerek yenirdi.160

Diğer taraftan, Türkler paça yemeğini de biliyorlardı.161 Bunun için hayvanın topuk kemiği kullanıyordu. Nasıl pişirildiği hususunda bilgi verilmemektedir.

Görülüyor ki, Türkler hayvanın her yerinden besin maddesi olarak faydalanıyordu.

Et tek başına yalnız günlük besin ihtiyacı için değil, uzak bir gelecek için azık olarak da kullanılıyordu. Kâşgarlı Mahmud'un eserinde en çok geçen, et kurutmasıır.162 Meselâ, koyun etinin kurutulmasından söz edilmektedir.163 Galiba bu maksatla -şüphesiz yassı olarakkesilmiş- tuzlu et asılıyordu.164 Asan erkektir.165 Bir müddet sonra et kurumağa, yani kaklaşmağa yüz tutuyordu.166 Her işte olduğu gibi, et kurutma işinde adama başka birisi yardım etmektedir.167 Bazen bir adamın başkasına et kuruttuğu oluyordu.168 Böylece kurutulmuş ete "kak et" deniliyordu169 ki, son zamanlara kadar köylerde yapılagelmekte idi. Kurumuş tuzlu et yemek insanı susatıyordu.170

Türkler, bugün olduğu gibi o zaman da, etten pastırma yapmasını biliyorlardı ve buna "yazuk et" adını veriyorlardı.171 Kaşgarlı Mahmud, pastırmanınnasıl yapıldığına veya pastırma sahibi olmanın önemine dair şu dikkate değer bilgiyi vermektedir: Et güz vakti içinde karabiberin şüphesiz başyeri işgal ettiği,172 birtakım baharatla hazırlanarak kurutulur. Öylece bırakılır. İlkbaharda yenir. Bu kelime "baharda ye" manasına gelmektedir. Çünkü, ilkbaharda hayvanlar zayıflar. Pastırması bulunan kimse böylece bu mevsimde iyi et yer.173

Nebatî gıda maddeleri arasında en önemli olanlar şüphesiz tarımsal besin maddeleridir. Bunlar başlıca buğday, arpa, darı, pirinç ve muhtelif sebzelerdir. Biz ilk önce buğdayı ele alacağız;

A. Buğday

Et ve süt gibi buğday da Türkler'in beslenme sistemlerinde pek büyük rol oynuyordu.

Buğday, şimdi olduğu gibi o zaman da, daha başaklarındaki taneler sertleşmeden önce alevde ütülür, sonra da dövülerek yenirdi.174 Bununla beraber olgun buğday da, tıpkı bugün olduğu gibi, ekseriye kışın ateşte kavrularak yenirdi.175 Ekini kavuran erkekti.176 Bunlar buğdayın doğrudan doğruya yendiğine dair misallerdir.

Buğday bu söylenenlerin dışında, daha un haline getirilmeden, muhtelif yemeklere malzeme olarak kullanılıyor ve bu esnada bazı dış değişikliklere uğratılıyordu. Meselâ, buğdaydan "yarmaş" adı verilen bulgur veya yarma yapılıyordu. Bugün köylerde çok yaygın bir gıda maddesi olarak kullanılan bulgur ve yarma Kâşgarlı'nın eserinde sadece bir yerde geçmektedir.177 Bundan, bulgur ve yarmanın o zaman bugünkü kadar yaygın bir gıda maddesi olmadığı anlaşılıyor.

Buğday bir değişikliğe uğratılmadan, kaynatılmak veya pişirilmek suretiyle başka maddelere karıştırılıyor ve yemek olarak yeniyordu. Meselâ, kaynatılmış buğday, arpa hamuru ile yuğrularak bir keçeye sarılıyor ve sıcak bir yerde bırakılıyor, eridikten sonra yeniliyordu.178 Başka bir defa buğday pişirilerek, içine badem taneleri atılıyor; üzerine bal ile pişmiş bulamaç dökülüyor, ekşitildikten sonra buğdayları yeniyor, suyu da içiliyordu. 179

Bunlardan başka yine buğdaydan doğrudan doğruya türlü içkiler ve bozalar yapılıyordu ki, bunları ayrıca ele alacağız.

B. Un

Buğday un haline getirildikten sonra asıl önem kazanıyordu. Buğday, bu arada arpa, şimdi olduğu gibi o zaman da yıkanıyor, kurutuluyor ve öğütülerek un haline getiriliyordu. 180 Unu erkek öğütüyordu.181 Sıra unu muhafazaya geliyordu. Un küplere182 veya kaplara183 yerleştiriliyordu. Bu iş, erkeğin unu tıkması184 veya tıktırması185 ile oluyordu. Ayrıca adam unu basarak sıkıştırıyordu.186 Adam bazen unu başkasına bastırıyordu.187 Un bazen kaba sığıyordu,188 bazen de adam unu (basarak) sığdırıyordu.189 Bazen bir erkek başka birisine kaba un basmada yardım ediyordu.190 Unun herhalde kullanmak üzere kaptan boşalttığı oluyordu.191

Un yuğrulmadan önce eleniyordu.192 Bu esnada un kepekten ayrılıyordu. Bu bazen erkeğin emriyle oluyordu.193 Kadın un eleme işini tabii kendisi için yapıyordu.194 Erkeğin kadına un elettiği oluyordu.195 Erkek un eleme işinden başkasına (her halde hanımına) yardım ediyordu.196 Elenmesine rağmen, ekmekten taş çıktığı oluyordu.197

Yuğrulan unun, suyun çok konmasından dolayı cıvıklaştığı oluyordu.198 Bazan erkek başkasına un yoğurtturuyordu.199 veya erkek yine başkasına un yuğurmada yardım ediyordu.200 Söz konusu olan, "bir yuğrum un" idi.201

Yuğrulan undan202 neler yapılıyordu? Bunları burada saymak bile oldukça uzun sürer. Undan yapılan besin maddeleri başlıca iki kısımda toplanabilir:

1 Saf undan yapılan besin maddeleri. Bu takdirde yuğrulan una, tuzdan başka bir şey karıştırılmamış demektir. Bazan yağ da katılabilir. Yapılan iş ateşte pişirmekten ibarettir.

2 Yuğrulan unun içine başka besin malzemesinin katılmasıyla hazırlanan karışık besin maddeleri.

Biz önce saf undan yapılan besin maddelerini görelim.

C. Ekmek

Saf undan yapılan besin maddelerinin başında ekmek gelir. Ekmeğin nasıl pişirildiğine dair, Kâşgarlı Mahmud'un eserinde epey bilgi vardır: Ekmek, şimdi olduğu gibi o zaman da ya fırında, ya tandırda ya da ocakta pişiriliyordu. Anlaşıldığına göre, iki türlü fırın vardı. Birisi bildiğimiz büyük fırın idi. Selçuklu Devri'nde böyle bir fırının varlığınıf fırındaki ekmeği çevirmek için kılıç şeklinde tahtadan yapılmış uzunca, enli bir ağaç parçasının kullanılmasından anlıyoruz.203 Öteki fırın küçük olup "demirci ocağı" biçiminde idi.204 Tandırın şimdikinden farksız olduğu, kadının ekmek yapıştırdığının söylenmesinden anlaşılıyor.205 Şu halde, kadın tandırın üzerindeki saca ekmeklik hamuru yapıştırıyordu ve ekmeği böyle pişiriyordu. Ekmeğin ocakta da pişirildiğini, hamurun, biraz aşağıda görüleceği gibi, sıcak küle gömülerek, bir çeşit ekmek yapılmasından anlaşılıyordu.206 Daha pişirme yerlerinin şeklini belirtmek için verdiğimiz bilgiden her üç yerin kendilerine mahsus ekmek imâl ettiğini göstermiştir sanırız. Meselâ, bazı ekmeklere ekmekçilerin "tiküç" adlı bir aletle nakışlar yaptıklarını biliyoruz.207 Diğer taraftan, büyük fırının halk ihtiyacını; diğerlerinin ise daha ziyade ailelerinin kendi ihtiyaçlarını karşıladığını söylemeye hacet yoktur. Erkeklerin bile şüphesiz aileleri için ekmek yapmağa kalkıştıkları oluyordu.208 Pişirilen veya satılan ekmeğin sayısını bilmek için bir ağaçta işaret yapılıyordu. Buna, şimdi olduğu gibi o zaman da, "kertik" deniyordu.209

Türkler, undan pek çeşitli ekmek yapmasını biliyorlar, pişiriliş tarzına ve pişirilen ekmeğin biçimine göre, her birine ayrı bir ad veriyorlardı. Galiba en çok pişirilen ekmek, bugün de önemini koruyan yufka (yuga) idi.210 Yufka başlıca iki türlü idi. Bir türlüsü pek ince idi. Dokunur dokunmaz kırıldığı için bu türlü ekmeğe "yalaçı" yufka adı veriliyordu.211 Daha kalınca olanına ise "yarma" yufka deniyordu.212 Başka bir ekmek çeşidi de "sinçü" idi.213 Bu ne yufka kadar ince ve geniş ne de somun kadar kalın idi. Bundan sonra çörek geliyordu.214 Anlaşıldığına göre, çörek o zaman bugünkü çörek karşılığı değildi ve daha ziyade bugünkü bazlama karşılığı idi. Zira, o zamanki çöreğe yağ ve saire karıştırıldığından söz edilmemektedir. Erkek de çörek pişiriyordu.215 Kurabiye biçiminde "çukmın" adlı bir ekmek çeşidi daha vardı. Bunun özelliği pişirilişinde idi. Bu su buğusunda pişiriliyordu ve hazmı kolaydı.216 Bundan sonra sıcak külde pişirilen ekmekler serisi gelmektedir. Muhtelif adlar taşımalarına rağmen,217 müşterek oldukları nokta şu veya bu şekilde küle gömülerek, külün sıcağında yavaş yavaş pişmeleridir.218 "O (adam) hamuru külde pişirdi" dendiğine göre, bu çeşit ekmeği erkek de yapmaktadır.219

Yukarıdan beri, içine sudan ve tuzdan başka bir şey katılmayan hamurdan yapılmış ekmek çeşitleri hakkında bilgi verdik. Şimdi de içine başka besin maddeleri konan veya yüzüne başta yağ olmak üzere bir şey sürülen ekmek tipini ele alalım.

Başta yuğrulan una yağ katılarak yapılan mayalı pişkin bir ekmek tipi gelmektedir.220 Nerede pişirildiğine dair bilgi verilmemektedir. Fakat doğrudan doğruya yağla yuğrulan bir ekmek hamurunun fırında veya tandırda pişirildiği bilinmektedir.221 Bugün çörek adı verilen ekmek tipinin bunlar olması pek mümkündür.

Bilhassa yufka tipi ekmek, içine bir şeyler konarak dürülür ve buna dürmekten "dürüm" adı verilirdi.222 ki, bugün köylerde pek yaygındır. Dürülen yufka ekmeğe "tikim" de deniyordu.223 Nitekim, ekmekte dürüm yapıldığından224 veya adamın başka birisiyle dürüm dürüştüğünden225 söz edilmektedir.

Bazan külde pişirilen ekmek, herhalde eritilmiş yağ içine doğranır ve üzerine şeker dökülerek yenirdi.226

Bundan sonra söz konusu edilecek olan karışık yemeklerde hamur, artık ekmek olma vasfını kazanmadan, başka besin maddeleriyle beraber pişmektedir. Bununla beraber Kaşgarlı Mahmud, içindeki besin maddesinin vasfına göre hâlâ bunlara "bir çeşit yağlı ekmek" veya "bir çeşit (etli) ekmek" adını vermektedir. Bu sebeple, biz de bu çeşit yemekleri burada ele alacağız.

"Kuyma" adı verilen yemek şöyle yapılıyordu: Hamur, kadayıf hamuru gibi, ince ince kesiliyor, tencere kaynamakta olan yağın içine atılıyor ve karıştırılıyor, pişince üzerine şeker dökülerek yeniliyordu.227 "Kara ekmek" denen yemeğe gelince, et lime oluncaya kada kaynatılır, sonra üzerine, un yağ ve şeker konur, karıştırılarak tekrar kaynatılır, meydana gelen yemek yenirdi.228

D. Yemekler

1. Buğday Unundan Yapılan Yemekler

Undan yapılan sulu yemeklerin başında "to" gelir: Un bulamaç gibi pişirilir, sonra kaynatılmış buğdayda ekşitilir ve içilirdi.229

Bazan buğday unuyla arpa ununun karıştırılarak da yemek yapıldığı olurdu.230 Ayrıca buğday veya arpa unundan, ekmek gibi, bulamaç da yapılıyordu.231

Undan bir çeşit "erişte" de yapılıyordu: Hamur serçe dili gibi eğri kesilerek hazırlanıyor ve tabii bundan yemek yapılıyordu.232 Yine undan şehriye imâl ediliyor, bundan da "Ügre" adı verilen -tutmaca benzer- çorba yapılıyordu.233 Türkler "sarmaçuk" adını verdikleri bir çeşit şehriye çorbası daha biliyorlardı: Hamur nohut büyüklüğünde kesilerek pişirilirdi ve hastalara verilirdi.234 Çorba pişirilirken kepçe ile karıştırılıyordu. İşin dikkati çeken tarafı çorbayı kepçeleyenin erkek oluşudur.235

Şehriyeden soğukluk da yapılıyordu: Şehriye, çorba gibi pişirilir, su, kar, buz gibi şeylerle soğutulur, sonra içerisine baharat konur ve soğukluk yerine yenirdi.236

2. Darıdan Yapılan Yemekler

Şimdiye kadar söz konusu edilen yemekler daha ziyade buğday unundan yapılmışlardır. Kaşgarlı Mahmud'un eserinden öğrendiğimize göre, Türklerde az da olsadarıdan da bazı yemekler yapılmaktadır.

Darıdan yapılan yemeklerin başında "kağut" veya "kavut" denen yemek gelir: Darı kaynatılır, sonra dövülür; un gibi inceltilir, yağla ve şekerle karıştırıldı. Böylece meydana gelen yemek loğusa kadınlara verilirdi.237

Bundan sonra "kürşek" denen yemek gelir: Darı özü, suda veya sütte kaynatıldıktan sonra üzerine yağ dökülerek yenirdi.238

3. Pirinçten Yapılan Yemekler

Görünüşe göre, Türkler, pirinci bulgur kadar da tanımıyorlardı. Çünkü, Kaşgarlı Mahmud'un eserinde pirince ve pirinçten yapılan yemeklere dâir fazla bilgi yoktur. Kaşgarlı'dan öğrendiğimize göre pirinç başka besin maddeleriyle birlikte, o da bir defa geçmektedir: Türkler, bağırsağı pirinç, et ve baharatla dolduruyorlar ve yiyorlardı.239 Pirinç bir de soğukluk olarak kullanılıyordu: Pirinç pişirildikten sonra soğuk suya konuyor, suyu süzülüyor, içine şeker atılıyor ve soğukluk olarak yeniyordu.240

4. Tutmaç

Kaşgarlı Mahmud'un da belirttiği gibi, "tutmaç" Türklere mahsus bir yemekti.241 Kaşgarlı Mahmud bu yemeğin nasıl icad edildiğine dair bir efsane de anlatılmaktadır. Onun verdiği bilgiye göre, (İskender) Zül-Karneyn karanlıklar ülkesinden çıkınca herhalde şu veya bu şekilde onun emrinde bulunan (Türk) kavminin yiyeceği azalmış; onlar İskender'e açlıktan yakınmışlar ve "bizi tutma aç" demişler. Yani bizi aç tutma, "yolumuzu aç, biz yurtlarımıza gidelim" demek istemişler. İskender bilginlere (hükemâ) danışmış. Onlar da, bu yemeği çıkarmışlar.242

Kaşgarlı Mahmud tutmaçın üstün vasıflarını şöyle sıralamakadır: Bu yemek, bedeni kuvvetlendirir: Yüze kırmızılık (yani insana sıhhat) verir. Kolaylıkla sindirilmez (yani insanı uzun müddet tok tutar). Bu yemeği gören Türkler, buna "tutma aç"= "nefsini aç tutma, böyle yemek yap ve ye" anlamına gelen tutmaç adını vermişler.243 Nakledilen bu efsane bile Türklerin bu yemeğe ne kadar önem verdiklerini göstermeğe yeter. Bu yemek bugün Anadolu'da adı ile birlikte yaşamaktadır.

Tutmaçın ana malzemesini buğday unu ve et teşkil ediyordu: Undan hazırlanan hamur, tıpkı yufka gibi açılıyor, sonra açılan bu hamur bıçakla baklava biçiminde kesiliyordu. Kesilen parçaların her birine "tutmaç çöpü" deniyordu.244 Anlaşıldığına göre, tutmaç çöpleri'nin içine özel olarak doğranmış etten bir parça konuyordu.245 ve bugünkü mantı yemeği hazırlanırken yapıldığı gibi, karşılıklı uçları birleştirilerek, parça kapatılıyor bu iş böylece devam ediyordu.

Öyle anlaşılıyor ki, bu iş yalnız günlük yemek ihtiyacı için yapılmıyordu. zira tutmaç yemeğinin o zaman da aynı ad verilen şişlere (şış) dizilmesinden söz ediliyor. Demek ki, bu hazırlık yalnız günlük yemek ihtiyacı için değil, gelecekteki ihtiyaç için de yapılıyor ve gerektiği zaman şişlerden alınarak pişiriliyordu.246

Piştikten sonra süzgeçle süzülmesinden söz edildiğine göre,247 tutmaç tencerede bol su ile pişiriliyor ve bu esnada karıştırılıyordu248 İşin dikkate değer olan tarafı, erkek de tutmaç karıştırıyordu.249

Pişen tutmaçın süzülmesi işi Kaşgarlı'nın eserinde epey yer işgal etmektedir. Bir defa tutmaçı süzme, taze dallardan örülmüş kepçe gibi özel bir aletle, "çavlı" ile oluyordu.250 Bundan başka "tutmaç süzüldü"; 251 "O (erkek) tutmacı suyundan ayırttı"; 252 "kaptan tutmaca süzmede yardım etti"253 gibi cümleler süzme işinin önemini göstermeğe yeter. Görülüyor ki, tutmaç süzme işine erkek de müdahale etmektedir. Sonra tutmaç süzmede en az bir kişinin daha yardım etmesi gerekir.

İş süzme ile bitmiyordu. Pişen tutmaca o zaman "katık" adı verilen birtakım besin maddeleri katılıyordu. Bunların başında yoğurt gelmektedir.254 Yoğurt tek başına kullanılmıyordu. Önce yoğurdun içine sirke, Türklerin bildikleri ve "tagna" veya "tagna yava" dedikleri bir ağacın posası; 255 yine Türklerin "sınçgan katı" dedikleri bir dikeninmeyvesi256 sıkılarak katılırdı. Yoğurda sarımsak da katıldıktan sonradır ki,257 tutmaç ile karıştırılırdı. Yoğurdun içindekiler tutmaca renk vermek için konurdu. "Avılku" adlı bir ağacın ilaç olarak kullanılan kırmızı meyveleri ayrıca tutmaca katılırdı.258 Böylece uzun bir ameliyeden sonra hazırlanan tutmaç, kaşıkla değil, şişle yenirdi.259 Ayrıca suyu da içilirdi.260 İşte Türklerin milli yemeği hakkında verdiğimiz uzun bilgi burada bitmektedir. Şunu da ilâve edelim ki, bu yemek, adı ile birlikte, diğer milletlerin mutfaklarında da baş köşeyi işgal etmiştir.261

5. Sebze Yemekleri

Böylece undan ve etten, gerek tek başlarına, gerekse birbirleriyle veya başka besin maddeleriyle karıştırılarak yapılan yemeklere dâir bilgi vermiş bulunuyoruz. Tatlılara ve içkilere geçmeden önce Türklerce bilinen sebze yemekleri ve yenen otlara dair de bilgi verelim.

Yemeği yapılan sebzelerden biri o zaman "büsteli" denen sebze, kara pazıdır.262 Yemeğinin nasıl yapıldığına dair bilgi verilmemektedir. Buna kurutulduğunu göreceğimiz kabağı ilâve etmek gerekir.

6. Yenen Yabani Otlar

Yabani ot ve ağaç köklerinden yemeklerde kullanılanları yukarıda yeri geldikçe söz konusu ettik. Burada bunların doğrudan doğruya yenenleri hakkında kısaca fikir vermeğe çalışacağız. Bu otların pek çoğunun adları bugün kullanılmadığı gibi, kendileri de meçhuldur. "Aluçin",263 "Şamuşa",264 "Ulyan"265 doğrudan doğruya yenen başlıca yabani otlardır. Bunların sonuncusu nebat köküdür ve güzel kokuludur.

E. Tatlılar

Bilindiği gibi, tatlıların ana malzemesini un teşkil etmektedir. Bu sebeple biz de Türklerin bildikleri ve yaptıkları bu çeşit yemekleri karışık yemeklerden, bu arada bilhassa tutmaçtan sonra söz konusu etmeyi uygun bulduk. Esasında Türklerin birçok yemeklere ve soğukluk yerine içilen besin maddelerine şeker koyduklarını yukarıda gördük. "Adamın canı tatlı istedi" cümlesi, Türklerin tatlılara düşkünlüklerini gösteren tek işarettir.266

Türklerin en çok çevdikleri tatlı, kadın budu idi. "Türmek" adı verilen bu tatlının başlıca malzemesini, un bal ve badem teşkil ediyordu.267

Görünüşe göre, bugün pek yaygın bir tatlı yemeği olan hoşmerim, o zaman da hiç olmazsa bir kısım Türklerce bilinen bir tatlı çeşidi idi: Un, bugün olduğu gibi, ekşi süt ile yuğrulur, içine yaş veya kuru üzüm konarak pişirilirdi.268 Yine undan kadayıf yapıldığı anlaşılıyorsa da,269 bu hususta fazla bilgi verilmemektedir.

F. İçkiler

Türkler hemen hemen her türlü maddeden, sarhoş eden veye etmeyen içkiler yapmasını biliyorlar ve bunlara toptan "içkü" (içki) adını veriyorlardı.270 İmâl edilen içkilerin hangisinin sarhoş etmeyen, hangisinin sarhoş eden içki olduğunu tayin etmek pek mümkün olmuyor.

1. Boza

Türklerin en fazla sevdikleri içkinin boza olduğu anlaşılıyor. Zira, Kaşgarlı Mahmud'un eserinde bu türlü içkiye dair oldukça bol bilgi vardır. O zaman "bekni" adı verilen boza, başta darı olmak üzere, buğday veya arpadan yapılıyordu.271

Bozanın olgunlaştığından söz edilmektedir.272 Bu arada bozanın testide muhafaza edildiğini; içileceği zaman adamın bozayı testinin emziğinden akıttığını biliyoruz.273 Ayrıca arpa unundan da sarhoş etmeyen içki yapıldığı anlaşılıyor.274

Yine darıdan "buhsum" adı bir nevi şarap veya bira yapıldığını,275 küpte bulunan bu darı şarabının köpürdüğünden söz edilmesi göstermektedir.276

Buğdaydan "agartgur" adlı bir nevi içki yapıldığını biliyorsak da, nasıl imal edildiği hakkında bilgi verilmemektedir.277

Kaşgarlı Mahmud'un eserinde "buğday içkisi" adı verilen, esasında muhtelif nebatların karıştırılması ile elde edilen bir nevi şarabın nasıl imâl edildiği hususunda bol bilgi bulunmaktadır: Türklerin bildikleri birçok ilaçlar bir araya getirilerek ıslatılır, arpa unu ile karıştırılır, hamur haline getirilir. "Ugut" adı verilen bu hamur, fındık büyüklüğünde kesilerek, bunlardan toparlaklar yapılır ve kurutulur. Bundan sonra buğday ile arpa pişirilir, hamur ezilir, fındık tanesi büyüklüğünde olan her yuvarlak üzerine pişmiş buğday dökülür. Sonra bu buğdaylı hamur temiz bir şeye sarılarak olgunlaşması için üç gün bir yere bırakılır. Bu müddetin sonunda alınır ve bir küpe doldurulur. Buğdaylı hamurun daha iyi olgunlaşması için on gün de küpte bırakılır. Sonra üzerine su dökülür, süzülür, Meydana gelen içki artık içilebilir duruma gelmiştir.278

Görünüşe göre, asıl şarap, Oğuzların dahil bulunduğu bir Türk grubunun "süçik" veya "süçük"; 279 İli havzası Türklerinin ise, renginden dolayı "kızıl süçük" (=kızıl şarap)280 adını verdikleri şaraptır. Kaynakta neden yapıldığına dair bir kayıt yoktur. Fakat, renginden anlaşılıyor ki, bu şarap çeşidi üzümden yapılmakta idi. Bundan önce söz konusu ettiğimiz içkilerde sarhoş olmaktan söz edilmediği halde, bu şarabın insanı sarhoş ettiği belirtilmektedir.281 Galiba yine bu özelliği dolayısıyla, şarabın adamı kusturdğu kaydedilmektedir.282 "Bu adamın âdeti çok şarap içirmektir" cümlesi,283 sarhoşluğun ve kusmanın sebebini bir dereceye kadar açıklamaktadır.

Şarabın hızla içmekten ileri gelen bu kusurları yanında "şarap yemeği sindirdi" denmek suretiyle faydası da belirtilmektedir.284

Şarabın nasıl imâl edildiğine dair bilgi verilmemektedir. Ancak şarabın, herhalde imalatın bir safhasında kaynatıldığı, "kaynatılmış şarab" (pışıg süçik) ibaresinden anlaşılıyor.285 Bu kaynatma belki de "şarap sulandığı" zaman yapılıyordu.286 Nitekim "koyu şarap" (koyuğ süçik) 287 ibaresi, kaynatmanın bir sonucu gibi görünmektedir. Bu ibareden koyu şarabın iyi şarap mı, kötü şarap mı sayıldığı kestirilemiyor. Bununla beraber, şarapta çör-çöp ve tortunun (kavuz) bulunmasının hiç istenmediği, "kavuzu şaraptan gider" emrinin verilmesinden anlaşılıyor.288

Şarabın yapılmasından sonra, soğutulduğu ve bu maksatla soğuk bir yere konduğu malumdur.289 Bunun, aynı zamanda şarabın soğuk içildiği anlamına geleceği şüphesizdir.

Şarabın tulumlarda,290 veya havana benzer söbü kaplarda291 muhafaza edildiğini biliyoruz.

Şarap dolu tutuma "tim" denmesi, meyhaneciye de "timci" adının verilmesi292 şarap muhafazasında tulumun ne kadar önemli olduğunu gösterir. Bu, aynı zamanda şarapçılık ve meyhaneciliği meslek edinenlerin bulunduğuna delildir.

Türklerin şaraba düşkünlüğü meşhurdur.293 Görünüşe göre, Türkler, İslâm medeniyeti çerçevesine girdikten sonra kımızın yerini yavaş yavaş şarap almıştır.

3. Kımız

Türklerin milli içkileri, hiç şüphesiz, kımızdır. Kaşgarlı Mahmud'un eserinde bu içkiye epey yer verilmesi, yeni girdikleri islam medeniyeti çerçevesinde yeni içki çeşitlerinin, Türkler de kımızın önemini pek gölgeleyemediğinin delili olarak sayılabilir.

Kımız, ekşimiş kısrak sütü demektir.294 Süt ekşimesi, tıpkı yoğurt çalar gibi, özel bir kımız mayasıyla oluyordu. Kımız mayası ise, kabın dibindeki olmuş kımız artığının üzerine süt dökmek suretiyle elde ediliyor ve buna tıpkı yogün mayası gibi "kor" deniyordu.295 Böylece kımız mayası ile çalınan kısrak sütü tulumlara konarak bekletilirdi. Bir süt, mayanın da etkisiyle ekşirdi.296 Kımızlı kısrak sütünün içine ayrıca meyve de konduğu görülüyor.297 Olması için, kımız tulumunu zaman zaman sallamak gerektiği, "adam tulumu salladı" cümlesinden açıkça anlaşılmaktadır.298 Kımız olduktan sonra, her halde günlük ihtiyaç için özel olarak imâl edilmiş "kurluk" adlı bir testiye konuyordu.299

Herkesin kımızı olmadığı, "adam kımız sahibi oldu, kımızlandı" cümlesinden anlaşılıyor.300

4. Bal şarabı

İçkiler bahsini bitirmeden önce son olarak bal şarabından da bahsedelim. Kıpçak illerinden yetişen ve yaprağı fasulye yaprağına benzeyen "kumlak" adlı -sarmaşık gibi- bir ot, bal ile karıştırılarak, şarap imâl ediliyordu.301

Görülüyor ki, Türkler, yemek yaptıkları her çeşit hayvani ve nebati mahsullerden, sarhoş eden veya etmeyen içkiler imâl ediyorlardı.

G. Meyveler

Meyveler, besin maddesi olarak üç şekilde kullanılıyordu:

1. Taze meyve olarak yeniyordu.
2. Şurup veya şarap yapılıyordu.
3. Kış için kurutuluyordu.

1. Bugün bilinen, hatta bilinmeyen meyveleri yiyecek maddesi olarak kullanan Türkler, şüphesiz, bunların bir kısmını taze olarak sarfediyorlardı. Taze meyveye, bugün olduğu gibi, yemiş deniyordu.

Türklerin pek ağaç yetiştirme gelenekleri olmadığı anlaşılıyor. Zira, ağaç yetiştirmeden pek söz edilmediği halde, iki kişinin birbirine ağaç sökmekte yardım ettiği belirtilmektedir.302 Bununla beraber, Türklerin mevcut ağaçlardan faydalandıkları ağaç dallandığı,303 meyve verdiği304 ve olduğu zaman305 toplamalarından anlaşılıyor. Nitekim, adamın kendisi için meyve topladığı,306 başka bir adamın ötekine meyve toplamada yardım ettiği307 kaydedilmektedir. Türkleri en çok sevindiren iki şeyden birinin gençlere meyve toplatmak olduğu bir şiir parçasından anlaşılmaktadır.308

2. Meyve Suları

Türklerin meyvelerden şerbetler yaptıkları şüphesizdir. Ne yazık ki, Kaşgarlı Mahmud'un eserinde meyve sularına dair pek az bilgi verilmektedir. Halbuki Türklerin bildikleri meyvelerin yaş iken sularını çıkarmasını bildikleri şüphesizdir. Kaşgarlı Mahmud, sadece onun (adamın) üzümü şira yaptığından söz etmekte,309 kayısının sıkılarak suyundan şerbet yapıldığını belirtmekte; 310 bunun dışında sadece demir hindi adını zikretmektedir.311

Yaş üzümden o zaman "bekmes" denen pekmez yapıldığını312 ve bugün kavut, o zaman ise "talkan" denen kavrulmuş arpa ununa katılarak yendiğini biliyoruz.313

Pekmezden ayrıca şurup yapıldığı da anlaşılmaktadır.314 Üzüm sıkma zamanı için ayrıca Türklerin "sıkman" terimini kullanmaları,315 üzümün ve üzümden elde edilen maddelerin Türkler'in hayatlarında oynadığı rolü göstermeğe kâfidir.

3. Meyve Kurutmaları

Günlük ihtiyaçlardan ziyade, ileriyi düşünmenin, Türk beslenme sisteminin esasını teşkil ettiğini muhtelif vesilelerle belirtmiştik. Bu prensip yalnız et, süt ve hububat için değil, meyve için de uygulanıyordu.

Et kurutmasına olduğu gibi meyve kurutmasına da "kak" deniyordu. Meselâ, erik yarmasına "erük kakı" adı veriliyordu.316 Fakat, görünüşe göre, meyveler arasında en çok kurutulan üzümdü.317 Kaşgarlı Mahmud'un eserinde geçen "bu adam çok üzüm kurutucudur" cümlesi manalıdır.318 Demek ki, çok üzüm kurulan kimse dikkati çekmekte ve belki de takdir edilmektedir. Ayrıca şeftali de kurutuluyordu.319

Türkler yalnız meyveleri değil, sebzeleri de kurutuyorlardı. Ne yazık ki, bu hususta fazla bilgimiz yoktur. Yalnız kabak kurutması yaptıkları anlaşılıyor.320

Sonuç

Yukarıdan beri verdiğimiz bilgi, Alp Arslan zamamında Türklerin beslenme sistemleri, bu bakımdan hayat ve kültür seviyeleri hakkında bir fikir vermiştir sanırız. Bu uzun bilgiden anlıyoruz ki, Türkler kendilerine has bir beslenme sistemine sahiptirler. Et, yağ ve un Türk beslenme sisteminin esasını teşkil etmektedir. Onlar, bu üç besin maddesinden, ya ayrı ayrı ya da bu üç maddeyi birbirleriyle ve başka besin maddeleriyle karıştırarak, çok güzel yemekler yapıyorlardı. Hele, etten azami ölçüde faydalanıyorlardı. Bununla beraber, daima at üstünde olan Türkler, hayat şartlarının tesiriyle, hazırlanması ve yenmesi kolay yemek tipine de pek önem veriyorlardı.

Aileler kendileri için yemek pişirdikleri gibi, aşçılığı meslek edinen "salçı" adında bir insan zümresi de vardı.321

Yağın ve hele etin girmediği yemek, hemen hemen yoktu. İçinde et bulunmayan yemek düşünülemiyordu. Nitekim böyle yemeğe, bugün de kullanılan terimle "yavan aş" (= yavan yemek) deniliyordu.322 Et kadar olmamakla beraber, aynı şey yağ için de ileri sürülebilir: Yağsuz bulamaca "bulgama" deniyor ve tatsız sayılıyordu.323

Türk yemeklerinin ilk özelliği besleyici oluşlarıdır. Türklerin neden bu kadar kuvvetli oldukları, Türk yemekleri hakkında verdiğimiz bu bilgiden sonra kolayca anlaşılabilecektir sanırız.

1 Bildiğimizegöre, Kaşgarlı Mahmud'un bu eşsiz eserinde Türk yemeklerine dair verilen bilgi şimdiye kadar bizim burada ele aldığımız şekilde incelenmemiştir. Anadolu Selçukluları yemekleri için şimdi bk. M. 2. Oral, Selçuklu Devri Yemekleri, Türk Etnografya dergisi, I, l73-76, II, 29-34.
2 Kâşgarlı Mahmud, Divanü Lügat it-Türk, trc. Besim Atalay, I, 389 (şiir parçası).
3 A.e., III, 102-3 (şiir parçası).
4 A.e., I, 55.
5 A.e., I, 415.
6 A.e., III, 26.
7 A.e., II, 37, 61: "ol, süt sağdı". Ayrıca bk. 66.
8 A.e., I, 397.
9 A.e., II, 101.
10 A.e., II, 43, 51, 163.
11 A.e., II, 72.
12 A.e., I, 157.
13 A.e., I, 193.
14 A.e., I, 181; II, 101.
15 A.e., I, 523.
16 A.e., II, 13; III, 129. Aynı atasözü iki defa geçmektedir.
17 A.e., I, 55: "Aguz" veya "aguj".
18 A.e., ayn. yer.
19 A.e., III, 122.
20 Hazırlanan maya, kaynatılmış süt bir kaba konur, belli bir sıcaklıkta hazırlanan maya, sütün içine atılarak karıştırılır kabın kapağı kapanır, etrafı bezlerle sarılır ve soğumaya terkedilir.
21 A.e., I, 208: "ol yoğurt udıttı" veya "uzıttı".
22 A.e., II, 251.
23 A.e., I, 120.
24 A.e., III, 164.
25 A.e., II, 189.
26 A.e., I, 433.
27 A.e., I, 357; II, 15.
28 A.e., II, 81: "ol kurut sagurdı".
29 A.e., III, 332: "er kurutsadı".
30 A.e., II, 157.
31 A.e., I, 356: Kelime Karlukça olduğuna göre, bu çeşit peynir daha ziyade Karluklar tarafından yapılıyor demektir. Halbuki bu çeşit peynir bugün Türkiyemizde de yapılıp yenmektedir.
32 A.e., I, 105. C. Broçkelmann bu kelimeyi "peynir" olarak tercüme etmiştir (bk. adı geçen eser, 65). Süt-yoğurt karışımı yiyecek bugün de yapılmaktadır ve "köremez" adı verilmektedir.
33 A.e., I, 208: "ol udıtma udıttı".
34 A.e., I, 143.
35 A.e., II, 342: "ol tizletti nenğni".
36 A.e., I, 433.
37 A.e., I, 326 (atasözü) III, 159.
38 A.e., aynı yer.
39 A.e., III, 121. "Küç" kelimesi Çiğilçedir.
40 A.e., III, 156.
41 A.e., III, 222.
42 A.e., III, 233-4
43 A.e., II, 149.
44 A.e., aynı yer.
45 A.e., II, 123-4; III, 63, 77.
46 A.e., III, 305-6.
47 A.e., aynı yer.
48 A.e., I, 326.
49 A.e., III, 307.
50 A.e., II, 426.
51 A.e., II, 305-6.
52 A.e., I, 28; II, 188, 198. Yağ erimesi için bk. aynı eser, I, 182; II, 19, 198; III, 182, 262.
53 A.e., III, 119: "yağ çöpi".
54 A.e., II, 197: "ol bana ekmeği yağa bandırttı"; veya "ol ekmeğe yağ bandırayazdı".
55 A.e., II, 89, 154, 189, 190.
56 A.e., II, 89, 154, 189, 190.
57 A.e., II, 240, 245.
58 A.e., III, 319.
59 A.e., II, 229.
60 A.e., II, 205, 210.
61 A.e., III, 392.
62 A.e., II, 267.
63 A.e., II, 354.
64 A.e., III, 103.
65 A.e., III, 338.
66 A.e., III, 475.
67 A.e., II, 313; III, 320: "yumurtga".
68 A.e., II, 313.
69 A.e., I, 369; II, 310; III, 270, 444.
70 A.e., I, 101, 284, 295; II, 237.
71 A.e., I, 95 (Atasözü)
72 A.e., I, 95 (Atasözü)
73 A.e., III, 7.
74 A.e., I, 445.
75 A.e., III, 334. Balık kelimesi Kâşgarlı'nın eserinin birçok yerlerinde geçerse de, pişirildiğinden veya yenildiğinden bahsedilmez.
76 A.e., III, 7.
77 A.e., III, 223-4: "kazı".
78 A.e., I, 95.
79 Erkeç ve keçi etleri hakkındaki bu telâkki Türkiye'de bugün de yaygındır.
80 A.e., II, 217.
81 A.e., II, 48, 49.
82 A.e., II, 157.
83 A.e., I, 107: "etlik koy".
84 A.e., I, 284, 295.
85 A.e., nşr. Kilisli Rifat, II, 63: "ol koyuğ kezirdi": "o (adam) koyunu yüzdü". B. Atalay, "o koyunu yüzdü", cümlesini "onu pastırma yaptı" diye tercüme ettiği için (bk. ayn. eser, II, 76) asıl metni verdik. Doğru tercümesi için bk. C. Brockelmann, A.e., 101.
86 A.e., ayn.yer.
87 A.e., II, 222. Tercüme yukarıdaki gibi düzeltilecektir.
88 A.e., II, 237.
89 A.e., I, 485.
90 A.e., III, 159.
91 A.e., I, 220. Et asılan çengele de etlik deniliyordu. Bk. A.e., I, 101.
92 A.e., I, 444: "bir batman at".
93 A.e., I, 397: "bir tilim et" 429: "bir tilge et".
94 A.e., III, 229: "bir tikü et".
95 A.e., I, 483.
96 A.e., II, 102.
97 A.e., II, 129.
98 A.e., III, 357.
99 A.e., III, 317: "Bu doğranacak et".
100 A.e., ayn.yer.
101 A.e., III, 317.
102 A.e., II, 141, 240.
103 A.e., III. Ayrıca bk. 313: "et doğrayan".
104 A.e., III, 317.
105 A.e., III, 313.
106 A.e., III, 312.
107 A.e., III, 315: "o (adam) et doğramak istiyor".
108 A.e., III, 316.
109 A.e., III, 315.
110 A.e., III, 277-8.
111 A.e., III, 311.
112 A.e., II, 4: "Adam et biçti=kesti".
113 A.e., I, 184; II, 212.
114 A.e., III, 277-8.
115 A.e., nşr. Kilisli Rifat, III, 207.
116 A.e., I, 495: "tamırlığ et"= damarlı, sinirli et; III, 407.
117 A.e., III, 124: "boş et".
118 A.e., II, 125. Adamın tuz düğmesi için bk. A.e., III, 184.
119 A.e., II, 243: "et tuzlandı".
120 A.e., III, 263.
121 A.e., II, 342.
122 A.e., II. 342.
123 A.e., III. 263.
124 A.e., II, 309; III, 242.
125 A.e., I, 369: Kebab etmeğe yarar oğlak ve kuzuya "söğüş" deniyordu.
126 A.e., III, 444: "ol kuzu küriledı".
127 A.e., ayn.yer.
128 A.e., II, 248, 254. Ayrıca bk. II, 120.
129 A.e.,I, 445.
130 A.e., I, 115.
131 A.e., II, 310.
132 A.e., III, 270: "kuzı buldı"= kuzu pişirdi.
133 A.e., I, 223.
134 A.e., III, 7.
135 A.e., III, 63-4
136 A.e., II, 334.
137 A.e., II, 78; III, 335.
138 A.e., II, 245.
139 A.e., I, 379; III, 23, 321.
140 A.e., III, 134: "Süllüğ et".
141 A.e., III, 144: "yiğ et".
142 A.e., III, 109.
143 A.e., III, 393.
144 A.e., III, 332.
145 A.e., III, 136: "Sımsımrak".
146 A.e., I, 416: "soktu".
147 A.e., III, 405.
148 A.e., III, 55. Yemeğin adı: "Yörgemeç".
149 A.e., I, 380: "topık süngük".
150 A.e., II, 252.
151 A.e., II, 236.
152 A.e., I. 173.
153 A.e., ayn. yer.
154 A.e., III, 286: "et kaksıdı"= et kak olayazdı, kak olmağa doğru yöneldi.
155 A.e., II, 222.
156 A.e., II, 348.
157 A.e., II, 282.
158 A.e., I, 209.
159 A.e., III, 16.
160 A.e., II, 186.
161 A.e., I, 493; II, 235.
162 A.e., II, 81.
163 A.e., III, 40. Bulgurun ve yarmanın nasıl yapıldığı hakkında Kâşgarlı Mahmud'un eserinde hiç bir bilgi verilmemektedir. Fakat o zaman da her halde bugün harkesin bildiği şekilde yapılıyordu.
164 A.e., I, 318.
165 A.e.,I, 423.
166 A.e.,III, 234: "suma".
167 A.e., III, 234.
168 A.e., I, 480; II, 129: "kendük".
169 A.e., I, 268; II, 15, 16, 81, 174: Bu kaplar çuval veya dağarcık olabilir.
170 A.e., II, 16.
171 A.e., II, 174.
172 A.e., I, 174.
173 A.e., I, 269.
174 A.e., II, 15.
175 A.e., II, 81.
176 A.e., I, 268.
177 A.e., II, 71-2.
178 A.e., I, 258.
179 A.e., I, 221.
180 A.e., I, 255.
181 A.e., I, 264.
182 A.e., III, 280-1.
183 A.e., III, 436.
184 A.e., III, 102.
185 A.e., III, 47.
186 A.e., III, 107.
187 A.e., I, 452: "yerküç".
188 A.e., I, 109.
189 A.e., III, 57.
190 A.e., I, 286; II, 27. Küçüklüğümüzde köylerde bu çeşit ekmek sık sık yapılırdı. Bu âdetin bugün Türkiye'mizde yaşayıp yaşamadığını bilmiyoruz.
191 A.e., 358.
192 A.e., II, 304.
193 A.e., I, 478.
194 A.e., III, 27. Bazı yerlerde bu çeşit ekmeğe "şebit" derler. Hakanlı Türkçesinde yufkaya "püşkel" deniyordu (A.e., I, 481).
195 A.e., III, 25, 35.
196 A.e., III, 34.
197 A.e., I, 417.
198 A.e., I, 388.
199 A.e., III, 340.
200 A.e., I, 444.
201 A.e., I, 360: "kömeç"; I, 444: "közmen"; II, 26: "közmen kömdi".
202 Çocukluğumuzda çok yapılan ve gayet lezzetli olan bir ekmek çeşidi idi ve "kömbe" denirdi. Şimdi pişirilip pişirilmediğini bilmiyorum.
203 A.e., I, 286. B. Atalay "közleme yaptı" diye tercüme ediyorsa da, yanlışlığı meydandadır. Nitekim C. Brockelman "özlemek" mastarını külde pişirmek diye tercüme etmiştir (a.g.e., 238).
204 Kâşgarlı Mahmud, Divan, trc. Besim Atalay, III, 287: "kevser ekmek".
205 A.e., I, 518.
206 A.e., II, 106; "türmek"= dürmek.
207 A.e., I, 396.
208 A.e., II, 276.
209 A.e., II, 106. Ekmek dürümü, çocukluğumuzda beslenmemizin esasını teşkil ederdi: Yufkanın içine kâh pişmiş yumurta, kâh yoğurt, kâh yağ ve bal, kâh peynir, bazen de sadece taze soğan koyarak dürer ve büyük bir lezzetle yerdik.
210 A.e., I, 151: "aşpöri".
211 A.e., III, 173-4. Bu tariften bunun bir nevi höşmerim olduğu anlaşılıyor.
212 A.e., III, 222.
213 Kâşgarlı Mahmud, Divan, nşr. Kilisli Rifat, III, 155; C. Brockelmann, a.g.e., 211. B. Atalay eksik tercüme etmiştir. Bk. Kâşgarlı Mahmud, III, 207.
214 A.e., I, 145: "Avzurı".
215 A.e., III, 234.
216 A.e., III, 173: "kıyma ügre".
217 A.e., I, 127: Yalnız "tutmaç"ın şehriye çorbasından daha sulu olduğu kaydediliyor.
218 A.e., I, 527.
219 A.e., III, 331.
220 A.e., III, 237-8.
221 A.e., I, 406; III, 163.
222 A.e., I, 478.
223 A.e., I, 356: "sogut". Kençekçe "togrıl" kelimesinin de aynı yemeği gösterdiği anlaşılıyor. Bk. A.e., I, 482.
241 A.e., I, 452.
242 A.e., ayn. yer.
243 A.e., aynı. yer.
244 A.e., III, 119.
245 A.e., III, 277-8.
246 A.e., I, 331; II, 282; III, 125. Bilindiği gibi, yufka bugün bile aylarca yetecek kadar pişirilir, yığılır; her gün ihtiyaç ölçüsünde alınır, su serpilerek yumuşatılır ve yenir. Bunun "tutmaç çöpü" için de uygulanması pek mümkündür. Esasen bu şekil davranış, daima geleceği gözönünde bulunduran Türk beslenme sistemine de uygundur.
247 A.e., II, 217, 233, 349; III, 442.

248 A.e., III, 289.
249 A.e., ayn. yer.
250 A.e., III, 442.
251 A.e., II, 233.
252 A.e., II, 349.
253 A.e., II, 217.
254 A.e., I, 382.
255 A.e., I, 434; III, 26.
256 A.e., III, 146-7.
257 Faruk Sümer, Oğuzlar, 383.
258 Kâşgarlı Mahmud, Divan, trc. B. Atalay, I, 489.
259 A.e., II, 282.
260 Kâşgarlı Mahmud, Divan, trc. B. Atalay, I, 493.
261 A.e., I, 138: Boğumlu bir ot.
262 A.e., I, 446.
263 A.e., I, 121.
264 A.e., III, 332-3.
265 A.e., I, 396, 477; II, 106.
266 A.e., I, 492: "Buldum". Ayrıca bk. C. Brockelmann, a.g.e., 42.
267 Kâşgarlı Mahmud, Divan, trc. B. Aalay, I, 445: Başka bir husustan bahsedilirken sadece kadayıf hamurundan söz edilmektedir.
268 A.e., I, 128.
269 A.e., III, 60, 81. C. Brockelmann, "buhsum" ve "bekni" kelimesini bir arada tercüme etmiştir. Bk. a.g.e., 34.
270 Kâşgarlı Mahmud, Divan, trc. B. Atalay, ayn. yer.
271 A.e., III, 60.
272 A.e., III, 234.
273 A.e., I, 485. C. Brockelman, "buhsım" kelimesini bira olarak tercüme etmiştir. Bk. a.g.e., 45.
276 Kâşgarlı Mahmud, Divan, trc. B. Atalay, III, 234: Türkler bu köpüğe "tuma buhsum" adını veriyorlardı.
277 A.e., III, 442. C. Brockelmann, "agartgu" kelimesini yine buğday birası olarak tercüme etmiştir. Bk. a.g.e., 3.
278 Kâşgarlı Mahmud, Divan, trc. B. Atalay, I, 50.
279 A.e., I, 408.
280 A.e., ayn. yer: Bunlar, Yağma, Tohsi, Çiğil boylarıdır.
281 A.e., I, 157.
282 A.e., III, 397.
283 A.e., I, 373.
284 A.e., I, 282.
285 A.e., III, 166.
286 A.e., III, 164.
287 A.e., I, 211.
288 A.e., III, 136.
289 A.e., I,406.
290 A.e., III, 136.
291 Mesela bk. N. Elisseef, Nurad-din, Mahmud Damas, 1967, II, 387.
292 Kâşgarlı Mahmud, Divan, trc. B. Atalay. II. 268.
293 A.e., III, 122.
294 A.e., I, 365-6.
295 A.e., III, 197.
296 A.e., II, 12.
297 A.e., I, 473.
298 A.e., II, 268.
299 A.e., I, 475.
300 A.e., III, 103.
301 A.e., II, 269.
302 A.e., II, 269; III, 114.
303 A.e., II, 95.
304 A.e., I, 263: Ayrıca görüldüğü gibi, Türkleri bayram sevincine garkeden ikinci olay avcılıktır.
305 A.e., III, 331.
306 A.e., I, 122.
307 A.e., I, 138.
308 A.e., I, 459.
309 A.e., I, 440: şiir parçasında.
310 A.e., III, 164.
314 A.e., I, 164.
315 A.e., I, 444.
316 A.e., II, 282.
317 A.e., I, 159, 467.
318 A.e., I, 514.
319 A.e., I, 467.
320 A.e., I, 491: "sagangu".
321 A.e., III, 442.
322 A.e., III, 37, 116-7: "Adam aşı yavan buldu" demek etsiz buldu demekti.
323 A.e., I, 491.

Paylaş |                      Yorum Yaz - Arşiv     
2135 kez okundu

Yorumlar

Henüz yorum yapılmamış. İlk yorumu yapmak için tıklayın