• Anasayfa
  • https://www.facebook.com/tarihtarihcemiyeti/
  • https://twitter.com/ttcemiyeti
TAVSİYE KİTAP
İlk ve Orta Zamanlarda Türklerde Devlet, Ülke ve Millet Fikri / Selim Karakaş

I. Türk Devleti (İl-el)

Eski Türklerde Devlet Mefhumu

Türkler dünya medeniyet tarihinde iki hususta başlıca rol oynamışlardır. 1. İlk yurtları olan Orta Asya'nın son derece elverişsiz iklim ve çevre şartlarının gerektirdiği yaşam çevresinde üstün bir kültür oluşturmaları, 2. Yasalara ve törelere göre düzenli işleyen siyasi teşekküller (büyük devletler) kurmaları.

İnsan kütlelerinin meydana getirdiği en büyük topluluğun millet olduğu bilinmektedir. Yine insan topluluklarının kurdukları en büyük müessese de devlettir. Bu anlamda Türk milletinin tarihi, Türk Devletinin tarihidir.

Eldeki belgeler ve yapılan araştırmaların gösterdiği üzere Türkler "state" karşılığı olarak modern hukuktaki "devlet" kavramını "il" (el) ** sözü ile karşılıyorlardı.1

Bu çerçeve içinde Türk anlayışına göre devletin dört öğesi şu sözlerle ifade ediliyordu: İnsan unsuru "Bu-dun" (Millet), toprak unsuru "Uluş" (ülke), siyasi teşkilatlanma "Elgi Uzun" (İcra Gücü) ve nihayet devlet kudreti "Kut" (yani siyasi otorite, hakimiyet)

Şimdi "İl" (=Devlet) kavramı ile ilgili malzemeyi değerlendirelim:

W. Eberhard'a göre, milattan önceki asırlarda Asya Hunları'ndan beri mevcut olan İl sözü,2 Thomsen tarafından "empire" (imparatorluk) kelimesi ile tercüme edilmiştir. V. Thomsen'e göre il "siyasi bakımdan müstakil, muntazam teşkilatlı millet" demektir. A. Von Gebain, İl'i "ülke, imparatorluk (=Reich), iktidar veya hükümet (Herrschaft)," R. Grarud, "teşkilatlı devlet, imparatorluk, siyasi hakimiyet", G. Clauson ise, "bir müstakil hükümdar tarafından idare edilen siyasi birlik" manasında anlamışlardır.3 Göktürk Kitabelerini ilk defa Almanca'ya tercüme eden Radloff, il kelimesini "kabile camiası" (stammgemeinschaft) 4 C. Brockelmann da, "egemenlik, devlet, halk" kelimeleri ile karşılamışlardır.5 Muharrem Ergin kelimenin anlamlarını "memleket, ülke, vatan, millet, halk, devlet, devlet düzeni" şeklinde vermektedir.6

Daha önceleri Sadri M. Arsal ve Ahmet Caferoğlu gibi alimlerin ileri sürdüğü,7 Osman Turan'ın yazdığı müstakil makalede8 ortaya koyduğu üzere il sözü, Türkçe'de esasen tam hukuki anlamı ile "teşkilatlanmış siyasi camia, devlet" kavramını ifade etmektedir. Kelimenin "ülke, egemenlik, millet v.s." anlamlarına gelmesi sonraki dönemlerde ve yine devlet manasını içermesinden dolayı söz konusu olmuştur. Mamafih, Bahaeddin Ögel, Göktürk ve Uygur çağında il deyiminin devlet manasında kullanıldığını belirtmiş ve Çince "kuo" sözünün anlam bakımından il kelimesiyle karşılandığına işaret etmiştir.

Çince'de "kuo" "devlet ve ülke" demekti. Fakat bununla kastedilen ülke de şüphesiz hem sınırları hem de hükümdarı olan toprak idi. Daha doğrusu, sınırsız bir toprak parçası ile hükümdarsız bir ülke "il" olamıyordu.9

İl kelimesinin "düzenli devlet" manasına geldiği Göktürk Kitabelerinde geçen aşağıdaki ibarelerden de anlaşılmaktadır.

"Türk Kağanı Ötüken ormanında oturursa il"de sıkıntı olmaz.."10

"İl'i idare edecek yer Ötüken ormanı imiş.."11

"İl'i olan bodun idim, şimdi ilim nerede? "12

"Yukarıda gök çökmedikçe, aşağıda yer delinmedikçe Türk bodusunun İl'ini, töresini kim bozabilir? "13

"On dokuz sene kagan oldum, İl'i idare ettim."14

"İl'de bodun'da yok olacak idi.." "il yine il oldu.."15

"Kapgan İlteriş Kagan İl'ine tayin oldum, İl düzeltmiş.."16

"Gökte vücut bulmuş. İl tanzim etmiş Bilge Hakan"17

İl kelimesi eski Uygur vesikalarında da devlet karşılığı olarak kullanılmıştır. 18

Son tahlilde elli kadar kitabede geçen il kelimesinin devlet anlamında kullanıldığı söylenebilir.19

İl'in mistik bir anlamı bulunduğuna da Ziya Gökalp işaret etmektedir. Eski Türklerde il Gökalp'e göre "sulh dini" adını verebileceğimiz bir din sistemidir. Bu din ile yeni bir ilah; "il ilahı", boy ilahlarına galebe çalarak boylar arasında akını, soylar arasında kan davasını nehye başlamıştı. Artık aşiret kavgaları yasaktı. Çıvı'lar, kendi boylarını aşiret kavgalarına teşvik etmeyecekti. Bu "sulh dini'ni kabul edenler, sulh dairesine (il dairesine) girmiş oluyorlardı.20

İl kelimesi, Türk lehçelerinde birbirine çok yakın çeşitli manalar ifade etmektedir: "bağ, ilgi, rabıta, alaka, barış ilh."

Uygurca "ilmek" kapamak demektir. Çağatayca'da da aynı manaya gelir. Türkiye Türkçesi'nde "ilmek" bağ, bağlayan şey anlamındadır. Altay lehçesinde "il", bağ ve vatan kelimelerini karşılar. Yakut lehçesinde "il", iyi dostluk, muhabbet, sevgi, sulh, sükunet, sulhseverlik manalarını ifade eder. Kazan lehçesinde "illeşmek", alışmak, ısınmak, sık sık ziyaret etmek demektir.

Bütün Türk lehçelerinde il kelimesinin doğrudan doğruya veya zımnen ilgi, bağ, iyi münasebet, rabıta, manalarını içerdiği örneklerden anlaşılmaktadır. Bu bağ, rabıta, münasebet manalarındaki kelemi (il), bir insan kütlesine tatbik olunduğu zaman ancak "bağlanmış (teşkilatlanmış) halk, teşkilatlanmış millet" manasını ifade edebilir. Teşkilatlanmış halkın hukuki ismi ise "devlet" dir.21

Kutadgu Bilig'de22 de kelime devlet, ülke millet anlamlarında kullanılmıştır.23 Nitekim eserde yer alan "il itgü törüsü" ifadesi doğrudan doğruya "devleti idare etmek usulü24 anlamında olduğu gibi, "bu saklık bile arttı begler ili" cümlesi de "beylerin ülkesi ihtiyatlılık sayesinde arttı"25 şeklindedir ve görüldüğü gibi kelime her iki anlamda da kullanılmıştır. Yine kelimenin giderek budun, halk, millet gibi anlamlarda kullanıldığını şu beyitten anlamak mümkündür: "bu üç işte (kadılık, vezirlik, naiplik gibi) bolsa yaragsız kişi, yaragsız bolur barça il kun işi", (bu üç işte kötü kimseler bulunursa bütün halkın işi kötü olur) 26

Burada dikkati çeken bir başka husus da il kelimesinin "kün" (gün) ile birlikte ve hemen hemen aynı anlamda kullanılıyor oluşudur ki, bugün de "ele güne karşı" vb. örneklerde olduğu gibi, aynı şekilde kullanılmaktadır.27 İl tabiri yine kün (gün) kelimesiyle birlikte "il-gün" yani "devlet ve halk" manasına geliyordu.28

Yine Kutadgu Bilig'de; "Akıl ve insan asıl insan adını alır, bilgi ile beyler (hükümdarlar) il işini tanzim eder", "İl'in her işini kendim yapamam, yanımda bu işleri yapabilecek biri bulunmalıdır", "İl işindeki bu tedbir ve uyanıklık, il'in uzun müddet devamı için daima faydalı olmuştur", "Benim bu kanunum hangi il'e erişirse o il baştanbaşa taşlık ve kayalık dahi olsa, hep düzene girer", "Ey devletli hükümdar, çok uzun yaşa, bu saltanat ile çok il'lere hükm et", "Kanunlar yapıldı ve il düzene girdi..", ".. bütün il halkı zenginleşti", "İl ve şehirleri idare, sulh ve sükuneti temin etmek için..", "Ey halim, il'de uzun müddet hüküm sürmek istersen, kanunu doğru yürütmeli ve halkı korumalısın", "il tutmak için, çok asker ve ordu lazımdır..", "Hükümdar il ve kanunu siyaset ile düzene koyar..", "Ey devletli hükümdar, il'in işleri çok ağır, fakat şerefi büyüktür", "il kılıç ile alınır, kalem ile tutulur", "Asker, bey (hükümdar)'den memnun oldu mu, hükümdar hangi il'i isterse onu elinde bulur", "Bu hükümdarlar il'i tanzim ve idare etmek halkı düzüne sokmak..", "Doğudan batıya kadar sefer ederek, birçok il'leri hakimiyeti altına alan dünya hükümdarı nerede", "Hükümdar il'in beyi ve halkın büyüğüdür..", "İlk önce il düzene girmeli..", "İl'in menfaatini koru.."29 v.b ibarelerinde de il tabirinde devletin kastedildiği görülmekte, ayrıca il'in, halkı ve arazisi ile bir bütün olduğu ifade edilmektedir.

XI. yüzyılın ikinci yarısında eserini yazmış olan Kaşgarlı Mahmud'un Divanü Lügati't-Türk'ünde30 de il kelimesinin aslı ile ilgisini yitirmeden birtakım farklı manalarda kullanıldığı görülmektedir. Bu cümleden olarak Kaşgarlı'nın eserinde il'e:

a) vilayet, il
b) at'ı anlatır bir isim
c) açıklık, boşluk
a) d) iki hükümdar arasındaki sulh, barışık olma hali, gibi anlamlar verilmiştir.31

Kaşgarlı'nın il karşılığında "vilayet" kelimesini kullanması, bu kelimenin, herhangi bir ülke anlamında kullanıldığını gösterir durumdadır. Fakat onun eserinde "il törü yetilsün"32 şeklinde rastladığımız bir başka kayıt ise, yukarıda işaret edildiği gibi, il'in "törü ile idare edilen belli bir ülke, yani devlet" anlamında da kullanıldığının başka bir delili olmalıdır.33

Onun; "il (el), atı da ifade eden bir isimdir"' şeklinde kaydına gelince, bunu izah için hemen arkasından yine onun "çünkü at Türklerin kanadıdır" demesi34 atın Türkler katındaki yerini en veciz ve anlamlı bir şekilde açıkladığı gibi, tarih boyunca meydana gelmiş büyük Türk fetihlerinin sırrının da bir ifadesidir. Gücünden çeşitli şekillerde istifade ettikleri gibi, etinden sütünden ve derisinden de faydalandıkları bu hayvana Türklerin hususi bir değer vermeleri tabii idi. Zira büyük çapta hareketlilik ve sür'ati icap ettiren göçebe yaşayışta binek ve yük taşıma vasıtası olarak hizmet gören at, fatih orduların da en müessir vasıtası olmuştur. Bundan dolayı onların geniş il'lerin fethini mümkün kılan ve bu ülkelere ulaşmalarında, Kaşgarlı'nın deyimi ile kendilerine kanat vazifesi gören at'a el demiş olmaları pek tabiidir.35

Kaşgarlı'nın il'e verdiği "açıklık ve boşluk" anlamları ise, onun bu manaya örnek olarak belirtitği "kapug ili" ifadesinden de anlaşılacağı üzere, daha çok ev kapısı önündeki avluyu ifade etmektedir. Yine kelimenin bu manası ile ilgili olarak Yusuf Has Hacib'in, saray kapucubaşısından bir yerde "kapug il başı"36 olarak bahsetmesi ve il kelimesini "kapı eşiği"37 manasında kullanması sözcüğün "saray avlusu, hükümdarın kapısının önü" gibi anlamları da içerdiğini açıkça gösterir. O halde burada da bir saha, bir toprak parçası söz konusudur. Bunun ise ülkeyi hükümdarın (il'i ilig'in) kapusu önü, yani avlusu kabul eden eski bir anlayış ile ilgili bulunması ve dolayısiyle Türk hakimiyet telakkisinin bir unsurunu yansıtmış olması kuvvetle muhtemeldir.38

Nihayet onun aynı kelimeye verdiği "sulh" manasına gelince, İ. Kafesoğlu bu hususta şu dikkate değer görüşü ifade etmiştir: (Büyük sosyolog ve mütefekkirimiz Ziya Gökalp, Türkçede devlet manasına gelen "il" kelimesinin aslında "barış" (krş.elçi) demek olduğuna işaretle, "Türklerin harpleri daimi ve geniş bir sulh dairesi tesis etmek içindir" demek suretiyle bir gerçeğe parmak basmıştır. Hakikaten Türk savaşları tesadüf, kan dökücülük, servete susamışlık gibi iptidai ve yüksek görünme, şan ve şeref arzusu gibi basit içgüdülerle değil, fakat doğrudan doğruya insanlıktan kaynak alan bir felsefi düşünceye dayanıyordu. Bu felsefenin temeli "güneşin doğduğu yerden battığı yere kadar" dünyayı Türk idaresine almak ideali şeklinde özetlenebilir) 39

Prof. Dr. Reşat Genç'in deyişiyle, (O halde, Kaşgarlı'nın il kelimesine vermiş olduğu ve birbirinden farklı gibi görünen bu manaların, aslında aynı kökten kaynaklandığı ve Türk idare felsefesinin değişik tarzlarda ifadeleri olduğu söylenebilir.

Böyle olunca da il'i devlet anlamında almak ve dolayısiyle Yusuf Has Hacib'in eserinde kaydettiği "il itgü törüsü"40 deyimini, merhum Arat'ın tercüme ettiği gibi "memleketi tanzim etmek usulü" olarak değil, "devleti idare etmek usulü", böyle olunca da eserin 256'ncı beyitindeki "ilin itmiş" ifadesini de "memleketini tanzim etmiş" şeklinden ziyade "devletini idare etmiş" şeklinde türcüme etmek ve anlamak daha doğru olmalıdır.) 41

Diğer taraftan Kutadgu Bilig'deki bazı kayıtlardan il kelimesinin yukarıda açıklanan manalarına ters düşmeyecek bir şekilde "saltanat" anlamında da kullanıldığı anlaşılmaktadır.42 Bundan alınarak "il yemek"43 ve onunla hemen aynı manada "il aşamak"44 tabirleri de saltanat sürmekle ilgilidir. Nitekim Yusuf Has Hacib, "yiyümedi küçkey ilin kiç uzun", (zalim, memleketine uzun müddet hükmedemedi) 45 şeklinde bir atasözü kaydederek, "il yemek" in manasını açıkladığı gibi, bu deyimin XI. yüzyıldan daha eski bir geçmişe sahip olduğunu da göstermektedir. Keza Kutadgu Bilig'de hükümdara öğütlerde bulunurken, "uzun il yiyeyin tise ay bögü" (ey hakim uzun süre hüküm sürmek istersen.. ) 46 denilmesi bu meseleye açıklık getirmektedir. Yine bununla ilgili olarak Yusuf'un aynı anlamda bir de "beylik yemek"47 tabirine yer verdiğini görmekteyiz ki; bununla "il" sözünün yerine onunla eş manada beylik" (yani hükümdarlık) kelimesini kullanması il'in "saltanat" karşılığını ispatlamaktadır.48

Bu açıklamalardan başka "il" kelimesiyle kurulmuş mürekkep isim, unvan ve lakaplarda da sözcüğün devlet anlamı karşımıza çıkmaktadır. Nitekim Türklerin kullandıkları hükümdar unvanlarından biri de "ilig" idi. Bu kelimenin il'li yani il sahibi demek olan "illiğ"den geldiği de bilinmektedir.49 İl ise yukarıdan beri izaha çalışıldığı veçhile, devlet, ülke ve saltanat manalarını ifade eden bir kelimedir.

O halde İliğ, Osmanlıların kullandığı "devletlû" deyiminin tam karşılığı olarak hem devletin, hem ülkenin ve hem de saltanatın sahibi manasına gelmektedir. Bu unvan hakkında kıymetli bir araştırma yapmış olan merhum O. Turan şu bilgilyi vermiştir: "Türçe "il" memleket ve orada oturan tebaa", bundan, 'memleket ve tebaanın topunu teşkil ve temsil eden devlet ve onun hakimiyeti" ve nihayet devletin bir nizam ve barış unsuru olması dolayısiyle 'sulh' manalarına gelir; sefire elçi denilmesi de sulh yapıcı olması ile izah edilebilir. Türkler devlet'e il dedikten sonra, ona sahip ve hakim olana Türk dili icabı ile İllig (ve giderek ilig) yani İl'li (sahibü'd-devle ve sahibü'l-memleke) diyecekleri pek tabiidir."50

Birbirleri ile aynı kökten gelen bu ayrı mefhumların bir tek unvanda ifade edilmiş olması Türk hakimiyet anlayışının saltanat (hükümet) sahibi ile devlet ve memleket sahibini birbirinden ayrı mütalaa etmemesinin tabii bir neticesidir.51

İlig sözü pek çok şekillerde uzun yüzyıllar yaşamıştır. Mesela Kutadgu Bilig'de "ilig kutı"52 ifadesi devletli hükümdar anlamında kullanılmış, hükümdarın siyasi otorite gücünü belirtir bir söz olmuştur. İlig deyişinin bir hükümdar unvanı olarak, Hun, Göktürk, Uygur, Karahanlı ve hatta, Hazarlar ile Selçuklularda da kullanıldığı bilinmektedir.53 Filhakika, Avrupa Hunlarında (5. yüzyıl ortasında) Attila'nın üç oğlundan birinin adı (Ellak = elleg = elig = ilig = illig = ilek, yani il'li) olduğu gibi,54 Sabar Devleti'nin büyüklerinden bir zatın (6. yüzyıl başı) adı (ilik=er) 55 ve 10. yüzyılda Macar hükümdarı Arpad'ın oğlu (Yâlâ= elig=ilig)'nun adı olarak56 geçmektedir. Nitekim Hazar Hakanlığı'nda da ikinci derecede iradeciler tarafından taşındığı bildirilen bu unvanın57 Türk çevrelerinde umumiyetle "hükümdar" manasını ifade ettiği örneklediğimiz üzere Kutadgu Bilig'de bildirilmekte58 ve Karahanlı hükümdar ailesi İslam kaynaklarında aynı zamanda İlig_Han'lar (ilek-Hanlar) diye zikredilmektedir.59

Ancak görünüşe göre bu unvanı en yaygın şekilde kullananlar Uygurlar ve Karahanlılar olmuştur ki, bu husus da şüphesiz Karahanlılar'ın daha ziyade Uygur geleneğine bağlı bulunmaları ile ilgilidir. Uygurlar'dan kalma XIII. yüzyıla ait belgeler, onların bu unvanı uzun süre kullanmaya devam ettiklerini de göstermektedir.60

Selçuklu çağında bu unvanı Atabeg ve şehzadeler almıştır. Melikşah, veziri Nizam ül-mülk'ü kendisine Ata-beg yaptığında ona Ata-beg, Ata-hoca, Büyük-hoca lakaplarının yanı sıra "ilig" unvanını da tefviz etmişti.61 Ayrıca Selçuk'un torunu olup, Melikşah'ın tahta çıkışında (1072) kardeşleri ile Urfa havalisinde bulunan Kutalmış'ın oğlu, "Alp-ilig" unvanını taşıyordu ki, bu örnek ilig unvanını şehzadelerin kullandıklarını da gösterir.

Anladığımıza göre Türk yönetim sisteminin temeli "il" idi. Elbette ki devletin başında bir de kağan (hükümdar) bulunuyordu. Kağansız ve başsız bir devlet düşünülemezdi. Ama eski Türk düşüncesinde yer alan başlıca önemli üç mefhum vardı: Bunlar da millet, il ve töre idiler. Kağan ise bunları tamamlayan bir yardımcıydı.62

Türklerde "devlete" verilen önem konusunda Araştırmacı Prof. Dr. İbrahim Kafesoğlu şu tespiti yapmaktadır: "Türk milleti devletini töresine göre kuruyordu. Töre geçmişten geliyor, geleceğe yön veriyordu. Töre ile devletin eşdeğer olduğunu abidelerdeki şu cümleler açıklamaktadır: "...Devleti ellerine alıp töreyi tesis ettiler.. Ey Türk bodunu devletini, töreni kim bozabilir?.."63 Daha ilk çağlarda kaderlerinin devletle sımsıkı bağlı bulunduğuna inanan Türkler devletlerini mistik bir şekilde de değerlendirmişler, Hint-Avrupalı topluluklar "baba" sıfatını vatanlarına verdikleri halde (Vaterland, Fatherland gibi), Türkler bu sıfatı devletlerine vermişlerdir. Çünkü Hint-Avrupalılar yerleşik olduklarından topraklarını terk edemiyorlardı veya daha kolay olan yerleşik hayatı tercih ettikleri için herhangi bir işgale katlanıyorlardı.

Çiçi Yabgunun ünlü konuşmasından, destanlardan, vesikalardan anlaşıldığı üzere varlığını bağımsızlığıyla bir gören, onu hayatın bütün nimetlerinin üstünde tutan Türk milleti ise bozkırda yaşıyordu; bir düşman saldırısında başka yere göçüyordu Ancak bu göçü devlet düzen ve disiplininde gerçekleştirebileceği gibi terk ettiği yerleri yeniden ele geçirmesi de onunla mümkündü. Bundan dolayı da Türklerde devlet topraktan daha önemli hale gelmiş ve "devlet baba" olmuştur. Toprağını ise "devlet baba" nın koruyuculuğunda "ana vatan" olarak ifade etmiştir.) 64

Türkler arasında "iyi il" ile "kötü il" deyimleri de vardı. Örneğin Bilge-Kağan'ın ili ve devleti "edgü il" yani iyi il idi. Ama Türk ili zaman zaman "kamaşığ il" yani "karışık il" haline gelebiliyordu.65

Devlet idaresi, genel olarak "tutmak" fiili ile söylenirdi. "İl tutmış", il idare etmiş" deyimi bir çok kağan unvanlarının başında geliyordu. Devletin düzene konması işi ise, "itmiş" fiili ile ifade ediliyordu.66

Yine Uygur çağında "saltanat sürmek, devlet idare etmek" anlamında "illenmek" fiili bulunduğu gibi,67 Uygurca metinlerde "ilik" kelimesi kral, han manasındadır. Metinlerde geçen, "İl başlagu törüsü", "Devlet idaresi kanunu" demektir. Ayrıca bütün Uygur yazılarında "il ögesi" devlet büyüğü, nazır, bakan anlamında kullanılmıştır.68 Bununla birlikte "ilteriş" (il'i, devleti derleyip, toparlayan), İl-teber69 (hükümdara bağlı yüksek devlet memuru, idareci), İl-bilge (ilteriş'in hanımının adıdır), İl Almış, İl Buga, İl Aşmış Tigin, İl İnanç Tırâk, İl-Kirmiş, İl İtmiş Tigin, İl Kudatmış, İl Ügesi, İl Tâmir, İl Yıgmış Tângrim, İlig beg, İlig Kan, İl Tatgu, İl Katmış, İl Kaya vb.. isim ve ünvanlar ile İl-törüsü (memleketin kanunları), İl âbi (hükümet konağı), İl örgin (saray), İlçi bilgâlâr (diplomatlar) gibi terimler vardır.70 Ayrıca, "il Tut" şekli ile kuman özel adları arasında rastladığımız71 il sözü, İslâmî dönemlerde "İl aldı, İl Begi, İl Deniz, İl Gazi72 şekillerinde isim-unvan olarak kullanılmıştır.

Türklerde devletin Tanrı tarafından verildiğine inanıldığından zaman zaman Tanrı için "il berigme Tengri" yani "il veren Tanrı" da denilirdi. Devlet kurma için "yaratmak" veya "kazganmak", bugün dilimizdeki "kazanmak" fiili kullanılırdı. Göktürk Kitabeleri'ndeki "İl Teriş Kağan kazanmasa" ibaresindeki mana çok açıktır. Devletin yıkılışı da "il kaybolmuş! Elden çıkmış! Kaçışmış" gibi deyimlerle ifade edilirdi.73 Göktürkler hiçbir zaman yıkılmayacak devlet için "Bengü İl"74 (ölümsüz, ebedi, sonsuz devlet) deyimini kullanırlardı.

Eski Türklerdeki "il" kelimesinin yerini bugünki Türkçe'de, İslâmiyetle dilimize giren "devlet" kelimesi almıştır. Devlet kelimesi Latince "durmak, yerleşmek, ikamet etmek" manalarındaki "state" fiilinden yapılan "status" dan gelen Batı dillerindeki "etat, state, staat" gibi kelimelerin karşılığıdır. Devlet, D.V.L kökünden alınmış bir terimdir. D.V.L'nin anlamı ise "hareket ettirmek, döndürmek, dolaştırmak, işleri çekip çevirmek"tir. Yani Latinler devlete statik, Müslümanlar (izah ettiğimiz şekilde Türkler de) ise dinamik bir değer atfetmişlerdir. Latinler yerleşik olmayan topluluklara, Müslümanlar'da "işlerini çekip çeviremeyen" bir mekanizmaya devlet denemiyeceğini ifade etmektedirler. Ayrıca Arapça "devlet" anlamındaki "mülk" kelimesi de dilimize geçmiştir. Bin yıldan beri kullandığımız devlet kelimesi ise günlük hayatımızda yerini almış, Türkçemizin malı olmuştur.75

II. Ülke (Uluş)

Ülke, her müstakil devletin hak ve yetkilerini mutlak şekilde kullanabildiği belirli coğrafi sahaya denir. Devletin maddi, ögesi ülkedir. Bir devletin doğabilmesi için "coğrafi yer" (mekan) şarttır.76

Ülkesiz bir millet ve devlet olamayacağına göre Türk "il"inde de belirli sınırlara sahip bir ülke kavramının mevcut bulunacağı aşikardır. Eski Türklerde ülkeye77 "uluş" dendiği ve "yurt" sözünün daha çok "vatan" manasına geldiği anlaşılmaktadır.78 Gök-Türkçe yazılı kitabelerde uluş şeklinde yazılmış olup79 Uygur metinleri başta olmak üzere Türkçe belge ve lûgatlarda daima "memleket, ülke, köy, şehir" vb. manalarına gelen bu kelime80 Moğollar devrinde "ulus" şeklinde hem telaffuz değişikliğine uğramış hem de Moğol devlet teşkilatı ve hükümranlık anlayışına uygun olarak "içindeki halk ile birlikte tasarruf edilen mülk, malikâne" manasını almıştır.81

"Ulus" kelimesine ilk defa VIII. yüzyılda, Kül Tegin yazıtında rastlanıyor. Yazıtın kuzey yüzünde (1, 12) cenaze törenine gelen kevimlerden bahsederken ".. Kurıya kün batsıkdakı sogd, Berçiker, Bukarak uluş budunda Nen Sengün Ogul Tarkan kelti"82 denilmektedir.

Kaşgarlı Mahmud "uluş" kelimesini Çiğilce "karye", Arguca "şehir" diye açıklamaktadır.83 Yusuf Has Hacib'in Kutadgu Bilig'inde de "uluş" "şehir" anlamındadır.84 Eserde bu kelime çok yerde "uluş kend" şeklinde geçmektedir ki; bunların eşanlamlı kelimeler olduğu belirtilmiştir. Ayrıca "il uluş" tabiri de kullanılmıştır. Yine kitabelerde geçen "yir-sub" deyimi genellikle "ülke, toprak parçası" manasını taşımaktadır. Yir-sub deyimi Kül Tigin ve Bilge Kagan yazıtlarında, önce İlteriş Kagan'ın İstiklâl hareketi dolayısıyla zikrediliyor: "Yukarıda Türk Tanrısı, Türk'ün kutlu ülkesini bu şekilde düzenlemiş. Türk milleti yok olmasın, millet olsun diye İlteriş Kagan ve İl Bilge Katun'u (Tanrı) halk içerisinden çekip yükseltmiştir."85

Ayrıca 699 yılındaki Türgiş ayaklanması ve bu ayaklanmanın bastırılmasından sonra, buraların düzene sokulması vesilesiyle geçmektedir: "Atalarımızın tutmuş olduğu ülke sahipsiz olmasın diye.."86 Daha sonra yine 710 senesinde Türgişlere yapılan ani baskın sebebiyle kaydedilmektedir: "Tanrı, Umay, kutlu vatan üzerine çökmüş olsa gerek"87 Yir-Sub deyimini Oğuz savaşlarından sonra, 716 yılında birtakım Oğuzların topraklarını bırakıp, Çin'e kaçmaları sırasında görmekteyiz: "Tokuz-Oguz halkı ülkesini bırakıp Çin'e doğru gitti"88 Yine Kümüllere89 ait Kejiling-Hobu yazıtında Kümül Öge vatanına doymadan öldüğü için hayıflanmaktadır: ".. ülkeme eyvah, vatanıma eyvah, evdeki kadınım dul ne yazık!"90

Yir-Sub deyimi dışında geçen "yir" kelimesi ise pen, yine "ülke, toprak parçası" manasında kullanılmıştır. Kül Tegin, Bilge, Tonyukuk ve Şine-Usu gibi büyük kitabelerin dışında "yir" kelimesi 18 yazıtta daha geçmektedir. Mesela Terhin yazıtında: "Yukarıda mavi gök aşağıda yağız yer",91 Suci yazıtında: "Uygur yirinde (ülkesinde) "92 gibi örnekler verebiliriz.

Burada Türklerin mukaddes Yer ve Suları konusunda araştırmamızda karşımıza çıkan bir hususu ortaya koymak istiyoruz:

Doç. Dr. Saadettin Gömeç, Kök Türk Tarihi93 isimli çalışmasında "Yir-sub" deyiminin, Z. Gökalp, A. İnan ve B. Ögel'in dediklerinin94 dışında ağırlıklı olarak "ülke ve toprak parçası" anlamını karşıladığını yoksa kelimenin bu isimlerin ortaya koyduğu şekliyle "yer-su ruhları" anlamını taşımadığını savunmakta ve şöyle demektedir: "Bizim kanaatimize göre, şimdiye kadar bir yanlış anlama neticesi olarak "yer-su ruhları" şeklinde çevrilmiş olan yir ve yir-sub deyimi genellikle "ülke, toprak parçası" anlamında kullanılmıştır... Ne kadar zorlanılırsa zorlansın yir-subın "yer-su ruhları" olduğuna dair bir iz bulmak mümkün değildir. 19. yüzyıl ve 20. yüzyılın başlarında, geç Altay Şamanizmi üzerinde yapılan bir takım maksatlı araştırmalar ve eski Türk dininin tek Tanrı inancına dayanmadığı görüşünü ispat yolundaki yanlı çalışmalar neticesinde Türklerdeki yer ver su kavramları konusunda böyle bir neticeye varılmıştır."95

Bizim bu meselede kanaatimiz şudur: Yukarıda örneklerini vermeye çalıştığımız veçhile yir-sub deyiminin ülke ve toprak parçası anlamlarını kabul etmekle birilikte Türklerde "yir-sub ruhları" kültürünün varlığını reddetmiyoruz.

Türklere göre devletin ve vatanın toprağını meydana getiren yer sular, mukaddes idiler. Bunun için genel olarak Türkler toprağı yer ve su; Göktürler ise Yir sub gibi, birleşik bir deyimle anlatmışlardı. Aslında her insan topluluğu, kendisine hayat veren toprak ile suları saygılamış hatta onları yüceltmek için çeşitli seremoni gereklerini duymuşlardır. Ancak bunun bir devlet felsefesi halinde, halkın akıl ve gönüllerini kaplamış olması özgün yönleriyle Türklere has bir özelliktir. Gerçekten Eski Türklerin Gök Tanrı'nın yanında tabiat kuvvetlerine de inandıkları, hürmet gösterdikleri doğrudur. Bu tabiat kültürünü "yer-su" terimiyle ifade etmişlerdir. Fakat bu kült Türklerde tabiata tapınma ya da tabiatta varlığına inandıkları metafizik güçlere saygı gösterme şeklinde başlayıp, büyük imparatorluklar devrinde gelişerek bir "vatan kültü" derecesine yükselmiştir. İşte Türklerin "iduk yer-sub" (mukaddes yer su) ile ifade ettikleri mefhum hem koruyucu ruhlar hem vatan idi. Türklere özgü olan bu vatan mefhumu maddi unsurlar (toprak) ile metafizik güçlerin (kutsal tinler) birleşmesidir. Bu düşünce İslamiyet sonrası inanışta yine Türk vatanının kutsallığı fikrini değiştirmemiş, Türkün vatanının daima Allah, şehidler, melekler yardımıyla korunacağını, "Anatolia" olan yaşadığımız toprakların "Anadolu, Ana vatan" adıyla bize özel mukaddes topraklar şekline dönüştüğü gerçeğini karşımıza çıkarmıştır. Bununla birlikte bu anlayış Türklerin eski çağlardaki tek Tanrı inancını engellememiş, Türklerde ilk zamanlardan beri üstün şekliyle bir Tanrı fikri daima yaşana gelmiştir.*

Eski Türkler uluşlarına (ülkelerine) hiç bir zaman kuru bir toprak parçası olarak bakmazlardı. Türk toprağının "ıduk" (mukaddes) olduğundan bahsetmiştik. Divanu Lugat'it Türk"de ıduk kelimesinin "mübarek, Tahrı'ya adanmış" manaları da verilmektedir.96 Böylece ülke kutsal törenin tatbik edildiği yer olduğu için, aynı kutsallığı kazanıyor. Ziya Gökalp, eski Türklerde vatani ahlakın çok kuvvetli olduğunu, vatanın töre yani milli kültürden ibaret bulunduğunu belirtmektedir.97

Devletin toprağına, Türkün vatanperverliğine dair en manalı misal olarak Hun Devleti'nin kurucusu Mete'yi gösterebiliriz. Mete'nin devletin toprağı hakkındaki düşünceleri özet olarak şu olayda görülüyordu: "İlk tahta çıktığı sıralarda (M.Ö. 209) Mete'nin doğu sınırında bulunan düşmanları-belki de bir savaş nedeni bulmak için-, ondan ünlü bir atını isterler. Mete kurultayını toplar ve devlet büyüklerine sorar. Herkes bu soruya atın verilemeyeceği cevabını kesin olarak bildirirler. Ancak Mete,-yine belki de zaman kazanmak için-, gelen elçiye atı verip gönderir. Tunghuların elçisi ardından yine gelir ve Mete'nin bir kadınını ister.

Mete, Hunlar arasındaki büyük kızgınlığa rağmen kadını da elçiye verir. Tunghuların elçisi üçüncü defa gelir: Çorak ve küçük bir toprak parçası ister. Mete yine kurultayı toplar: Devletin ileri gelenlerinden bazıları, at ve kadından daha, değersiz bu toprak parçasının düşmana verilmesinden yana olurlar. Bunun üzerine Mete gürleyip: "At ve kadın, benim malımdı. Onun için verdim. Ancak toprak devletin malı ve temelidir. Devletin malını başkasına kim verebilir? " der. Toprağın verilmesi yanlısı olanların başlarını kestirir. Atına biner ve savaş kararı alır."98

Görülüyor ki, Türk İl'inde "ulus" hükümdarın keyfine göre şahsi mal gibi tasarruf edilebilen bir toprak parçası olmayıp, bizzat devlet reisinin korumakla vazifeli olduğu ata yadigarı idi. Bu durum S.M. Arsal'ın deyişiyle: eski Türk devletinde, ülke bakımından "dominium" değil, "imperium" telakkisinin mevcut olduğunu gösterir.99 Devlet topraklarının idarecilerle halkın ortak sorumluluğu altında bulunması ile-Türk topluluk adlarından da anlaşılacağı gibi-eski Türklerin şahıslardan ziyade il veya siyasi kuruluşa bağlı olduğu hususu bir arada dikkate alınırsa, ülkenin süratle "vatanlaşma" sının mümkün olacağı kolayca kabul edilir. Gerçekten eski Türk halkı, devletin istiklâli gibi "yurt"una (vatanına) da bağlı idi.100

Yukarıda söylediğimiz üzere, ilk tarihi belirtisine Asya Hunları'nda rastlanan vatan bilinci Göktürklerde de en canlı şekilde mevcut olmuştur. Bu hususta Göktürklerden bir örnek verelim: "Eski Türk yazıtları yeni ve büyük kağanların Tanrı tarafından Türklerin başına getirilişinden söz açarlarken, bu geliş için, bir sebep de gösteriyorlardı: Onlara göre Tanrı, Türk Kağanını "Yer ve Su"lar sahipsiz kalmasın diye göndermiştir.

Türklerin yaşadıkları ve idare ettikleri Yerler ve Sular ancak Türk Kağanlarınca yönetilmeliydi. Buralar ayrıca Türklerin atalarının idare ettikleri topraklardı. Bunun için de "Türklerin kutsal Yer ve Suları, Türk milleti yok olmasın diye", Türkleri korumuşlardı. Yeni alınan ülkelerin gerçek sahibi de yine Türk Kağanı olarak gösteriliyordu.101 Bu anlamda Türk kültüründe vatan, Türk tuğlarının veya al bayrağın dalgalandığı yer olmaktadır.

Bir başka örneği de Cengiz Han çağındaki Türklerden vermek istiyoruz: "Cengiz Han başlangıçta vahşi bir kabile reisi idi. Bu çağlarda Cengizin büyük devlet idaresinden haberi yoktu. Aldığı şehirlerde malları yağmalıyor ve insanları da bir tane bile bırakmaksızın öldürüyordu. Bu duruma şahit olan Doğu Türkistan'ın Hami şehrinden gelmiş Tapan adlı bir Türk ona şöyle demişti: (Siz, insanları öldürüp toprağı boş bırakıyorsunuz! Halbuki devlet, insan ile topraktan meydana gelir.)"102

Diğer taraftan B. Ögel, Tonyukuk Yazıtı'nda ifade edilen, "Türk Sir Budun yerinde, ne boy, ne millet, ne kişi ne de hakan kalmış olacak idi." Cümlesindeki "Türk Sir budun yerinde" sözüyle devleti kuran, idare eden ve koruyan Türklerin yurdundan bahsedildiği kanaatindedir. Yine kitabelerdeki "Ötüken yeri" de devletin başkentini belirten bir sözdü. Budist Uygur Türkleri ise göğe, "Tanrılar yeri" (Tanrıların yurdu) derlerdi. Uygur çağındaki bir başka deyimde "Yer orun" dur ki bu söz devleti ve ordusu bulunan bir ülke" demekti. Yakut Türkleri de toprağa "ana toprak" adını verirlerdi. Bizde de "toprak ana" sözü zaman zaman söylenmektedir. Bununla birlikte Türklerin kutlu yayla ve kutlu dağları vardı ki bu onların inanç yönleriyle ilgili olmalıdır. Türk kültüründe ailelerin özel mülkiyeti olan toprakları da mukaddes sayılmaktadır.103

Türk devletlerinin bir amacı da fethettikleri yerlere düzen getirmek, oraları vatan edinmektir. Örneğin Mete Çin'i zapt etmekten bunu gerçekleştiremeyeceği için vazgeçmiştir. Çin'i talan etmek kolaydı, fakat oraları yurt edinmeye kalkarsa, bu insan denizinde önceki Tsin Türkleri ve daha başka Türkler gibi eriyeceklerdi.104 Anlaşılıyor ki yalnızca bir yeri ele geçirmek önemli değildi, önemli olan o yeri elde tutmaktı. Bu da ancak belli bir nüfusun oraya yerleştirilmesiyle mümkündü. Bunu "kondurma" kelimesiyle ifade ederlerdi. Batı Türkistan'a kondurulan bir Göktürk boyu, beyin başkanlığında küçük bir devlet oluştururdu. Zamanla beylik sınırları genişledikçe, o da kendi bölgesinde bir başka Türk boyuna yurtluk verirdi. Bu konuda Abideler'de şöyle denmektedir: "Doğu'da Kadırgan Ormanı'nın ötesine aşarak milleti böyle kondurduk ve böyle düzenledik. Batı'da Kengu-Torman'a kadar Türk milletini böyle kondurduk ve böyle düzenledik.."105 Türk devlet geleneğinde buna "orun" geleneği denmektedir. Yerleştirme ve yurt verme düzeni Oğuz Han töresi olup, İslâmiyet öncesi ve sonrası bütün Türk devletlerinde devam etmiştir. Zaten bu töre gereğince Türkler eski dünya kıtalarının pek çok bölgelerine dağılmışlar ve oraları kendilerine yurt edinmişledir.106 Görüleceği üzere yurt (vatan) Türk devlet ve hakimiyet anlayışının ayrılmaz bir parçasıdır.107

III. İnsan Unsuru

Türk yönetim ve hakimiyet anlayışı ile devlet yapısının ayrılmaz bir unsuru olan insan faktörü ayrıca üzerinde durulması gereken mühim bir olgudur.

Türk tarihini anlayabilmek için, Türk devlet anlayışını olduğu kadar, Türk milletinin bu konu ile ilgili fikir ve düşüncelerini de bilmek, Türk ictimai sisteminin Türk hakimiyet telakkisine etkilerini kavrayabilmek gerekir. Bizim hakimiyet anlayışımızda "aileden imparatorluğa" görüşü tarihimizin her aşamasında ağır basmaktadır. Bu anlamda devletin önemli bir unsuru olan beşeri teşkilat konusunu, aileden devlete gösterilen tekamül çizgisinde kısaca incelemek yerinde olacaktır.

Öncelikle genel olarak millet kavramını değerlendirip, daha sonra da Türk halk yapısın ele alacağız.

1. Millet Nedir?

Çağımızda Fransızca "nation" kelimesinin karşılığı olarak aynı kökten, aynı soydan gelme anlamında kullanılan millet; her şeyden önce ortak bağları olan bir insan topluluğudur. İnsan, sosyal bir varlık olarak tarihin bilinen en eski çağlarından itibaren toplu halde yaşamakla beraber, bu topluluğun millet karakterini alması Yakınçağın bir ürünüdür.* Yani toplumlar, sosyal gelişim basamakları içinde, aşiret teşkilatından milli teşkilatlanma seviyesine ulaşarak millet haline gelmişlerdir.

Milleti tanımlamak ve onu diğer insan topluluklarından ayırt etmek için ortaya atılmış olan görüşleri iki grupta toplayabiliriz. Bu görüşlerden birincisi objektif millet anlayışıdır. Buna göre; millet, aynı ırktan gelen, aynı dili konuşan ve aynı dine inanan insanların meydana getirdiği bir topluluktur.108 Bu görüşü benimseyen düşünürlerin bazıları dil birliğini, bazıları yurt birliğini, bazıları soy birliğini, bazıları din birliğini, bazıları tarih ortaklığı ve ülkü kardeşliğini fertleri birbirine bağlayan ana faktörler olarak göstermişlerdir.

Saydığımız bu objektif faktörler, tarihi bakımdan bir çok milletin meydana gelmesinde çok önemli rol oynamışlardır. Fakat çağdaş millet olgusunu sadece bu faktörlere indirgemek, her milleti sadece objektif benzerliklerle açıklamak yetersiz kalmaktadır. Çünkü modern dünyada bünyesinde çeşitli dil, din ve mezhep gruplarını barındırdığı halde millet olmak niteliğinden şüphe edilemeyecek olan birçok toplum vardır. Diğer taraftan dil, din, kültür ve büyük ölçüde ırk birliğine sahip oldukları halde, tek bir millet ve tek bir devlet meydana getirememiş toplumlar da vardır. Bu sebeple milletin meydana gelmesinde ister ırk, ister dil veya din esas alınsın yapılan tanımlar bir bakıma eksik kalmaktadır. Kanaatimizce milletin oluşmasında subjektif veya kültürel unsurlar ağır basmaktadır. Gerçekten bir milletin oluşabilmesi için onun her şeyden önce bir his olarak kalplerde yaşaması gerekir.
Bu gerçek bir çok düşünürü milletin kriterini subjektif veya manevi unsurlarda aramaya yöneltmiştir.

Subjektif millet anlayışını ilk defa en güçlü bir şekilde ortaya koyanlardan biri Fransız düşünürü Ernest Renan'dır. Renan 1882 yılında verdiği "bir millet nedir?" adlı konferansında "milletin, fertleri arasındaki birlikte yaşama duygusuna bir ortak kültüre, bir ruh birliğine dayandığını" belirtmiştir. 109 Gerçekten millet olmak için en başta arzu edilen husus, toplumun fertleri arasında sevgi saygı hislerini, canlı tutan en gerekli anlarda karşılık beklemeksizin dayanışmayı sağlayan duygu ortaklığının mevcudiyeti olmalıdır. 110 Bu ortak duyğu ancak, ortak bir kültür hayatı yaşayan toplumlarda ortaya çıkabilir. O halde milli kültür, millet olmanın sosyal dokusunu meydana getirmektedir. Bir toplulukta fertler aynı kültür, aynı terbiye ve aynı duygularla birleşiyorsa orada millet gerçeği vardır denilebilir. Kültürde birlik, sosyal yapının güçlenmesini sağlar. Çünkü fertler arasındaki ortak duygu ortak şuuru yaratır. Bu bakımdan milli şuur veya milli duygu kültür hayatının dışa bir yansımasıdır. Ancak ortak kültür değerleri fertler arasında birleştirici rol oynayabilirler. Bu da sosyal yapının güçlenmesini sağlar. O halde milli kültürün en önemli görevi millet olma sürecini pekiştirmiş olmasıdır.111

Şüphe yok ki, millet bir gönül birliği, bir ruh anlaşması ve bunun hukuki ifadesi olan birlikte yaşama arzu ve iradesidir. Bu birlik ve anlaşmanın doğması için elverişli bir zemin lazımdır. Bu zemin yukarıda saydığımız ortak ülke, dil, soy, din ve ortak tarih gibi objektif faktörlerdir. Ancak sübjektif veya kültürel faktörler bu zemin üzerinde yükselebilir. Demek ki bir milletin var olabilmesi için objektif ve sübjektif faktörlerin birbirini tamamlamaları ve takviye etmeleri gerekmektedir. Ayrıca bir insan grubunun bir gönül birliği halini alarak bir millet meydana getirmesinde siyasi kuvvet ve teşkilatın da önemli bir rolü vardır.

Millet, her şeyden önce tarihi bir gerçektir. Çünkü milleti tarih hazırlar; tarihi gelişmeler içinde milletler varlıklarını kazanırlar. Millet olmak için zorunlu olan bütün tarihi şartların yüzyıllar boyunca hazırlanmış olması gerekir. Vatan sınırlarının çizilmesi, milli dilin doğuşu, milli kültürün gelişmesi uzun bir tarihi tekamülün ürünüdür.112

Toplum gelişmesinde ulaşılan son merhale olarak millet, sosyal bir varlık ve sosyal bir gerçektir. Bir gönül birliği ve ruh anlaşmasıyla birlikte yaşayan insan topluluğu olarak millet, devamlı ve daimi bir hayat ve kader ortağı halinde bir arada bulunan insanların topluluğudur.113

Milleti meydana getiren kişilerin millet denilen topluluk içinde kendi arzuları ile birlikte yaşamaları, kendi kanaat ve ülkelerini ortaklaşa paylaşmaları, bir arada hayat sürme arzu ve iradesinden ileri gelir. Ortak bağları ve ortak özellikleri bulunan insan topluluğunun da sürekli olarak birlikte yaşama isteği sosyal bir olaydır. Ortak bağlar ve özellikler aynı toplum çevresinde olan insanları birbirine yaklaştırmakta ve sosyal dayanışma duygusunu doğurmaktadır Bu bakımdan millet sosyal dayanışmanın meydana getirdiği sosyal bir gerçektir.

Millet aynı zamanda hukuki bir gerçektir. Önce milleti teşkil eden fertlerin milletle ve dolaylı olarak devletle ilişkisi hukuki bir bağdır. Vatandaşlık veya diğer deyimle tabiiyet millet gerçeğine dayanır. Milletin hukuk kaideleri ile şekil alması, düzen kurması da diğer bakımdan hukuki gerçek olduğunu ortaya koyar. Milletin, milli irade esasına dayanarak, hukuk düzenini kurması, yaşatması, devam ettirmesi, kendi kendini idare etmesi millet gerçeğine dayanır.114

Millet yukarıda zikrettiğimiz üzere toplum hayatında erişilen son merhaledir. İlk çağlarda bir siteler medeniyeti olduğu gibi bugün de bir milletler medeniyeti vardır. İnsanlığın en ileri şekli olan millet, modern medeniyetin temeli olan gerçek cemiyettir; diğer deyimle şuurlu topluluktur. Hilmi Ziya Ülken'in deyişiyle, "medeni olmak, ancak kuvvetli bir millet olmakla mümkündür."115

Bütün bu izahların ışığı altında bir tarif yapmak gerekirse millet; ne yalnız ırk ve yurt birliğinin, ne yalnız dil, tarih ve ülkü birliğinin, ne de siyasi hukuki ve iktisadi birliğin ürünü olmayıp, yukarıda sayılan objektif ve sübjektif unsurların bir araya gelmesiyle kurulan tarihi ve sosyal bir gerçektir diyebiliriz.

Bizde bu anlamda milleti ilk tarif eden Ziya Gökalp olmuştur. Gökalp'e göre, milleti meydana getiren temel faktör ırk, kavim ya da coğrafya değildir. Millet, "dilce, dince, ahlakça ve güzellik duygusu bakımından müşterek olan, yani aynı terbiyeyi almış fertlerin meydana getirdiği topluluktur."116

Atatürk'ün millet anlayışı da, bugün ilmiliği kabul edilmiş olan sübjektif ve kültürel millet görüşüne uygundur. Atatürk, mümkün olduğu kadar her millete uyabilecek şu geniş tanımı yapmaktadır: "Millet, dil, kültür ve mefkure birliği ile birbirine bağlı vatandaşların teşkil ettiği bir siyasi ve içtimai heyettir.. Zengin bir hatıra mirasına sahip bulunan, beraber yaşamak hususunda müşterek arzu ve muvafakatta samimi, bu mirasın muhafazasına beraber devam konusunda iradeleri müşterek olan insanların birleşmesinden meydana gelen cemiyettir."117

Atatürk her millete uyabilecek, bu genel tanımın yanı sıra, Türk milletinin oluşumunda etkili olan tabii faktörleri şöyle sıralamaktadır:

a) Siyasi varlıkta birlik,
b) Dil birliği,
c) Yurt birliği,
d) Irk ve Menşe birliği
e) Tarihi karabet (Yakınlık-akrabalık)
f) Ahlaki Karabet118
2. Türklerde Millet Kavramı

Eski Türk topluluğunun sosyal yapısını incelerken, bu toplumu meydana getiren birimlerin bir sıra içinde ele alınmasında fayda vardır. Şüphesiz diğer kavimlerin olduğu gibi, Türk kavminin de toplum yapısının temel birimi ailedir. Aileden sonra Oba, Boy ve Budun gelmektedir. 119 Göktürk Kitabeleri'ne göre eski Türk cemiyetinin yapısını şöyle tespit etmek mümkündür: 120

Oguş-aile

Urug-aileler birliği (Soy-Oba) Bod-boy, kabile (Ok=kabile. Bir siyasi teşkilata bağlı) Budun-boylar birliği (siyasi yönden müstakil veya değil) İl (el)-müstakil topluluk, devlet, imparatorluk
 
Biz Türklerde millet kavramını incelerken aileden, millete ve devlete uzanan çizgide, konuya temelden yani aileden başlamayı uygun buluyoruz. Çünkü, ailenin yapısı bilindiği ölçüde diğer teşkilatlı toplum birimlerinin de anlaşılacağı kanaatindeyiz.

a) Aile

Türk cemiyetinin temeli aile idi. Kan akrabalığı esasına dayanan121 aile Türklerde daha çok "çekirdek aile" şeklinde yani anne, baba ve çocuklardan oluşmuş küçük aile tipinde kurulmaktaydı. Türk ailesi "baba ailesi" şeklindedir.122 Aile reisi baba (ata, kang) idi. 123 Ailede, babanın yanında annenin de (öğ) söz hakkı vardı. Kadının üzerinde hiç bir kısıtlama yoktu. O erkekle birlikte ailenin bütün faaliyetlerine katılırdı.

Aile müessesesinin dikkati çeken ilk özelliği sağlamlığıdır. Sonra törelere göre gayet muntazam işleyen aile, Türklerin yerleşmiş, köklü bir toplum yapısına sahip olduklarını da göstermektedir. Bu aynı zamanda aile müessesesinin muhafazakar karakterini de gösterir.124

Umumiyetle dıştan evlenme (exogamie) nin esas olduğu ve "Sulta" (zor, cebir) "ya değil, "velayet" (dost, yardımcı)'e dayanan baba hukukunun geçerli bulunduğu Türk ailesinde evlenen oğullar, hisselerini alıp yeni aile kurmak üzere çıkarlar, baba evi ise en küçük oğula kalırdı.125 Yalnız, evlenen genç, akraba ve komşu aile olarak baba ailesine yakın bir yerde oturuyordu. Akraba ailelerin çoğalmasıyla da "obalar" meydana geliyordu.

b) Oba (Soylar)

Soylar, kan bağı ile bağlı olan126 İ. Kafesoğlu'nun deyimiyle "aileler birliği (urug) 127 manasında küçük içtimai birliklerdi. Kaşgarlı Mahmud'un eserinde Oğuzca "oba"128 kelimesi de bugünkü anlamı ile vardı. Şu halde XI. yüzyıl Türk toplumunda aile biriminden sonra obalar geliyordu.129 "Oba" sözüne ilk olarak Göktürk harfleri ile yazılmış Yenisey nehri kıyılarındaki Türk yazıtlarında rastlanmıştır. Daha sonra, daire şeklinde çevrelenen çadır topluluklarına da oba denmiştir.130

Oba veya oymakta toplum hayatının ne gibi görüntüler gösterdiği konusunda da fazla bir şey söyleyebilecek durumda değiliz. Bu husus ile ilgili olarak Kaşgarlı, yurtlarında konup göçen obalardan birinin her hangi bir yerde bir müddet eğlenip kalmasına "örük"131 denildiğini bildirmektedir.

c) Boy (Bod)

Aile (oguş) ve Urug (soy) ların bir araya gelmesiyle "boylar" meydana geliyordu.132 Oğuz ilini meydana getiren teşekküllerden her birine boy dendiğine göre133 boy; budun (millet)'den küçük, oba'dan büyük bir topluluktur. Esasen Kaşgarlı'nın boy sözünün Oğuzca olduğunu bildirmesi ve 24 Oğuz kolundan her birini boy kelimesiyle ifade etmesi de134 bu hususta bir fikir vermektedir.

Diğer taraftan anlaşıldığına göre herhangi bir fert günlük yaşayışta daha çok boy'a bağlı kalıyordu. Birbirlerini de mensubu oldukları boylarla tanıyorlardı. Kaşgarlı'ya göre Oğuzlardan birbirlerini tanımayan iki adam karşılaştıkları zaman önce selamlaşırlar, sonra "boy kim?" diye sorarlar. Bu "hangi boydansın?" demekti. Karşısındaki ise (mesela) "Salgur" diye cevap vererek mensup olduğu boyun adını söyler.135 Bu husus Oğuzların yaşayışında boyların oynadığı rolü belirtiyordu. Bu cümleden olarak gerek Kaşgarlı'nın gerekse daha sonraki tarihçilerin kaydettikleri gibi, 24 Oğuz boyunun başta damgaları olmak üzere, bazı hususlarda erkenden birbirlerinden ayırt ediliş sebeplerini anlayabiliyoruz.136

Boyların başlarında, boydaki iç dayanışmayı muhafaza etmek, hak ve adaleti düzenlemek ve gerektiğinde silah ile boyun menfaatlerini korumak görevlerine haiz bey (beg) bulunuyordu. Buna göre boy, siyasi mahiyette bir birlik idi. Belirli arazisi ve savaş gücü vardı; mülkü ve hayvan sürüleri her boya ait özel damgalar (tamga) ile birbirlerinden ayırt edilmekteydi.140 Moğollarda, Roma'da, Eski Yunanda ve cahiliye devri Araplarında benzer kuruluşlar başındaki sorumlu şahıslar aynı zamanda dini reis oldukları halde, bey'in böyle bir fonksiyonu yoktu.141 Bir siyasi birliğe dahil olmuş boy'a "ok" deniyordu.142

Türkler boy düzenlerini İslam medeniyeti çevresinde de büyük ölçüde koruyarak devam ettirdiler. Konar-göçer bir hayat süren bu boylar, İslam dünyasında genellikle "Türkmen" adıyla anılıyordu. Dandanakan zaferinden sonra İslam ülkelerine dağılarak hayat tarzlarına uygun buldukları sahalara yerleşen Türkmen boyları, sürüler halinde hayvan besliyorlardı. Sürülerine yeni otlaklar bulabilmek, daha iyi ekonomik imkanlara sahip olabilmek ve üretimi artırabilmek için de devamlı bir yerde kalmıyorlar, sık sık yer değiştiriyorlardı.143

d) Budun (Bodun-Millet, Kavim)

Göktürk Kitabelerinde çok sık geçen bu tabir "budun" diye okuna gelmiş ve umumi olarak "halk, kavim, millet" şeklinde manalandırılmıştır.144 Çin, Kitay, Tatabı, Tangut gibi yabancı kavimlerden başka, Türk olan Oğuz, Kırgız, Türgiş ve Karluk toplulukları da bu deyimle anılmaktadır.145

Kaşgarlı Mahmud'a göre "budun" kelimesi Çiğilce bir kelimedir; "ar-ra'iye ve avamü'n-nas anlamına gelir.146 Divan'da kelime, cümle içinde geçtiği yerlerde, bazen "kavim", bazen "en-nas" şeklindedir. Herhalde "budun" deyimi XI. yüzyılda VII-VIII. yüzyıllardaki anlamıyla kullanılmış olsa gerektir.147 Kaşgarlı, budun'u bu günkü millet anlamında değil, daha dar bir anlamda ve Türk milletini meydana getiren başlıca büyük illeri ifade eder şekilde kullanmaktadır. Bunun sebebini başlıca Türk illerinin önemli bir kısmının yaşayışlarında ve siyasi faaliyetlerinde bağımsız birer kavim durumunu korumuş olmalarında arayabiliriz.148 Bu duruma göre Kaşgarlı'nın eserinde budun kelimesi bütün Türk milletini ifade etmemektedir. O, Türk milletinin tamamını ifade maksadıyla "Türkler"149 kelimesini kullanmakla yetinmiştir. Mamafih onun zaman zaman "Türkler kelimesi ile sadece Hakanlı Türklerini kastettiğini de belirtmeliyiz.150 Bu durumda M. Altay Köymen'in işaret ettiği gibi,151 Kaşgarlıya göre Türk budunundan değil, Türk budunlarından söz etmek yerinde olacaktır. Mesela Divan'da budun yine "daha büyük bir bütünün parçası" olarak ifade edilmektedir.152 Diğer taraftan "budun ürktü",153 "budun birbirinin evlerini yaktı",154 "budun birbirinin malını yağma etti" 155 şeklindeki cümleler de budun kelimesinin bu günkü millet anlamından daha dar anlamda kullanıldığını göstermektedir.156 Yine Yusuf Has Hacib'in eseri "Kutadgu Bilig"de de "budun" kelimesi "halk" anlamındadır.157

Kanaatimizce "Budun",158 Türk hakimiyet telakkisi meselesinin anlaşılabilmesi için üzerinde önemle durulması icap eden bir husustur. Çünkü Türk devletinin esas kurucu unsuru kabul edilen millet, Türk töresinin de, Türk hakimiyet fikrinin de nihai hedefidir. Bu sebeple sayın Reşat Genç'in altını çizdikleri "Türk illerinin önemli bir kısmının yaşayışları ve siyasi faaliyetlerinde bağımsız birer kavim durumunu korumuş olmaları" gerçeğine riayet ederek "Millet"in, belirli bir bölgede yaşayan, müşterek dil, kültür ve tarih bağları ile birlikte uzun hayat tecrübelerine sahip bir insan topluluğu olduğu görüşünden hareketle "Budun" sözünün -tüm Türk topluluklarını kapsamasa da- millet olma özelliklerini karşıladığını kabul edip, budun'un yani milletin, Türk hakimiyet anlayışı içindeki önemli konumun izah etmeye gayret göstereceğiz.

Türklerde millet kavramı tarihleriyle başlamıştır. millet nedir? Sorusuna cevap ararken milletin aynı zamanda "şuurlu topluluk" demek olduğunun altını çizmiştik. Bu anlamda Türkler kabile kültürünü tarihten önce geçirdiler ve tarih onları millet halinde tanıdı. Onun içindir ki Türkler bütün göçmen ulusların bildiği kan davası ve şahsi intikam usullerini bilmiyorlardı ve ceza hakkı eski zamandan beri Türk cemiyetine geçmişti. Türklerde dinin tekamülü de bu milletin içtimai derecesinin yüksekliğini gösterir. Türklerin eski dini "gök dini" idi ki bu; yüksek ve olgun bir maşeri vicdanın varlığını gösterir. Yine bu dini inanışlar yolu ile Türkler; Tanrının birliği, ulusların birliği ve bütünlüğü, hatta insanların birliği düşüncelerini buldular ve bu düşüncelerden daha geniş bir şuura (Humanite) şuuruna ulaştılar. Mamafih, devletin kuruluşundaki unsurlardan olan milletin (budunun), bir kabile değil, bir milli cemiyet olması gerçeği de; Türklerin çok kez göçmen olmalarına rağmen kabileler değil millet halinde yaşadığını ve millet hayatı sürdüklerini, Türk budununun bir milli topluluk katına yükselmiş insan cemiyeti olduğunu göstermektedir.159

Türklerde, belki bütün öteki uluslardan çok önce, açık ve olgun bir milliyet fikrinin ve milli şuurun doğmasına yardım eden ikinci amil de siyasal hayatlarıdır. Gerçekten Türkler en eski devirlerden beri büyük devletler kurarak bir ırktan bütün ulusları tek otorite altında toplamak suretiyle siyasal hayatın en geniş ve en yüksek derecesine ulaşmışlardır.160

Göktürk Kitabeleri'nde budun asiller, bey ve hanlar dışında yalnız halk topluluğunu anlatmaktadır. Yazıtlarda kağan milletin büyüklerine değil işte bu "Budun"a hitap eder.161 Yine yazıtlardan budunun, Türk devletinin ilk kurucusu, sahibi ve en esaslı unsuru olduğunu anlıyoruz.162 Bu gerçek hükümdarın her şeyin üstünde tutulduğu doğu ve batının monark yönetimlerinde görülmeyen bir husustur. Gerçekten de Göktürk Kitabeleri'ne göre il'in kuruluşu şeflere, kağana yahut asil bir aileye değil yalnızca Türk milletine (buduna) atıf olunmuştur. Ayrıca budun, teşkilatsız ve başsız insan sürüsü halinde veya yabancı bir hakimiyete tabi bir insan kümesi halinde telakki edilmemiştir. Başka deyişle budun yalnız bir devlet kadrosu içinde tasavvur olunmuştur. Devlet teşkilatı içinde bulunmayan, örgütsüz ve istiklalsiz bulunan insanlar topluluğu budun değildir. Abidelerin dediği gibi, "budun olma vasfını kaybetmiş vaziyette, dağınık ve esir" dir.163 Şu halde devletin iki esaslı unsuru olan istiklâl ve teşkilatın, budun-millet in teşekkülünde yardımcı faktörler olduğunu görüyoruz. Bununla birlikte beyler ve millet yani idare edenlerle edilenler arasında anlaşma ve uygunluk bulunması da Türk töresinin önemli bir konusudur.164 Türk millet anlayışında Tanrı Türk milletinin koruyucusu idi. Bu kitabelerde görülmektedir: "Yukarıda Türk Tanrısı Türk mukaddes yeri, suyu öyle tanzim etmiş. Türk milleti yok olmasın diye, millet olsun diye babam İlteriş Kaganı, annem İlbilge Hatun'u göğün tepesinden tutup yukarı kaldırmıştır.165

Böylece Türk hakimiyet anlayışında önemli bir yeri olduğuna inandığımız millet faktörünü ve Türklerde millet kavramı konusunu özetlemiş oluyoruz. Anlaşılacağı gibi Türklerde millet devamlılık ve ebedilik fikri ifade etmektedir. Son olarak eski Türklerde sosyal tabakalaşmamanın iki topluluktan yani "beyler ve kara budun (halk)" dan meydana geldiğini, bu tabakalar arasında sınıf ayrımı ve mücadelesi olmadığını eklemek gerekiyor. Zira Türklerde törenin (kanun) mutlak üstünlüğü vardır ve kanun karşısında herkes eşittir.166




1 "İl" kelimesi lehçeye göre "il" veya "el" şeklinde telaffuz olunmuştur. Göktürk Kitabeleri yazıldığı devirde VIII. asır ortalarında kelimenin "il" biçiminde söylendiği anlaşılıyor. Kitabelerde bu kelimenin birinci harfi "I"dır. Malum olduğu üzere bu harf bugünkü yazımında ı ve i sesini ifade ediyor. Öyle olduğu halde Radloff kelimeyi "el" Thomsen ise "il" okumuştur. Bugün Türkiye Türkçe'sinde de kelimenin telaffuzunda ıttırad (uygunluk) yoktur. Vilayet yerine kabul edilmiş "il" ve kaza yerine kullandığımız "ilçe" kelimelerinin başındaki harfi açık surette i telaffuz ettiğimiz halde bu il kelimesinden geldiğinde şüphe olmayan "elçi" kelimesinin ilk harfini e telaffuz ediyoruz. Cenubi Uygurlardan kalma yazıları latin harflerine çeviren dil alimleri bu kelimeyi "il" şeklinde tespit etmişlerdir. Elçi ve Rum-Eli kelimelerinde "L" den evvelki harf "E" telaffuz olunduğundan anlaşılıyor ki bugün "İl" okunan kelime Türkiye'de bir zamanlar "El" şeklinde kullanılmıştır. Daha doğrusu bu kelimenin okunuşunun açık "İ" ile açık "E" arasında Fransızca "Ecole" kelimesinin okunuşundaki gibi bir sese tekabül ettiği söylenebilir. Ne Göktürk ne Uygur alfabesinde ve ne de bugünkü alfabemizde bu sesi karşılayan harf bulunmadığından kelime il=el =el şeklinde kullanılagelmiştir. Biz bu kelimenin Göktürk kitabelerinde ve Uygurca'daki telaffuzu olan "il" telaffuz ve imlasını kabul ettik (S. M. ARSAL, a.g.e., 263-264). Bu kelime araştırma çalışmamızda da "il" şekliyle kullanılacaktır (S. K).
2 Salim KOCA, Türk Kültürünün Temelleri II, KTÜ. Yay. Trabzon, 2000, 59-60; Reşat GENÇ, Karahanlı Devlet Teşkilatı, Kültür Bak. Yay., İstanbul, 1981, 75; İbrahim KAFESOĞLU, Türk Milli Kültürü, Boğaziçi yay., İstanbul. 1988, 5. Bsk., 220; Sadri Maksudi ARSAL, Türk Tarihi ve Hukuk, I İ. Ü. H. F. yay. No: 336, İstanbul, 1947, 263; Bahaeddin ÖGEL, Türk Kültürünün Gelişme Çağları, II MEB. Yay., İstanbul, 1971, 47; Ziya GÖKALP, Türk Medeniyeti Tarihi, Haz. İ. Aka-K. Y. Kopraman, İstanbul, 1976, 166-167; Ziya GÖKALP, Türk Devletinin Tekamülü, Haz. K. Y. Kopraman, Ankara, 1981, 9; Aydın TANERİ, Türk Devlet Geleneği, MEB yay., İstanbul, 1993, 84 vd.; Abdulkadir DONUK, Eski Türk Devletlerinde (İdari-Askeri) Unvan ve Terimler, TDAV yay. No: 60 İstanbul, 1988, 73.
3 W. EBERHARD, "Birkaç Eski Türk Unvanı Hakkında", Belleten D., c. IX/35, 323, 1945.
4 KAFESOĞLU, TMK, 221.
5 ARSAL, a.g.e., 264.
6 A. İNAN, "Türk Etnolojisini İlgilendiren Birkaç Terim-Kelime Üzerine", TDAY., (1958), 186­187, Abdülkadir İNAN'da kelimenin birinci anlamının "devlet" olduğu kanaatindedir. (a.g.m., 187).
7 Muharrem ERGİN, Orhun Abideleri, MEB, İstanbul, 1970, 98.
8 Ahmet CAFEROĞLU, Eski Uygur Türkçesi Sözlüğü, İstanbul, 1968, 92; S. M. ARSAL, a.g.e., 264.
9 Osman TURAN, "İlig Unvanı Hakkında" TM, c. VII-VIII (1940- 1942), 197; Ayrıca bkz. M. BALA, "İlig" İ. A.
10 B. ÖGEL, TKGÇ., 48.
11 "Kitabeler" I, güney, 3.
12 "Kitabeler" I, güney, 4.
13 "Kitabeler" I, doğu, 9, II, doğu, 9.
14 "Kitabeler" I, doğu, 22-23, II. Doğu, 19.
15 "Kitabeler" I, güney, 9.
16 "Tonyukuk" II, doğu, 5-6.
17 "Ongin" yazıtı, cephe tarafı, 4 (bk. Hüseyin Namık ORKUN, Eski Türk Yazıtları, AKDTYK, TDK yay. No: 529, Ankara, 1994, 3. Bsk., I, 128).
18 "Şine-usu", kuzey, 1 (bk. "ETY", I, 164).
19 Laszlo RASONYI, Tarihte Türklük, TKAE yay. No: 152, Ankara, 1966, 4. Bsk., 61 (İlteber unvanı çevresinde kelimeyi izah etmiştir), SM. ARSAL, a.g.e., 265.
20 Kitabelerde il "ülke" anlamında da kullanılmıştır. Fakat bunu evvelce izah ettiğimiz şekliyle "sınırları ve hükümdarı belli ülke" biçiminde anlamalıdır (S. K.).
21 Z. GÖKALP, Türk Devletinin Tekamülü, 9.
22 S. M. ARSAL, a.g.e., 264-265.
23 Yusuf Has HACİB, Kutadgu Bilig, çev. Reşid Rahmeti ARAT, I. Metin, (TDK yay. No: 458, Ankara, 1991, 3. Bsk), II. Çeviri (TTK yay. Ankara, 1994, 6. Bks.), III. Dizin (TKAE yay. No: 47, İstanbul, 1979).
24 Bu konu için Kutadgu Bilig çevresinde, Türk Hakimiyet Anlayışını Karahanlılar döneminde inceleyen, Reşat GENÇ, a.g.e. 'ine müracaat edilmelidir.
25 KB, LXXII. Fasıl başlığı.
26 b. 2021. Yine İl'in ülke anlamı için bkz. 1041, 1772, 1784, 5151 ve muhtelif beyitler.
27 B. 5334.
28 R. GENÇ, KDT., 76.
29 "Şine-Usu", D. 1 (bk. "ETY", I, 168); ayrıca bkz. "ETY", III, 39-72; KB'de "il-kün" deyimi geçmekte ve aynı manaya gelmektedir: ". tecrübeli insan "elin-günün" işini bilir", "Dünyaya hakim olana binlerce fazilet lazımdır; o bunlar ile eli-günü idare eder ve sisleri dağıtır", "Beyler bilgi ile halka baş olurlar ve akıl ile memleket ve halkın işini görürler", "Dünya beyleri şarabın tadına alışırlarsa, memleketin ve halkın bundan çekeceği zahmet çok acı olur", ". halkın durumunu ve memleket ahvalini sordu" (bk. Beyitler; 245, 285, 457, 1952, 2092, 2103, 2258, 2259, 4010, 5334, 6342, 4347) ve Dede Korkut Destanları'nda da (bk. M. ERGİN, Dede Korkut Kitabı, I (metin), Ankara, 1958, II, (indeks), 1963 (bugünkü Türkçeye çevirme ve açıklama); Orhan Şaik GÖKYAY, "Dedem Korkud'un Kitabı", İstanbul, 1973; s. 240, 243, 252, 294, 299, 303) bu mana karşılığı olarak kullanılmıştır.

30 Bk. "KB", Beyitler: 303, 422, 440, 830, 1350, 1772, 1787, 1981, 2033, 2057, 2128, 2146, 2425, 3033, 4009, 4714, 4996, 5495, 5537.
31 Kaşgarlı MAHMUD, Divanü Lügati't-Türk, terc. Besim Atalay, I, II, III, IV (indeks), TDK yay. No: 521, 3. Bsk., Ankara, 1992.
32 DLT Dizini, (İndeks), 175-176 (el).
33 DLT, I, 106.
34 R. GENÇ, KDT., 77.
35 DLT, I, 48, 9; Ayrıca Türklerde at'ın önemi konusunda bkz. Selahattin BATU, Türkler ve At, Ankara, 1952; W. EBERHARD, "Çin Kaynaklarına Göre Orta Asya'daki At Cinsleri ve Beygir Yetiştirme Hakkında Malumat", Ülkü, 16, (1941); Ahmet CAFEROĞLU, "Türk Onomastiğinde At
Kültürü", TM, X, 205; DLT (Dizin: At).
36 R. GENÇ, KDT., 77; el'in bu manasından alınarak Karahanlıları'ın seyise de "el başı " dediklerini Kaşgarlı kaydetmektedir.
37 b. 2555.
38 R. GENÇ, KDT., 78.
39 İ. KAFESOĞLU, "Türk Fütuhat Felsefesi ve Malazgirt Muharebesi", TED, sayı 2, İstanbul, 1971, 5.
40 K. B, LXXII. Fasıl başlığı; Bununla birlikte yine DLT, I, 106'da "El törüyetülsün" (İl kalır töre kalmaz), DLT, III, 123, 221'de "El tüz netek" (İl ve halk nasıl) ifadelerinden de anlaşılacağı üzere il töreye bağlı bir topluluk yani devlet anlamına gelmektedir.
41 R. GENÇ, KDT., 79.
42 b. 1439, "keçürmiş tiri glig boldu yil-bu kalmış tiriglig neçe birge il" (geçirdiğin hayat, rüzgar ve tipi gibi geçti, kalan hayatın daha ne kadar saltanat temin eder?). Ayrıca il'in saltanat manası için bkz. b. 1454.
43 b. 1929.
44 b. 1480, "Aşamak" sözünün "yemek yemek" manası için (bk. DLT Dizini (indeks), 42; A. CAFEROĞLU, Eski Uygur Türkçesi Sözlüğü, İstanbul, 1968, 23).
45 b. 2031.
46 b. 2033.
47 b. 2030. Beglig yimez=hükümdarlık yapamaz.
48 R. GENÇ, KDT., 82-83.
49 Bu hususta daha geniş bilgi için bkz. O. TURAN, a.g.m., 192-199.
50 A.g.m., 197.
51 R. GENÇ, KDT., 83.
52 Ayrıca bkz. B. 720.
53 O. TURAN, a.g.m, 195-196.
54 G. NEMETH, Atilla ve Hunları, Trk. Trc. Şerif BAŞTAV, 2. Bsk. Ankara, 1982, "Hunların Dili" bahsi, s. 51, not: 109.
55 İ. KAFESOĞLU, TMK., 148.
56 A. DONUK, a.g.e., 20.
57 K. B, III (indeks), 194-196.
58 Bk. İ. KAFESOĞLU, TMK., 343; İlek-Han tabirinin geniş izahı için ayrıca bk., W EBERHARD, a.g.m., 319-323; O. PRİTSAK, bu unvanın Karahanlı sülalesinin bütün mensuplarının umumi bir unvanı olarak değil de, devletin dört alt-kağan'ından sadece ikisi tarafından kullanıldığını ve ayrıca ilig-han tabirinin ilig ve han şeklinde ayrı ayrı iki rütbeyi gösterdiğini ileri sürmüştü (bkz. İA. "Karahanlılar" mad. 251) Bu iddianın geçersizliği hakkında bkz. R. GENÇ, TMK., 130-134; Cengiz Han çağında "il" sözü, "bağlı bölümü" ile "şube hanlığı" şeklinde anlaşılmıştı. "il-han" deyimi ile İlhanlı Devleti'nin adı da köklerini bu anlayıştan alıyorlardı. bkz. B. ÖGEL, TKGÇ., 54.
59 R. GENÇ, aKDT., 130.
60 O. TURAN, Selçuklular Tarihi ve Türk-İslam Medeniyeti, Boğaziçi yay. 5. Bsk. İstanbul, 1996, 200.
63 B. ÖGEL, TKGÇ., 52.
64 Kitabeler, I, doğu, 22.
65 İ. KAFESOĞLU, TMK., 224-225.
66 B. ÖGEL, TKGÇ., 53.
67 A.g.e., 53; Ayrıca S. M. ARSAL'ın naklettiğine göre Uygurca metinlerde "il tutmak, il kudatmak" tabirleri "devlet idare etmek" manasında kullanılmıştı. bkz. S. M. ARSAL, a.g.e., 78; yine il-tutmış'ın Bögü Han'ın hakanlık unvanı olduğu hususunda bkz. A. DONUK, a.g.e., 76.
68 A. CAFEROĞLU, EUTS, 92.
69 S. M. ARSAL, a.g.e., 78.
70 Kitabeler, I, kuzey, 3.; Kitabeler, III, doğu, 37 ve 40.
71 A. CAFEROĞLU, EUTS, 91 vd.
72 L. RASONYI, "Kuman Özel Adları", TKA, Yıl: III-VI (1966-1969), 104.
73 O. TURAN, Doğu Anadolu Türk Devletleri Tarihi, Boğaziçi yay., İstanbul, 1978, (İndeks).
74 B. ÖGEL, TKGÇ., 52-54.
75 M. ERGİN, a.g.e., (sözlük), 91.
76 M. NİYAZİ, Türk Devlet Felsefesi, Ötüken yay. No: 260, İstanbul, 1993,23.
77 Devletin ülke unsuru hakkında geniş bilgi için bkz. Dr. Ayferi GÖZE, Devletin Ülke Unsuru, Doktora Tezi, İ. Ü. yay. No: 818, İstanbul, 1959.
78 Eski Türk vesikalarında geçmeyen bu kelimenin "ölke" şekliyle Moğolca bir kelime olduğuna dair, bkz. İ. KAFESOĞLU, TMK., 223.
79 İ. KAFESOĞLU, TMK., 223 (R. Giraud'dan naklen); Ülke sınırlarına da "yaka" denilmektedir.
80 "Bukarak uluş bodunda. " (bk. Kitabeler, I, kuzey, 12).
81 K. B, III (indeks), 494; DLT, I, 62; A. CAFEROĞLU, EUTS, 265.
82 B. Y. Vladimirtsov, Moğolların İçtimai Teşkilatı, çev. A. İNAN, TTK yay., 2. Bsk., Ankara, 1987, 147 İlk defa, Göktürk Kitabeleri çözücüsü V. Thomsen tarafından hatalı olarak "ulus" okunup "kabile" (Stamm) manası verilen bu tabirin (buradan naklen, ETY, IV, indeks) 13. Asırdan itibaren Moğol ana kaynakları olan "Gizli Tarih" (1240), "Tarih-i Cihangûşa" (1258) ve "Cami'üt-tevarih"in (1310) incelenmesiyle, Eski Türkçedeki şehir, karye anlamına gelen Uluş sözcüğünün ş/s değişimiyle telaffuz ve mana değiştirerek Ulus şeklini aldığı anlaşılmıştır. (bk. İ. KAFESOĞLU, "yanlış kullanılan Türk kültür terimlerinden birkaç örnek: Ulus, Yasa, Kurultay", TED, sayı 12, 249-258, 1982; Ayrıc abkz. A. İNAN, a.g.m., 180-181.
83 Kitabeler, I, kuzey, 12 "Geride (gün batısındaki), Soğd, İranlı Buhara ülkesi halkından Neng Sengün, Oğul Tarkan geldi".
84 DLT, I, 62; Kaşgarlı, Balasagun şehrine "Kuz uluş" denildiğini belirtir.
85 K. B, 26, 1043, 2178, 2421, 2428, 2999, 3104, 3203, 3215, 3226, 3236, 3327, 3347, 3500, 33636, 3652, 3922, 3944, 3974, 4316, 4687, 4814, 4834, 5519, 5546, 6435, 6599. beyitler.
86 Kitabeler, I, Doğu, 10-11.
87 Kitabeler, I, Doğu, 19 ve 11, Doğu, 16.
88 Kitabeler, III, İkinci Taş, Batı, 3.
89 Kitabeler, II, Doğu, 35.
90 Kümüller, Sha-to Türklerinin bir ailesidir. Ayrıca bkz. S. GÖMEÇ, "Kök Türkçe Yazıtlarda Geçen Kümüllerin Kimliği Üzerine", Türk Dünyası Tarih Dergisi, Sayı 79, İstanbul, 1993.
91 Bkz. Kejiling-Hobu Yazıtı, Doğu, 4.
92 Bkz. Terhin yazıtı, Doğu, 4; Kitabeler, I, Doğu, 1.
93 Suci Yazıtı, I bkz. ETY, I, 156.
94 S. GÖMEÇ, Kök Türk Tarihi, Türksoy yay., Ankara, 1997.
95 Z. GÖKALP, Türk Medeniyeti Tarihi, Haz. İ. Aka-K. Y. Kopraman, İstanbuy, 1976, 52; A. İNAN, Tarihte ve Bugün Şamanizm, 2. Bsk., Ankara, 1972, 48; B. ÖGEL, Türklerde Devlet Anlayışı, (13. yüzyıl sonlarına kadar), Ankara, 1982, 16.
96 S. GÖMEÇ, a.g.e., 97-99.
97 Tafsilatlı bilgi için bkz. İ. KAFESOĞLU, Eski Türk Dini, Ankara, 1980.
98 DLT, I, 65.
99 Z. GÖKALP, Türkçülüğün Esasları, Haz. Mehmet KAPLAN, MEB yay., İstanbul, 1996, 152-153.
100 B. ÖGEL, TKGÇ, II, 48, 49.
101 S. M. ARSAL, Umumi Hukuk Tarihi, İstanbul, 1945, 200 vd, 336vd. Dominium: Devlet topraklarının hükümdarın tam tasarrufu altında bulunması. İmperium: Hükümdarın ülkeyi yalnız idare ve muhafaza etmekle görevli sayılması.
102 İ. KAFESOĞLU, TMK., 224.
103 B. ÖGEL, TKGÇ, II, 49.
104 A.g.e., 50.
105 B. ÖGEL, Devlet., 26-30.
106 Z. GÖKALP, Türk Medeniyeti., 249.
107 Kitabeler, II, Doğu, 8.
108 M. NİYAZİ, a.g.e., 171-172; A. İNAN, "Orun ve Ülüş Meselesi", THİT, I, 1931.
109 Yurt birliği millet teşekkülünün en önemli şartlarından biridir. Bütün milletler vatana bağlılığı milli kütleye bağlılığı bir tecellisi olarak kabul etmişlerdir. Vatanseverlik milli hissin önemli bir unsurudur. Bu husus ulu Önder Atatürk'te de açık şekilde kendini gösterir. O, bu konuda şunları
söylemektedir.: "Türk milleti Asya'nın batısında Avrupa'nın doğusunda olmak üzere kara ve deniz sınırları ile ayırt edilmiş, dünyaca tanınmış büyük bir yurtta yaşar. Onun adına (Türkeli) Türk vatanı derler. Türk yurdu daha çok büyüktü, yakın ve uzak zamanlar düşünülürse Türk'e yurtluk etmemiş bir kıta yoktur. Bütün dünyada: Asya, Avrupa, Afrika Türk atalarına yurt olmuştur.. Fakat bugünkü Türk milleti, varlığı için bugünkü yurdundan memnundur. Çünkü derin ve şanlı geçmişin; büyük kudretli atalarının mukaddes miraslarını bu yurtta da muhafaza edebileceğinden o mirasları, şimdiye kadar olduğundan çok fazla zenginleştirebileceğinden emindir. (Afet İNAN, Medeni Bilgiler ve M. Kemal Atatürk'ün El Yazıları, Ankara, 1969, 19) Bugün de Türklerin ikinci anayurdu olan Türkiye'de vatan sevgisi, millet ve devletimizin en değerli mefhumudur. Geçtiğimiz yıllarda Akdeniz'deki maddi değeri olmayan iki küçük kayalık (adacık); "Kardak kayalıkları" hadisesine millet ve devletçe gösterilen tavır Mete Han'ın yukarıda zikrettiğimiz tavrından farklılık arz etmemektedir.
110 Batıda toplumlarının ancak geçtiğimiz bir kaç yüzyılda ulaştıkları millet merhalesine, Türkler tarihlerinin ilk dönemlerinde erişmişlerdir. İnsanlığın en ileri toplumsal aşaması olan millet (şuurlu topluluk) fikri, Türk Milli kültürünün temel gayelerinden biridir.
111 Ergun ÖZBUDUN, "Atatürk ve Devlet Hayatı", Atatürk İlkeleri ve İnkılap Tarihi II, Ankara, 1986, 46.
112 E. ÖZBUDUN, a.g.m., 47.
113 İ. KAFESOĞLU-M. SARAY, Atatürk İlkeleri ve Dayandığı Tarihi Temeller, İstanbul, 1983, 12.
114 Orhan TÜRKDOĞAN, Değişme-Kültür ve Sosyal Çözülme, İstanbul, 1988. 28.
115 Hamza EROĞLU, " Atatürk'e Göre Millet ve Milliyetçilik", Atatürk Yolu, (komisyon), AKDTYK, Atatürk Araşt. Merk. Yay., Ankara, 1987, 136.

116 H. EROĞLU, a.g.m., 137.
117 A.g.m., 137.
118 H. Z. ÜLKEN, Millet ve Tarih Şuuru, 2. Bsk., İstanbul, 1976, 186.
119 Z. GÖKALP, Türkçülüğün Esasları, 22; Türk köylüsü onu (dili dilime uyan dini dinime uyan) diye tarif eder.
120 Afet İNAN, a.g.e, 18-24.
121 A.g.e., 22; Bu konuda ayrıca bakınız, Sadri Maksudi ARSAL, Milliyet Duygusunun Sosyolojik Esasları, İstanbul, 1955; Turhan FEYZİOĞLU, Atatürk ve Milliyetçilik, AKDTYK Atatürk Araş. Merk. Yay. Ankara, 1986; Yusuf SARINAY, Atatürk'ün Millet ve Milliyetçilik Anlayışı, MEB yay., Düşünce Eserleri Dizisi: 16, İstanbul, 1996.
122 Bu konu için, özellikle bkz., Meseleyi XI. yüzyılda Divan-ı Lugatit-Türk'e göre inceleyen Reşat GENÇ, Kaşgarlı Mahmud'a Göre XI. yüzyılda Türk Dünyası, TKAE yay. No: 147, Ankara, 1997 Ayrıca bkz. M. Altay KÖYMEN, Büyük Selçuklu İmparatorluğu Tarihi, c. III (Alp Arslan ve Zamanı), TTK yay., Ankara, 1992.
123 İ. KAFESOĞLU, a.g.e., 215.
124 Abdülkadir İNAN, a.g.m., 181 vd.
125 Buna patriarkal, Peder şahi veya ataerkil aile tipi de denilmektedir.
126 Eski Türklerce kullanılan kang (baba) ve ög (anne) kelimelerinin 9. yüzyıldan itibaren ata ve ana olarak değiştiğine dair bkz. İ. KAFESOĞLU, TMK., 217.
127 M. A. KÖYMEN, a.g.e., 304.
128 B. ÖGEL, Türk Mitolojisi, 29.
Bu mesele makale konumuzu aşacağından Türk ailesinde evlenme, boşanma, ailenin iç yapısı (baba, anne, çocuklar, evlatlık, süt kardeşliği, köle ve cariyeler, dadı ilh.), akrabalık gibi hususlar üzerinde geniş malumat için bkz., R. GENÇ, Kaşgarlıya Göre.. , 55-82 yine Oğuş bahsi için Abdülkadir İNAN, a.g.m., 181 vd.; Z. F. FINDIKOĞLU, "Türk Aile Sosyolojisi", Hukuk Fak. Der. İstanbul, 1946, 266 vd.; A. DONUK, "Çeşitli Topluluklarda ve Eski Türklerde Aile", Tarih Dergisi, sayı 33, İstanbul, 1982, 147-168.


129 B. ÖGEL, TKGÇ II, 28.
130 A. CAFEROĞLU, EUTS, 266; İ. KAFESOĞLU, TMK, 217.
131 DLT, I, 86.
132 Oğuzlar'da da toplum birimlerinin yukarıdan aşağıya el, boy, oba ve aile şeklinde bir sıralama gösterdiğine Faruk SÜMER tarafından işaret edilmiştir. bkz. Oğuzlar (Türkmenler), Tarihleri-Boy Teşkilatı-Destanları, TDAV yay. No: 89, 4. Bsk. İstanbul, 1992, 163 vd.
133 B. ÖGEL, TKGÇ II, 28, Ş. Sami, Kamus-ı Türki, 184; A. İNAN, a.g.m., 184.
134 DLT, I, 69-70.
135 Boy teeriminin eski şeklinin "Bod" olması muhtemeldir. bkz. Kitabeler, Tonyukuk, Doğu II, 60 yine ETY, Şine Usu, Batı, 1; Kelime Osmanlı Türkçesinde de "bir aşiretin kollarından her biri" anlamında kullanılmıştır. bkz. A. İNAN, a.g.m., 185.
136 F. SÜMER, a.g.e., 163 vd.
137 DLT, III, 141; yine bkz. Z. GÖKALP. Tekamül., 3-8.
138 DLT, III, 141; Ayrıca bkz. I, 338.
139 R. GENÇ, Kaşgarlı'ya Göre., 84.
140 24 Oğuz boyundan her boy hususi bir damgaya sahipti. bkz. DLT, I, 55 vd.
141 Devlet hayatında görülen meclislerin (kengeş) küçük bir örneği boylarda bulunuyordu. Bu meclisler genellikle aile ve soyların reislerinden oluşuyordu. Oğuz boylarındaki bu meclislere "ternek" (dernek) adı veriliyordu (DLT; I, 477). Oğuz boyları bütün meselelerini bu meclislerde görüşüyorlardı. Bu da hiç şüphesiz topluma demokratik bir özellik kazandırıyordu.
142 O. TURAN, "Eski Türklerde okun hukuki bir sembol olarak kullanılması", Belleten, 35, (1945), 305-318, (Eski Türklerde yay ile atılan ok "tabilik" (Siyasi-idari bağlılık) belgesi, yay ise metbuluk (hakimiyet) göstergesi sayılırdı).
143 Salim KOCA, Dandanakandan Malazgirte, Giresun, 1997, 197-198.
144 Bk. ETY, IV, 32 vd.; EUTS, 51; DLT, VIV, 110; M. ERGİN, a.g.e., 94.
145 ETY, IV (indeks).
146 DLT, I, 340.
147 A. İNAN, a.g.m., 179.
148 R. GENÇ Kaşgarlı'ya Göre, 86.
149 DLT, I, 52, 72. Elik, İlik ve Emet kelimelerinin izahı.
150 DLT, I, 54. Ügür kelimesi; Ayrıca bkz., R. GENÇ, a.g.e., 86 İ. KAFESOĞLU budun
(bodun) sözünün "boylar birliği" anlamına geldiği kanaatindedir. bkz. TMK, 219.
151 M. Altay KÖYMEN, a.g.e., 301.
152 DLT, III, 46, 7. Bir tartım budun.
153 DLT, III, 420. Budun ürkti: Düşman gelmesi yüzünden halk arasında ürküntü oldu.
154 DLT, I, 231.
155 DLT, I, 238.
156 Tafsilatlı bilgi için bkz. R. GENÇ. Kaşgarlıya Göre., 86. Vd.
151 157 A. İNAN, a.g.m., 179-180.
158 Kelimenin "Bod" sözünden türeyip "Bodun" olduğuna dair bkz. B. ÖGEL, TKGÇ II, 38.
159 Orhan Münir BABAOĞLU, Türk Hukukunda Devlet Fikri, (Doktora Tezi), İstanbul, 1936, 47-48.
160 A.g.e., 48-49. O. M. BABAOĞLU, "Budun" Sözünün Osmanlıca "amme", Grekçe "Demos" ve Fransızca "Public" sözleriyle karşılanabileceğini belirtmektedir.

161 A.g.e., 46.
162 B. ÖGEL, TKGÇ II, 42.
163 O. M. BABAOĞLU, a.g.e., 46-47.
164 B. ÖGEL, TKGÇ II, 46-47; yine bu hususta bkz. S. M. ARSAL, Türk Tarihi ve Hukuk, 283­285; A. TANERİ, a.g.e., 84-103.
165 Kitabeler, I, Doğu, 10-11.
Kitabeler, II, Doğu, 10.
166 Tafsilatlı bilgi için bkz. B. ÖGEL, TKGÇ II, 34-37; Diğer taraftan XI. yüzyılda Türk illerinin siyasi, etnik, sosyal ve kültürel durumunu Kaşgarlı Mahmud'un eseri Divanü Lugati't-Türk'e göre inceleyen Prof. Dr. Resat GENÇ' in çalışmasına bak., a.g.e., 88-125; yine "Halk" kelimesinin karşılığı olarak eski Türkler "kün" tabirini kullanıyorlardı. İl (el) ve kün (gün) kelimelerini bir arada kullanmak adeta alışkanlık haline gelmişti. (Ele (ile)-güne (küne) karşı ayıp olmasın-Devlete ve Millete karşı ayıp olmasın) gibi. Mamafih devletin ve milletin birbirlerinden ayrılmalarının mümkün olmadığı eski çağlarda Türklerin şuurunda yer etmişti. Malumat için bkz. I. KAFESOĞLU, TMK, 224 vd.

ARAT, R. Rahmeti, "Uygurlarda ıstılahlara dair", Türkiyat Mecmuası, c. VII-VIII, 1942.

, "Türklerde Tarih Zabtı", II. TTKZ, İstanbul, 1943.

, "Eski Türk Hukuku Vesikaları", TKA, yıl: 1, sy. 1, Ankara, 1964.

, "Uygurlar", TKA, c. XVI, sy. 1-2, 1978.

, "İdi-kut unvanı hakkında", İÜEF Türk Dili ve Edeb. D., c. XXIV. XXV, İstanbul, 1980-1986.

, Doğu Türkçesi Metinleri, TKAE yay., Ankara, 1987.

, Makaleler, TKAE yay., Ankara, 1987.

ARSAL, S. Maksudi, Umumî Hukuk Tarihi, İstanbul, 1945.

, Türk Tarihi ve Hukuk, İÜHF yay., no: 336, İstanbul, 1947.

, "Eski Türklerde soy-oymak teşkilatının istinat ettiği esaslar", IV.

TTKZ, Ankara, 1948. , Milliyet Duygusunun Sosyolojik Esasları, İstanbul, 1955.

ARSLAN, Mahmud, Step İmparatorluklarında Sosyal ve Siyasi Yapı, İÜEF yay., İstanbul, 1984.

, Kutadgu Bilig'deki Toplum ve Devlet Anlayışı, İÜEF yay., İstanbul, 1987.

BABAOĞLU, O. Münir, Türk Hukukunda Devlet Fikri, (Doktora Tezi), İstanbul, 1936

. BANG, W. -ARAT, R. R., Oğuz Kağan Destanı, İstanbul, 1936.

BANGUOĞLU, Tahsin, Oğuzlar ve Oğuzeli Üzerine, TDAY, 1959.

BARKAN, Ö. Lütfü, "Kanunname" mad., İA, c. VI. ,"Türk Hukuk Tarihine Giriş", Belgelerle Türk Tarihi D., sy. . 14-22, Nisan-Aralık, 1986.

BARTHOLD, M. W., Eski Türk Kitabelerinin Tarihî Ehemniyeti, çev. Necip Asım, İstanbul, 1340/1924. , İslâm Medeniyeti Tarihi, çev.

M. F. KÖPRÜLÜ, İstanbul, 1962. , Orta Asya Türk Tarihi Hakkında Dersler, Haz. K. Y.

KOPRAMAN-A. İ. AKA, Ankara, 1975. 

İstilasına Kadar Türkistan, çev. H. D. YILDIZ, 2. bsk. TTK yay., Ankara, 1990.

BAŞER, Said, Kutadgu Bilig'de Kut ve Töre'den Sevgi Toplumuna, Seyran yay., no: 1, İstanbul, 1995.

BAŞGİL, Ali Fuat, Esas Teşkilat Hukuku I, İstanbul, 1960.

BATU, Selahattin, Türkler ve At, Ankara, 1952.

BERLE, A. Adolf, İktidar, çev. Nejat MUALLİMOĞLU Tur yay., İstanbul, 1980.

BOMBACİ, A., Kutadgu Bilig Hakkında Bazı Mülahazalar, F. KÖPRÜLÜ Armağanı, İstanbul, 1953.

CAFEROĞLU, A., "Tukyu ve Uygurlarda Han Unvanları", THIT, c. I, 1931. , "Uygurlarda Hukuku ve Maliye İstilahları", TM, c. IV, İstanbul, 1934.

, "Türk Onomastiğinde At Kültürü", TM., c. X, İstanbul, 1951-1953.

Eski Uygur Türkçesi Sözlüğü, Genişletilmiş 2. bsk., TDK yay.,
1968.

CİHOCKİ, D., "Türk mitolojisinde Kurt-Ana sembolüne dair", TDA, sy: 37, 1958.

DAVER, Bülent, Siyaset Bilimine Giriş, Siyasal Kitapevi yay., 5. bsk., Ankara, 1993.

DEER, Josef, "Türk milletlerinde meşruiyet hakkı", Ülkü D., sy. 102, 1941.

, "İstep Kültürü", çev. Şerif BAŞTAV, DTCF D., c. XII, sy. 1-2, 1958.

DONUK, Abdülkadir, "Türk Devletinde Hakimiyet Anlayışı", TED, sy. X-XI, 1979-1980.

, "Çeşitli topluluklarda ve Eski Türklerde aile", İÜ. Tarih D., sy. 33, İstanbul, 1982.

, Eski Türk Devletlerinde (İdari-Askeri) Unvan ve Terimler, TDAV yay., no: 60 İstanbul, 1988.

, Türk Hükümdarı, TDAV yay., İstanbul, 1990.

EBERHARD, Wolfram, "Türk kavimleri hakkında Çince vesikalar", DTCF TAD, II-III, 1942.

, Çin Toprağında ilk Hiung-nu Hanedanının Hükümdarları Liu-Yüan ve Liu-Ts'ung'un Biyografileri, DTCF yay., Ankara, 1942.

, "Eski Çin Kültürü ve Türkler", DTCF D., 1-4, Ankara, 1943.

, "Eski Çin Felsefesinni Esasları", DTCF D., c. II, sy. 2, Ankara, 1944.

, "Birkaç eski Türk unvanı hakkında", Belleten D., c. IX/35, 1945.

, Eski Çin kaynaklarına göre Türk Kültürü ve Medeniyeti, İstanbul. 1946.

, Çin Tarihi, 2. bsk., TTK yay., Ankara, 1986.

, Çin'in Şimâl Komşuları, çev. Nimet ULUTUĞ, TTK yay., Ankara, 1996.

EBULGAZÎ Bahadır Han, Şecere-i Terakime-Türklerin Soy Kütüğü, çev. Muharrem ERGİN, 2 cilt, Tercüman 1001 Temel Eser, İstanbul, 1974.

ERGİN, Muharrem, Dede Korkut Kitabı I-II, TDK yay., Ankara, 1958-1963.

, Oğuz Kağan Destanı, İstanbul, 1970.

, Orhun Abideleri, MEB yay., İstanbul, 1970.

EROĞLU, Hamza, Atatürk ve Milli Egemenlik, AKDTYK, Atatürk Araştırma Merkezi, Atatürk ve Atatürkçülük Dizisi, no: 3, Ankara, 1987.

, Atatürk ve Cumhuriyet, AKDTYK, AAM yay., Atatürk ve.

Atatürkçülük Dizisi, no: 8, Ankara, 1989. , Atatürk ve Milliyetçilik, AKDTYK, AAM yay., Atatürk ve.

Atatürkçülük Dizisi, no: 10, Ankara, 1992.

ESİN, Emel, İslâmiyetten Önceki Türk Kültür Tarihi ve İslâma Giriş, Türk Kültürü El.

Kitabı, seri II, c. 1/b, İstanbul, 1978. , "Tengrilik, Türklerde Gök tapınağına dair", Sanat Tarihi Yıllığı, c. XII, İstanbul, 1978.

FEYZİOĞLU, Turhan, Atatürk ve Milliyetçilik, AKDTYK, Atatürk Araş. Merkz. Yay., no: 1, Ankara, 1987.

FINDIKOĞLU, Z. F., "Türk Aile Sosyolojisi", İÜHF D., İstanbul, 1946.

GABAİN, A. Von, "Türk-Hun Münasebetleri", II. TTKZ, Ankara, 1937.

, "Köktürklerin tarihine bir bakış", DTCF D., c. II, sy. 5, 1944.

, Eski Türklerde tarih zaptı şekilleri", Atatürk Üniv. Yıllığı, Erzurum, 1963.

, "Renklerin sembolik anlamları", DTCF Türkoloji Dergisi, c. III, sy. 1, 1968.

GENÇ, Reşat, Karahanlı Devlet Teşkilatı, Kültür Bak. Yay., İstanbul, 1981.

, "Karahanlılar'da İnsani Değerler ve Hukuk", Türklerde insanî Değerler ve İnsan Hakları, 1. Kitap, İstanbul 1992.

, Türk İnanışları ile Milli Geleneklerde Renkler ve Sarı-Kırmızı-Yeşil, AKDTYK, AKM yay., no: 118, Ankara, 1997.

, Kaşgarlı Mahmud'a Göre XI. Yüzyılda Türk Dünyası, TKAE yay., no: 147, Ankara, 1997.

GÖKALP, Ziya, Türk Medeniyeti Tarihi, Haz. İ. AKA K. Y. KOPRAMAN, İstanbul, 1976.

Türk Töresi, Haz. H. DİZDAROĞLU, Kültür Bak. Yay., İstanbul, 1977.

 Türk Devletinin Tekâmülü, Haz. K. Y. KOPRAMAN, Kültür Bak. Yay., Ankara, 1981.

 Türkçülüğün Esasları, Haz. Mehmet KAPLAN. MEB yay., İstanbul, 1996.


GÖMEÇ, Saadettin, "Kagan ve Katun", Gök D., 2/15, Ankara, 1996.

Kök Türk Tarihi, Türksoy yay., no: 8, Ankara, 1997.

GÖZE, Ayferi, Devletin Ülke Unsuru, Doktora Tezi, İÜ yay., no: 818, İstanbul, 1959.

GROUSSET, Rene, Bozkır İmparatorluğu, Attila, Cengiz Han, Timur, çev. A. Reşat UZMEN, Ötüken yay., 2. bsk., İstanbul, 1993.

HEPER, Metin, "Atatürk'te Devlet Düşüncesi" Atatürkçü Düşünce El Kitabı, ADTYK, Atatürk Araşt. Merkz. yay. s. 115-149. Ankara, 1995.

İbn FAZLAN, İbn Fazlan Seyahatnamesi, çev. Ramazan ŞEŞEN, Bedir yay., İstanbul, 1975.

İbn HALDUN, Mukaddime I, çev. Zakir Kadirî UGAN, MEB yay., İstanbul, 1990.

İNALCIK, Halil, "Osmanlılarda Saltanat Veraseti Usulü ve Türk Hakimiyet Telâkkisiyle İlgisi, SBF D., c. XIV/1, 1959.

, "Kutadgu Bilig'de Türk ve İran Siyaset Nazariye ve Gelenekleri", (R. R. ARAT için), Ankara, 1966.

İNAN, Abdülkadir, "Orun ve Ülüş Meselesi, THİT, I, 1931.

, Türk Tarihinin Ana Hatları, İstanbul, 1934.

, "Türk Destanlarına Genel Bir Bakış", TDAY, 1954.

, "Türk Etnolojisini İlgilendiren Birkaç Terim-Kelime Üzerine", TDAY, 1956.

, "Yasa, Töre-Türe ve Şeriat", TKAE, c. 1, Ankara, 1964.

, "Dede Korkut Kitabında Eski İnanç ve Gelenekler", TKAE, c. III-IV, 1966-1969.

, Makaleler ve İncelemeler, TKK yay., Ankara, 1968, c. 2, 1992.

, Tarihte ve Bugün Şamanizm, TTK yay., 2. Bsk., Ankara, 1972.

, Türk Dini Tarihi, Kültür Bak. Yay., İstanbul, 1976.

İNAN, Afet, Medeni Bilgiler ve M. Kemâl Atatürk'ün El Yazıları, TTK yay., Ankara, 1969.

İSLÂM ANSİKLOPEDİSİ, MEB yay. c. I-XI11, İstanbul, 1950-1986.

İZGİ, Özkan, Uygurların Siyasi ve Kültürel Tarihi, TKAE yay., no: 72, Ankara, 1987.

 Çin elçisi Wang Yen-Te'in Uygur Seyahatnamesi, TTK yay., Ankara, 1989.

KAFESOĞLU, İbrahim, "Selçuklular" mad., İA, 1964. , Tarihte Türk Adı, R. R. ARAT için, Ankara, 1966.

, "Türk fütuhat felsefesi ve Malazgirt Muharebesi, TED, sy. 2, İstanbul, 1971.
, Eski Türk Dini, 2. Bsk. Kültür Baak. Yay., Ankara, 1980.

, Kutadgu Bilig ve Kültür Tarihimizdeki Yeri, Kültür Bak. Yay., Ankara, 1980.
, "Eski Türklerde Devlet Meclisi (Toy) ", 1. Milli Türkiyat Kongresi, İstanbul, 1980.

, "Yanlış kullanılan Türk kültür terimlerinden birkaç örnek: Ulus-Yasa Kurultay", TED, sy. 12, 1982.

, "Ölümünün 1250. Yıldönümü münasebetiyle Bilge Kağan", Belleten D., c. XLIX, sy. 194, 1985.

, Bozkır Kültürü, İstanbul, 1987.

, Türk Milli Kültürü, Boğaziçi yay., 5. Bsk., İstanbul 1988.

KAFESOĞLU, İ. -SARAY, M., Atatürk İlkeleri ve Dayandığı Tarihi Temeller, İstanbul, 1983.

KAPANİ, M., Politika Bilimine Giriş, 2. Bsk. Ankara, 1978.

KAŞGARLI MAHMUD, Divanü Lûgati't-Türk, Terc. Besim ATALAY, I, II, III, IV (İndeks), TDK yay., no: 521, 3. Bsk., Ankara, 1992.

KEZER, Aydın, Türk ve Batı Kültüründe Siyaset Kavramı, Kültür Bak. yay., no: 784, Ankara, 1987.

KOCA, Salim, "Kutadgu Bilig'e göre Türklerde seçkin insan anlayışı", MK, sy. 6, 1977. ,

Dandanakan'dan Malazgirt'e, Giresun, 1997. ,

Türk Kültürünün Temelleri II, KTÜ. yay., Trabzon, 2000.

KÖPRÜLÜ, M. Fuad, Türk Medeniyeti Tarihi, İstanbul, 1926.

 "Eski Türk unvanlarına ait notlar", THİT Mec., II, 1939.

 "Proto-Bulgar hukukuna dair notlar", THİT Mec. II, 1939.

"Hukuki Sembollerdeki Motifler", THİT, II, 1939.

, "Orta Zaman Türk Hukuki Müesseseleri, İslam Amme Hukukundan Ayrı Bir Türk Amme Hukuku Yok mudur? ", II. TTKZ, İstanbul, 1943.

KÖSOĞLU, Nevzat, Devlet "Eski Türkler'de-İslam'da-Osmanlı'da", Ötüken yay., no: 361, İstanbul, 1997.

KÖYMEN, M. Altay, Tuğrul Bey ve Zamanı, Kültür Bak. Yay., no: 4, İstanbul, 1976. , "Türkler ve Demokrasi", 50. Yıl Konferansları, AÜDTCF, Ankara, 1976.

 Selçuklu Devri Türk Tarihi, TTK yay., Ankara, 1989.

, Büyük Selçuklu İmparatorluğu Tarihi, c. III (Alparslan ve Zamanı), TTK yay., Ankara, 1992.

KURAT, A. Nimet, "Göktürk Kağanlığı", DTCF D., c. X, sy. 1-2, 1952.

LASZLO, French, "Kağan ve Ailesi", THT D., I, 1944.

, "Dokuz-Oğuzlar ve Göktürkler", çev. M. EREN, Belleten D. C. XIV, sy. 53, 1950.

LEWİS, Bernard, İslam'da Devlet Müessese ve Telakkileri Üzerine Bozkır Ahalisinin Tesiri, İstanbul, 1960.

LİGETİ, L., Bilinmeyen İç Asya, çev. S. KARATAY, Ankara, 1947.

, "Attila Hunları'nın Menşei", Attila ve Hunları, s. 9-24, 2. Bsk., Ankara, 1982.

, Asya Hunları", Attila ve Hunları, s. 25-50, 2. Bsk., Ankara, 1982.

MANGHOL-UN NİUÇA TOBÇA'AN, Moğolların Gizli Tarihi, çev. Ahmet. (Yüan-ch'ao Pi-shi) TEMİR, TTK yay., 2. Bsk., Ankara, 1989.

MİKLOS, K., "Yurt Kurma hakkında", çev. Tayyib GÖKBİLGİN, TM, c. XVII, 1972.

MORİ, M., "Kuzey Asya'daki Eski Bozkır Devletlerinin Teşkilatı", TED, sy. 9, İstanbul, 1978.

NEMETH, G., "Türklüğün Eski Çağı", Ülkü D., sy. 88, 1940.

, "Hun Kitabeleri'nin İzahı, çev. S. BULUÇ, İÜ Türk Dili ve Edeb. D., c. 1, sy. 1, 1946-1947.

, Attila ve Hunları, çev. Şerif BAŞTAV, DTCF yay., 2. Bsk., Ankara, 1982.

NİZAMÜ'L-MÜLK, Siyasetnâme (Siyeru'l-mülûk), çev. Nureddin BAYBURTLUGİL, Dergah yay., no: 81, 3. Bsk., İstanbul, 1995.

ORKUN, H. Namık, Eski Türk Yazıtları, TDK yay. no: 529, 3. Bsk. Ankara, 1994.

ORTAYLI, İlber, Türk İdare Tarihi, TODAİE yay., Ankara, 1979.

ÖGEL, Bahaeddin, "Uygurların menşei efsanesi", DTCF D., c. VI, sy. 1-2, 1948.

, "İlk Töles Boyları", Belleten D., c. XII, SY. 48, 1948.

, "Şine-usu Yazıtı'nın tarihi önemi", Belleten D., c. XV, sy. 59, 1951.

, "İslâm'dan önceki Türk devletlerinde Tımar sistemi". IV. TTKZ,
1952.

, "Uygur Devleti'nin teşekkülü ve yükseliş devri", Belleten D., c.
XIX, sy. 75, 1955. , "Doğu Göktürkleri hakkında vesikalar ve notlar", Belleten D., c. XXI, sy. 81, 1957.

, Türk Kültürünün Gelişme Çağları, I-II, MEB yay., İstanbul, 1971.

, Türk Kültür Tarihine Giriş, c. I-IX, Ankara, 1978-1987.

, Büyük Hun İmparatorluğu Tarihi, 2 Cilt, Kültür Bak. Yay., Ankara, 1981.

, Türklerde Devlet Anlayışı (13. Yüzyıl sonlarına kadar), Ankara, 1982.

, İslâmiyetten Önce Türk Kültür Tarihi, TTK yay., 4. Bsk. Ankara, 1991.

, Türk Mitolojisi, I-II, MEB yay. Ankara, 1997.

ÖZDEMİR, M. Niyazi, Türk Devlet Felsefesi, Ötüken yay. no: 260, İstanbul, 1993.

ÖZTÜRK, Ali, Ötüken Türk Kitabeleri, MEB yay., Düşünce Eserleri Dizisi. İstanbul, 1997.

PARMAKSIZOĞLU, İsmet, Türklerde Devlet Anlayışı (İmparatorluk Devri 1299-1789), 2. Bsk., Ankara, 1986.

RASONYI, Laszlo, Tarihte Türklük, TKAE yay., no: 152, 4. Bsk., Ankara, 1996.

ROUX, Jean-Paul, Türklerin Tarihi, çev. Galip ÜSTÜN, 5. Bsk. Milliyet yay., İstanbul, 1997.

SARINAY, Yusuf, Atatürk'ün Millet ve Milliyetçilik Anlayışı, MEB yay., Düşünce Eserler Dizisi: 16, İstanbul, 1996.

SÜMER, Faruk, "Oğuz Han Destanı", Resimli Tarih Mec., c. 2, sy. 20, İstanbul, 1951.

, Oğuzlar (Türkmenler) Tarihi-Boy Teşkilatı-Destanları, TDAV yay.,
no: 89, 4. Bsk., İstanbul, 1992.

ŞEŞEN, Ramazan, İslam Coğrafyacılarına Göre Türkler ve Türk Ülkeleri, TKAE yay., no:. 57, Ankara, 1985.

TANERİ, Aydın, Türk Devlet Geleneği, MEB yay., İstanbul, 1993.

TEKİN, Talat, Orhun Yazıtları, TDK yay., Ankara, 1988.

TOGAN, Z. V., Reşideddin Oğuznamesi, İstanbul, 1972.

, Umumi Türk Tarihine Giriş, 3. Bsk. Enderun Kitapevi, İstanbul, 1981.

TURAN, Osman, 12 Hayvanlı Türk Takvimi, İstanbul, 1941.

, "İlig unvanı hakkında", TM, c. VII-VIII, 1940-1941.

, "Terken unvanı hakkında", THTD, I, Ankara, 1944.

, "Eski Türkler'de Okun Hukuki Bir Sembol Olarak Kullanılması", Belleten D., c. IX, sy. 35, 1946.

, "Türkler ve İslamiyet", AÜDTCF D., c. IV, sy. 4, 1946.

, Doğu Anadolu Türk Devletleri Tarihi, Boğaziçi yay., İstanbul, 1978.

, Türk Cihan Hakimiyeti Mefkuresi Tarihi, Boğaziçi yay., 8. Bsk. İst. 1995.

, Selçuklular Tarihi ve Türk-İslam Medeniyeti, Boğaziçi yay., 5. Bsk. İstanbul, 1996.

TÜRK KÜLTÜRÜ EL KİTABI, c. II, kısım 1 a, MEB yay., İst. 1972.

ÜÇOK, C. -MUMCU, A., Türk Hukuk Tarihi, Savaş Yay., 7. Bsk., Ankara, 1993.

ÜLKEN, H. Z., Millet ve Tarih Şuuru, 2. Bsk., İstanbul, 1976.

VLADİMİRTSOV, B. Y., Cengiz Han, çev. H. A. EDİZ, Ankara, 1950.

, Moğolların İçtimai Teşkilatı (Moğol Göçebe Feodalizmi), çev. A.
İNAN, TTK yay., 2. Bsk., Ankara, 1987.

YUSUF HAS HÂCİB, Kutadgu Bilig, neşreden: R. Rahmeti ARAT, I ((Metin), TDK yay., no: 458, 3. Bsk. Ankara, 1991; II (Çeviri), TTK yay., 6. Bsk. Ankara, 1994; III (İndeks), TKAE yay., no: 47, hazırlayanlar: Kemal ERASLAN-Osman F. SERTKAYA-Nuri YÜCE, İstanbul, 1979.

Paylaş |                      Yorum Yaz - Arşiv     
3600 kez okundu

Yorumlar

Henüz yorum yapılmamış. İlk yorumu yapmak için tıklayın