• Anasayfa
  • https://www.facebook.com/tarihtarihcemiyeti/
  • https://twitter.com/ttcemiyeti
Ortazaman Türk Hukukî Müesseseleri / Prof. Dr. Fuat Köprülü

I. Meselenin Bugünkü Hâli

Birinci on asırdan fazla bir zamandan beri, Türkler, İslam âlemi dediğimiz dini ve kültürel câmianın (communaute) içinde, onun en mühim unsurlarından biri olarak, bulunuyorlar. XI. asırda Büyük Selçuklu İmparatorluğu'nun kuruluşundan sonra bu âlemin siyasi hegemonyasını ellerinde tutan Türklerin tarihi, şimdiye kadar, yalnız askeri ve siyâsi bakımdan tetkik olunduğu için, onların bu husustaki hâkim rolleri az çok tebârüz etmiş bulunuyor. Fakat, kültür tarihi bakımından, Türklerin İslâm medeniyetinin teşekkülündeki rollerinin mâhiyeti daha anlaşılmamış yahut, yeni yeni anlaşılmaya başlamıştır. Müesseseler tarihi ve bilhassa asıl mevzumuzu teşkil eden hukuki müesseseler tarihine gelince, bu hususta orta zaman Müslüman hukukçularının dar ve şematik nazariyelerinden dışarı çıkılmamış yani, Türkler de dâhil olmak üzere bütün müslüman kavimlerde müşterek ve -menşeini dinden aldığı cihetle- değişmez- bir İslam hukuku telâkkisinden ileri gidilememiştir. Bu dogmatik telâkki çerçevesinde çıkamayanlar için, İslâm hukuk diresinde fakat ondan ayrı bir orta zaman Türk hukukundan bahsetmeğe, Türk hukuki vicdanının doğurduğu hukuki müesseselerin mevcudiyetini kabul etmeye imkan yoktur. İşte hukukçularımız arasında şu son senelere kadar hâkim olan kanaât, bundan ibaretti.


II. İslâm hukuku hakkında tetkiklerde bulunan nâdir bâzı garp hukukçuları ve müşteşriklerle, İslâm ve Türk tarihi üzerinde çalışırken siyasi müessesler (yani amme hukuku) hakkında da tetkiklerde bulunmaya mecbur olan bazı tarihçilerin bu husustaki kanaâtleri de, netice itibarıyla, bundan hemen hemen farksız gibidir. Türk hukuku hakkında Avrupa ilim âleminde yerleşmiş olan bu menfi telâkkiyi, meselâ en yeni bir hukuk ansiklopedisinde Türk hukuku maddesini yazmış olan P. Bisoukides'in bu hülâsasında açıkça görebiliriz: Ona göre Türk milletinin hayatından ve Türk örf ve âdetlerinden doğmuş bir Türk hukuku yoktur; İslâm kadrosu içinde yaşayan Türklerin hususi hukuku (droit prive), İslâm hukukundan ibarettir; amme hukukuna (droit public) gelince, bu hususta müellif üç büyük devre ayırıyor. VIII. asırdan XIX. asır ortalarına yani Tanzimat'a kadar gelen ilk devirlerde, İstanbul fethine kadar, Türkler, İslâm hukukunun Sünnî-Hanefi mezhebi ahkâmına tâbi olmuşlardır; İstanbul fethiyle Türkler'in Bizans'tan birtakım amme müesseseleri aldıkları görülür ve nihâyet Kanunî Süleyman devrinde, hayatî zarûretler sebebiyle, dini hukuktan -nazari değilse bile hiç olmazsa fiili olarak- biraz ayrılmak icap etmiş, yeni birtakım kanunlar ortaya çıkmıştır ki, bunlar daha fazla, amme hukuk sâhasındadır. Ancak bu devrede yani Süleyman'ın te'sisatı devresindedir ki, Osmanlı Türklerine has bir hukuktan bahsedilebilir. 1 İşte P. Bisoukides'in kısmen şahsî düşüncelerinin mahsûlü olmakla beraber daha ziyâde, bu mesele hakkındaki müşterek kanaatlerin bir ifadesi olarak vardığı netice, bundan ibarettir.

III. Maksadımız burada bu veya şu müellifin yanlışlıklarını düzeltmek veya teferruat meselelerinin tenkidine girişmek değildir. Esasen burada P. Bisoukides'in makalesinden bahsetmemiz, onun orta zaman Türk hukuku hakkındaki müşterek fikirlere tercüman olmasından dolayıdır. Yoksa daha birçok müsteşrik, hukukçu ve tarihçilerin eserlerinde aynı esasi fikirlere tesâdüf ederiz: meselâ Osmanlı İmparatorluğunu'nun İstanbul fethinden sonra Bizans'ın birçok müesseselerini aynen aldığı, uzun zamanlardan beri birçok garp -hattâ muahhar Türk- müellifleri tarafından tekrar edilip durmuştur; bunun gibi, yalnız hususi hukuk sâhasında değil amme hukukunda da Türklerin hiçbir husuiyet göstermeyerek yalnız taklit ve iktibas ile iktifa ettikleri dâima iddia edilip durmuştur. İstanbul fehinden sonra Osmanlı müesseselerine Bizans müesseselerinin tesiri iddiasını tetkik için vaktiyle neşretmiş olduğumuz eserde, ilmi tahlillere değil prejugelere ve evvelce edinilmiş fikirlere (idees preconçues) istinat eden bu menfi kanaatleri uzun uzun izah ve tenkit etmiştik.2 Burada aynı şeyleri tekrarlamayı zâit görüyoruz. Ancak, Türklerin kültür tarihine ait birçok meseleler gibi, bu meselelede de garp âlimlerini yanlış ve menfî neticelere sevk eden başlıca sebepleri kısaca izah edebiliriz:

A. Türkler hakkındaki menfî telâkkiler. Mâalesef birçok ilim adamlarının bile -istemeyerek- esiri oldukları bu prejugelere göre, Türkler her türlü medeni teşkillâttan mahrum ve göçebe an'anelerinden kurtulamamış basit askerlerdir; idari ve siyasî teşkilatlarını bile başkalarından almışlar, ve mağlûp ettikleri kavimlere mensup fertler sâyesinde bu teşkîlatı tatbik edebilmişlerdir. (Nöldeke, Houtsma, Rambaud ve sairlerinin nokta-i nazarları). Bu noktadan hareket eden bir tarihçi veya hukukçu için, İslâm kültürü dairesinde hususi bir Türk hukuku aramaya imkan yoktur.3 Esasen bütün bu gibi âlimler, Türklerin daha İslâmiyet dâiresine girmeden evvel hususi bir kültür sahibi olduklarını da, tabiatıyla hatırlarından geçirmemişlerdir.4

B. Tarihi ve sosyolojik kültürden mahrumiyet. Şimdiye kadar Türk hukuk tarihiyle, doğrudan doğruya veya dolayısıyla, az çok uğraşmış olanlar, ya metinlerin filolojik tenkit ve izahından ileri geçmeyen mahdut görüşlü filologlar, yahut, bilhassa İslâm hukuk sisteminin tetkikiyle uğraşan hukukçulardır. Geniş mânasıyla tarihi ve sosyolojik kültürden mahrum olan bu gibi araştırıcılar, orta zaman İslâm hukuku çerçevesinde bir Türk hukukunun mevcut olup olmadığını aramak için nasıl hareket edilmesi lâzım geldiğini şüphesiz düşünemezlerdi. Sâhaları itibarıyla hiç olmazsa siyasî ve idarî müesseselerle (yani amme hukukkuyla) az çok iştigal etmeleri icap eden tarihçilere gelince, bunlar tarihin daha fazla askeri ve diplomatik hâdiseleriyle -diğer tâbir ile institutionnel değil accidentel vâkıalarla -meşgul olduklarından, içtimaî tarih tetkikatına girişmek için icap eden hazırlıktan, yani bugünkü geniş manasıyla tarih ve sosyolojik kültürden mahrumdurlar. Orta zaman şark tarihine ait tetkiklerin -meselâ orta zaman garp tarihine tetkiklere nispetle- henüz ne kadar geri bir safhada bulunduğunu birkaç yıl evvel çıkan bir eserimde açıkça göstermiştim.5 Bu devrin birçok büyük ve esaslı meseleleri, halledilmek şöyle dursun, henüz bir porblem halinde ortaya konmamıştır. Bütün bu şartlar içinde, garp tarihçi ve hukukçular arasında "bir Türk Hukuku mevcut olmadığı" tarzında menfi bir kanaatın ne sebeple yerleşmiş olduğu kolayca anlaşılır.

II. Usûl Meselesi

IV. Orta Zaman Türk hukukunu tetkik için, umumiyetle hukuk tarihi tetkiklerinde ittibâ edilen usule ve tarihi-filolojik muhtelif yardımcı disiplinlere müracaat tabiidir. Bu çalışma için sistematik hukuk bilgisi ne kadar zaruri ise, muhtelif mahiyette tarihi kaynakların sağlam bir tarzda kullanılabilmesi için, filoloji ile beraber tarihin yardrımcı ilimleri dediğimiz tâli şubelerin bilinmesi de o kadar zaruridir.Bilhassa Orta Zaman Türk tarihi gibi henüz en belli başlı kaynaklarının mâhiyet ve kıymeti lâyıkıyla tespit edilmemiş, büyük bir kısmı henüz yazma halinde kalmış, tenkitli basmalarına başlanmamış yani erudition mesaisi henüz pek geri bir sâha için bu zarûret büsbütün kendini gösterir. Her tarihi çalışmanın ilk adımı analytique safha için zaruri olan bu hazırlıklardan sonra, synthetique mesâi içinde, bütün içtimî institution'lar tarihini kucaklayan geniş bir tarihi kültür'e ihtiyaç vardır: bu arada, Orta Zaman'da Türklerle maddî ve manevî sıkı münâsebetlerde bulunan muhtelif kavimlerin -geniş mânâsıyla- tarihini ve bilhassa hukukî müesseseleri tarihini bilmek büyük bir ehemmiyeti hâizdir: kültür tarihinde esasi bir ehemmiyeti olan mütekabil te'sirler meselesini anlamak başka suretle kabil olamaz.

V. Maamafih bütün bu bilgiler kuvvetli bir sosyoloji kültürüne yani huhuki sosyoloji'ye dayanmadıkça, dâima eksik kalmaya mahkûmdur. Bir taraftan tarihe diğer taraftan hukuki etnografyaya dayanarak, umumiyetle hukuki müesseselerin mâhiyetini ve tekâmülünü izaha çalışan bu ilim şubesi, sosyolojinin sair şûbeleri gibi, henüz başlangıç hâlinde bulunmakla beraber, şimdiye kadar elde ettiği neticeler, hukuk tarihiyle uğraşanlarca aslâ ihmâl olunmayacak kadar mühimdir. Sâir bütün tarihi tetkiklerde olduğu gibi hukuk tarihi tetkiklerinde de, vesîkaların eksik veya müphem bıraktığı birtakım cihetleri ikmâl etmek, yahut, herhangi bir metinin ifâde ettiği müessesenin hakiki mâhiyetini anlayabilmek ancak bu sâyede kâbil olur. Bilhassa Orta Zaman Türk hukuki müesseseleri üzerinde çalışanlar, bu husustaki vesikaların azlığı ve mübhemliği karşısında hukuki sosyolojinin yardımına fevkalâde muhtaçtırlar. Hukuki etnografyaya gelince, Orta Zaman Türk tarihinin hususi tekâmülü neticesi olarak, bu şubenin, Türk hukuku tarihini tesis bakımından hususi bir ehemmiyeti vardır: mâlumdur ki Türkler Orta Zaman esnasında büyük nispette İslâm dinin kabul etmekle beraber, birbirilerinden çok uzak sâhalarda, maddi ve mânevi çok farklı şartlar dairesinde yaşamışlardır; hatta bâzı uzak sâhalarda, mütecerrit kalmış bâzı küçük Türk şubelere, son zamanlara kadar, eski paganizm'i ve onunla müterafık müesseseleri, kabîle an'anelerini muhafaza etmişlerdir. Bugüne kadar devam eden bu vaziyet yani muhtelif Türk şubeleri arasında içtimai tekaamülün muhtelif safhalarını temsil edenlerin mevcudiyeti Türk hukuki müesseselerinin tekâmülünü tâkip hususunda Türk etnografyasına çok ehemmiyet vermiştir. Bu sâyede, tarihi vesikaların lâyıkiyle tespit edemediği herhangi bir huhuki müesseseyi anlamak ve tekâmül safhalarını tâkip etmek kabil olduğu gibi, harici tesirler meselelerinin tetkikinde de sıkı bir kontrol imkanı elde edilmiş oluyor. Demek oluyor ki Türk hukuk tarihini tesis için, geniş mânâda hukuki etnografya'nın yardımından başka, bilhassa Türk hukuki etnografyasının donneelerinden âzami nispetle istifade imkânı vardır. Bu şartlar içinde, comparatif metodu bâzı sosyologlar gibi müphem ve şüpheli bir şekilde-, tarihçi zihniyetine uygun olarak, yani muhtelif Türk şubelerinin muhtelif zaman ve mekanlardaki müesseselerini birbiriyle karşılaştırmak için, dar fakat sağlam bir şekilde kullanmak imkanı da kolaylıkla tahakkuk edebilir. Aşağıdaki mâ'ruzatımızın kolay anlaşılması için, bu araştırmalarda ne gibi "müdir fikirler: idees directrices "'e tebabiyet ettiğimizi böyle en kısa bir şekilde hülâsayı zaruri gördük.

VI. Türklerin İslam kültürü çerçevesinde kendilerine has bir amme hukuku yaratıp yaratmadıkları meselelesinin tetkikine girişmeden evvel, ona tekaddüm eden diğer bir meselenin aydınlatılması zaruridir: Türkler İslamiyeti kabul etmezden evvel, kendilerine has hukuki müesseselere mâlik değiller miydi? Hukuk tarihini yalnız kanun metinlerinin şerhinden çıkarmak isteyen bâzı garp müelliflerine göre, Türkler ancak Müslüman olduktan sonra hukuki bir kültüre mâlik olmuşlardır ki, bu da İslam hukukundan başka bir şey değildir. Biraz evvel bu menfi kanaatleri ve bunun doğuran başlıca sebepleri kısıca izah etmiştik. (Paragraf: III). En basit bir sosyoloji bilgisiyle mücehhez olan bir kafa bile, iptidai cemiyetlerin dahi kendi bünyeleriyle mütenâsip hukuki müesseselere mâlik olduğunu bilir. Türkler gibi eski zamanlardan beri büyük siyasi heyetler kurmuş bir milletin ise, yalnız hususi hukuk değil bilhassa amme hukuku bakımından da kendine has müessseseler vücuda getirmiş olması gâyet tabiidir. Sosyolojik donee'lere dayanan bu mantıki istidlâli, tarihi vesikalarla teyit maksadıyle -mevzuumuzun dışına çıkmamak için yalnız Orta Zaman çerçevesine münhasır kalmak üzere -Türklerin İslâmiyetten evvelki hukuki kültürlerine ve bilhassa amme hukuklarına umumi bir göz atalım:

VII. Orta Zaman Türklerinden bahseden tarihçiler, hemen umumiyetle Türklerin göçebe hayatı geçirdiklerini ve ancak İslamiyetten sonra yavaş yavaş yerleşik hayat şekline geçtiklerini bir mütearife gibi kabul ederler. Hâlbuki bu devirdeki bütün Türkleri göçebe telâkki etmek tamamıyla yanlıştır: Eftalitler, Bulfarlar, Cenubi Uygurlar gibi Türk şubelerinin sedentaire olduklarını bütün kaynaklar tasrih eder. Hayat tarzları itibarıyla Orta Zaman'da göçebe veya yarı göçebe Türk zümreleri de mevcut olmakla beraber, nomadisme'i İslamiyetten evvelki Türk cemiyetleri için esasi bir karakter gibi telâkki etmeye imkân yoktur.6 Mâamafih, coğrafi şartlar ve iktisadi zaruretlerle sıkı sıkıya alâkalı olan ve birbirinden çok farklı şekilleri bulunan nomadisme'in içtimai tekâmül bakımından, geri bir safha olduğunu ve göçebe kavimlerin maddi ve mânevi yüksek bir kültürden hukuk ve teşkilâttan mahrum bulunduklarını zannetmemelidir.7

Tarih ve sosyoloji tetkiklerinin bugünkü neticeleri, bu yaşıyış tarzında da yüksek bir kültür seviyesine erişmek mümkün olduğunu meydana koymuş,8 hattâ, yukarı Orta Zaman'da Avrupa'nın yerleşmiş halkının, kültür bakımından, Eurasia'nın göçebe kavimlerinden ne gibi iktibaslarda bulunduğunu göstermiştir9 Bilhassa askeri teşkilât, harp âletleri ve tekniği gibi husularda fâikiyetleri, kendilerine düşman kavimlerin kronikçileri tarafından bile itiraf edilmiş,10 bazı göçebe Türk zümrelerinin, bu fâtih ve istilâcı atlı göçebelerin, dâhili teşkilât yani idari ve siyasi müesseseler bakımından da ileri bir derecede olmaları gâyet tabiidir. Biraz aşağıda, hukuk tarihi bakımından bunun ehemmiyetini tebâruz ettireceğiz. Yalnız burada müphem bir meseleyi aydınlatmak istiyoruz: Türlü isimler altındaki Türk şubeleri tarafından yapılmış istila hareketlerini hikâye eden Avrupa kronikçileri, onların hayat tarzlarını ve kültür seviyelerini, realite'ye tamamıyla aykırı olarak, çok geri bir şekilde göstermeye çalışmışlar, 11 hattâ bu sebeple çok defa kendi kendileriyle tenâkuza düşmüşlerdir. Aynı hâli, Türklere muhasım Çin annalcilerinde aynen gördüğümüz gibi, 12 Cengiz istilâsından bahseden muasır İslâm ve Hristiyan kaynaklarından da müşâhede etmekteyiz.13 Balkanlar'daki maddi ve mânevi büyük kültürel tesirleri ciddi Balkan âlimleri tarafından açıkça itiraf edilen Osmanlı İmparatorluğu'nu,14 hiçbir iz bırakmadan geçen bir göçebe seli gibi tasvir eden birtakım tarihleri de gördükten sonra,15 mağlup kavimlere mensup Orta Zaman kronikçilerinin Türkler hakkındaki ifadelerini nasıl büyük bir ihtiyatla kullanmak lâzım geldiğini daha iyi anlayabiliriz.

VIII. Yukarı Orta Zaman'da Asya ve Cenub-ı Şarki Avrupa'nın muhtelif sâhalarında Tukiie, Uygur, Hun, Eftalit, Hazar, Avar, Bulgar, vs. gibi türlü isimler altında gördüğümüz Türk devletlerinin hukuki müesseseleri hakkında henüz hiçbir ciddi tetkik yapılmış değildir. Fakat şimdiye kadar mâlum kaynaklarda bu hususa dair parça parça tesâdüf edilen dağınık ve kifâyetsiz malumat dahi, bunların hiç de iptidai sayılamayacak bir hukuki tekâmül merhalesinde bulunduklarını göstermeye kâfidir.

Bâzıları büyük imparatorluklar halinde inkişaf eden bu siyasi uzviyetlerin amme müesseseleri, iyi tanzim edilmiş ve muntazam işler bir mâhiyette idi. Daha eski zamanlardan beri teşkilatçılıkta ve devlet kuruculukla tanınmış olan Türklerin vücuda getirdikleri bu devletlerin hukuki müesseseleri birbiriyle mukayese edilince, aralarında birçok benzeyişler, hattâ ayniyetler olduğu derhâl görünüyor: amme hukukuna ait birtakım conception'lar ve onlarla bağlı birtakım hukuki şekiller, sonra birtakım rütbe (dignite) veya memuriyet (fonction publique) isimleri, bâzan asırlarla fâsıla ile, birbirinden çok uzak sâhalardaki Türk devletlerinde göz çarpıyor. Bundan asırlarca sonra birtakım Müslüman Türk devletlerinin -İslam hukuk kültürü çerçevesindeki- mümâsil müesseselerinde de aynı hukuki telâkkilerin ve şekillerin, aynı idari an'anelerin, aynı unvanların yaşadığını görüyoruz. Küçük fakat çok
dikkate lâyık bir iki misâl ile bunu gözönüne koyalım.

IX. Hiyung-Nu teşkilatında on ikisi sağ on ikisi sol olmak üzere yirmi dört büyük me'muriyet vardı; memuriyetlerin böyle sağ ve sol diye ikiye ayrılışını Tu-kiielerde gördüğümüz gibi, sonradan meselâ Oğuzları'n içtimai teşkilatında, Moğollarda Harezmşahlarda Memluklerde Ak Koyunlularda Safevilerde de görüyoruz.16 Macar âlimi Andrâs Alföldi, Çin serhatlerinden Cenubi Rusya bozkırlarına kadar muhtelif sahalarda kurulmuş muhtelif Türk devletlerinde mevcudiyetini iddia ettiği Çifte Hükümdar müesssesini de bununla alâkalı bulmaktadır.17 Onun İslamiyet'ten evvel birçok Türk devletlerinde varlığını gösterdiği bu hukuki telâkkinin devamını, daha asırlarca sonra, Müslüman Türk devletlerinde de takip etmek kabildir. 18 Yine eski Türklerdeki hâkimiyet telâkkisiyle bağlı bir âdeti, "hükümdarı bir kilim üzerinde yukarı kaldırarak cülusunu ilan etmek" şeklindeki merasimi, M.S. 532'de, o sırada Çin'de hükümran olan ve Türklüklerinden hiç şüphe edilmeyen Toba Sülâlesi'nde gördüğümüz gibi, V-VII. asırlarda Cenubi Mogolistan'ın Tarbagatay mıntıkasındaki Türklerde ve bunlardan çok sonra Cengiz çocuklarında, Kerman karahitaylarında, Özbeklerde ve daha sonra Kasım hanları ile Kazak-Kırgız hanlarının cülus merâsimi'nde görüyoruz.19 Bir rütbe veya me'muriyet ifâde eden Türk unvanlarını da, aynı suretle, birbirinden çok uzak sahalarda teşekkül etmiş Türk devletlerini de asırlarca fâsıla ile müşâhede etmek kabildir. XI. asırda Müslüman Karahanlılar devleti'nde, XII.-XIII. asırlarda Hindistan Türk devletleri'nde mevcut olan yugruş unvanını, Avarlarda da görüyoruz; demek oluyor ki bu unvan muhtelif Türk şubeleri arasında daha Avarların Cenub-ı Şarki Avrupa'ya muhâceretlerinden evvel mevcuttu ve İslâmiyet'ten sonra da devam etti.20 Tu-kiielerde ve Uygurlardaki bâzı protocolaire unvanlara Karahanlılar, Selçuklular, Artuklular, İlhanlılar gibi muahhar sülâlelere tesâdüf edilmesi de amme hukuku sâhasında eski an'anelerin devamına bir delildir. Hukuki continuuite'yi gösteren bu gibi daha birçok misâller zikretmek kabilse de, bu küçük tetkikin dar çerçevesinden çıkmamak için onlardan bahsetmiyoruz. Hususi hukuk sâhasına gelince, gerçi buna ait tarihi malzeme amme hukukuna ait malzeme ile mukayese edilmeyecek kadar az olmakla beraber, Türklerin hukuki etnografyasına ait bilgilerin yardımıyla, bu hususta da az çok vazıh neticelere varmak kabil olacaktır ümidindeyiz.

X. Orta Zaman Türk devletlerinin bilhassa amme müessesleri hakkında verilen bu izahattan sonra, bir suâl kendiliğinden hatıra gelir: Hukuk tarihinin müteâriflerindendir ki iktibaslar ve taklitler hususi hukuktan ziyâde amme hukukunda daha fazla göze çarpar. Acaba Türkler daha yukarı Orta Zaman'da mütekâmil bir halde gördüğümüz hukuki müesseselerini, dahili hayatlarının bir tekâmülü neticesi olarak mı, yoksa daha fazla, münâsebette bulundukları muhtelif kültür dairelerinden iktibas ve taklit surtiyle mi vücuda getirmişlerdir? Gerçi herhangi bir iktibas ve taklit imkânı için de muayyen birtakım şartların vücudu lâzımdır ve birbirleriyle temasta bulunan kavimler, kültür seviyeleri ne kadar yüksek olursa olsun, diğer sâhalarda olduğu gibi hukuk ve bilhassa amme hukuk sâhasında da birbirlerinden daima iktibaslarda bulunmuşlardır: Bu itibar ile, Orta Zamanda birbirlerinden çok uzak coğrafi muhitlerde, çok farklı maddi ve mânevi şartlar içinde tekâmül eden Türk hukuki müesseselerinin, Türklerle münâsebette bulunan muhtelif kâvimlerin mümâsil müesseseleriyle karşılıklı tesir ve aksi te'sirlerde bulunmaları pek tabiidir. Fakat, her türlü idee preconçue'den uzak olan bu ilmi telâkki ile, Türkleri "her türlü hukuki kültürden mahrum, ve bütün müesseselerini hâriçten almaya mecbur" addeden menfi telâkki arasında ne bâriz bir tezat vardır. Türklerde bulunan bütün mevki ve vazife isimlerinin mutlaka başkâ kavimlerden alındığını ispat için zoraki etimoloji oyunlarına müracaat eden bâzı âlimler, sırf bu gibi prejugelerin kurbanı olmuşlardır.21 Şimdi biz, tamâmıyla objektif olarak, mevcudiyetlerini tebarüz ettirdiğimiz Orta Zaman Türk hukuki müesseselerinin ne dereceye kadar dâhili bir tekâmül neticesi veya bir iktibas mahsulü olduklarını ve bunların Türklere komşu kavimler üzerinde bir tesir bırakıp bırakmadıklarını kısaca araştıralım.

XI. yukarı Orta Zaman'daki Türk devletlerinden mesela Tu-kiielerden bahseden Çin anneleri, bunların kendilerine mahsus örf ve âdetleri ve kanunları olduğunu kaydederler. Yunan, Lâtin ve İslâm kaynaklarında da muhtelif Türk şubelerinden ve devletlerinden bahsedilirken bunu teyit eden kayıtlara, ve gerek amme hukuku gerek hususi hukuk bakımından mühim mâlumata tesadüf olunur. Bütün bu dağınık malzeme, basit bir annalist gözü ile değil, yukarıda kısaca izahına çalıştığımız usul ile (Paragraf: IV-V) tetkik edilince, Türk devletçiliğinin hukuki cephesini ve umumi karakterlerini kavrayabilmek kabil olacaktır. Devlet kurmak, amme müesseseleri yaratmak demek olduğuna göre, büyük Türk imparatorluklarının kuvvetli teşkilât yani sağlam hukuki müesseseler vücuda getirmiş olması pek tabiidir. Yukarı Orta Zaman'ın en muntazaman ve sağlam teşkilâta mâlik bir imparatorluğu olan Sâsânilerin, komşuları olan Türk imparatorluklarının idari ve askeri teşkilâtı hakkında büyük bir taktir besledikleri buna bir delil olarak zikredilebilir.22 Hakikaten, muayyen kaideler ve formüllere mâlik bir chancellerie sâhibi olduğunu bildiğimiz Tu-kiie imparatorluğu'nun bu taktirde lâyık olduğu çok açıktır.23 Yirminci asırda Şarki Türkistan kazılarında meydana çıkan malzeme arasındaki birtakım hukuki vesikalar, büyük bir kısmının hangi asırlara ait olduğu -çünkü içlerinde XIV. Hatta daha muahhar asırlara ait olanlar da vardır- taayyün edememekle beraber, herhalde oldukça eski hukuki an'anelerin bakiyyesi gibi de telâkki olunabilir24 Kezâlik, Proto-Bulgarları'nın yani Türk Bulgarların parçalar halinde intikâl eden bâzı kanunları,25 hukuk târihi bakımından da mühim bir vesika olan Kök-Türk (Göktürk) kitâbeleri, bütün bu mahdut ve nâdir bakiyyeler, yukarı Orta Zaman Türklerinin hukuki hayâtını ve bilhassâ amme müesseselerini anlatmaya yarayan mühim vesikalardır. İşte bütün bu müesseselerin birbiriyle ve aşağı Orta Zaman'daki mümâsil Türk müesseseleriyle mukayesesi, biraz evvel bâzı misâllerle gösterdiğimiz veçhile (Paragraf: IX), bunların herhangi bir taklit ve iktibas eseri olmaktan ziyâde Türklere has bir hukuki hayatın mahsulleri olduğunu meydana koymaktadır.

XII. Bunu teyit eden en kuvvetli bir delil olarak, Türklerle komşu yaşamış muhtelif kavimlerin amme hukuku üzerindeki Türk nüfuzunu zikredebiliriz. Ruslarının, Sırpların, Macarların siyasi ve hukuki tarihleri hakkında tetkikatta bulunan âlimler, bunu açıkça göstermişlerdir. Slavlar üzerindeki Türk tesiri hakkında Peisker'in nazariyesini çok müfrit bulanlar bile, meselâ Slav hukukunun mâruf tarihçisi Karel Kadlec gibi, Avarlardan başlayarak Bulgarların, Hazarların Peçenek ve Komanların Slavlar üzerindeki kültürel ve hukuki tesirlerini kabul ediyorlar26 Prof. Iorga Balkanlarda iki asır hükümran olan (VI.-VIII.) Avarların tâbiyetlerindeki kavimler ve bilhassa Slavlar üzerindeki nüfuzundan bahsettiği gibi27 bu devri en iyi bilenlerden M. Alföldi de Avar müesseselerinin tesirini tespit etmektedir.28 Proto-Bulgarlardaki bütün Türkler (le müşterek birtakım müesseselerin, Balkan Slavları üzerinde müessir olduğu mâlumdur. Türk amme müesseselerinin Cengiz istilâsından sonra Rusya'da ve Cenub-ı Şarki Avrupa'daki mühim tesirlerinden ise biraz sonra bahsedeceğiz. Macar hukuk tarihçileri, ilk Macar krallığının teşekkülünü tetkik ederken, Macar devlet doctrine'i üzerinde Türk hukukunun tesirini açıkça göstermişlerdir ki29, Slav hukuku tarihçileri, aynı telâkkileri Proto-Bulgarlarda da bulmaktadırlar.30 İşte, kısaca işaret ettiğimiz bütün bu vâkıalar, yukarı Orta Zamanda, köklerini mâziden alan kuvvetli Türk hukuki müesseselerinin mevcûdiyetini ve bunların sâir komşu ve tâbi kavimleri üzerindeki tesirini anlatmaya kâfidir sanırız. Şimdiye kadar hemen tamamıyla ihmâl edilmiş olan Türk hukuk tarihi hakkında ciddi tetkiklere başlanılırsa, bu müesseselerin mâhiyeti ve icra ettikleri tesirin derecesi daha sarih olarak anlaşılacaktır. Ancak, daha şimdiden, bu sıraladığımız tarihi şahadetlere ve yabancı hukuk tarihleri tetkikatında çıkan neticelere dayanarak kat'iyyetle söyleyebiliriz ki, Türkler, İslamiyet dairesine girdikleri zaman, eski ve kuvvetli bir hukuki kültüre mâliktirler.

IV. Müslüman Türk Devletlerinde Amme Hukuku

XIII. daha yukarı Orta Zaman'da kuvvetli amme müesseselerine malik olduklarını gördüğümüz Türk'ler, İslamiyeti kabulden sonra Müslüman hukuku esasları üzerinde muhtelif devletler kurdular. Acaba bunların amme müesseseleri, umumiyetle iddia edildiği gibi, münhasıran İslam amme hukuk esasları üzerine mi dayanmaktadır? Diğer bir ifade ile, bu Türk devletleri, kendilerinden evvelki veya muasırları olan İslam devletlerinin mümasil müesseselerini sadece taklit ile mi iktifa etmişlerdir? Bu sualin cevabını verebilmek için iptida İslam hukuki müesseselerinin ve bilhassa İslam amme hukukunun mâhiyet ve inkişafına tarihi bakımdan sür'atli bir göz atmak zaruridir. Fıkıh denilen İslam hukuk sistemi, menşeini dinden almakla beraber, İslamiyet'in yayıldığı ve yerleştiği yeni sahalardaki mahalli hukuk ananelerinin de tesirleri altında muhitin içtimai-iktisadi zaruretlerine tetabuk ederek teşekkül etmiştir. Emeviler zamanında başlayan bu nazari Ortodoks sistematizasyon, bilhassa Abbasiler zamanında, onların Sünni mezhebini kuvvetlendirmeyi istihdaf eden siyasi gayelere yaptıkları teşvikler ve onu nazari sahadan adli tatbikat sahasına geçirmeleri sayesinde tamamlandı. Amme hukuku sahasında da fiili vaziyeti dini esaslara bağlamak gayretiyle, ilk nazar construction'lar yine bu zamanda vücuda getirildi. Muhhar compilateur'lerin tarihi realiteye hiç uymayan sırf nazari ve sistematik eserlerinden alınarak Osmanlı İmparatorluğu'nun son gününe kadar memleketimizde hukuk tedrisatının mukaddes esasını teşkil eden Fıkıh'ın31 tarihi teşekkülü on dokuzuncu asır sonunda bilhassa Schnouck-Hurgaronje ve Goldziher gibi iki büyük İslamiyetçi tarafından hiç olmazsa umumi hatlarıyla izah olunmuştur.32 Onları takip eden diğer âlimlerin mesaisi sâyesinde bu tarihi inkişâfın mâhiyeti ve bunda müessir olan yabancı hukuk sistemlerinin tesir dereceleri yavaş yavaş daha iyi anlaşılmakla beraber, tetkiki icap eden meseleler daha çoktur. Amme hukuk sâhasında ise bu tetkikat henüz pek iptidai bir mâhiyette bulunuyor. C.H. Becker'in bâzı parlak tecrübelerinden sonra 33, son zamanlarda A. Mez'in Abbâsilerin ilk asırlarına, G. Demombynes ve Levi-Provençal'ın Endülüs ve Şimali Afrika İslam devletleriyle Memlukler İmparatorluğu'nun amme müesseselerine ait neşrettikleri monografiler34 ehemmiyetle zikre lâyık olmakla beraber, müesseseler tarihine ait bu cins sağlam travaylar henüz pek azdır.35 Maamafih bu mahdut tetkiklerden çıkarılabilecek neticelerden de haberi olmayan, ve tarihi realite'yi gösteren tarihi kaynaklara değil, sadece ideal konstrüksiyonlar ifade eden hukuki metinlere dayana bazı müellifler, İslam hukuku'nun, Atlas kıyılarından Çin hudutlarına kadar, bütün Müslüman memleketlerinde hakim ve değişmez bir sistem olduğunu iddia etmektedirler. Bu dar telâkkiye göre, muhtelif İslam devletlerinin amme müesseseleri, aynı esaslar üzerine kurulmuş olmak icap eder; çünkü bunların legislation faaliyeti İslami prensiplerle sıkı sıkıya tahdit edilmiştir; gerçi Hanefi mezhebindeki istihsân (apporobation ve Mâliki mezhebihdeki istislah prensipleri, devletin legislatif otoritesine nazari olarak da az çok bir serbesti temin eder ve devlet bu prensibe dayanarak, amme menfaati bahis mevzuu olduğu zaman fakihlerin kıyasına (analogie methodique) muhalif harekette bulunabilir; fakat dini mâhiyette yani tekemmül edemez (imperfectible) bir legislation için bu serbestinin ne kadar mahdut olacağı meydandadır. İşte hukukçularda hakim olan bu formaliste telâkkiye göre, İslam amme müesseseleri bütün Müslüman devletlerinde, aynı menşeden çıkmış yani birbirinden farksız yahut pek az farklı olmak icap eder ki, bu taktirde Müslüman Türk devletlerinin amme hukukundaki hususiyetleri aramak mânâsız olur. Yukarıda söylediğimiz veçhile (paragraf II) Bisoukides'in İstanbul fethine ve Kanuni Süleyman zamanına kadar Osmanlı amme hukukunda hiç yenilik olmadığını iddia etmesi, işte böyle bir lojik istidlâl mahsulüdür.

XIV. tarihi zihniyetin aslâ kabul edemeyeceği bu formalist telâkki, İslam hukukunun tarihi teşekkülü hakkında hatta şimdiye kadar elde edilmiş neticelerle de hiçbir suretle telif edilemez. İslam hukuku tarihi hakkında yukarıda zikrettiğimiz âlimlerin mesaisi sayesinde biliyoruz ki, menşeini Kitap ve Sünnet'ten yani iptidai Arap örfiyle Hz. Muhammed'in kanun koyucu şahsiyetinden almakla beraber, bu hukuk, muhtelif yabancı hukuk sistemlerinden müteessir olmuş ve bilhassa Jurisprudence'ın yaratıcı faaliyeti İslam hukukundaki tâbiriyle içtihât sâyesinde, o devirlerin iktisadi ve içtimai zaruretlerini karşılayan geniş bir sistem hâlini almıştır. Bu sistemi vücuda getiren unsurlar içinde Kitap ve Sünnet'in hissesi Von Kremer'in çok zaman evvel söylediği veçhile, ancak yüzde biridir. Buna rağmen nazari sistem olarak, Fıkıh, dini mâhiyetini aslâ kaybetmemiştir. Tatbikata gelince, Schnouck Hurgronje ve Goldziher tarihi delillerle gösterdiler ki İslamın ilk patriyarkal devri istisna edilecek olursa, bu nazari ve ideal sistem hiçbir zaman tam olarak tatbik edilememiş, Emevi ve Abbasi hükümdarları birçok defalar devletçe görülen zaruret karşısında Peygamber'in vaz'ettiği ahkama mugayir hükümler isdarına mecbur kalmışlardır. Biz bunu teyit için, daha patriyarkal devirde bile, içtimai veya siyasi zaruretler hâsıl olduğu zaman mesela Ömer gibi bir devlet reisinin bile amme hukukuna ait meselelerde buna mümâsil hareketlerde bulunduğunu ilave edelim.36 Emevi hükümdarları II. Ömer'in kısa zaman istisna edilecek olursa, hareketlerini din ahkâmıyla telif etmeyi hiç düşünmemişlerdir ve fıkıh, onların devrinde asla bir müspet hukuk (droit positiv) kıymetini alamayarak daha fazla teolojik bir spekülasyon mahiyetinde kalmıştır. Açıktan açığa teokratik bir ruh ile mücehhez olan Abbasi devrindedir ki bu nazari hukuk, yavaş yavaş genişleyerek ve muhitin şartlarına tetabuk ederek, resmen "hukuki hayat kaidesi" olarak tanınmıştır. Fakat bu devrede bile, sistematik fıkıh kitaplarında gördüğümüz bütün ahkâmın fiilen tatbik olunduğu zamanına düşmemelidir. İçtimai ve iktisadi zaruretler, iki türlü juridiction'un teşekkülünü icap etmişti: İslam hukukunu tatbiki ile mükellef ve devletçe mansup kadı'ların şer'i kazasından (jüridiction eclesiastique ou religieuse) başka, yine devletçe mansup selâhiyettar memurların örfi kazası (juridiction laique) vardı ki, devletin yüksek otoritesinden çıkıyordu.37 Orta Zaman Müslüman devletlerinde biri cismani diğeri ruhani mahiyette olan bu juridiction'ların selahiyet sahaları, birbiriyle münasebetleri, bunların tatbika memur teşkilatların mâhiyetleri, muhtelif zaman ve mekanlarda türlü türlü şekiller almıştır ki, burada, müstakil bir tetkik mevzuu olan bu meseleden bahsetmeye imkan ve lüzum yoktur. İslam memleketlerinde XIX. asırda birbirinden farklı âmiller tesiriyle Avrupa hukuku tesiri başlamadan evvel de bu iki cins kaza'nın birbirinin yanında devam ettiğini görürüz.38

XV. makus fikirlere rağmen, İslam devletlerinin daha ilk asırlardan beri oldukça geniş bir legislation faaliyeti gösterdikleri, yukarıki izahattan anlaşılıyor. Hârici tesirlerle daha çok maruz olan ve devlet iradesinin daha çok istimalini icap ettiren amme hukuku sahasında ise bu faaliyetin daha kuvvetli olması pek tabiidir. Küçük İslam cemaati (communaute) Emevi sülalesinin idaresi altında geniş bir imparatorluk şeklinde inkişaf ettikten sonra, bedevi an'anelerinin imparatorluk müesseslerini kuracak bir hukuki kifayet gösteremeyeceği muhakkaktı.

Sükûtuna kadar tribal mâhiyetini muhafaza eden bu devlet, merkezi idaresini, Suriye'deki Bizans hukuki ananelerine göre tanzim etmiş, daha doğrusu, eski idare makinesini aynen alıp kullanmıştı. Mısır, Mezopotamya, İran gibi eski bir kültüre malik sahalarda da, İslam fütuhatından evvelki müesseseler devam ediyordu. Mesela vergiler, mahalli idare teşkilatı, fetihten evvelki gibi idi.39

İslam orduları, hususi karargâhlarında, dahili ve harici emniyeti muhafaza ediyor ve merkezi idare mübessili, vergileri Şam'a göndermekle iktifa ediyordu. Ancak Abbasi İmparatorluğu'nun kuruluşundan sonradır ki Sasani ananelerinin de büyük tesiri altında, İslam amme müesseselerinin sağlam bir tarzda teşekküle başladığını görüyoruz. Merkezi idare ve vilâyetler teşkilâtı, askeri teşkilat, adli teşkilat, malî teşkilât vücuda getiriliyor; amme hizmetlerinin vazife ve salahiyetleri tespit olunuyor; hûlasa idare makinesi muntazam bir tarzda kuruluyor. Bağdat sarayı, Sasani ve Bizans sarayları örnek tutularak, bütün debdebe ve ihtişamıyla, en ince noktalara kadar düşünülmüş teşrifat kaideleriyle, hukuki sembolleriyle teessüs ediyor. İslam dini hukukunun tabii Sünni şeklinin sistematizasyonuyla hemzaman olan bu lejislasyon faaliyeti Abbasi hükümdarlarını, onlara meşruiyet verdirmek amme müesseselerini hiç olmazsa nazari olarak dini hukuk ile telif etmek için hukukçuları teşvike sevk ediyor: Ebu Yusuf, Harunü'r-Reşid'in, El-Hassaf ise El-Mehdi'nin emriyle amme hukukuna dair eserlerini yazıyorlar: Ve bu cins eserler yavaş yavaş çoğalıyor. Abbasi hükümdarlarının bu gayretini tabii görmek icap eder. Çünkü onlar kendilerini yalnız bir imparatorluğun cismani hükümdarı değil, İslam ümmetinin (Eglise) ruhani reisi yani bir souverainpontife addetmektedirler ki asıl İslam zihniyetine yabancı olan çifte hakimiyet mefhumunun Bizans ve İran müesseselerinden şuursuz bir şekilde alındığını G. Demombynes haklı olarak söylemektedir.40

Muahharen Mâverdi'nin El-Ahkâmi's-Sultaniyye adlı meşhur eserinde sistematize edilmiş olan İslâm amme hukuku da, o şematik şekli altında, tamamıyla nazari ve ideal bir construction'dan başka bir şey değildir ve tarihi realite ile alakası da, zamanındaki fiili vaziyeti şeri esaslarla telife çalışmasına rağmen, çok azdır.41 Nitekim İbn Haldun gibi nafiz görüşlü bazı mütefekkirler, daha asırlarca evvel, bütün bu gibi gayretlere rağmen, bir takım Abbasi müesseselerinin, hukuk nazariyecilerinin göstermek istedikleri gibi dini menşeden değil, yabancı kültürler (den geldiği görmüşlerdi.42 Mamafih, menşei ne olursa olsun, bu büyük imparatorluğun amme müesseseleri mühim bir inkişaf göstermiş ve ondan ayrılan parçalar üzerinde kurulan muhtelif devletler için de bir iptidai kadro vazifesi görmüştür. Bundan dolayı, Orta Zaman Müslüman Türk devletlerinin amme müesseselerini tetkik ederken, Abbasilerin mümâsil müesseselerini daima göz önünde bulundurmak, aradaki benzeyiş ve ayrılışları tebârüz ettirmek için, bir zarurettir. Yalnız, bu tetkiki yaparken, Abbasi müesseselerinin târihi teşekkülünü ve işleyiş tarzını, tarihi usul ile realitede olduğu gibi tespit etmek ve hukuki menbâların ideal ve nazari konstruksiyonlarına aldanmamak lazım geldiğini asla unutmamalıdır.

XVI. İslam hukuku ve bilhassa amme müesseseleri hakkındaki bu umumi mülahazalardan sonra, Müslüman Türk devletlerinin şer'i hukuk hâricindeki legislatif faaliyetleri ve bilhassa, siyasi ve idari müesseselerini kurarken Müslümanlıktan evvelki hukuki ananelerden ne dereceye kadar müteessir olduklarını en umumi hatlarıyla araştırabiliriz. Abbasiler'in ilk devirlerinde imparatorluğun en yüksek mevkilerine yükselen bâzı Türk şeflerinin ve daha sonra Türk emirü'l-ümeralarının, şer'i hukuktan ziyade devletin hakim otoritesinden doğan laik hukuka kıymet verdiklerini gösteren bâzı deliller vardır: Mısır'da Tolunlular sülalesinin müessisi olan Ahmed b. Tolun zamanında, cismani mahkemeler, ikame edilen dâvâları o kadar âdilane hallerderdi ki, kadıya hiç kimse müracaat etmezdi; Bu suretle Mısır'a yedi sene kadı tâyin olunmamıştı.43 Bunu, Türk devlet adamlarının psikolojik bir hususiyeti addedebiliriz. Bu itibar ile mânalı olmaklı beraber ferdi mâhiyette kalan bu hâdiseleri bir tarafa bırakarak, İslam imparatorluğu'nun şark sâhalarında kurulan devletlerin müesseselerindeki Türk tesirlerini en umumi bir şekilde ve hiç tafsilata girmeksizin gözden geçirelim. Eski Türk idare an'anelerinin tesirlerini, Sâmânilerde ve bilhassa onların ordu teşkilatında görmekteyiz. Lâkin bu da son hükümdarlar zamanında yani orduda Türk unsurunun ehemmiyeti arttıktan sonra olmuştur.44 İslam fütuhatından evvel asırlarca Kök-Türk hâkimiyeti altında kalan Maveraünnehir'de, onların idari an'anelerinden birtakım bakiyyeler kalması tabii olmakla beraber, Sâmani teşkilatında bu izlere pek tesâdüf olunmuyor. Sâmaniler'in kısmen Tarihi ve Saffariler vasıtasıyla ve kısmen de doğrudan doğruya Abbasi teşkilatını iktibas ve taklit etmeleri bu hususta müessir olmuştur.

Gaznelilere gelince, iptida Samanilere tabi bir devlet olarak kurulmakla beraber, vaktiyle asırlarca Eftalit İmparatorluğu'nun hakimiyeti altında kalmış kesif Türk unsurlarıyla meskun sahaları da kendisine ilhak suretiyle inkişaf eden bu imparatorlukta Türk hükümet an'anelerinin tesirlerini daha kuvvetli olarak görmek mümkündür. Gerçi, mutaassıp bir Sünnilik siyaseti takip eden ve Bağdat sarayı ile çok samimi münâsebetlerde bulunan bu devlet, amme müesseselerin Abbasi-Samani modeline göre, tanzim etmekte beraber, ordu teşkilatında, rütbe ve memuriyet adlarında, bilhassa Türk kabileleriyle olan hukuki münasebetlerinde, Kök-Türk ve Eftalit hukuki an'anelerinden de müteessir olmuştur. O devre ait Arap ve Fars diliyle yazılmış menbâlarda,ekseriyetle Arapça ve Farsçaya mütercem şekiller altında bile, eski Türk Titulature'ünün bakiyyelerini görmek kabildir; bu menbâların, şimdiye kadar hiç düşünülmemiş olan bu bakımdan sıkı bir tetkiki, bu hususta tam olmamakla beraber az çok müspet neticeler verebilir.45 Gazneli hükümdarlarının, İslami siyasetlerine rağmen, devlet otoritesini ve legistlatif kuvvetlerini daima kullandıkları, mali siyasetlerinde fıkhın tahdidi hükümlerine hiç aldırmayarak örfi tekalif koydukları, kadıların dini juridiction'u hâricinde devlet organlarının örfi Juridiction'larının mevcudiyeti Türk kabileleri arasında şer'i değil örfi hukukun hakim olduğu, hülasa nazari İslam hukukunun hiçbir suretle tecviz edemeyeceği birçok şeylerin Gazneli İmparatorluğu'nda kuvvetle yaşadığı muhakkaktır.46

XVII. Eski Türk hükümet ananelerinin tesirini, en açık ve kuvvetli şekilde, Karahanlılar devletinin amme müesseselerinde görmek kabildir. İlk kuruluş safhaları hakkında tarihi kaynakların hiçbir sarih mâlumat vermedikleri bu devlet, doğrudan doğruya Kök-Türk ve Uygur siyasi ve idari ananelerini devam ettiren bir teşekküldür ki, muahharen hükümdarın ve tebeasının İslam dinini kabul etmeleri üzerine, yavaş yavaş amme müesseslerini de İslam prensiplerine uydurmaya ve bir İslami devlet mahiyetini almaya çalışmıştır. Karahanlılar devletinin amme müesselerine ait elimizde bulunan vesikalar, ancak XI. asrın son yarısına yani bu devletin Maveraünnehir'i zapt ettikten ve en şarki sahalarına kadar kuvvetli bir İslam tesiri altında kaldıktan sonraki devresine aittir.47 Fakat buna rağmen, amme hukukuna ait birtakım esasi prensiplerde, saray teşkilatında, orduda ve idarede, vergilerde ve memuriyet isimlerinde, adli mekanizmada, bazı hukuki sembollerde, hülasa hukuki hayatın bütün tezahürlerinde Kök-Türk ve Uygur devletlerinden kalmış hukuki müesseselerin kısmen muahhar devirlerinde İslam dini tesiri altında bazı tahavvüllere uğramakla beraber devam edip gittiğini görüyoruz.48 Dini juridiction haricinde, devletin örfi juridiction'u bunlarda da mevcuttu. XI. asırda bu devletin Tiyenşan dağlarının ötesindeki şarki kısımlarında bulunan iktisadi kültürel büyük merkezlerinde İslam dininin kuvvetle yerleşmiş olduğu, buralardaki medreselerin büyük faaliyetle İslam kültürünü yaymaya çalıştığı malumdur; fakat buna rağmen, kuvvetli köklere malik olan eski amme müesseselerinin hiç olmazsa büyük bir kısmının yeni din tarafından birden bire sökülüp atılamadığı ve onların ancak dahili bir tekamül neticesinde yavaş yavaş İslami nazariyelerle telif edilebildiği göze çarpmaktadır. Karahanlıların Semerkant'ı pâyitaht edinen Garp Şubesinde, coğrafi şartların doğurduğu kültürel münasebetler, İslam hukukunun burada daha çabuk ve kuvvetli bir tesirini intac etmiştir; fakat Kaşgar ve Balasagun'daki Şark şubesinde bu İslami tesir, şüphesiz daha tedrici olmuştur ki, yine bunu da coğrafi şartların kültürel neticeleriyle izah edebiliriz. İslamiyeti kabul etmemiş Şarki Asya kavimlerine karşı İslam âleminin Şark hurutlarını müdafaa eden Şarki Karahanlılarda, dini hislerin çok samimi, çok canlı kuvvetli olduğu mâlumdur; fakat buna rağmen, İslami bir cila altında, eski hukuki ananelerin devam edip gitmesi de pek tabii idi. İşte bundan dolayı bu devir, bu transition devri, Orta Zaman Türk hukuku tarihinin her bakımdan çok mühim bir safhasını teşkil eder.

XVIII. mamafih, Türk müessseleri tarihinin en mühim devri, bu müesselerin İslam kültürü dairesindeki kavimler üzerinde bariz tesirler bırakması bakımından da, şüphesiz, Büyük Selçuklu İmparatorluğu devridir. Karahanlılar, coğrafi mevkilerinin de tesirleriyle, Orta Zaman şark tarihinde siyasi bakımdan büyük bir yol oynayamadıkları gibi, Türk hükümet ananelerini başka Müslüman kavimlere vermek hususunda da pek müessir olmamışlardır. Halbuki, Abbasi halifelerini maddi hakimiyetleri altında aldıktan sonra, Mısır ve Suriye gibi Şii Fâtımi halifelerinin nüfuz sahaları ve Şimali Afrika müstesna olmak üzere, Yakın-Şark İslam dünyasının hegemonyasını ele geçirmiş olan Selçuklu İmparatorluğu, siyasi tesiriyle mütenasip olarak, hukuki kültür bakımından da geniş ve devamlı bir nüfuz icrasına muvaffak oldu.

XI. asır sonlarında muntazam bir hükümet cihazına, idari ve mali mütekemmil teşkilata ve muntazam bir askeri kuvvete mâlik olarak gördüğümüz bu büyük imparatorluğun hukuki enstitüsyonlarını, menşelerinden başlayarak muhtelif tekamül safhalarında yani imparatoluğun merkezi nüfuzu mahvolduktan sonra ona vâris olan muhtelif devletlerde nasıl devam ettiklerini takip edecek olursak, bunu oldukça açık olarak görebiliriz. Bu muğlak meseleler hakkında şimdiden kat'i hükümler kabil olmamakla beraber, Selçuklu müesseselerinin muhtelif hukuki menşelerde geldiği muhakkaktır: Gazneliler teşkilâtı vasıtasıyla intikal eden Abbasi-Samani an'aneleri, Gazneliler ve Karahanlılardan intikal eden Eftalit, Kök-Türk ve Uygur an'aneleri ve nihayet imparatorluğun asıl kurucusu olan Oğuzların kabile an'aneleri; işte bütün bu muhtelif hukuki unsurların birbiriyle karışmasıdır ki, Selçuklu müesseseleri dediğimiz complexus'u vücuda getirmiştir. Bu müesseselerden herhangi birinin menşeinde nasıl bir unsurun daha hakim bulunduğu ve muahhar tekamül safhalarında şu veya bu şartlar altında daha başka ne gibi unsurların müessir olduğu, ancak uzun tahlil ve mukayeseler neticesinde tespit olunabilir; fakat şimdiden söyleybiliriz ki, Selçuklu İmparatorluğu'nun ilk devirlerinde Türk hususiyetleri pek bârizdir: hâkimiyet telâkkisinde49 ve sembollerinde,50 hükümdarlar tarafından verilmesi mutad umumi ziyafetler gibi dini menşeden gelip hukuki bir mahiyet almış bâzı adetlerde,51 rütbe ve memuriyet isimlerinde, askeri teşkilatta Karahanlılarda gördüğümüz hükümet ananeleriyle, tribal mahiyette Oğuz ananeleri çok açık görünür: yabgu, inal, inanç, kutlug, tekin, sübaşı gibi eski Türk unvanları, gerek bunlarda gerek Selçuklu ananelerini devam ettiren muahhar Türk devletlerinde daima mevcuttur.52 Abbasilerdeki inşa divanının Selçuklularda ve bu imparatorluğun varislerinde Oğuz an'anesi tesiriyle tuğra divanına tahavvül ettiğini daha Makrizi bile tespit etmişti.53 Kezâlik, daha ilk zamanlardan beri İslam devletlerinde gördüğümüz iktâ meselesinde Selçuklu imparatorluğunun koyduğu yeni esasların ehemmiyeti vaktiyle C.H. Becker tarafından parlak bir şekilde meydana çıkarılmıştır.54 Selçuklu İmparatorluğunun muhtelif şubelerinde, onlara varis olan Atabeylerde, Harezmşahlar İmparatorluğunda, Eyyûbîlerde, Mısır Suriye Memluk İmparatorluğu'nda, Artuklular, Danişmentliler ve Anadolu Selçuklularında, hatta XII. asrın ikinci yarısında, Bağdat'taki Abbasi devleti teşkilatında, Büyük Selçuklulardaki amme müesseselerinin devamını görmemek imkansızdır.55 Hiçbir zaman Selçuklu hâkimiyeti altında kalmayan Hindistan Türk devletlerinde, Selçuklulardan bilvâsıta intikal eden hukuki tesirler bulunduğu gibi, Şimali Afrika İslam devletlerinde de Selçuklulardan yine bilvasıta intikal etmiş meselâ nöbet çalınması, hükümdarların başlarında tutulan şemsiye gibi hakimiyet sembollerine tesadüf olunmaktadır.56 Bütün bu izahlardan anlıyoruz ki, geniş ve kuvvetli nüfuzu muahhar asırlardaki siyasi teşekküller üzerinde de devam eden Selçuklu müesseselerinde Türk amme hukukunun hissesi büyüktür. Oğuz kabilelerini böyle bir imparatorluk kuracak hukuki kabiliyetlerden mahrum addettikleri için, bütün bu teşkilâtı İranlı vezir Nizamülmülk ile arkadaşlarının dâhiyane idârelerine isnat eden Th. Houtsma gibi birtakım müsteşterikler, Selçuklu teşkilatının bu hususiyetlerinden tamamıyla gafil kalmışlardır.57 Gerçi Melikşah'tan itibaren Selçuklu hükümdarlarının meselâ Tuğrul ve Alp Arslan zamanlarındaki gibi eski Oğuz âdetlerine öyle çok riayetkâr olmadıklarını,58 askeri ve siyasi kudreti şahsında temsil eden Türk şefi'nden ziyâde Şark saraylarının karışık ve debdebeli saray protokolları içinde kaybolmuş Sasani Bizans tipinde bir İslam imparatoru mâhiyeti aldıklarını ve bununla hemâhenk olarak amme müesseselerinin de tedricen daha İslâmi bir renk altında kaldığını görüyoruz. Fakat bütün bu değişmelere rağmen, gerek Selçuklu İmparatorluğunda, gerek vârislerinde, yukarıda bahsettiğimiz Türk hukuki ananeleri daima mevcudiyetini göstermiş, hatta Gürcüler, Ermeniler, Bizanslılar gibi komşu veya tâbi devletlerin müesseseleri üzerinde bile az çok tesir etmekten geri kalmamıştır.59 Selçuklu müesseselerinde, ilk bakışta İslamî yahut İranî bir menşeden gelmiş zannolunan birçok şeylerin, eski Türk dini-hukuki telâkkilerine bağlı olduğu sıkı bir tahlil mukayese neticesinde meydana çıkıyor.

Bütün Müslüman Türk devletlerinde olduğu gibi Selçuklu İmparatorluğu'nda da devletin legislation faaliyeti daha ziyade amme hukuku sâhasında tecelli etmektedir. Medeni hukuk sâhasında, hükûmetin naspettiği Sünni mezhebindeki kadıların şeriat ahkâmına göre verdikleri hükümler mûteber idi. Mamafih Melikşah, şüphesiz Nizamülmülk'ün teşvikiyle, büyük hukukçulardan mürekkep bir heyet topladı ve medeni hukuka ait o asırda büyük ihtilafları mucip olan birtakım meseleler hakkında sarih ve kat'i hükümleri ihtiva eden bir Mecelle (Code) vücuda getirerek bütün imparatorluk memleketlerinde tatbikini emretti.60 İmparatorluğun büyük kültür merkezlerinde kurulan medreseler, dini juridiction için hükümetin muhtaç olduğu unsurları hazırlıyordu. Fakat, bunun hâricinde, devletin muhtelif teşkilâtına ait lâik bir juridiction da mevcuttu. Askeri maksatlarla imparatorluğun muayyen sâhalarda yerleştirilmiş ve bu vazife mukabilinde bâzı hukuki imtiyazlar verilmiş olan birtakım Türk kabileleri arasında, hatta Türk köylerinde, medeni hukuk sâhasında şer'i kanunların değil örf ve âdet hukuku'nun mer'i olduğu tabiidir. Harezmşahlar'da laik juridiction'la meşgul bir yüksek mahkeme bulunduğunu ve büyük rütbede bir Türk kumandanının buna riyâset ettiğini biliyoruz ki, Selçuklu devletinde ve ona vâris olan sâir Türk devletlerinde de bu türlü müesseseler bulunduğu şüphesizdir. Celâleddin Harezmşah'ın müverrihi Nesevi'nin sâir İslam devletlerindeki mümâsil müesseselere benzeterek Divanü'l-Mezâlim diye izah etmek istediği bu mahkeme, Celâleddin'in ordusunda vazife görmekte idi. Maamafih, devlet merkezinde ve hatta büyük askeri merkezlerde bu cins müesseselerin mevcûdiyeti kolayca tahmin edilebilir. Bu mahkemelerin örf ve âdet'e ve devletin örfi kanunlarına göre hüküm verdiği de pek tabiidir.

XIII. asırdan başlayarak muhtelif Türk devletlerinde gördüğümüz ordu kadılığı, her halde bu eski müessesesinin İslami bir renk almış devamından başka bir şey olmamalıdır. Bağdat'a ilk girdiği zaman, İslam hukukçularının kurdukları nazari amme hukuk sistemine tamamıyla mugâyir ve devlet menfaatine uygun bir hatt-ı hareket tâkibinden çekinmeyen Tuğrul Bey'den başlayarak, amme hukuku sâhasında, Selçuklu hükümdarlarının serbest bir lejislatif faaliyet gösterdikleri katiyyetle söylenebilir. Selçuklular'dan sonra, İslam dinine en fazla riayetkâr sayılan Türk hükümdarları bile, bu sâhada devlet otoritesini her şeyin fevkinde tutmuşlardır. Türk emirlerinde hemen umumiyetle görülen bu devletçilik temâyülünün muasırları olan birtakım din âlimleri ve o zihniyette bâzı tarihçiler tarafından şiddetle tenkit edildiğini görmekteyiz.61 Selçuklu idâre ananelerini devam ettiren Türk devletlerinde bu müesseselerden her birinin muhtelif âmiller tesiriyle mâruz kaldığı değişiklikleri mahalli ve yabancı tesirlerin derecesini, hülâsa, içtimaî ve iktisadi zarûretler neticesindeki dâhili tekâmüllerini burada en kısa şeklinde izaha imkan yoktur. Yalnız Selçuklu devresinde gördüğümüz bu umumi karakterlerin, vârislerinin hukuki hâyatında da mevcut olduğunu söyleyebiliriz.

XIX. Türk amme müesseseleri tarihinde, tesirinin genişliği ve devamı itibarıyla, Selçuklu devrinden sonra en mühim safha, Cengizliler devridir. Yalnız Orta Zaman Şark tarihi değil cihan tarihi bakımından da siyasi ve kültürel neticeleri olan bu devrenin, Türk enstitüsyonları tarihinde de bu kadar büyük ehemmiyeti olacağı kendiliğinden anlaşılır. Bu, yıkıcı ve geçici bir istilâ değil, Asya'nın XII. asır sonundaki anarşik vaziyetini düzelterek yalnız Asya'ya değil Orta Avrupa ve Balkanlara kadar Eurasia'ya da sağlam bir nizam veren siyasi ve askeri bir fütûhat devresidir. XIII. asır sonlarında birbirleriyle muhasım büyük imparatorluklara ayırılmış ve merkeziyetini kaybetmiş olan bu kuvvet, hâkim olduğu sâhalarda büyük bir teşkilât kudreti göstermiş, mükemmel işleyen siyasi ve idari müesseseler kurulmuştur. Birbirinden farklı sâhalarda, birbirinden tamamıyla farklı büyük kültür daireleri içinde ve büsbütün değişik içtimaî ve iktisadî şartlar altında tekâmül eden bu muhtelif şûbeler, aynı merkeziyetçi imparatorluktan ayrılmış parçalar olduğu için bunların amme müesseselerinde ve onları doğuran hukuki telâkkilerde bilhassa başlangıçta derin bir benzerlik hatta ayniyet göz çarpar; hâkimiyet telâkkisinde ve sembollerinde, rütbe ve memuriyet isimlerinde, devletin lejislatif organlarının tanziminde siyasi hukuka ait meselelerde, idari ve askeri teşkilâtta, mali lejislasyon'da bunu açıkça görürüz. Kurultay, yargı mahkemeleri, devlet postaları, şansölleri hususiyetleri, Cengiz'in ve ona halef olan büyük hanların hukuki tesisâtı ve hukuki mâhiyetteki hükümleri (yani Yasa ve Bilig), vergiler, içtimai ve siyasî hieerarchie'yi tanzim eden kaideler, birbirinden farksızdır.62 Eski Uygur ve Karahıtay hukuki ananeleriyle, kısmen Türk kâbile örfleriyle müşterek göçebe Moğol örf ve âdetlerinin Uzak-Şark ve Yakın-Şark kültür dairelerinden yani Budist ve İslam kültüründen alınmış unsurlarla imtizâcından hâsıl olan bu complexus'de, bu devrin bütün kültürel hayatında olduğu gibi, en büyük mevki eski Türk hukuki ananelerine aittir. 63 Maamafih, bu Budist ve İslam tesirlerinin de yine Türkler vâsıtasıyla olduğu mâlûmdur. Prof. P. Pelliot, daha bu ilk devirde bile, birçok ıstılahların Türkçe olmasından dolayı, Türkçeyi imparatorluğun enternâsyonal dili addediyor; 64 biz bu mütâlâayı, büyük bir kısım hukuki ıstılahlara da teşmil ederek, fikirlerimizi yeni bir delil ile teyit edebiliriz.

XIV. asrın ilk yarısında, İslam kültürü sahasındaki Cengizliler devletlerinde İslamiyet artık hâkim din ve devlet dini imtiyazını kazanmıştır. Bilhassa, hükümet müesseseleri hakkında oldukça etraflı mâlumata sahip olduğumuz Altınordu ve İlhanlı imparatorluklarında, bu İslamlaşma'nın hukuk sâhasındaki tesirlerini tespit mümkündür; onlar, İslâmiyet devlet dini olmadan hükümleri altında yaşayan muhtelif dini cemaatler gibi Müslümanları da dini juridictionlarına tebâiyette serbest bırakmakla beraber, asıl büyük selâhiyeti örfi mahkemelere ve muhtelif hükûmet organlarına vermişlerdi; İslâmiyet'i kabûlden sonra, kadılar ve kadı mahkemeleri eskisine nispetle daha fazla bir ehemmiyet kazandı; şeriat hükümlerine riâyet edilmesi hakkında bazı hükümdarlar tarafından daha ilk cülûslarında verilen emirler bu tesiri gösterir.65 Altınordu'da, İslâmiyet İlhanlılar sâhasındakinden daha eski köklere mâlik olmakla beraber, hukuki sahada daha az müessir olmuştur. Maamafih bütün bu gibi tezâhürlere ve meselâ Yasa'nın şamani itikatlarıyla âlâkadar bâzı hükümlerinin tatbik edilmemesine rağmen, bilhassa amme hukukuna ait meselelerde Yasa'ya yani devletin laik kanunlarına şiddetle riâyet olunuyordu. Büyük lejislatör Gâzan, yine Yasa esaslarına ve Selçuklu idarelerine dayanarak birçok mühim teşkilât ve tensikat yapmıştı.66 Adli idârede eskiden beri mevcut olduğunu bildiğimiz ikilik, bunlar zamanında da devam ediyordu: Harezm'de, İran'da, Irak'ta kadıların şer'i mahkemelerinden başka, bir de lâik mâhiyette yargu mahkemeleri bulunduğunu biliyoruz.67

Bu devir amme müesseselerinin tesirini, Cengizlilerin'in hâkimiyeti altında kalmış geniş sâharlarda ve yalnız XIV. asırda değil, XV. ve hatta daha sonraki asırlarda görmek kabildir: İlhanlıların vârisi olan Celâyirlilerin onların hükümet müesseselerini hemen aynen devam ettirdiklerini bildiğimiz gibi68, Orta Anadolu'da XIV. asırda İlhanlıların idari ve mali sistemlerinin devam ettiğini de, Sivas sultanı Kadı Burhaneddin'in teolojik zihniyetiyle buna karşı bir aksülamel yapmak istemesinden anlıyoruz69; fakat buna rağmen, XV. asır ortasında Anadolu'da İlhanlı devri sisteminin hâlâ devam ettiğini gösteren vesikalar vardır.70 Bilhassa Orta Asya'da, Altınordu'da, Kırım ve Kazan hanlıklarında, Şeybânîler'de ve Orta Asya'nın daha muahhar siyasî teşekküllerinde, bu tesiri son asırlara kadar müşâhede etmek kabildir. Timur İmparatorluğu, muhtelif bakımlardan, Cengizlilerin Şamani an'anelerine karşı İslâmiyet'in bir aksülameli mâhiyetinde görünmekle beraber, amme enstitüsyonları itibarıyla, bu kadro hâricine çıkmamış, Cengiz Yasası'nın âdeta kudsi mâhiyetini kabule mecbûr olmuştur. Timur'un Tüzükât'ında adeta kudsi mâhiyetini kabule mecbûr olmuştur. Timur'un Tüzükâtı'nda, çok sarih İslâmi temayüllerle beraber, Yasa'nın ruhu hâkimdir. Timurlular, Şahruh zamanında başlayan Yasa aleyhtarlığına ve İslam tesirlerinin mütemâdi artmasına rağmen,

XVI. asırda bile onun nüfuzundan kurtulamamışlardır71, Babür'le başlayan Hint Timurlularının teşkilâtında bile bunun izlerini görmek kabildir. Celayirliler'e halef olan Karakoyunlularla Akkoyunlularda, hatta Safavi devletinin ilk teşkilâtında, bu müesseselerin bakiyeleri kolaylıkla bulunabilir. Doğrudan doğruya Cengizlilerin hâkimiyeti altında girmemiş olan Suriye-Mısır Memluk İmparatorluğu ile XIV. asır Hindistan Türk devletlerinde bu tesir o kadar çok göze çarpmaz.72 Cengizliler devrinin ve bilhassa Altınordu müesseselerinin en büyük tesiri, Moskof devleti üzerinde kendini göstermiştir. Yukarıda Avarlardan başlayarak muhtelif Türk şubelerinin Rus kültürü üzerindeki tesirinden bahsetmiştik (XII. paragraf). Altınordu İmparatorluğu'nun kuruluşundan sonra, bu tesirin büsbütün arttığı, hemen ûmumiyetle kabul edilmiştir: Vernadski'ye göre "Moskoflardaki hâkimiyet telâkkisi, askeri sistem, posta, vergi sistemi, idâre sisteminin başlıca anâsırı" hep bu devirden kalmadır.73 F. Lot gibi bâzı tarihçilerin bu nüfuz dâiresini daha dar göstermelerine rağmen74, idâri ve mâli teşkilât üzerindeki bu derin tesirden, Rambaud'dan A. Eck'e kadar birçok eski ve yeni müellifler, ısrarla bahsetmektedirler.75 N. Iorga, Moğol hâkimiyetinin Ruslara yeni bir imparatorluk mefhumu getirdiğine inanıyor.76 Yine aynı tarihçi, Moldavyadaki gümrük sisteminin yine Moğollardan iktibas edilmiş olduğunu zikrederken, Altınordu müesseselerinin mükemmelliğini açıkça söylemektedir.77 Şu son senelerde yapılan arkeoloji ve tarih tetkikleriyle Orta Zaman Cenub-ı Şarki Avrupa tarihindeki siyasi ve kültürel rolünün ehemmiyeti hergün daha iyi öğrenilen Altınordu İmparatorluğu, yukarıki izahattan çok iyi anlaşılıyor ki, hukuki müesseseleri vasıtasıyla da Moskof devletinin teşkilâtı üzerinde müessir olmuştur. Altınordu devletini iptidai bir barbar cemiyeti gibi telâkki eder. E.Blochet'nin ne kadar aldandığı bu delillerle büsbütün meydana çıkıyor.78 Josepf Karst'ın son tetkiklerine göre, Cengizliler müesseselerinin uzun müddet onların hâkimiyeti altında kalan Gürcülerin hukuki müesseseleri üzerinde de kısmen doğrudan doğruya, kısmen Safaviler vasıtasıyla kuvvetli izler bıraktığını ilave edecek olursak,79 bu devrenin Türk amme hukuku tarihindeki müstesnâ ehemmiyeti büsbütün tebârüz eder.

XX. Orta Zaman Türk müesseseleri tarihinin son safhasını Osmanlı devri teşkil eder. Fakat zâten lüzûmundan fazla uzayan mâruzâtımı daha uzatmamak için, mevzuumu burada kesiyorum. Osmanlı müesseselerini, menşelerinden İstanbul fethine kadar geçirdikleri tekâmül safhaları hakkında vaktiyle hususi bir analitik araştırma neşretmiş olduğum için, burada aynı mevzûun velev hülâsaten tekrarını zâit buluyorum. Anadolu Selçuklu saltanatının idâri ananelerine vâris olarak İlhanlılar ve Memlûkler İmparatorlukları müesseselerinin de tesirleri altında çok muntazam bir hükûmet makinesi vücûda getiren bu Türk İmparatorluğu, XV, asrın Avrupa'nın ilk mutlakıyetçi devlet tipi ortaya koymuş ve yeni zaman tarihinin siyasi tekâmül bakımından bir fârikasını teşkil eden bu rejimin Avrupa'da ilk örneği olmuştur. Son zamanlarda bâzı Avrupa mektep kitaplarına kadar giren bu görüş tarzı80 mutlakıyyetçi devlet rejiminin ilk örneğini, Paleologlar devrinde tamamıyla feodal bir mâhiyet almış ve merkeziyetçiliğini kaybetmiş XIV.-XV. Asır Bizans İmparatorluğunda aramaktan elbette daha mantıkîdir ve tarihi realiteye uygundur.

Orta Zaman Türklerinin bu sûretle yeni zaman Avrupasına mutlakıyetçi devlet rejiminin ilk örneğini vermeleri, Türklerde amme hukukunun ve siyasi kültürün süratli inkişafını göstermek itibarıyla çok bâriz bir üstünlük ifâde eder.

Daha protoistorik devrelerde beşeriyetin ilk siyasi teşekkül kadrolarını yaratmak sûretiyle amme hukukunun vâzıı oldukları etendolaji tetkikleriyle anlaşılan Türkler'in, Orta Zaman'da İslâm dini dâiresine girdikten sonra bile dini İslâm hukukunun devlet otoritesine serbest bir faaliyet tanımayan dar ve geri nazariyelerine rağmen, böyle ileri bir siyasi tekâmül derecesine yükselmelerini, hayretle karşılamamak icap eder; çünkü, çok realist olan bu devlet kurucuları yukarıdan beri sıraladığımız delillerle anlaşılmıştır ki, samimi Müslüman olmakla beraber, devletin otoritesi yani ammenin menfaatı mevzûu bahsolduğu zaman, İslâm hukukçularının hayali sistemlerine asla kıymet vermemişler ve çok eski hukuki ananelerine göre, serbest bir legislation faaliyeti göstererek aşağı Orta Zaman'ın en büyük imparatorluklarını kurmuşlardır. Orta Zaman Türklerinin bu devlet kuruculuk sıfatlarının atalardan gelen bir kabiliyet olduğunu protoistorik delillerle teyitten sonra, sözümü bitirmek için bunun Orta Zaman'dan bugüne kadar nasıl devam ettiğini de en kat'î delil ile göstermek isterim; bu sûretle hâli mâzi ile izah eden genetique metot gibi mâziyi hâl ile izah eden retrospectif metodun da doğruluğu anlaşılacaktır. İşte Türk'ün devlet kuruculuk seciyesinin en büyük mümessili olan Atatürk, işte onun kurduğu yeni Türkiye Cumhuriyeti! Bu Büyük Yaratıcı'nın ve yarattığı Büyük Eser'in karşısında, her insan gibi, sonsuz bir sevgi ve saygı ile eğilirim.



1 Fritz Ster-Somlo und Alexander Elfter Hadwörterbunch der rechts-.
2 M. Fuad Köprülü, Bizans Müesseselerinin Osmanlı Müesseselerine Te'siri Hakkında Bazı Mülâhazalar, Türk Hukuk ve İktisat Tarihi Mecmuası, C. 1. 1931 (ikinci baskısı, Orhan F. Köprülü'nün Önsözüyle ve bibliyografyasına yapılan bir ilave ile geniş bir indeks de eklenerek Ötüken Neşriyat tarafından 1981'de neşredilmiştir.
3 Aynı eser, s. 177-178.
4 Aynı eser, s. 181.
5 M. Fuad Köprülü, Les Origines de l'Empire Ottoman, Paris 1935, S. 31 -32. [Bu eserin yeni bir Türkçe basımı, Kitap ve Köprülü hakkında O. F. Köprülü'nün bu yazısı, bâzı notlara ilâveler ve indekslerle birlikte ve Köprülü'nün "Osmanlı İmparatorluğu (nun Etnik Menşei Mes'eleleri", "Kay Kabilesi Hakkında Yeni Notlar" isimli tarihi tetkikleriyle beraber "Osmanlı İmparatorluğunun Kuruluşu" adı altında Ötüken Neşriyat tarafından 1981'de neşredilmiştir.].
6 Eftalitler'in şehirlerde yaşadıkları, Menandre ve Procope'un eserlerinde açıkça söylenir (E. Drouin, Memoire sur les Huns Ephtalites, 1985, s. 9). Bulgar hakkında (İbn Fadlân şehâdeti, Uygar için ise, tarihi vesikalardan başka şu son otuz-kırk seneden beri yapılan kazıların neticeleri zikrolunabilir. Hiyung-Nu ve Tu-kiie'lerin ekincilikle iştigal ettikleri ve şehirleri olduğu, o devre ait tarihi kaynaklarda açıkça görülür.
7 İçtimai tekâmül bakımından birbirinden çok farklı göçebelik şekilleri olduğunu unutmamalıdır. Onun bâzı ileri şekillerinin, ekincilikten daha yüksek bir içtimai tekâmül merhalesi olduğu, şu son yıllarda birtakım âlimler tarafından kuvvetle müdafaa olunmaktadır.
8 A. Rasovkij (Les Comans et Byzance, Bulletin de I'ınstitut archeologique bulgare tome IX. 1935, p. 346-354), bunu komanlar'dan bahsederken çok iyi tebârüz ettirmektedir. Asırlardan beri Karadeniz şimâlindeki geniş bozkırlardan geçen Türk şubeleri hakkında tetkiklerde bulunan âlimler bu hakikatı teyit etmektedirler (meselâ: Bulletin of the international Committee of Historical Sciences, nr. 35, 1936, s. 529).
9 Buna ait en son ve mühim tetkiklerden Andre-G. Hudricourt'un, De L'origine de l'attelage moderne adlı mühim makalesiyle, Marc Bloch'un buna medhâl olarak yazdığı sahifeleri zikredebiliriz. (Annales d'Histoire economique et sociale, S, VIII. Nr. 42, 1936, s. 513/522).
10 Ortazaman kaynaklarının sathi bir tetkiki bile bu hüküm vermeğe kâfidir. A. Rasovskij'nin yukarıdaki makalesine bakınız.
11 Yunan, Lâtin ve Rus kaynakları, birbirini taklit ederek, Hunlar Peçenekler, Komanlar hakkında hemen hemen aynı şeyleri tekrar ederler Târihi hakikate uymayan bu tavsiflerin, Karazin gibi eski târihçiler değil Vasilievskij, Uspenkij, Marquart gibi ciddi âlimler tarafından nasıl tenkitsizce kullanıldığını, A. Rasovskij, çok doğru bir görüşle anlatıyor. (a.g.e., s. 346 347).
12 Bunların en sathi bir tetkiki, birçok tenâkuz örnekleri gösterebilir.
13 Nesevi ve İbnü'l-Esir'in ifadeleriyle, Kragos ve Vartan gibi Ermeni kronikçilerinin tavsiflerini bir misâl olarak gösterebiliriz.
14 J. İvanoff, La Question macedonienne, Paris 1920, s. 224; Revue internationale des etudes balkaniques'de bu mes'ele hakkında mühim yazılarla tesadüf olunur; bilhassa: P. Skok, Restes de la langue turquie dans les Balkans, l'ere annee, s. 247-260.
15 M. Fuad Köprülü, Bizans Müesseselerinin Osmanlı Müessselerine Te'siri Hakkında Bâzı Mülâhazalar, s. 284.
16 A.g.e., s. 193-194.
17 A. Kettös kıralysag a nomadoknal, (Göçeberelde ikiz hükümdarlık) Budapeşte 1993. Değerli âlimin "Hükümdarlık Müessesinin Şimali Asya Atlı Kavimlerinde Teşekkülüne Ait tetkikler" adlı mühim araştırmalarının ikincisini teşkil eden bu makaledeki bâzı mutalâaların, düşündüklerimize uygun olmadığı kaydedelim. Bunları "Türklerde Hâkimiyet (souverainete) Telâkkisinin Tekamülü" hakkında hazırladığımız bir eserde etrafıyla izah fırsatını bulacağız. (bu etüt neşir edilmemiştir).
18 Bu husustaki tafsilât o eserdedir.
19 Alföldi Andrâs, a.g.e., s. 36'da da Toba'lardaki bu âdetten bahsediyor. Sonraki Türk devletlerinde bu adetin devamı hakkında tafsilat.
20 Fazla tafsilât için şu makalemize bakınız: Eski Türk Titülature'üne Ait Notlar 1 (yakında Körösi Csoma-Archivum Mecmuasında Almanca olarak çıkacaktır). [Bahis konusu makalenin Türkçesi bu kitaptadır.].
21 Tafsilat için bu zirkrettiğimiz makaleye bakınız.
22 El-Ikdi'l-Ferid, c. I. S. 101-106, başka Arap kaynaklarında da bunun teyit eden kayıtlar vardır.
23 Cha-po-lio Han'ın 584'de Çin İmparatoruna yolladığı bir mektubun Çince tercümesi mevcuttur ki, P. Pelliot, bunun Türkçe aslında sadâkatle tercüme edildiği, zira yazılışı tarzında Çin usullerine muhalif olarak târihin başta olduğunu ehemmiyetle kaydediyor ve Çince transkripsiondan Han'ın Türkçe unvanlarını istidlâl ediyor. (Neuf notes sur des questions d'Asie Centrale, s. 209-211). Bu meseleler hakkında tafsilât, yukarda bahsettiğimiz eser dedir.
24 Bu hukuki Uygur vesikaları başlıca Radloff, Le Coq. Malov taraflarından neşredilmiştir. Bu hususta mâlumat için: A. Caferoğlu, Uygurlarda Hukuk ve Mâliye Islahatları, Türkiyat Mecmuası, c. IV. s. 1-3; bu araştırmadan başka, Heinrich Herrfahrdt'ın Das Formular der uigurischen Schuldurkunden Zeitschrift für vergleichende Rechtwissenschaft, Band XI. VIII. S. 93-103. Bu sonucu müellif bu vesikaları X.-XI11. asırlara ait saymakta ise de, vesikalarda bunu gösterecek hiçbir kayıt yoktur. Ancak, XII. asırdan evvele icrâ edilmeyen bu vesikalarda, daha eski devirlerin hukuki an'anelerinden bakkiyyeler bulunması pek tabiidir. Bu vesikaları en toplu olarak şu eserde bulmak kabildir. W. Radloff, Uigurische Sprachdenkmaeler, Leningrad 1982. Bu vesikalar arasında XIV. Asır ortalarına ait birini Rahmeti Arat (Türk tarih Arkeology ve Etnografya Dergisi, 1936, sayı III, s. 101-102) daha doğru olarak neşretmiştir.
25 Proto-Bulgar Hanı Kurum'un Kanunları'ndan 5 madde, Bizanslı leksikograf Suidas (X. Veya XI. Asır) vâsıtâsıyla intikâl etmiştir; tafsilât için bk. karel Kadlec, Introduction â l'etude Comparative de l'histoire du droit public des peuples slaves, Paris 1933, s. 75.
26 Aynı eser, p. 20/21. Çek alimi J. Peisker'in meşhur nazariyesine göre, eski Slavlar devlet kurmak kabiliyetinden mahrumdurlar. Onların iptida Türk-Tatar asâreti altında kalmışlardır. K. Kadlec, Slavların henüz birbirinden ayrılmamış oldukları en eski devirler için Türk tesirini kabul etmemekle beraber, ayrıldıktan sonra, bu tesiri kabul ediyor; ve en başta Avar nüfuzunu zikrediyor. Vareg-Ruslardaki Kogan unvanının Hazarlardaki Kagan-Hakan'dan alındığını, Peisker ve sair slavistlerle beraber W. Barthold de kabul etmektedir (Orta Asya Türk Tarihi Hakkında Dersler, 1927, s. 55). Ekser Slavistlerce kabul edilen bu gibi misâlleri daha çoğaltmak kabildir.
27 N. Iorga, le Caractere commun des institutions du Sud-Est de l'Europe, Paris 1929, p. 63­69. Slavlar'daki Boylar=Boyra, Ban, Zupan unvanları da Avarlar'dan gelmedir; fakat Boyar'ın Bolad'dan geldiği hakkında Iorga tarafından büyük bir kat'iyetle ileri sürülen iddianın ne tarihi ne de filolojik hiçbir esası yoktur.
28 Bulletin of the international Committee of historical Sciences, nr. 32, 1936 p. 394. Alföldi'ye göre Avarların siyasi müesseselerinin inkişafı, Slavlar için büyük bir ehemmiyeti haiz olmuştur.
29 Joseph Deer, I'Ancienne Royaute Hongroise, P. Nouvelle Revue de Hongrie, Juillet 1934, p. 138-146. Bu mühim makale, müellifin 1934'te Szeged'de neşrettiği Heidnisches und Christliche in der altungarischen Monarchie eserinin güzel bir hülasasıdır. O, mukayese metodu ile ilk Macar krallığının esasında, Türk kültürü dairesindeki bütün kavimlerde müşterek olan otorite prensibi'ni meydana çıkarmıştır (ayrıca bakınız: Revue historique, tome CLXXVIII. Nr. 363, 1963, p. 51-52). Bu hususta tafsilat, yukarıda bahsedilen eserimizdedir.
30 Proto-Bulgarlar'da memleketin hanedan azası arasında taksim edilmediğini kaydeden K. Kadlec, aksi taktirde bunun bütün Türk şubelerinde müşterek bir kaide olan "Hükümdarlık kuvvetinin temerküz ettirmesi" (Concentration) usulüne mugayir olacağını söyler (Aynı eser, s. 641.).
31 Cumhuriyet devrinden evvel, hukuk fakültelerimizde mülkiye mektebinde bu fıkıh tedrisatı (Usul-i Fıkh, Mecelle, Vesâya ve Fâraiz Ahkam-ı Arazi ve Evkaf Dersleri) tamamıyla ortazaman zihniyetiyle, dogmatik ve teolojik bir şekilde yapılmış, muahhar Sünni-Hanefi kompilatörlerin şematik kadrolarından kurtularak daha eski hukuki ve tarihi kaynaklara kadar çıkmak hatıra gelmemiş, İslam hukukunun da sair bu gibi sistemler gibi tarihi bir teşekkül olduğu düşünülmemiş, garp'ta buna ait yapılan tetkikler, o devrin en meşhur ve modernist hukuk üstadı sayılanlar arasında bile tamamıyla meçhul kalmıştır. Sawa Paşa'nın Etude sur la droit musulmans, (II vol., Paris 1891-1898) adlı eseri, bu dogmatik, Ortodoks zihniyetin bir mahsulüdür ki, Goldziher ve Schnouck-Hurgronje'nin haklı tenkitlerine uğramıştır. Tahsilleri itibarıyla garp hukuk telakkileriyle istinas etmeleri icap eden daha sonraki hukukçularımızın eserlerinde İslam hukukuna dair ara sıra verilen malumatın ve ileri sürülen fikirlerin, eski teolojik medrese telakkilerinden dışarı çıkamaması, anlaşılmaz bir garibedir ki, muahhar Osmanlı hukukçuluğunun iflasına bundan açık bir misal olamaz. İşte, memleketimizde bir "milli hukuk mesleği" teessüs edememesinin başlıca amillerinden biri de budur.
32 Bu hususta umumi malumat ve bibliyografya için Encyclopedie de İslam'da Goldziher tarafından yazılan Fıkh maddesine (bu kitabın ikinci bölümüne) bakınız. Bu alim ve ondan evvel Schnouck-Hurgronje, İslam hukuku kaynaklarını eski ve sağlam vesikalara istinad ettirdikleri halde, Sawa Paşa, XI-XV. Asırlarda tespit edilmiş ananelere tabi olmuştur. E. Lambert, Roma hukuk tarihinin kaynakları hakkında bunlarla mukayese edilecek mâhiyette araştırmalar mevcut olmadığını iddia etmektedir. (La Fonotion du droit civil compare, Paris 1903, s. 393-396).
33 Onun iki ciltte toplanan muhtelif yazılarına bakınız.
34 G. Demombynes, La Syrie a l'epoque des mameıouks, Paris 1923; Masâlik el Absâr fi Mamâlik el Amsâr I. I'Afrique, moins I'Egypte, Paris 1927. Levi-Provençal, I'Espagne musulmane au X eme siecle, institution et vie sociale, Paris, 1932.
35 Muhammed Nazım'ın The life and times of Sultan Mahmud of Gazna adlı eseri, Muhmud devri teşkilatı hakkında oldukça sağlam mâlumat verebilir. İshwari Prasad'ın A History of the Qaraunah Turks in İndia'sında da (1936), bu devir amme hukukunu alâkadar eden kısımlar bulunur. Agha Mahdi Husain'in Le Gouvernement du Sultanat de Dehil, (Paris 1936) adlı kitabı çok sathidir. Kimi az çok kıymetli ve büyük bir kısmı kıymetsiz olmak üzere böyle birçok eser zikrolunabilir. Bu mevzulara ait ve daha fazla hukuki mâhiyetteki Avrupa hukuk fakültelerinde yapılmış bazı doktora tezleri, her bakımdan çok sathidir. Mesela M. Chaygan'ın Essai sur l'histoire du droit public musluman, (Paris 1934) adlı tezi, bu husustaki en mühim tetkikler bile hiç bilinmeksizin yazılmıştır.
36 Müsseselerin mukayeseli tarih sahasında XIX. asrın en tanınmış alimlerinden sayılan Joseph Kohler ile Schnouck-Hurgronje ve Goldziher arasında İslam hukuk sisteminin tekâmül prosesü hakkında cereyan eden münakaşalarda bu son iki alim bu hususiyetleri tebarüz ettirmişlerdir (Goldziher, Muhammedanisches Recht in Theorie und Wirklichkeit, Zeitschrift für verg. R. W. 1889 p. 405-423. Bu münakaşalar hakkında izahat için, E. Lambert'in yukarıda zikredilen eserine bakınız (s. 378-380). Hakikaten H. Lammens'in de söylediği gibi, Fıkıh, mevzuu ideal bir hukuk olan speculatif bir ilim tamamıyla skolastik bir Construction haline gelmiştir (I'İslam, croyances et instittution, Paris 1926, s. 103).
37 E. Lambert, Aynı eser, s. 387. Goldziher'in Encycl. De I'Islam'daki Fıkh maddesi. A. Mez, Die Renaissance des Islam, 1922, Kadılık hakkındaki bahse bakınız.
38 E. Lambert, Aynı eser, p. 357-358. Seyyed Taghı Nasr, Essai sur I'histoire du droit persan, Paris 1933, p. 227. Joseph Karst, Code georgien du Rol Vokhtang VI, Strasbourg 1934, s. 49.
39 Corci Zeydan'ın Medeniyyet-i İslamiyye Tarihi'ne bakınız.
40 Gaudefroy-Demombynes, Les Institution musulmanes, Paris 1921, s. 166.
41 M. 1058'de Maverdi, İslam Ümmetini, siyasi bakımdan da bir vahdet gibi telakki ederek bu ideal devletin idare çarhlarını, faaliyet tarzını, varidat ve masarifinin tahsil ve sarf şekillerine izaha çalışmaktadır. Halbuki o sırada, İslam âlemi muhtelif devletlere ayrılmış, ve daha asırlardan beri siyasi bir vahdet olmaktan çıkmıştı. Onun yalnız siyasi hukuk ve idare hukuku değil, ceza hukuku ve ticaret hukuku hakkındaki fikirleri de realite ile asla tetabuk etmiyordu. (H. Lammens, I'Islame croyances et institutions, s. 103). XI. asırda filen hakim olan İslam amme hukukunu, Maverdi'nin bu nazari ve ideal sistemiyle anlamağa ve izaha çalışmak, tarihi zihniyetiyle taban tabana zıt bir hareket olur. Bu devirdeki İslam devletlerinin diğer devletlerle ve tebalarıyla münasebetlerini tanzim eden müspet hukuk kaidelerini doğrudan doğruya tarihi vesikalardan çıkarmak lazımdır. Maverdi'nin bu nazari ve ideal sistemi, dini prensiplere dayandığı cihetle, o devir ve daha sonraki devirler legislateur'leri için sadece manevi bir nüfuza malikdi.
42 İbn Haldun, Mukaddime, Arapça metin, c. I, s. 208.
43 A. Mez, Die Renaissance des Islams, 1922, Kadılar hakkındaki kısım.
44 M. Fuad Köprülü, Türkiye Tarihi, 1922, s. 86.
45 Birkaç misal: Gaznelilere ait Farisi metinlerde birtakım memuriyet isimlerinin başında geçen Farsça buzurg kelimesi, Türk unvanlarında çok geçen ulug tâbirinin karşılığıdır; yine Farsça Sipehsâlâr, Türkçe Sü-başı mukabilidir; Eftalitlerdeki Tigin gibi eski Türk unvanları bunlarda da vardır. Bu devre ait tarihi kaynaklarla edebi eserlerin sıkı bir tetkiki daha bu gibi birçok misaller verebilir.
46 Sonraki İslam müelliflerinin "ideal bir Müslüman hükümdarı" gibi gösterdikleri ve şeriata riayetkarlığı hakkında türlü efsanalar rivayet ettikleri Sultan Muhmud, şüphesiz büyük bir develet adamı ve bir legislateur idi; vergi vazı ve tahsili hususunda tamamıyla örfi hareket ettiği gibi, devlet otoritesini asla dini kaidelerle tahdit ettirmiyor, dini sadece, emperyelist siyasetine bir vasıta olarak kullanıyordu. Gazneli tarihinde buna ait bir çok misaller vardır. Devletin resmi kronikcileri olmakla beraber Utbi ve Beyhaki bu gibi şeyleri yazmakta bir mahzur görmemişlerdir.
47 Bu devre âtiyen en mühim iki menba, Kutadgu Bilig ile Divânü Lûgati't-Türktür ki, her ikisi de XI. asrın ikinci yarısında yazılmıştır ve her ikisinde kuvvetli İslam tesiri göze çarpar. Sadece bir malzeme kitabı olan birinci eser için bu bir kusur teşkil etmez; fakat, sırf ideolojik bir eser olan Kutadgu Bilig'i o devrin ve hatta İslam'dan evvelki devirlerin hukuki telakkilerini gösteren bir kaynak gibi mütalaa edenler tamamıyla yanılmaktadırlar. Bir İbn Sina şâkirdi tarafından Aristo felsefesine göre yazılmış olan bu eserde Türklere has ahlâki ve hukuki telakkiler çok azdır: orada kadın hakkındaki telakkinin asıl Türk telakkisine ne kadar zıt olduğunu vaktiyle göstermiştim. (Türk Edebiyatı Tarihi, 1928 s. 197). Bu eserden, yalnız, rütbe ve memuriyet isimleri ile o devir Kaşgar Türk cemiyetinin içtimai tekamül derecesine yani muhtelif içtimai tabakaları anlamak bakımından, büyük mikyasta istifade olunabilir. Yoksa bu ideolojik edebi eserden o devir Türklerine hâs hukuki telakkiler çıkarmağa çalışmak, eserin hakiki mâhiyetini anlamamak demektir ve tarihi zihniyete tamamıyla mugayirdir.
48 Buna ait misaller o kadar çok ve o kadar barizdir ki, burada onlardan bahse lüzum görmüyoruz. Karahanlılar devri Türk müesseseleri hakkında hazırladığımız bir tetkikte bütün bu meseleler tahlili bir surette izah edilmiştir.
49 Selçuklularda hakimiyet telakisinin daha Tuğrul Bey zamanında geçirdiği süratli tekamül, birdenbire kurulan devletin çok çabuk bir imparatorluk haline geçmesinden ileri gelmiştir. Türlü bakımlardan büyük bir ehemmiyeti olan bu mesele, Türkler'de Hâkimiyet Telâkkisinin Tekâmülü hakkındaki eserimizdedir. (Bu kitap yayımlanmamıştır.).
50 Şimdiye kadar ne tarihi, ne hukuki bakımlardan tetkik edilmiş olan bu hukuki semboller meselesinin, hukuk tarihi bakımından büyük bir ehemmiyeti, vardır. Selçuklularda gördüğümüz hakimiyet sembollerinin büyük bir kısmı İslamiyet'ten evvelki Türk devletlerinde mevcuttur, diğer bir kısım semboller ise, Müslüman devletlerinden geçmedir. Yukarıda bahsedilen eserimizde bu hususta çok uzun ve mukayeseli izahat vardır. Yalnız Oğuz ananesinden gelen sembollerin, başlangıçta pek bariz olduğunu söyleyelim: Tuğrul Bey nâmına basılan sikkelerde ok ve yay resmi bulunduğu gibi (A. Tevhid, Meskukat-ı Kadime-i İslâmiye: Kataloğu, s. 58-59), yine Tuğrul'un tevki yani tuğrasının bir çomak şeklinde olduğunu Râvendi söyler (The Râhat-us-Sudur, GMS, 1921, s. 98). Bizans imparatoru Selçuklu ordusuna esir olan büyük bir emrini Tuğrul'un serbest bırakılmasına mukabele olarak Bizanstaki eski camii tâmir ettirdiği zaman, mihrabına bir ok ve yay resmi koydurduğunu biliyoruz ki (İbn-al-Ethir, c. X. 455) bunun da Tuğrul'un alâmet-i mahsusası olduğu tabiidir.
51 Selçuklulardaki bu adetin İslamiyetten evvelki muhtelif Türk devletlerinde ve Karahanlılarda da mevcut olduğunu söyleyelim. Bu hususta tafsilat ve başka kavimlerdeki mümâsil müesseselerle mukayeseler, zikredilen eserimizdir.
52 O devirlere ait kaynakların sathi bir tetkik bile bunu kat'i olarak göstermeye kafidir. Şimdiye kadar Selçuklular'da mevcudiyetini bilmediğimiz Uygurlar'da ve Karahanlılar'da mevcut "İlek" unvanının Selçuklular'da da kullanıldığını, muasır Ermeni kroniklerince şimdiye kadar izah edilmemiş olan Alpihlag adını izah ederek meydana koymuştum. (Belleten, nr. 1, 1937, 308.).
53 Makrizi, Kitâb al-Khitat, Mısır basması, c. II, s. 226.
54 C. H. Becker, Steueapacht und Lehnwesen, Der İslam, 1914, c. 82-92.
55 Bizans müesseselerinin Osmanlı müesseselerine tesiri meselesini tetkik ederken, birtakım amme müesseselerinde büyük Selçuklu İmpara torluğu'nda kalan hukuki ananeleri sonraki Türk devletlerinde nasıl devam ettiğini göstermiştim. Orada tetkik edilmemiş olan sâir birtakım müesseselerde de bu devamı müşahede etmek kabildir.
56 Aynı eser, s. 184 Tafsilât Türklerde Hâkimiyet Telâkkisinin Tekâmülündedir.

57 The Houstma, Recueil de textes relatifs a l'histoire des Seldjoucides vol. II. 1889, s. VII-VIII. Müsteşrik olmadıkları cihetle, bu gibi meselelerde ister istemez onların fikirlerine tâbi olan bütün garp tarihçileri, umumiyetle bu fikirdedirler. Onları bu hususta yanlış hükümlere sevkeden sebepler kolayca anlaşılıyor. Fakat W. Barthold gibi bu devre ait kaynakları iyi bilen bir âlimin "Selçuklu devletini kuran Oğuzlar'ın devlet teşkilatı esaslarına mâlik olmadıklarını" söylemekle beraber "bunların en kuvvetli ve devamlı devletler kurulmalarını" garip bulması anlaşılmaz bir muammâdır. (Orta Asya Türk Tarihi Hakkında Dersler, 1927, s. 92). Yine ayni müellifin Türkmenistan, (Rusca, Leningrad, 1928) adlı eserinde "Türkmen Tarihi" hakkındaki makalesinde de aynı mütâlâaya tesâdüf olunuyor.
58 M. Fuad Köprülü, Türkiye Tarihi, s. 173-176. Alp Arslan'ın Malazgirt meydan muharebesine başlamadan evvel beyazlar giyinmesi ve atının kuyruğunu bağlaması, eski Şamani ananelerinin devamını katiyetle göstermektedir. Bu gibi ananeler, Selçuklu saraylarında yavaş yavaş azalıp ehemmiyetini kaybetmekle beraber, hiçbir zaman büsbütün ortadan kalkmış değildir. Gerek Nizâmülmülk'ün Siyasetnâme'sinde, gerek sair tarihi kaynaklarda malzemenin bütün kifâyetsizliğine rağmen bunu görmek kabildir. Tahta çıkan hükümdarların yeni ad almaları gibi Tu-kiie ve Uygurlardaki eski bir anane, herhangi bir sebeple öldürülen hânedâna mensup prensiplerin kanlarının akıtmıyarak ok kirişile boğulmaları gibi paganizm bakiyeleri yalnız Selçuklu hükümdarlarında değil, sonraki Türk devletlerinde de dâima görülür. İlk Selçuklu reisleri, daha bu devlet kurulmadan evvel, kendilerine tâbi Oğuz kabilelerini toplamak için onlara birer ok gönderirlerdi (Râvendi, Râhâtu's-Sudur, s. 39). Bundan iki asır sonra yani XII. asırda Artuklu prensi Dâvud'un birçok Türkmen kabileleri üzerinde büyük bir nüfuz olduğunu, lüzumunda onları davet için ok gönderdiğini ve bu emre büyük bir sevinçle itaat olunduğunu görüyoruz. (Recueil des Historiens des Croisades, Historiens orientaux, vol, II, p. 70). Maamafih, asırlarca devam eden bu ananenin yalnız Oğuzlara ve Oğuz devletlerine münhasır kalmayıp Karahanlılarda da mevcut çok eski bir türk âdeti olduğunu ilave edelim (Mecmâü'l-Ensâb'da galiba Beyhaki'den naklen mevcut bir kayda göre; Mecelle-i Mihr, c. III nr. 8, s. 798).
59 İznik İmparatorluğunda ve Gürcülerde, Selçuklular ve vârislerindeki Atabey mansıbının bulunduğunu bir misâl olarak söyleyelim. (M. Saint Martin, Memoires historiques et geographiques sur l'Armenie, Tome II, 1819, s. 251). İznik İmparatorluğundaki ilk lala yani atabey, galiba Hıristiyan bir Türk'tü ve bey unvanını da taşıyordu.
60 Karl Süssheim, Das Geschenk aus der Seldschukengeschichte, Leidan 1909, s. 61/62, 69-71.
61 Râvendi, aynı eser, s. 381 -382. XIV. asırda şeriat ahkâmına riâyetle mâruf olan -Türk aslından- Melik Muizzü'd-din Hüseyin Kert'in Herat'ta birçok gayr-i şer-i kanunlar koyduğunu ve onlardan bir kısmının XV. asır sonunda bile hâlâ devam ettiğini biliyoruz (Dawlatshâh, The Tadhkiratu'sh-Shu'a'râ, edited by E. brovne, 1901, s. 209.
62 Bu muhtelif şubelere ait tarihi kaynakların sathi bir tetkiki bile bunu gösterebilir. Şimdeye kadar bu devletlerden bazılarının idari müesseseleri hakkında bâzı âlimlerin meselâ, İlhanlılar'a dair D. Ohsson'un, onların teşkilâtını aynen devam ettiren Celâyirliler'e dair Hammer'in, Altınordu'ya dair bilhassa Berezin'in birtakım hususi tetkikleri varsa da, bu muhtelif müesseselerin bütün Cengizliler devletlerinde mukayeseli bir surette tetkikine girilememiştir. Bâzı teferruat meselelerine dair yapılmış böyle mukayeseli küçük tetkikler ise, çok az ve ekseriyetle çok sathidir.
63 Bu hususta söylenecek pek çok şey varsa da, makalemizin kadrosu buna ait en kısa izâhata dahi müsait değildir, yalnız Prof. W. Kotwicz'in şu mühim tetkikini ehemmiyetle tavsiye etmek isteriz: (Formules initiales des documents mongels aux XIII et XIV'e. Ss, Rocznik Orjentalistyczny, c. X lwow 1934).
64 P. Pelliot, T'oung pao, c. XXVII, s. 191, 208.
65 Bilhassa Gâzân devrinde, kadıların ve şeri mahkemelerin ehemmiyeti artmakla beraber, bunlar devletin sıkı bir kontrolu altına konmuştu. Vassâf ile Reşidü'd-Din'in kroniklerinde buna ait uzun tafsilâta tesâdüf olunur.
66 Başlıca bu zikrettiğimiz müverrihlerin kroniklerine istinâden D'Ohsson tarafından verilen mâlûmat, oldukça iyi bir hülasadır. (Histoire des Mongols, tom, IV. S. 370-477). Kuvvetli bir tahlil ile, Gâzân'ın tesisâtında muhtelif kaynaklardan gelen tesirlerin derecesi menşei kolaylıkla meydana çıkarılabilir.
67 Defremery et Sanguinetti, Voyages d'İbn Batoutah, tom. III, s. II Vaktiyle Goldziher'in de dikkat etmiş olduğu bu rivâyet tamalayacak ve izâh edecek daha birtakım tarihi kayıtlara tesadüf olunur. Yargu ve Yargucular hakkında yakında hususi bir tetkik neşredecegimiz cihetle burada hatta kısaca izahata girişmek istemiyoruz. Yargu kelimesine XIV. -XV. Asırlar Türk ve İran şâirlerinin eserlerinde tesâdüf ediyoruz; İbni Mühennâ yargucu kelimesini "Hâkim, kadı" diye tercüme etmekte ise de, bunun, örfi kanunlara göre hüküm veren bir hâkim olduğu sarihdir. Bağdat'ta (1357) yılına âit bir câmi kitabesi, Şer'i kazâ ile Yargucuların kazâsını sarâhaten ayırmak sûretiyle bunu teyit ediyor (L. Massignon, Mission en Mesopotaime, II, Le Caire 1912, p. 15). Yargu divanının ve Yarguculuğun XVI. asra kadar hatta daha sonra Cengizliler devletlerinde de vârislerinde devam ettiğini söyleyebiliriz. Bu kelime hakkında M. Quatremere'in izahatı mühim değildir (Histoire des Mongols de la perse, Paris 1832 s. 122.).
68 Tarihi kaynaklardan başka, Hammer'in ekseriyetle yanlış olarak bâzı parçalarını tercüme ettiği (Geschichte der Golden Horde, Pesth 1840 s. 463-516) meşhûr bir eser. Muhammed Hinduşâh'ın Düstûrü'l-Kâtib fi Tayinü'l-Merâtib adlı resmi münşeât mecmuası, Celâyirliler devri teşkilâtını hatta ona örnek olan İlhanlı teşkilâtının son safhasını anlamak için birinci derecede mühim bir kaynaktır. Onun sathi bir tetkiki bile yukariki mülâhazamızı ispata kâfidir. Avrupa'da müteaddit nüshaları bulunan bu yazmanın İstanbul'da nüshaları vardır (meselâ: Esad Efendi Kütüphanesi, nr.
68 3346'da). XIV-XV'nci asır Mısır menbaları da İlhanlılar ve Celayirliler teşkilâtı hakkında mühim mâlûmatı ihtivâ eder.
69 Aziz b. Ardeşir Esterâbâdi, Bezm ü Rezm, İstanbul 1928, s. 233. Müellif, Kadı Burhaneddin'in cülûsundan bahsederken, onun şeriat hükümlerine uymayan her bid'ati, yani Moğollardan kalma nizâmları ve Yargu'yu kaldırdığını söylüyor.
70 Halil Edhem, Karaman-oğulları Hakkında Vesaik-i Mahkûke, Tarih-i Osmanî Encümeni Mecmuası, sayı 14 (Niğde'de Karaman-Oğulları'ından Pir Ahmed ve Kasım Beyler nâmına 874 tarihli bir kitâbe, bunun göstermektedir.).
71 Şahruh, bir mektubunda, babasının Cengiz kaidelerine ve yarguyu kaldırdığını söylerse de (bu mektubun Farsca metni: E. Blochet'nin Introduction a l'histoire des Mongols (s. 249-251) adlı eserindedir; tercümesi: Milli Tetebbular Mecmuası, sayı 5 s. 357), birtakım İslâm âlimlerinin Timur'u Yasa'ya kıymet verdiğinden dolayı tekfir ettiklerini de unutmamalıdır (İbn Arabşah, Avâibü'l-Makdûr, s. 212). Herat'ta Şahrun'un -babasından çok daha kuvvetli- Yasa aleyhdarlığına rağmen, Semerkant'ta Uluğ Bey'in, hiç olmazsa askeri işlerde, Cengiz kanunlarına ittiba ettiğini görüyoruz (W. Barthold, Orta Asya Türk Tarihi Hakkında Dersler, s. 205).
72 Buna rağmen Mısır'da ve Hint'te Cengizliler tesirinin büsbütün yok olduğu zaman düşmemelidir. Bilhassa Memlûkler'de, bu tesir muhtelif âmiller dolasıyla Hinttekinden daha fazla olmuştur.
73 Laszo Rasoniy, Contribution a l'histoire des premieres cristallisetion d'Etat des Roumains, l'Origine des Bassaraba. Archivum Europan Centro-Orientalis, tome I, 1935, s. 242.
74 Ferdinand Lot, Les invasions barbares, II, Paris 1937 s. 29.
75 A. Rambaud, Histoire de la Russie, 7 eme ed., 1918, s. 138-147; Alexandre Eck, Le Moyen-Age russe, Paris 1933, s. 344.
76 N. Iorga, Cinq Conferances sur le Sud-Est de l'Europe, Paris 1924, s. 45-47.
77 N. Iorga, Le Caractere commun des institution du Sud-Est de l'Europe, Paris 1929, s. 96­97.
78 E. Blochet, yukarıda adı geçen eser, s. 217.
79 Joseph Karst, Code georgien du roi Vakhtang VI., Strasbourg 1934.
80 M. Lheriter, L'histoire byzantine dans les manuels francais, Bulletin du Comite international des Sociences historiques, nr. 9, 1930 p.

  
2668 kez okundu

Yorumlar

Henüz yorum yapılmamış. İlk yorumu yapmak için tıklayın