• Anasayfa
  • https://www.facebook.com/tarihtarihcemiyeti/
  • https://twitter.com/ttcemiyeti
TAVSİYE KİTAP
İlk Müslüman Türk Devletlerinde Teşkilât / Prof. Dr. Salim Koca

Yirminci yüzyıldan itibaren İslâm dini ve medeniyeti çevresine girmeye başlayan Türkler, yeni devletlerini de içine girdikleri medeniyetin şartlarına uygun bir şekilde kurdular. Onlar, temelde ve özde Türklük özelliklerini koruyarak, İslâmî yönetim tarzını benimsediler; Orta Asya'dan getirdikleri müesseselerin ve geleneklerin yanında Abbasîler, Sâmânîler ve Gaznelilerden aldıkları müesseselere ve geleneklere de bünyelerinde yer verdiler;1 Türkçe isim ve unvanlarının yanısıra İslâmî isimler, unvanlar ve lâkaplar aldılar.

Kısaca söylemek gerekirse onlar, engin tecrübeleri sâyesinde Türk ve İslâm geleneklerini birbiriyle birleştirip kaynaştırarak, yeni bir devlet tipi yarattılar. Fakat, bu kaynaşma ve gelişme birden olmadı; uzun bir geçiş dönemini gerektirdi. Bu geçiş döneminin ilk siyasî teşekkülünü Karahanlılar Devleti oluşturuyordu. Devlet yönetimi, ordu, sosyal hayat, sanat ve hukuk sistemi bakımından tamamen Türk olan bu devlet, dinî açıdan İslâmiyet'i temsil ediyordu. Karahanlılar, devlet yönetiminde zamanla İslâmî geleneklere de yer vererek, Türk-İslâm devletine doğru bir köprü vazifesi gördüler. Bundan sonra, Gaznelilerle devam eden gelişme, Selçuklularla tamamlandı ve olgunluk safhasına ulaştırıldı.

Türk-İslâm devletlerinin ortaya çıkmaya başladığı sırada (X. yüzyılın ikinci yarısından sonra) İslâm dünyasında tek hâkim değer vardı ki, o da İslâm dini idi. Fakat, bu sırada İslâm dünyası hem siyasî hem de manevî (mezhep) bakımdan tamamen bölünmüş, parçalanmış ve birliğini yitirmiş durumdaydı. Üstelik İslâmiyet'in yayılması da durmuş bulunuyordu. Bundan dolayı, İslâm dünyasının kenar bölgelerinde kurulmuş olan Türk-İslâm devletleri, büyük bir gayretle İslâmiyet'in cihat ilkesine sarıldılar. Özellikle Karahanlılar, İslâm dinini Orta Asya Türk toplulukları arasında yaymayı kendilerine başlıca gaye edindiler. Bu gaye ile Türkistan'ın önemli merkezlerinde İslâm dinini yayan birçok kuruluş meydana getirdiler. Basmıl ve Uygur Türklerini İslâmiyet'e kazandırabilmek için başarılı savaşlar yaptılar. Orta Asya'nın çeşitli yerlerinden gelen ve eski Türk inancına mensup toplulukları, İslâmlaşmaları için kendi ülkelerine aldılar.

Çeşitli soy ve kültürlerden oluşan Gaznelilerde de, devlet-halk birliğini sağlayan başlıca unsur İslâm dini idi. Bundan dolayı Gazneliler, bütün güç ve enerjilerini İslâmiyet'i yayma gayesi üzerinde topladılar. Bunun için Gazneli hükümdarları, özellikle bunlardan Sebük-tekin ve Sultan Mahmûd, bölgedeki Afgan ve Gurlularla çetin bir mücadeleye girişerek, onları İslâm dinine kazandırmaya çalıştılar.

Bu hususta Gazneli hükümdarlarının elde ettikleri en büyük başarı, defalarca düzenledikleri seferlerle Kuzey Hindistan'ı fethedip, burada İslâm dinini yaymak oldu. Ayrıca onlar, aşırı dinî bir cereyanın temsilcisi olan Karmatîlerle de mücadele ederek, hâkim oldukları ülkelerdeki İslâm'ın birliğini korumaya gayret ettiler.2

İslâm ülkelerinin büyük bir kısmı üzerinde hâkimiyet kuran Selçukluların üstlendikleri görev ise, daha büyüktü. Onlar da, tıpkı Gazneliler gibi bir taraftan İslâm dinini yaymaya çalışırlarken, diğer taraftan da İslâm'ın birliğini bozan aşırı dinî cereyanlarla amansız bir mücadeleye giriştiler.

Çünkü Selçuklular, Orta Doğu'ya indikleri sırada İran'da çeşitli adlar altında 70'den fazla aşırı dinî mezhep (rafızî=şiî) grubu faaliyette bulunuyordu. Bu gruplar, İslâm'ın manevî birliğini hemen hemen yok etmişlerdi.

Siyasî birlik yanında manevî birliği de sağlamayı kendilerine başlıca gaye edinen Selçuklu hükümdarları, İslâm dünyasını Sünnîlik inancı etrafında toplamaya çalıştılar. Çünkü Sünnîliğin, aşırı dinî cereyanlara kaynaklık eden eski İran gelenekleriyle ilgisi pek azdı. Ayrıca, akla dayanması bakımından da Türk düşünce ve inançlarına uygun düşmekteydi.3

Türk-İslâm devletleri daha önceki Arap ve Fars kökenli İslâm devletlerinden temel özellikler bakımından tamamen ayrılıyordu. Özellikle, Türk-İslâm devletlerinin başta hâkimiyet anlayışı olmak üzere askerî karakteri, sosyal, ekonomik, hukukî ve kültürel politikaları, Arap ve Fars kökenli İslâm devletlerinkinden bütünüyle farklı idi. Meselâ Türklerin idaresinde, yeryüzündeki mevcut insan cinsi bir bütün sayılmaktaydı. Topluluklar arasında da sosyal, kültürel ve dinî açıdan hiçbir kademe farkı görülmemekteydi. İdare karşısında herkese, eşit hak ve adâlet sağlanmaktaydı.4 Bu anlayışın bir uygulaması olarak, devletin idarî kadroları, kendileriyle işbirliği yapmak isteyen yerli halka bütünüyle açılmaktaydı. Yetişmiş, yetenekli, zeki, çalışkan yerli elemanlar, idarî kadrolarda bol bol istihdam edilmek suretiyle onlardan yaralanılmaktaydı.5 Bu aynı zamanda, bugünkü modern devletlerin başlıca gayesi olan devlet-halk bütünleşmesi demekti.

Türklerin İslâm dünyasına hâkim olmalarıyla birlikte, İslâm devlet hukukunda da önemli bir değişiklik meydana geldi. O da şu idi: Selçuklu Sultanı Tuğrul Bey'in 1055 yılında Bağdat'a girmesiyle Abbasî halifesinin temsil ettiği dinî otoritenin yanında bir de siyasî otorite meydana çıktı. Bu fiilî durum, 1058 yılında yapılan bir törenle resmîleştirildi. Halife, bu törende, Tuğrul Bey'e kuşattığı kılıçla askerî yetkilerini, verdiği unvanlarla da (el-melikü'l-maşrık ve'l-magrib) siyasî yetkilerini devretti.6 Böylece, ortaya şöyle bir durum çıktı: İslâm dünyasındaki bu yetki devri ile ilk defa resmen dinî ve siyasî otorite birbirinden ayrıldı. Buna göre, halife sadece İslâm topluluklarının dinî lideri haline geldi. Devlet hayatındaki görevi de, sultanların saltanatlarını onaylama, onlara hil'at ve unvan verme gibi sembolik işlerden ibaret kaldı. İslâm dünyasının siyasî sorumluluğu ise, tamamen Tuğrul Bey'in eline geçti. Bu durum, bazı bilim adamlarının belirttiği gibi, dünyevî ve dinî işlerin birbirinden ayrıldığı yeni bir devlet anlayışının temelini oluşturuyordu.7

Devlet hayatında, dünyevî ve dinî işleri birbirinden ayıran bu anlayış, münferit bir olay olarak kalmadı, diğer Türk-İslâm devletlerinde de devam etti. Meselâ, Memlûklu Sultanı Baybars, Abbasî ailesinden el-Muntansir Bi'llah'ı Mısır'da halifelik tahtına oturtarak (1261), dinî işleri kendisine bırakmıştır. Yeni Delhi Sultanlığı'nda da aynı anlayış hâkim olmuştur. Sultan Alâeddin Kalaç, bu durumu, "Devlet ve şerîat ayrı ayrı şeyler olup, biri hükümdara, diğeri kadı ve müftülere ait işlerdir" şeklinde ifade etmiştir.8

Türklerin İslâm dünyasında devlet hukukuna getirdikleri bir yenilik de, kadın hukukunda oldu. Eski Türklerde "hatunlar" da devlet yönetiminde söz sahibi idiler. Ayrı otağları ve "buyruk"ları (bakan) vardı. Törenlerde kağanların yanında yer alırlar; devlet meclisine katılırlar; elçi gönderip, elçi kabul ederlerdi.9 Halbuki, İslâm kamu hukukunda, kadının yeri bulunmuyordu. Türkler, kadın hukukundaki eski anlayışlarını İslâmî dönemde de aynen devam ettirmişlerdir. Meselâ, Atuncan Hatun, Tuğrul Bey'in sadece özel hayatında değil, devlet hayatında da en büyük yardımcısı olmuştur.10 Sultan Melikşah'ın eşi, Karahanlı Prensesi, Terken Hatun, devlet idaresinde son derece etkiliydi. Ayrı bir dîvânı (büro) vardı. Bazı meseleler, onunla olgunlaştırıldıktan sonra sultana sunulurdu. Aynı şekilde Harezmşahlar Hükümdarı Alâeddin Tekiş'in eşi Terken Hatun da devlet idaresinde söz sahibi hatun idi. Onun da ayrı dîvânı, sarayı, ıktaları ve hatta başkenti bile vardı. Devlet memurlarını tayin eder veya görevden alabilirdi. Daha da önemlisi, sultanın emirleri onun imzası (tuğra) olmadan geçerli sayılmazdı.11

Türk-İslâm devletlerinde tıpkı hatunlar gibi hanedan üyelerinin, yani meliklerin de önemli bir yeri vardı. Devleti, hanedan ailesinin ortak malı sayan eski Türk hâkimiyet anlayışı, İslâmî dönemde de geçerliliğini korumaktaydı. Buna göre, merkezî otoriteye bağlı kalmak ve izlediği politikanın dışına çıkmamak şartıyla her hanedan üyesinin idaresine bir bölge verilmekteydi. "Melik" unvanıyla anılan hanedan üyeleri, bu bölgelerde merkezî idarenin küçük bir modelini oluşturuyorlardı. Sahip oldukları bu yerleri de, kendilerinden sonra oğullarına ve torunlarına intikal ettirebiliyorlardı.

Türk devlet yönetiminde bilgi ve tecrübe, daima ön plânda tutulmaktaydı. Bunun için, şehzâdelerin (tigin=melik) idaresine bir bölge verilirken, yanlarında da "atabey" unvanı verilen tecrübeli ve bilgili bir devlet adamı görevlendirilmekteydi. Bundan maksat, şehzâdenin daha sorumluluk mevkiine gelmeden kendisini yetiştirmesini sağlamaktı.

Atabeylerin rolü bununla sınırlı kalmamıştır. Merkezi otoritenin zayıflamasından ve çökmesinden yararlanan bazı atabeyler, şehzadelere ait toprakları ele geçirerek, bu yerlerde kendi bağımsız idarelerini oluşturmuşlardır. Selçuklularda Atabeylik devletlerinin ortaya çıkması, bu durum ile ilgilidir.

Türk-İslâm devletlerinin genel karakterini böylece belirttikten sonra, burada bir de şu meseleye açıklık getirmemiz gerekmektedir: Orta Asya'da büyük devletler kuran Türkler, zaman zaman Orta Asya'nın dışına yayılarak, gittikleri yerlerde yerli halk üzerinde hâkimiyet kurmak suretiyle yeni yeni devletler kurmuşlardır. Fakat, belirli bir süre sonra yerli kültürler karşısından özümsenerek, sonunda millî varlıklarını ve kültürlerini ebediyen kaybetmişlerdir. Türklerin, İslâm medeniyeti içindeki durumları da aynı mı olacaktı? Yoksa, kimliklerini ve kültürlerini bütünüyle koruyabilecekler miydi? Burada şu kadarını söyleyelim ki, Türkler, İslâm medeniyeti içinde zamanla eriyip, kimliklerini yitirmediler; özellikle kültürlerini bütünüyle korudular ve kendilerinden sonraki nesillere aktarmayı başardılar. Bu tarihî görevi başarıyla yerine getiren Selçuklulardır. Öyleyse, Selçukluların izledikleri kültür politikasına burada kısaca bakmamız gerekmektedir:

Selçuklular Orta Doğu İslâm dünyasına indiklerinde, Fars ve Arap olmak üzere, kendilerini yutmaya hazır, iki güçlü kültürle karşı karşıya geldiler. Onlar, bu kültürler karşısında ya bütünüyle millî kültürlerini ve kimliklerini koruyacaklar ya da Çin'e, Avrupa'ya ve Hindistan'a giden soydaşları gibi dahil oldukları çevrenin şartları içinde eriyip, tarih sahnesinden tamamen silineceklerdi. Hemen belirtelim ki, onlar, bu kültürlere bütünüyle teslim olmadılarsa da, siyasî üstünlüklerine denk kültürel bir üstünlük de kuramadılar. Özellikle sarayda, orduda ve kendi aralarında Türkçe konuştukları halde, devrin geleneğine uyarak, devletin resmi dilini Farsça olarak kabul ettiler. Halbuki, Karahanlılarda, halk, edebiyat ve yazışma dili tamamen Türkçe idi. Gazneliler, Selçuklular, Harezmşâhlar, Eyyûbîler ve Memlûklerin saray ve ordularında da, Türkçe konuşulmaktaydı. Fakat, İslâm medeniyetinin etkisiyle Arapça ve Farsçaya karşı daha Karahanlılar zamanında başlayan ilgi, Gazneliler ve Selçuklular Devri'nde yerli halkı idare etme zaruretiyle birleşince, bu dillerden özellikle Farsça ve Arapça'nınTürk-İslâm devletlerinin resmî dili olma durumu ortaya çıktı. Böylece, İran ve çevresinde kurulan Türk devletlerinde resmî dil Farsça, Mısır ve Suriye'de kurulan Türk devletlerinde ise Arapça olmuştur.

Öte yandan, Farsça şiirler yazacak kadar bu dili iyi öğrenen Selçuklu sultanları, kendi dillerini de ihmal etmediler: Meselâ, Selçuklu Devleti'nin ilk Hükümdarı Tuğrul Bey, Bağdat'ta Abbasî halifesi ile görüşürken ona sadece Türkçe ile hitap etmiştir (1058).12 Aynı Selçuklu Sultanı, kendi düğününde soydaşlarıyla birlikte Türkçe neşeli şarkılar söylemiş ve oyunlar oynamıştır.13

Sultan Melikşâh, bir taraftan Farsça şiirler yazarken, diğer taraftan da dostlarına Türkçe mektuplar yazmıştır.14 Çünkü onların, Farsça ve Arapçaya ihtiyaç duymayacak kadar Göktürk, Uygur ve Karahanlı çağlarında geliştirilmiş mükemmel bir kültür dilleri vardı. Meselâ Kâşgarlı Mahmûd, bütün Türk lehçelerini örneklerle incelediği "Dîvânü'l-Lügati't-Türk" adlı eserinde, Türkçenin zamanın en güçlü dili olan Arapça ile "atbaşı beraber gittiğini" ileri sürmüştür.15 Bununla da yetinmeyen Kâşgarlı Mahmûd, Türk idaresi altındaki yabancı topluluklara Türkçeyi öğretmek amacıyla bir de gramer kitabı kaleme almıştır. Fakat bu kitap, bugüne kadar bulunamamıştır.

Kâşgarlı Mahmûd'un görüşü münferit bir görüş olmayıp, onu destekleyen başka yazarlar da vardı. Meselâ Türkçeyi zamanın kültür dilleriyle karşılaştıran Hüsameddin Asımî, Türk dilinin sağlıklı bir yapıya sahip olduğunu belirtmiştir. 16 Fahreddin Mübarekşâh da, Türkçeyi "heybetli" bir dil olarak nitelendirmiştir. Ayrıca, Türk dilinin Hindistan istikametinde gittikçe yayıldığını söyleyen Mübarekşâh, eserinde Türkçe mısralara da yer vermiştir.17

Diğer taraftan Türk dili, özellikle Farsça karşısında hâkimiyet mücadelesini kendisi yürütüyordu. Bu mücadelesinde Türk dili, Farsça karşısında gerilemesi şöyle dursun, bu dilin üzerinde üstünlük kuruyor ve onun yerini alıyordu. Alman kökenli Rus bilgini Barthold'a göre, "Farsçanın yalnız bir rakibi vardır ki, o da Türkçe idi. Farsçanın bu rakip dil ile mücadelesi çoğunlukla başarısızlıkla sonuçlanıyordu. Daha İslâmiyet'in ilk yüzyılında iki akım başladı ki, bu, bugüne kadar devam etmiştir: 1. Edebî Farsçanın yavaş yavaş yerli İran konuşma lehçelerini zorlayarak ortadan kaldırması, 2. Türk dilinin edebî Fars dili de dahil olduğu halde, Fars dilini zorlayarak ortadan kaldırması. Dikkate değer ki, bundan başka Türk dilinin asıl İran dahilinde de yayılışı genişliyordu. Meselâ, bir köyde Türk ve Fars beraber yaşıyorsa, sonunda Türk dili herkesin dili olarak kalıyordu".18

Selçuklular, sadece dillerini değil, bütünüyle Türklüklerini koruyorlar, İslâm topluluklarının içinde âdeta Orta Asya'daki eski hayatlarını yaşıyorlardı. Gittikçe artan Fars kültürünün istilâsı ise, satıhta kalıyor, Türk toplum hayatının derinliğine nüfuz edemiyordu. Özellikle doğum, düğün ve ölüm olaylarında eski Türk âdet ve gelenekleri hâkimdi. Düğünlerde Türkçe şarkıların söylenmesi ve millî oyunların oynanmasından başka gelinin çeyizi de zamanımızda olduğu gibi sergileniyordu. Zamanımızda çok sevilen bir gelenek olarak hâlâ devam eden "saçı" da, ihmal edilmiyor, türlü vesilelerle icra ediliyordu. Ayrıca ölüm olaylarında, yerli Müslümanları hayretler içinde bırakan ağır yaslar tutuluyordu.19 Öte yandan, Selçuklu sultanlarının birçok Türk geleneğini korumakta gösterdikleri titizliğe bakılırsa, Fars kültürünün saray hayatı üzerindeki etkisinin de şeklî olmaktan öte bir anlamının bulunmadığı anlaşılmaktadır. Meselâ Selçuklu sultanları, Türk devlet anlayışının bir gereği olarak sık sık halka açık "toy" veriyorlar ve bu ziyafetlerin sonunda da yemek takımlarını yağmalattırıyorlardı.20

Selçuklu Türklerinin kıyafetleri de Farsların ve Arapların kıyafetlerinden tamamen farklı idi. Arap düşünürü el-Cahiz'in dediği gibi, İslâm topluluklarını birbirinden kıyafetleri bakımından ayırmak imkânsız ise de, her nerede olursa olsun, Türkleri kıyafetlerinden tanımak mümkündü.21 Tarihî kayıtlara göre, büyük Türk bilgini Farabî ile son Selçuklu Sultanı Sancar, ömürlerinin sonuna kadar hep Türklere özgü elbiseler giymişlerdir.22 Bilindiği gibi, Malazgirt Savaşı'nda Bizans ordusunun saflarında bulunan Uzlar ve Peçenekler, soydaşlarıyla çarpıştıklarını konuşmalarından olduğu kadar, kıyafetlerinden de anlamışlar ve Selçuklu Türklerinin tarafına geçmişlerdir. Bu örnekleri daha da artırmak, şüphesiz her zaman mümkündür.

A. Hükümdar ve Saray

1. Hâkimiyet (Egemenlik/Erkinlik) Anlayışı

Türklerde hâkimiyetin kaynağı ilâhî idi. Yani, Türk hükümdarına devleti idare etme kudret ve yetkisi doğrudan doğruya Tanrı tarafından verilmekteydi. Başka bir ifade ile söylemek gerekirse, Türk hükümdarı kendisini Tanrı tarafından seçilmiş ve bazı olağanüstü güç ve yeteneklerle donatılmış bir kimse olarak görmekte ve kabul etmekteydi. Tanrı bağışı olan bu güç ve yetenekler Göktürk yazıtlarında şu kavramlarla ifade edilmiştir: 1. "Kut" (siyasî iktidar),23 2. "Ülüg veya ülüş" (kısmet), 3. "Küç" (güç) .24 Tanrı, "kut" bağışı ile Türk kağanını "hükmetme ve hükümdarlık güç ve yetkisi", yani "siyasî iktidar" sahibi kılıyordu. Türk Kağanı Tanrı'dan aldığı siyasî iktidarla, Orta Asya'da "Doğuda gün doğusuna, güneyde gün ortasına, batıda gün batısına, kuzeyde gece ortasına kadar bütün milleti kendisine tâbi kılıyor ve hepsini düzene sokuyordu".25 Bugünkü ifade ile söylemek gerekirse, "kut" sahibi olan Türk kağanı Orta Asya'da Türkçe konuşan ve Türk soyundan olan bütün toplulukları bir bayrak altında, yani bir devlet çatısı altında topluyordu. Tanrı, "ülüg veya ülüş" bağışı ile de ona "iktisadî bir güç" kazandırıyordu. Böylece Türk Kağanı "aç milleti doyuruyor, çıplak milleti giydiriyor, fakir milleti zengin yapıyor, az milleti çok kılıyordu".26 Tanrı, Türk Kağanı'na verdiği "küç" ile de, savaş yeteneğini artırarak (kendisini kurt, düşmanını koyun gibi yaparak),27 ona zaferler kazandırıyordu.

Temeli Tanrı bağışına dayanan bu iktidar tipine sosyolojide "karizmatik iktidar" denmektedir. Bu iktidar anlayışında Türk hükümdarı Tanrı tarafından bazı olağanüstü güç ve yeteneklerle donatılmış olmasına rağmen, o hiçbir zaman olağanüstü varlık, yani Tanrı-Kral sayılmamıştır. Hatta Türk Kağanı kendisini daima Tanrı'ya karşı sorumlu sayıyordu. Ayrıca, yazılı olmayan kanun durumundaki "töre" de, Türk hükümdarının icraat ve faaliyetlerine sınırlar getiriyordu. Esâsen Türk hâkimiyet anlayışı, Türk hükümdarının "kut"a (siyasî iktidar) uygun hareket ettiği müddetçe işbaşında kalabileceği merkezindedir. Eğer Türk Kağanı hükümdarlık sorumluluğunu yerine getiremiyorsa, daha doğrusu idarede yetersiz kalıyorsa, "kut taplamadı", yani "kut ondan memnun olmadı" düşüncesiyle işbaşından uzaklaştırılıyordu.28

Öte yandan taç baş değiştirirken ilâhî bağış olan "kut" da hanedan üyeleri arasında birinden diğerine kan yoluyla geçmekteydi. Fakat Tanrı, hanedan üyeleri arasında seçimini ve tercihini sadece biri lehinde kullanmaktaydı. Bu seçim ve tercih de, genellikle hükümdarlığa en çok lâyık ve yetenekli bir hanedan üyesi üzerinde olmaktaydı. Tanrı'nın iradesinin hangi hanedan üyesi üzerinde olduğu da, ancak taht için yapılan mücadele sonucunda ortaya çıkmaktaydı. Bu yüzden eski Türk devletlerinde taht veraset hukuku son devirler istisna edilirse, hiçbir zaman belirli kurallara bağlanamamıştır. Bunun tabiî sonucu olarak da, hanedan üyeleri arasında taht kavgaları daima kaçınılmaz ve âdeta meşru bir vaka olarak sık sık tekrarlanmaktaydı. Hatta, hükümdarın daha sağlığında şehzadelerden birini kendisine veliaht tayin etmesi bile, diğer şehzadeleri durduramamaktaydı. Çünkü, veliahtın dışında hemen hemen her şehzade, hakkının gasp edildiği duygusuna kapılarak harekete geçmekteydi. Hem taht davacılarının hem de onlara destek veren kütlelerin yatışması ise, ancak bir taht kavgası sonucunda da olsa, işbaşına liyâkatli ve yetenekli bir hanedan üyesinin gelmesiyle mümkün olabilmekteydi. Fakat yine de, tahta sahip olan hükümdarın gücü ne olursa olsun, diğer hanedan üyeleri, şartların kendileri için uygun olduğu zamanlarda, taht için harekete geçmekten hiçbir şekilde geri durmuyorlardı.

Temeli ilâhî "kut" bağışına dayanan Türk hâkimiyet anlayışı, İslâmî dönemde varlığını koruyarak devam etmiştir. Büyük Türk dilcisi Kâşgarlı Mahmûd, İslâmî dönemde de korunan ilâhî kökenli Türk hâkimiyet anlayışını şu veciz ifadelerle ortaya koymuştur: "Tanrı'nın devlet (kut) güneşini Türk burçlarından doğdurmuş olduğunu ve onların mülkleri üzerinde göklerin bütün dairelerini döndürmüş bulunduğunu gördüm. Tanrı onlara Türk adını verdi ve onları yeryüzüne hükümdar yaptı. Zamanımızın hakanlarını onlardan çıkardı; dünya milletlerinin idare dizginlerini onların eline verdi; kendilerini hak üzere kuvvetlendirdi".29 Kâşgarlı Mahmûd'un bu sözleri sadece hâkimiyetin kaynağını değil, aynı zamanda Türklerde cihân şümûl, yani üniversal bir dünya görüşünün mevcut bulunduğunu da göstermektedir. Bu duruma göre, Tanrı, sadece Türk topluluklarının değil, bütünüyle dünya milletlerinin idaresini Türklerin eline vermiş bulunuyordu.

Tıpkı Kaşgarlı Mahmûd gibi Abbasî halifesinin veziri de aynı inançtaydı: Tuğrul Bey, 1055 yılında Bağdat'a girerken halifenin Veziri İbn Müslim tarafından karşılandı. Vezir, bu karşılamada Tuğrul Bey'e, "Tanrı sana bütün dünyayı verdi", şeklinde hitap etti.30 Bu, hiç şüphesiz, İslâm dünyasında da en yetkili devlet adamları tarafından benimsenmiş, Türk dünya hâkimiyeti fikrinin açık bir ifadesiydi.

Öte yandan, Selçuklu Veziri Nizâmü'l-Mülk'ün Siyâset-nâme adlı eserinde de Türk hâkimiyet anlayışının bir yansımasını görmek mümkündür. Nizâmü'l-Mülk'ün bu husustaki ifadesi şöyledir: "Yüce Tanrı her asırda ve zamanda halk arasından birini seçer, onu pâdişahlara lâyık ve övgüye değer hünerlerle süsler, insanlar onun adâleti içinde yaşasınlar, emîn olsunlar, daima devletin bekasını istesinler diye, dünya işlerini ve Tanrı'nın kullarının huzur içinde yaşamasını ona tevdî eder".31 Görüldüğü gibi, Nizâmü'l-Mülk de tıpkı Kâşgarlı Mahmûd gibi Türk hâkimiyet fikrinin temelini Tanrı bağışına bağlamaktadır. Fakat o, Kâşgarlı Mahmûd ve halifenin veziri gibi, Tanrı'nın seçiminin ve tercihinin Türkler lehinde olduğunu söylememektedir. Büyük Selçuklu Devleti'nin ikinci Hükümdarı Sultan Alp Arslan, Nizâmü'l-Mülk'ün ifadesindeki bu belirsizliğe tam bir açıklık getirmektedir. Alp Arslan'a göre, Tanrı kendisine teveccüh göstererek, onu Âdemoğulları arasından, dünya işlerinin nizâma konması için seçmiş, "zamanın çehresini fikirlerinin nuruyla aydınlatmış, dünya yüzünü devletinin büyüklüğü ve adâletiyle süslemiş, memleket caddesini kendisine göstermiş, devlet merdivenlerini çıkmasını emretmiştir".32

Sultan Alp Arslan, komutanlardan Hâcib Erdem'in bir "Bâtınî"yi devlet hizmetine alması dolayısıyla bütün komutanlara yaptığı uyarı konuşmasında bu düşüncesini bir kere daha tekrarlamaktadır: "Sizleri korumak zorundayım. Sizler de beni desteklemelisiniz. Zira, Ulu Tanrı sizi benim üzerime değil, beni sizin üzerinize kumandan (sâlâr) yapmıştır".33 Aynı şekilde, Sultan Sancar da, halifenin vezirine gönderdiği 1133 tarihli mektupta, "Ulu Tanrı'nın lütfü ile cihân padişahlığına yükseldiğini" yazmıştır.34

Türk hükümdarlarının sözlerinden de anlaşılacağı üzere, onlar kendilerini Tanrı tarafından seçilmiş ve görevlendirilmiş birer hükümdar olarak görmektedirler. Bu, hiç şüphesiz, kökleri tâ Hun Türklerine dayanan ve İslâmî dönemde de korunan cihânşümul (üniversal) bir hükümdarlık ve hâkimiyet anlayış idi.

Yine Alp Arslan'a göre, Tanrı'nın bu seçimi ve tercihi sebepsiz değildi; sağlam bir temele dayanıyordu. Alp Arslan'ın ifadesi ile o temel de şu idi: "Temiz Müslüman oldukları, hava ve heves peşinde koşmadıkları için, Tanrı bugün Türkleri yüceltmiştir".35 Bu, hiç kuşkusuz, eski Türk hâkimiyet anlayışının İslâmî bir temele oturtulması demekti.

2. Hükümdar ve Yetkileri

Türk-İslâm siyasî teşekküllerinde devlet teşkilâtının başında "sultan" unvanını taşıyan bir hükümdar bulunuyordu. "Sultan" Arapça kökenli bir kelime olup, başlangıçta "otorite" veya "hükümet" anlamına gelen soyut bir isimdi. Abbasîler Devri'nde genellikle bazı devlet görevlileri, valiler, dîvân sahipleri (bakanlar) ve hatta vezirler için kullanılmıştır. Daha sonra bu unvan gayrı resmî olmakla birlikte bağımsız hükümdarlar için kullanılmaya başlanmıştır. Selçuklu veziri Nizâmü'l-Mülk'e göre, "sultan" unvanını ilk defa kullanan Gazneliler Hükümdarı Mahmûd'dur. Fakat, bu durum şüphelidir; ancak imkânsız da değildir. Sultan unvanını resmî olarak alıp kullanan, daha da önemlisi bu unvana cihânşümûl bir anlam kazandıran hükümdar ise, Büyük Selçuklu Devleti'nin kurucusu Tuğrul Bey'dir.36

Biraz yukarıda belirtildiği gibi, "siyasî iktidarı" nı ilâhî bir kaynaktan aldığına inanan Türk hükümdarı, karar ve icraatında kendisini Tanrı ile Türk töresine karşı sorumlu sayıyordu.

Devleti temsil eden sultan, aynı zamanda "saray", "hükümet", "ordu" ve "adâlet" olmak üzere dört müessesenin de başıydı. O, bu sıfatıyla, "yasama" (kanun yapma), "yürütme" (icra) ve "yargı" (teşrî') yetkilerini de kendi şahsında topluyordu.

a) Yasama Yetkisi: Sultanın belirli kurallar dahilinde yayınladığı ve verdiği "fermanlar", "menşûrlar", "misâller" (yazılı ve sözlü emirler) ve hatta ağzından çıkan bütün sözler, kanun hükmünde ve değerindeydi. Gerek devletin her kademesindeki bütün görevliler gerekse her tabakadan halk bu emirlere uymakla yükümlüydüler.

b) Yürütme Yetkisi: Tahta çıkan her hükümdar, icraatına genellikle devlete yeniden düzen vermekle işe başlardı. Bu, bir bakıma, onun kendi kadrosunu kurması anlamına geliyordu. Bundan başka o, devlet başkanı olması sıfatıyla iç ve dış siyaseti düzenler; iktisadî kararlar alır ve uygular; iç güvenliği ve huzuru sağlar; savaş ve seferlerde ordulara komuta eder; savaşa ve barışa karar verir; elçiler gönderir, elçiler kabul eder; vergiler koyar, "ıkta"lar dağıtır; meliklerin idareciliklerini onaylar; başta vezir olmak üzere bütün askerî ve mülkî görevlilerin tayinlerini yapar ve onları görevlerinden alırdı.

c) Yargı Yetkisi: Türk-İslâm devletlerinde sultan, aynı zamanda adâlet teşkilâtının da başıydı. O, en büyük yargıç sıfatıyla, haftanın belirli günlerinde (Pazartesi ve Perşembe) zulme uğrayanlar için kurulan "Mezalim Dîvânı" adındaki yüksek mahkemeye başkanlık yapar; burada halkın şikayetlerini dinler, davalarına bakar; yargıda bulunarak adâletin yerini bulmasına çalışırdı.37 Ayrıca, şahsına ve devlete karşı suç işleyenler için -mevkii ne olursa olsun- tutuklama kararı alabilir; bizzat sorgulamasını yapabilir; ölüm dahil olmak üzere çeşitli cezalar verebilirdi. Öte yandan o, genel bir af ile bütün tutukluları serbest bırakabilirdi.38

3. Hâkimiyet ve Hükümdarlık Sembolleri

Müslüman Türk hükümdarları, devletin başı olmaları sıfatıyla, iktidarlarının içeride ve dışarıda meşru bir kuvvet olarak tanınması ve kabul edilmesi için birtakım hâkimiyet ve hükümdarlık sembolleri almışlar ve kullanmışlardır. Bunlar; "unvan ve lâkaplar", "para", "hutbe", "tıraz/hil'at", "saray", "taht ve taç", "bayrak ve sancak", "çetr", "nevbet", "otağ", "tuğra ve tevkî", "yüzük", "kemer", "ok ve yay", "tuğ", "kılıç" ve "çizme" gibi bazısı manevî bazısı da maddî unsurlardır. Hemen hemen bütün Müslüman Türk hükümdarları üzerinde yaptıkları bazı değişiklikler (yazı, işaret, ibare, şekil ve resim gibi) ve ilâvelerle bu sembollere sahip olmuşlardır. Şimdi bu sembolleri birer birer ele alalım:

a) Unvan ve Lâkaplar: Hâkimiyet ve hükümdarlık sembollerinin en önemlilerinden biri, hiç şüphesiz hükümdarların aldıkları ve kullandıkları unvan ve lâkaplardır. Karahanlı hükümdarları genellikle "ilig", "hakan" ve "han" gibi unvanlar alıp kullanmışlardır. Öte yandan, ünlü siyaset kitabı Kutadgu Bilig'de, hükümdara "bey" unvanı ile hitap edilmişse de, bu unvan Karahanlı hükümdarlarının resmî unvanları arasında yer almamıştır.

"İlig" (illig= il, devlet sahibi), "hakan" (hanlar hanı) ve "han" unvanları yalın olarak değil, "arslan", "buğra" (erkek deve), "tonga" (kaplan cinsinden bir hayvan), gibi belirli özellikleri olan hayvan adları ve "tavgaç" (tamgaç, tabgaç, tafgaç= Çin hükümdarları için kullanılan unvan), "kara" (kuvvet), "kadır" (sert, katı), "kılıç" gibi sözlerle birlikte kullanılmıştır. Karahanlı hükümdarları, XIII. yüzyılın sonlarına doğru, diğer Müslüman Türk hükümdarları gibi, kendi unvanlarını terk ederek, "sultan" unvanını alıp, kullanmaya başlamışlardır.

Tuğrul Bey, Selçuklu Devleti kuruluncaya kadar, ancak "melik" ve "emîr" unvanlarını alıp kullanabilmiştir. Devletin kuruluşunun tamamlanmasından (1040) ve Abbasî Halifesi tarafından tanınmasından sonra Tuğrul Bey, "es-Sultanü'l-mu'azzam" (büyük sultan) unvanını almış ve kullanmaya başlamıştır. Sadece Tuğrul Bey değil, Tuğrul Bey'den Sancar'a kadar bütün Selçuklu sultanları aynı unvanı almışlar ve kullanmışlardır. Bu unvan, Selçuklu hükümdarlarının bütün saltanatı boyunca bastırdıkları paraların üzerinde yer almış ve adlarına okunan hutbelerde zikredilmiştir. Fakat, bazı kaynaklarda Alp Arslan'ın "es-Sultanü'l-mu'azzam" unvanının yanı sıra "es-Sultanü'l-azam" (en büyük sultan) unvanını da kullandığı belirtilmiştir. "Es-Sultanü'l-azam" unvanını asıl kullanan Selçuklu hükümdarı ise, Sancar olmuştur. Sancar, kendisine tâbi olarak Irak'ta yeğeni Mahmûd'a "es-Sultanü'l­ mu'azzam" unvanını kullanmasına izin verirken, kendisi de "es-Sultanü'l-azam" unvanını alıp kullanmıştır. Ancak bu unvan, Sancar'dan günümüze ulaşan paralar üzerinde görülmemektedir.

Selçuklu hükümdarları siyasî ve askerî başarılarına uygun çeşitli unvan ve lâkaplar da alıp, kullanmışlardır. Meselâ, Abbasî Halifesi Kaim Bi-emrillâh, 1058 yılında, bir törenle dünyevî yetkilerini Tuğrul Bey'e devrederken, ona "el-Melikü'l-maşrık ve'l-magrib" (Doğunun ve Batının Hükümdarı) unvanını vererek, taltif etmiştir.

Sultan Alp Arslan da, Doğu'da Anadolu'nun önemli kilit noktalarından olan Ani kalesini fethettikten sonra (1064), bu önemli fethin bir alâmeti olarak "Ebû'l-feth" (fetih babası) unvanını almıştır. Diğer taraftan Selçuklu hükümdarlarına devrin tarih yazarları ve edipleri tarafından, resmî unvanları arasında yer almamakla beraber genellikle "es-Sultanü'l-âdil" ve "es-Sultanü'l-âlem" unvanı ile hitap edilmiştir.

Görüldüğü gibi, dünya hâkimiyeti fikri, Selçuklu sultanlarının unvanlarına da yansımıştır. Meselâ "el-Melikü'l-maşrık ve'l-magrib" ve "es-Sultanü'l-âlem" gibi unvanlar, hep bu fikrin bir ifadesi olarak kullanılmıştır.

Selçuklu hükümdarları, ayrıca bazı lâkaplar da alıp kullanmışlardır. Meselâ, Tuğrul Bey'in lakabı "Rüknü'd-dünyâ ve'd-dîn" (dinin ve dünyanın temel direği), Alp Arslan'ın "Adudu'd-devle" (devletin yardımcısı, dayanağı), Melikşâh'ın "Mu'izzü'd-dünyâ ve'd-dîn" veya "Celâlü'd-dîn" (dinin büyüklüğü, ululuğu), Sancar'ın da "Mu'izzü'd-dünyâ ve'd-dîn" (dinin ve devletin ağırlayıcısı) idi.39

b) Para: Para, bir cephesiyle manevî, öteki cephesiyle maddî bir hâkimiyet ve hükümdarlık sembolüdür. Para vasıtasıyla hem hükümdarın unvan ve lâkaplarını hem de zamanın ekonomik durumunu öğrenmek mümkün olmaktadır. Öte yandan, para, hükümdarın siyasî statü sünü, yani bağımsız veya bağımlı (tâbi) bir hükümdar olup olmadığını belirlemek bakımından da önemli bir belge sayılır.

Tolunoğlu Ahmed, 875 yılında Abbasî halifesi ile ilişkisini tamamen keserek, Mısır'da kendi idaresini oluşturmuştur. Bundan sonra Ahmed'in ilk icraatı, bağımsızlığın ve hükümdarlığın sembolü olarak kendi parasını (ed-dinarü't-Tolunî) bastırmak olmuştur.

Selçuklu sultanları, başta altın (dinar) olmak üzere gümüş (dirhem) ve bakır paralar bastırmışlardır. Bu paraların bir yüzünde kelime-i tevhîd ile Abbasî halifesinin unvanı, diğer yüzünde de parayı bastıran hükümdarın adı, unvanı ve lâkapları yer alıyordu. Ayrıca bu paraların bir kısmının üzerine Selçuklu hanedanının mensup olduğu Oğuzların Kınık boyunun damgası ile yine Oğuzların sembolü olan "ok ve yay" şeklinde işaretler konulmuştur.40

c) Hutbe: Hâkimiyet ve hükümdarlık sembollerinden biri de hutbedir. Hutbe, hükümdarın hâkim olduğu ülkelerin camilerinde, cuma ve bayram namazları esnasında kendi ad, unvan ve lâkaplarının "hatip" tarafından zikredilmesi ve kendisine dua edilmesidir. Eğer hükümdar tam bağımsız bir hükümdar ise, devrin geleneğine uyarak, hutbede önce Abbasî halifesinin ad, unvan ve lâkaplarını, sonra kendi ad, unvan ve lâkaplarını zikrettiriyordu. Öte yandan, tâbi bir hükümdarın okuttuğu hutbede ise, sırasıyla halifenin, metbu hükümdarın ve kendisinin ad, unvan ve lâkapları yer alıyordu.41

Para ve hutbe sadece hâkimiyet ve hükümdarlık sembolleri değil, aynı zamanda bağımsızlık sembolleridir. Zira, tâbi bir hükümdarın bağımsızlığını ilân etmesi için bastırdığı paralardan ve okuttuğu hutbelerden metbû hükümdarın ad, unvan ve lâkaplarını çıkararak, sadece kendisininkini zikrettirmesi kâfidir. Fakat bunu yapan tâbi hükümdar isyan etmiş sayılıyor, metbû hükümdar tarafından üzerine ordular gönderilerek cezalandırılıyordu.

d) Tıraz/Hil'at: Selçuklu sultanları zamanın anlayışına uyarak, Abbasî halifesinin ve kendi tezgâhlarında dokuttukları veya türlü vasıtalarla sahip oldukları,-şüphesiz kendi sembolleri olan renkte -lüks kumaşlardan-üzerlerine kendi ad, unvan ve lâkapları işlenmiş- elbiseler imal etmekteydiler. Tıraz adı verilen bu elbiseler, hükümdar tarafından tâbi hükümdarlara, elçilere ve devlet adamlarına verildiği zaman "hil'at" adını alıyordu. Hil'at sadece elbiseden ibaret olmayıp, "külah, kemer, hamâ'il, kılıç, at, eğer takımı, askerî muzika ve bayrak (tabl ve alem), para" gibi mal ve eşyalar da hil'at kavramı içine giriyordu.42

e) Saray: Saray da hâkimiyet ve hükümdarlık sembolü sayılır. Kaynaklarda "dergah, bârgâh ve devlet-hâne" gibi adlarla da anılan saray, hükümdar ve ailesinin içinde oturduğu, yani hükümdarın resmî ve özel hayatının içinde geçtiği, daha önemlisi devletin idare edildiği binadır. Müslüman Türk hükündarlarının başta devletin merkezinde olmak üzere, devletin diğer önemli şehirlerinde de birer saltanat sarayları bulunuyordu.

Müslüman Türk hükümdarları, temeli ve giriş katı taş ve tuğladan, üst katı şüphesiz ahşap olan -öteki mimarî eserlere göre daha sade- saray ve köşkler yaptırmışlardır. Sarayların başta resmî kabullerin ve toplantıların yapıldığı taht salonu olmak üzere birçok odası ve dairesi bulunuyordu. Odaların bulunduğu üst katta sultan ve ailesi oturuyordu. Saraya dahil dairelerde ise, her biri yüksek rütbeli birer komutan olan saray görevlileri kalıyordu ve bunlar, başında bulundukları dairenin vermekte olduğu hizmeti yürütmekten sorumlu idiler.

Sultanlar, seleflerinden kalan saraylarla yetinebilecekleri gibi, kendilerine yeni saraylar da yaptırabilmekteydiler. Onlar, bazen de selefinin hâkimiyetini hatırlattığı için eski sarayları yıktırmaktaydılar.43

f) Taht ve Taç: Taht ve taç birbirini tamamlayan iki hâkimiyet ve hükümdarlık sembolüdür. Tahtı ve tacı olmayan bir hükümdar düşünülemez.

Hükümdar, özellikle törenlerde tahta oturur ve taç giyerdi. Bu törenlerin ilki tahta çıkış (cülus) törenidir. Bunu, hükümdarın kabul törenleri takip ediyordu. Hükümdarlar, tâbileri (vassal) olan hükümdarları, yabancı elçileri ve devlet büyüklerini genellikle başlarında tacıyla tahta oturmuş bir şekilde kabul etmekteydiler. Bunun için onlar, sefer ve savaşlarda bile taht ve taçlarını yanlarına almayı hiçbir zaman ihmal etmiyorlardı. Meselâ Alp Arslan, esir aldığı Bizans İmparatoru Ramonos Diogenes'i otağında kurulmuş tahtında oturur ve başında tacı bulunduğu halde kabul etmiştir.

g) Bayrak ve Sancak: Bayrak ve sancak seyran (gezinti), sefer ve savaş esnasında ilgili görevliler ('alemdâr) tarafından taşınan birer hâkimiyet ve hükümdarlık sembolleridir. Bayrak, kaynaklarda 'alem' (a'lâm) deyimi ile ifade edilmiştir. Fakat, aynı kaynaklarda bayrağın şekli ve üzerindeki yazı ve işaretler hakkında hemen hemen hiç bilgi verilmemiştir. Bazı kayıtlara göre, Sultan Sancar'a kadar Selçuklu sultanlarının bayrakları, tıpkı Karahanlı hükümdarlarının bayrakları gibi kırmızı renkte idi.44 Harezmşahlar ise, siyah renkte bir bayrak kullanmışlardır. Bunun sebebi, bayrağının rengini siyaha çevirmiş olan Sultan Sancar'ın ölümünden sonra kendilerini Selçuklu Devleti'nin meşru varisi saymış olmalarıdır.45

Selçuklu sultanlarının çıktıkları seferlerde, yaptıkları savaşlarda, daha doğrusu kazandıkları zaferlerde, bu zaferlerin bir sembolü olarak bazen bayrağın da zikri geçer. Yine düşürülen kalenin teslim işlemleri sırasında bayrak ön plâna çıkmaktaydı. Meselâ, düşürülen kalenin burcuna bayrağın çekilmesiyle, o kalenin fetih ve teslim işlemleri tamamlanmış oluyordu. Başka bir ifade ile, kalenin burcuna dikilen bayrak, hâkimiyetin el değiştirdiğini belirtiyordu. Öte yandan direnme gücü kalmayan kale savunucuları, genellikle teslim alâmeti olarak, -kalenin burcuna dikilmek üzere- sultanın bayrağını istiyorlardı.

h) Çetr: Çetr, seyran (gezinti), sefer ve savaş esnasında hükümdarın başı üzerinde ilgili görevli tarafından (çetrdâr) tutulan saltanat şemsiyesidir. Çetrin rengi hakkında kaynaklarda hiç bilgi bulunmamaktadır. Selçuklu sultanlarının çetrlerinin tıpkı bayrakları gibi kırmızı renkte olması kuvvetle muhtemeldir. Zira, Karahanlı hükümdarlarının çetrleri kırmızı, vezirlerin ise siyah renkte idi.46

Selçuklu hükümdarlarının çetrlerinin üzerinde, tıpkı tuğralarında olduğu gibi Oğuz Türklerinin sembolü olan "ok ve yay" işaretleri bulunuyordu.47

Saltanat çetri, büyüklüğü ve rengi ile çok uzaktan bile teşhis edilebiliyordu. Böylece, çetri uzaktan gören tâbi hükümdar veya devlet adamları, saygı alâmeti olarak atlarından iniyorlardı.48

Öte yandan çetr, savaş meydanında hükümdarın bulunduğu yeri belirleyen ve gösteren bir hâkimiyet ve hükümdarlık sembolü idi. Yani, çetr vasıtasıyla hükümdarın savaşta bulunduğu yer kolaylıkla tespit ve tayin edilebiliyordu.49

ı) Nevbet: Nevbet, zamanın devlet orkestrasının saltanat sarayının kapısında ve saltanat çadırının, yani otağın önünde, belirli zamanlarda, genellikle namaz vakitlerinde konser vermesi demektir. Karahanlılarda orkestra (bando) takımına "tuğ" adı veriliyordu.50 Verilen konser de "han tuğ urdı" deyimi ile ifade ediliyordu.51 Bağımsız hükümdarlar namaz vakitlerinde olmak üzere günde beş defa, tâbi (vassal) hükümdarlar ise günde üç defa nevbet çaldırırlardı.52

Selçuklu hükümdarlarının orkestra takımında başta "davul" (tabl ve tebire, kös) olmak üzere "borazan" (kerna, nakkare), "ney" (nay) vs. gibi çalgı âletleri bulunuyordu. Türkler, orkestranın en önemli çalgısı olan davula "kövrüg" adını veriyorlardı.53 Ayrıca Orta Çağ Türk toplumunda "kopuz, ozan, yatağan, burgu, eğri keman, balaban, yantambur, sıdırgu, bağlama"54 gibi daha birçok çalgı âleti vardı.

Nevbet, sadece barış zamanlarında hâkimiyet ve hükümdarlık sembolü olarak çalınmıyor, aynı zamanda sevinçli durumlarda ve özellikle savaşlarda kesin sonuç alınmak istendiği zaman, hücuma geçen askeri coşturmak için de nevbet vurduruluyordu.

i) Otağ (Saltanat Çadırı): Kaynaklarda genellikle "serâ-perde" şeklinde zikredilen otağ, hükümdarın sefer ve savaş esnasında içinde kaldığı ve resmî kabullerini yaptığı, hükümdara has renkte bir çadırdır. "Otağ", "ordu" ve "oda" kelimeleri Türkçe "orta" (ortu) kelimesinden çıkmış birer isimdir. Çünkü, yerleşik topluluklarda halk tapınaklar (mabet) etrafında, göçebe topluluklarda ise, başkanın (başbuğ) çadırının etrafında toplanıyorlardı. Bu çadırın yeri de tam ortaya düşüyordu.55

Otağın hazineden çıkarılıp, belirli bir yere kurulması, sefere çıkma işareti sayılıyordu. Ne tarafa sefer yapılacaksa, otağ da o tarafa kuruluyordu; ordu da onun etrafında toplanmaya başlıyordu.56

Selçuklu hükümdarlarının otağlarının rengi Türklerin rengi olan kırmızı idi.57 Fakat onların şekli, büyüklüğü ve iç düzenine dair hemen hemen hiç bilgimiz yoktur. Hükümdar sefer müddetince savaş meclislerini otağında toplar, ziyafetleri otağında verir, resmî kabullerini hep otağında yapardı.

j) Tuğra ve Tevkî: Ferman, menşûr, misâl (yazılı ve sözlü emir), fetihnâme, mektup ve antlaşma metni gibi İnşa Dîvânı'ndan çıkan resmî vesîkâların üst tarafına devletin ve hükümdarın alâmeti olarak çizilmiş ve yazılmış işaretlerle isim, lâkap ve dua cümlesinden oluşan bir çeşit mühür ve imzaya tuğra adı verilmektedir.

İlk Selçuklu tuğrası, Oğuz Türklerinin sembolü olan "ok ve yay" işaretinden ibaretti. Tuğrul Bey, halifeden aldığı unvanları "yay" işaretinin içine yazdırarak, tuğraya yeni bir mahiyet ve muhteva kazandırmıştır.58 Fakat, Tuğrul Beyden sonra tuğranın bu şekliyle devam edip etmediğine dair hemen hemen hiç bilgimiz yoktur.

Büyük Türk dilcisi Kâşgarlı Mahmûd, tuğra (tuğrag) kelimesini Arapça "tevkî" sözü ile karşılamışsa da,59 bu iki kavramın Selçuklu Devri'nde tamamen aynı anlamı ifade etmediği anlaşılmaktadır. Gerçekten de, Tuğrul Bey'den sonra gelen Selçuklu hükümdarları İslâmî geleneğe uyarak, tuğradan başka bir takım tevkîler kullanmışlardır.60

k) Yüzük, Kemer, Ok ve Yay, Tuğ, Kılıç, Çizme: Yüzük, kemer, ok ve yay, tuğ, kılıç ve çizme gibi hükümdara ait eşyaları da hâkimiyet ve hükümdarlık sembollerine ilâve edebiliriz. Zira bunlar herkesin kullandığı sıradan birer eşya olmayıp, belirli özellikleri ve anlamları olan sembollerdi.

Selçuklu sultanları devlet işlerini sadece ferman ve misaller vasıtasıyla görmüyorlardı; onlar bazı özel durumlarda yüzüklerini devlet adamlarına vererek, onları, yapılmasını istedikleri iş için görevlendiriyorlardı. Başka bir ifade ile, elinde sultanın yüzüğü olan kişi, özel veya resmî bir işin görülmesi için sultan tarafından memur edilmiş demekti. Meselâ Tuğrul Bey, halifenin kızını kendisine eş olarak istenmesi ve düğün işlerinin görülmesi için veziri Kündürî'ye yüzüğünü vererek, onu bu işlerde görevlendirmiştir.61

Tuğrul Bey 1038 yılında Nişâbûr şehrine girerken belinde "kemer" ve bu kemerin altında Oğuz Türklerinin sembolü olan "üç ok" ile omuzunda bir "yay" bulunduğu halde dikkati çekmiştir.62 Ok ve yay işaretleri Tuğrul Bey ve onu takip eden Selçuklu sultanlarının paralarının üzerinde de yer almıştır.63 Ayrıca Bizans İmparatoru Pasinler yenilgisinden sonra (1048) Tuğrul Bey ile anlaşabilmek için Emevîler zamanından kalan camiyi onartıp, mihrabına Oğuz Türklerinin sembolü olan "ok ve yay" işaretlerini koydurmuştur.

Tarihî kayıtlara göre, Harezmşahlar Hükümdarı Celâleddîn Mengüberti'nin hükümdarlık sembollerinden olarak çok özel bir kemeri vardı. Eşi az bulunur taşlarla süslü olan bu kemeri, sultan sadece bayram günlerinde takmaktaydı.64

Tuğ ve kılıç da, Hun Türklerinden beri bütün Türk devletlerinde kullanılan iki hükümdarlık sembolüdür. Bunlardan tuğ, seferlerde, akınlarda ve savaşlarda bayrak ve sancaklarla birlikte taşınırdı. Karahanlı hükümdarları "dokuz tuğlu" idiler. Göktürkler ve Uygurlar tuğu yaban sığırı (kutuz) kuyruğundan yapıyorlardı. Karahanlıların tuğu ise ipek kumaştan olup, rengi de kırmızı veya turuncu idi.65

Tuğ, Osmanlılarda da hükümdarlık sembolü olarak kullanılmaya devam etmiştir. Tarihî kayıtlara göre, Osmanlı sultanları altı, sadrazamları beş, vezirleri üç, beylerbeyleri iki, sancak beyleri de bir tuğ ile temsil edilmiştir.66

4. Saray Görevlileri

Sarayda, hükümdarın resmî ve özel işlerinden sorumlu birçok görevli bulunuyordu. Doğrudan doğruya hükümdarın şahsına bağlı olan bu görevlilerin hepsi güvenilir kişiler arasından seçiliyordu. Bunların büyük bir kısmı yüksek rütbeli birer subay olup, emirlerinde de kalabalık bir hizmetli grubu bulunuyordu. Ayıca, bunlar da sefer ve savaşlara katılırlar ve mevkilerine uygun görev yaparlardı.

a) Büyük Hâcib ve Hâcibler: Selçuklu devlet teşkilâtında protokol bakımından sultan ve vezirden sonra üçüncü sırayı, saray teşkilâtında da sultandan sonra ikinci sırayı "büyük hâcib" alıyordu. "Büyük hâcib" kaynaklarda genellikle "hâcib-i büzürg", "hâcib-i kebîr", "hâcib-i emîr" veya "hâcibü'l-hüccab" (haciblerin hacibi) gibi adlarla zikredilmiştir. Karahanlılarda "büyük hâcib", "tayangu" veya "uluğ hâcib" unvanı ile anılıyordu. "Tayangu" kelimesi Türkçe "dayanmak" fiilinden çıkmış bir isim olup, "hükümdarın dayandığı, güvendiği" kimse anlamına geliyordu.67

Sarayın her türlü işinden "büyük hâcib" sorumluydu. Büyük hâcibin emrinde çeşitli rütbe ve derecelerde daha birçok hâcib bulunuyordu. Büyük hâcib ve hâciblerin görevi, hükümdar ile halk ve hükümdar ile hükümet arasındaki ilişkileri düzenlemekti. Öte yandan, haksızlığa uğrayanları "Mezalim Dîvânı"na çıkarmak, elçilerin her türlü işiyle ilgilenmek, törenlerde ve toplu kabullerde protokolü düzenlemek de, büyük hâcib ve hâciblerin görevleri arasındaydı.

Hâciblerin her biri, "gulâm sistemi"ne göre yetişmiş yüksek rütbeli birer subay, yani emîrdi. Bu duruma göre, hâciblerin hemen hemen hepsi soy bakımından Türk idiler. Hâcibler, sefer ve savaşlarda mevkilerine göre görev yaparlardı. Bunlar güvenilir kişiler olmalarından dolayı genellikle orduda öncü kuvvetleri komutanı olarak görevlendirilmekteydi.

b) Hares Emîri: Sarayda derece bakımından hâciblerden sonra hares emîri geliyordu. Hares emîri, devlete ve hükümdara karşı suç işleyenleri yakalayıp cezalandırmakla görevliydi. O, suçun durumuna göre ölüm dahil çeşitli cezalar verebilirdi. Bundan dolayı herkes hares emîrinden korkardı.68

c) Vekil-i Hâss: Vekil-i hâss, saray görevlilerinin bir kısmının âmiriydi. Sarayın mutfağı, şaraphanesi, sultanın sofrası, tavlası ile saraylarına ait bütün işlerden o sorumluydu. Ayrıca hükümdarın oğullarına ve maiyetine ait işlerin takibi de, vekil-i hâssın görevleri arasındaydı. Vekil-i hâss, her gün yapılan işler hakkında hükümdara bilgi verir, yeni yapılacak işler için de hükümdarın görüşlerini alır ve bunları uygulardı.69

d) Silâhdâr: Hükümdarın silâhhânesini idare eden, buradaki silâhların bakım ve onarımını yapan, bu silâhları seferlerde ve törenlerde taşıyan görevlilere silâhdâr deniyordu. Diğer Türk-İslâm devletlerinde olduğu gibi Selçuklularda da silâhdârların başında "emîr-i silâh" unvanıyla anılan bir komutan bulunuyordu.

e) Abdâr: İbrik ve leğen tutmak suretiyle hükümdarın elini yüzünü yıkama ve abdest alma hizmetlerinden sorumlu görevli idi.

f) Çaşnigîr: Çaşnigîr, sofraya getirilen yemeklerin, yenmeden önce tadarak kontrol etmek suretiyle hükümdarın zehirlenmesini önlemekten sorumluydu.

g) Şarabdâr: Şarabdâr, adından da anlaşılacağı üzere, hükümdarın sofrası ve verdiği ziyafetler için gerekli olan içki ve meşrubatı hazırlamak ve sunmakla sorumlu bulunan görevli idi.

h) Câmedâr: Sarayın terzihânesini idare etmek, hükümdar ve ailesinin elbiselerini dikmek ve korumakla sorumlu bulunan görevliye câmedâr deniyordu.

ı) Cândâr: Hükümdarı ve sarayını korumakla yükümlü muhafızlara cândâr deniyordu. Bu muhafızların komutanına da emîr-i cândâr adı veriliyordu. Cândârlar gece gündüz nöbet tutuyorlardı. Karahanlılarda gece nöbetçilerine "yatgak", gündüz nöbetçilerine de "turgak" adı veriliyordu.70

Selçuklularda hükümdarın ve sarayın güvenliğini ise, "pâsbânân" (gece bekçileri), "nevbetiyân" (nöbetçiler) ve "derbânân" (kapıcılar) gibi görevliler sağlıyorlardı.71

i) 'Alemdâr: Seferlerde ve savaşlarda hükümdarın bayrak ve sancağını taşıyan ve koruyan görevlilere 'alemdâr deniyordu. Bu görevlilerin başında "emîri 'alem" unvanıyla anılan bir komutan bulunuyordu.

j) Emîr-i Âhur: Hükümdarın atlarına ve tavlasına bakmak, atlarını terbiye etmek gibi hizmetlerden de emîr-i âhur sorumlu idi. Karahanlılarda bu işten sorumlu olan görevliye "ilbaşı" deniyordu.72

k) Hânsâlâr: Sarayın mutfağını sevk ve idare etmek hükümdarın sofrasını hazırlatmakla da hânsâlâr sorumlu bulunuyordu. Karahanlı sarayında bu görevi "aşçı başı" (aş başçı) unvanını taşıyan bir görevli yerine getiriyordu.73

l) Emîr-i şikâr: Hükümdarın av işlerini tertip ve tanzim etmekle de emîr-i şikâr görevliydi.

Ayrıca sarayda hükümdar ve maiyetine tören ve seyran sırasında yol açan "çavuşlar" (serhenk, dur-baş),74 her türlü ayak hizmetini gören "nedim"ler75 ve "ferrâşân" (döşekçiler)76 gibi görevliler de bulunuyordu.

B. Vezir ve Hükümet

1. Merkez Teşkilâtı

Hükümet, devleti idare eden organ olup, "dîvân" adı verilen dairelerden (bakanlık) meydana geliyordu. Her dîvânın başında "sâhib-i dîvân" unvanını taşıyan bir devlet adamı bulunuyordu. Dîvânların bir araya gelmesiyle de "Büyük Dîvân" (Dîvân-ı Saltanat=Bakanlar Kurulu) teşekkül ediyordu. Batı Karahanlılar Devleti'nde Büyük Dîvân'a, "Meclis-i Âlî" denmekteydi.

Büyük Dîvân'ın başında, bugünkü başbakanlık görevini yürüten "vezir" bulunuyordu. Vezir aynı zamanda "Vezirlik Dîvânı" (Dîvânü'l-Vezâret) adında başka bir dîvânın da başıydı. Tayini bizzat hükümdar tarafından yapılmaktaydı. Selçuklu vezirleri genellikle kalem ehlinden idiler. Bunlar bilgi ve kültür bakımından iyi yetişmiş kimseler arasından seçilirdi.77 Meselâ, Tuğrul Bey'in Veziri Kündürî Farsçadan başka Türkçe, Arapça ve Hintçeyi de biliyordu.78

Vezirin en başta gelen sembolü "yazı takımı" (divit) ve "sarık" idi.79 Ayrıca kendisine Selçuklu sultanı ve Abbasî halifesi tarafından unvan80 ve hil'atler verilirdi. O, sultanın en büyük yardımcısı sıfatıyla bütün memleket işlerinden sorumluydu. Büyük Dîvânı toplar, kararlar alır ve bu kararları sultanın onayından geçirdikten sonra uygulamaya koyardı. Ayrıca o, başında bulunduğu Vezirlik Dîvânı'ndan da, tıpkı hükümdar gibi fermanlar çıkarır; tayinler yapar ve gerektiği zaman azillerde bulunurdu.

Vezir, askerî faaliyetlerin de dışında kalmazdı. O, hemen hemen bütün askerî faaliyetlere hükümdarın refakatinde katılır ve bu faaliyetlerde mevkiine uygun görevler yapardı.81

Karahanlı Devleti'nin ilk dönemlerinde vezir "yuğruş" unvanı ile anılıyordu.82 Karahanlı Hakanı yuğruş tayin ettiği kimseye mevkiine uygun "unvan, mühür, çetr, tuğ, davul, zırh, hil'at, at, süslü eğer takımı" gibi bir takım vezirlik sembolleri veriyordu.83 Bunlardan çetr, siyah ipekten yapılmış bir şemsiye olup, sıcakta, yağmurda ve karda yuğruşun başı üzerinde tutuluyordu. Yuğruş, devlet ve memleket işlerinde Karahanlı hükümdarının en büyük yardımcısı durumundaydı.

Bundan dolayı devrin siyaset kitabı Kutadgu Bilig'de vezir, "hükümdarın elleri" olarak vasıflandırılmış ve "hükümdar işlerini bu ellerle görür" denmiştir.84 Bu anlayış Selçuklu Devri'nde de devam etmiştir.85

Vezir, yaptığı hizmete karşılık olarak, devletten maaş alırdı. Ayrıca, kendisine "ıkta" olarak bir bölge veya vilâyet tahsis edilirdi.86 Bu maaşın miktarı hakkında elimizde kesin bir bilgi bulunmamaktadır. Ancak, bu makamı işgal edenler, daha önce maddî bakımdan sıradan bir insan iken, vezir olduktan sonra çok zengin bir kimse haline geliyordu. Meselâ, Tuğrul Bey'in Veziri Kündürî, kendisini öven bir şairin şiiri için bir defada 1000 dinar gibi büyük bir meblağ tutan, para bağışında bulunmuştur.87 Öte yandan, Alp Arslan ve Melikşâh gibi Selçuklu sultanlarına vezirlik yapan Nizâmü'l-Mülk, vezir olmadan önce bir at bile satın alamayacak kadar yoksul bir kimse idi. Aynı Nizâmü'l-Mülk, vezir olduktan sonra büyük bir maddî güce sahip olmuştur. Çünkü, onun Melikşâh zamanında 20 binden fazla gulâmı bulunuyordu. Bir defasında 500 atı birden kaybedebilecek kadar büyük sürüleri vardı. Her yıl, din adamlarına 300.000 dinar gibi büyük miktarda para dağıtıyordu.88

Vezir, icraat ve faaliyetlerinde doğrudan doğruya sultana karşı sorumluydu. O, şikayetler üzerine bazen sultan tarafından sert bir şekilde uyarılıyordu: Bir gün, Sultan Alp Arslan'ın namaz kıldığı yere veziri Nizâmü'l-Mülk'ü şikayet eden bir mektup konmuştu. Namaz kılacağı sırada bu mektubu görüp okuyan Sultan, vezirini çağırarak, bu mektubu almasını; içinde yazılanlar doğru ise ahlâkını ve ahvalini düzeltmesini; yazılanlar yalan ise, yazanları affetmesini, dîvânda iş vermek suretiyle kendilerini meşgul etmesini emretti.89 Bu uyarı, o zaman Nizâmü'l-Mülk'ün kendisini düzeltmesi için yeterli olmuştur.

Bazen sultanın uyarısı vezirin kendisini düzeltmesi için yetmiyordu. Böyle bir durum Sultan Melikşâh ile veziri Nizâmü'l-Mülk arasında cereyan etmiştir. Sultan Melikşâh, Nizâmü'l-Mülk'ün devlet içinde gittikçe gücünü ve etkisini artırmasına âdeta göz yummuş ve onun gerçek niyetini görmezlikten gelmiştir. Bu durum, Nizâmü'l-Mülk'ün şahsına bağlı adamların devlet içinde bazı taşkınlıklar yapmasına kadar devam etmiştir. Özellikle, Nizâmü'l-Mülk'ün adamlarından birinin yetkilerinin dışına çıkarak, Selçuklu valilerinden birine baskı yapmaya kalkışması, Melikşâh'ı son derece kızdırdı. Melikşâh, iş işten geçmiş olarak duruma müdahale etti. O, bu olay üzerine vezirine yazdığı mektupta, onu şu sözlerle suçladı ve tehdit etti: "Sen benim devletimi ve memleketimi ele geçirdin; oğullarına ve damatlarına verdin. Bunlar benim adamlarıma saygı göstermiyorlar; halka zulüm yapıyorlar; sen de bunları cezalandırmıyorsun. (Başında bulunduğum) devlete ortak mısın? İster misin ki, önündeki yazı takımı ile başındaki sarığının alınmasını emredeyim? Halkı zulmünüzden kurtarayım".

Bu sözlerle gerçek yüzünü açığa vuran Nizâmü'l-Mülk, özür dileyerek yapılan hatayı düzeltmesi gerekirken, Melikşâh'a aynı şekilde bir meydan okuma ile karşılık verdi: "Sen benim fikrim ve tedbirim sâyesinde bugünkü ikbale ulaştın. Baban öldüğü gün seni nasıl idare ettiğimi, ayaklanmaları nasıl bastırdığımı hatırla ve unutma ki, benim yazı takımım ve sarığım ile senin tacın ve tahtın birbirine sıkı sıkıya bağlıdır. Devlet bu ikisi ile ayakta duruyor. Yazı takımımın ve sarığımın ortadan kalkmasıyla, taç ve taht da ortadan kalkar". 90

Bu gerçekten de bir meydan okuma idi. Zira, Melikşâh'ın tehdidine veziri tarafından aynı tehditle cevap verilmiştir. Fakat, asıl önemli olan Melikşâh'ın bundan sonraki tavrıdır. Şüphesiz Melikşâh, daha önce vezirine verdiği aşırı yetkilerden dolayı pişman olmuştur, fakat o bu meydan okumaya karşılık ikinci adımı atamamış, Nizâmü'l-Mülk'ü görevden alamamıştır. Ancak Melikşâh, Nizâmü'l-Mülk'ün rakibi olan ve ona karşı, eşi Terken Hatun'un adayı olarak vezirlik mücadelesi veren Tâcü'l-Mülk'e karşı vezirini desteklememiştir.

Şimdi de vezirin başkanlık ettiği Büyük Dîvân'ı (Salta-nat Dîvânı) ele alalım. Büyük Dîvân, bugünkü ifade ile söylememiz gerekirse, dört bakanlıktan meydana geliyordu:

A. Tuğra ve İnşâ Dîvânı

Başında bulunan devlet adamına "tuğraî" (veya Tuğrakeş) ve "münşî" denirdi. Bu dîvân Tuğra ve İnşâ olmak üzere iki daireye ayrılıyordu. Bunlardan tuğra dairesi hükümdarın ferman, menşur, tevkî, misal gibi emîrnâmelerinin başına onun tuğrasını çekmekle yükümlüydü. İnşâ dairesi ise devletin iç ve dış yazışmalarını düzenlemekle görevliydi. Bundan dolayı "münşî", sık sık hükümdarla görüşmek durumundaydı.

Karahanlılarda da devletin iç ve dış yazışmaları, başında "tamgacı"91 unvanı ile anılan bir devlet adamının bulunduğu bir dîvân görülüyordu. Bu dîvânda, "bitigçi"92 ve "ılımga"93 unvanıyla anılan katipler görev yapıyordu. Bu katipler, evrakları Türk yazısı ile, yani Uygur harfleriyle yazıyorlardı.94

B. İstifâ Dîvânı

Bu dîvân, bugünkü Maliye Bakanlığı'nın karşılığı idi. Devletin gelirler ve giderleri (vergiler ve harcamalar), bu dîvânda tutulurdu. Başında bulunan devlet adamına da, "müstevfî" deniyordu. İstifâ dîvânının, Selçuklu ülkelerinin her yerine yayılmış kalabalık memur kadrosuyla geniş bir teşkilâtı vardı. Vergiler, "müstevfî, 'amîd ve 'âmil" gibi bu dîvâna bağlı devletin temsilcileri tarafından toplanıyordu.

Karahanlılarda da devletin malî işleri Selçuklularınkine benzer bir dîvân vasıtasıyla yürütülüyordu. Bu dîvânın başında, "agıcı"95 unvanı ile anılan bir devlet adamı bulunuyordu. Vergiler ise "agıcı"ya bağlı "ımga"96 adını taşıyan tahsildârlar tarafından toplanıyordu. Bu vergiler, "agılık,97 tavarlık98 veya kaznak"99 gibi türlü adlar altında anılan hazinede toplanıyordu.

C. 'Arz Dîvânı veya 'Arzu'l-Cuyûş Dîvânı

'Arz Dîvânı, bugünkü Millî Savunma Bakanlığı'nın görev ve sorumluluğunu üstlenmiş bir daire idi. Başında 'arızu'l-ceyş veya emîr-i 'arız, ya da kısaca 'arız unvanıyla anılan bir devlet adamı bulunuyordu. Her rütbe ve dereceden askerin maaşı, terfisi, tahsisatı ve levazımatı gibi bütün işleri, bu dîvânda görülürdü. Ayrıca, ordunun sefere çıkmadan önce teftiş edilmesi de 'Arz Dîvânın başında bulunan 'arız'ın görevleri arasında idi.100 Teftiş sırasında, fizikî yapısı ve silâhları bakımından standart ölçülere uymayan askerler ordu kayıt defterinden silinirdi. Karahanlılarda ordu kayıt defterlerine "ay bitigi" adı veriliyordu.101 Ölen veya herhangi bir sebeple askerlikten ayrılan askerlerin yerine alınanların kayıtları ile askerlerin düzenli yoklamalarının yapılması da bu defterler vasıtasıyla yapılıyordu.

D. İşraf Dîvânı

İşraf Dîvânı, devletin malî ve idarî işlerini teftiş ve kontrol etmekle yükümlüydü. Bu dîvânın başında, "müşrif" unvanı ile anılan bir devlet adamı bulunuyordu. Müşrifin her vilâyette memurları vardı.

Müşrif, genellikle İstifâ Dîvânı'nın sorumluğunda olan malî işleri teftiş etmekteydi. Dolayısıyla sık sık rüşvet gibi uygusuz durumlarla karşılaşmaktaydı. Bu yüzden onun, son derece dürüst ve hesap işlerinden iyi anlayan biri olması gerekiyordu.102

2. Taşra Teşkilâtı

Selçuklu ülkeleri merkeze bağlı eyâlet ve vilâyetler ile tâbi (vassal) meliklerin hâkimiyetinde olan bölgeler olmak üzere başlıca iki kısma ayrılıyordu. Bu duruma göre, Selçuklu ülkesinin merkeze bağlı eyâlet ve vilâyetleri vasıtasız (doğrudan), tâbi meliklerin hâkimiyetindeki bölgeleri ise vasıtalı olmak üzere iki şekilde yönetiliyordu. Zira, merkeze bağlı eyâlet ve vilâyetler, yine merkezden tayin edilen valilerle idare edilirken, tâbi meliklerin hâkimiyetindeki bölgelerin idaresine doğrudan karışılmıyordu. Ancak sultan, tâbi melikin idareciliğini onaylıyor veya onu azlederek yerine başka birisini tayin ediyordu.

Selçuklu ülkelerinde merkezden yönetilen üç büyük ve önemli bölge veya eyâlet vardı. Bunlar, kendi içinde büyüklük ve önem sırasına göre Irak, Horasan ve Harezm gibi bölgeler idi. Bu vilâyet ve bölgelerin başına 'amîd unvanını taşıyan bir bölge valisi tayin edilmekteydi. Irak bölge valileri genellikle "Amîdü'l-Irak" veya "Reîsü'l-Irakeyn" unvanıyla anılıyordu. 'Amîdü'l-Irak, Selçuklu hükümetinin bölgedeki en büyük temsilcisi olarak malî, idarî ve siyasî ve hatta askerî bütün işlerden sorumlu idi. Ayrıca o, sultan adına Mezâlim Dîvânı'na çıkıp, yargıda bulunmak suretiyle adâlet dağıtırdı.

Sadece eyâlet ve bölgelere değil, hemen hemen bütün büyük şehirlere de birer 'amîd tayin ediliyordu. 'Amîdler ehli kalemden olup, genellikle Fars kökenli idiler.

Büyük şehirlere 'amîdlerden başka, askerî yetkilere sahip vali olarak "şahne"ler tayin edilmekteydi. Şahneler genellikle kılıç ehli, yani asker kökenliydiler. Dolayısıyla da Türk soyundan idiler. Bu duruma göre, şahnelik görevine gulâm sistemine göre yetişmiş bir Türk komutanı getirilmekteydi. Üstelik şahnelik, Türklerin İslâm medeniyetine getirdikleri yeni bir kurumdu.103 Şahneye yaptığı hizmet karşılığında maaş yerine belirli bir bölge ıkta olarak tahsis edilmekteydi.

Şehirlerde İstifâ Dîvânı'na bağlı olarak görev yapan memurlardan bir de, âmiller bulunuyordu. Âmillerin görevi ıkta veya iltizama verilmiş yerlerin dışındaki şehirlerde, şerî ve örfî vergileri toplayıp, hazineye göndermekti. Rüşvet gibi gayrı meşru işlere karışmalarını önlemek için âmillerin, bir iki yıl gibi kısa aralıklarla görev yerleri değiştirilmekteydi.104 Karahanlılarda, amillerin görevini "ımga" adıyla anılan memurlar yürütmekteydi.

Şehirlerde şerî davalara kadılar bakıyordu. Ticarî faaliyetleri kontrol etmekten de muhtesibler sorumluydu. Muhtesibler, özellikle, terazileri ve fiyatları kontrol ederler, alışverişlerin doğru yapılıp yapılmadığına bakarlar, dışarıdan pazarlara getirilen malların ve yiyeceklerin kalitelerini tespit ederlerdi. Muhtesipler, genellikle işlerinde gösterdikleri dirayet ve görevlerine bağlılıklarından dolayı Türkler arasından seçilmekteydi.105

Öte yandan, Karahanlılarda, köylerin ve oymakların başında "kökyuk" adıyla anılan bir muhtar (başkan) bulunuyordu. Bir de "tudun" adıyla anılan görevli vardı ki, bu da köye veya oymağa su temin etmekle görevliydi.

Türk-İslâm devletlerinde ayrıca, memleketin her tarafına dağılmış çabuk haber alma teşkilatı (peyk, perende v münhî) düzenli posta servisleri (ulag, Karahanlılarda: eşkinci),106 askerî ve ticarî önemi bulunan yollar üzerinde karakollar, kervanların güvenlik içinde gidip gelmeleri için hanlar (ribat) bulunuyordu.107

C. Ordu

Türk-İslâm devletlerinde ordu, devletin temeli ve başlıca güç kaynağı idi. Türklerin, dünyanın öteki yerlerinde olduğu gibi, İslâm dünyasında da hâkimiyetlerini kurmaları ve devam ettirebilmeleri, ancak güçlü orduları sâyesinde mümkün olabilmiştir.

Başta Karahanlılar olmak üzere, Gazneliler, Selçuklular, Harezmşahlar ve diğer Türk-İslâm devletlerinde ordu, büyük ölçüde Türklerden meydana geliyordu. Türkler daha önce, Abbasî ve Sâmânî Devletlerinin ordularının önemli kısmını teşkil etmişler ve başlıca rol oynamışlardır.

Karahanlılar dışında hemen hemen bütün Türk-İslâm devletleri, ordularında yerli unsurlara da yer vermişler ve onlardan faydalanmışlardır. Özellikle, Hindistan istikametindeki fetihlerde gazâ ve cihat fikrinin ağır basması, Gazneliler ordusunda birçok Müslüman yerli unsurun toplanmasını mümkün kılmıştır. Fakat, Gazneliler ordusunun asıl vurucu kısmını, hür Türklerden gulâm (paralı asker) olarak saraya alınıp yetiştirilmiş olan "hassa ordusu" oluşturuyordu.

Türk-İslâm devletleri arasında, en mükemmel ve en büyük orduya Selçuklular sahip olmuşlardır. Selçuklu ordusu, başlangıçta tamamen Türkmen atlılarından meydana geliyordu. Dandanakan Savaşı'ndan sonra (1040) Gaznelileri kendilerine örnek alan Selçuklular, tıpkı onlar gibi ordularını "gulâm sistemi"ne göre yetişmiş Türklerden teşkil etmeye başladılar.108 Böylece geri plâna itilmiş olan Türkmenler, bundan sonra Batı uçlarına giderek, Kuzey Irak, Kuzey Suriye, Azerbaycan ve Anadolu'nun fethinde ve Türkleşmesinde başlıca rol oynadılar.

Türk-İslâm devletlerinde ordu; "savaşçılar" (asker), "teşkilât" ve "teçhîzât" (silâh) olmak üzere üç temel unsurdan meydana gelmekteydi:

1. Savaşçı Unsur

Orduyu meydana getiren unsurlardan en önemlisi savaşçılar idi. Türk-İslâm devletlerinin ordusunu, savaşçı unsur bakımından dört kısma ayırmak mümkündür:

A. Saray Muhafızları ve Saray Gulâmları

Sarayı ve hükümdarı korumakla görevli birliğe Karahanlılarda "saray muhafızları", Selçuklularda da "saray gulâmları" adı veriliyordu. Saray amiri "kapucubaşı"nın emri altında olan saray muhafızları, görevlerini, önceden belirlenmiş yerlerde gece ve gündüz nöbet tutmak suretiyle yerine getiriyorlardı. Gece nöbetçilerine "yatgak",109 gündüz nöbetçilerine de "turgak"110 deniyordu. Yatgak ve turgaklar, seferlere ve savaşlara hassa ordusunun bir kısmı olarak katılırlar ve hükümdarı korurlardı.

Karahanlılarda, "yatgak" ve "turgak"lardan oluşturulan özel birliğe "yortug" adı verilmekteydi. Bu özel birlik, av, çevgan oyunu ve gezilerde hükümdara refakat etmekteydi.

Selçuklulardaki saray gulâmları, başta Türkler olmak üzere çeşitli kavimlerden seçilip, sarayda özel bir eğitimden geçirilerek oluşturuluyordu. Bu birlik doğrudan doğruya hükümdarın şahsına bağlıydı. Selçuklularda saray gulâmlarının sayısı 4 bin kadar idi. Saray gulâmları arasından gösterişli ve silâh kullanmada son derece yetenekli olan 200 tanesi seçilirdi. Bunlara "müfred" adı verilirdi. Özel bir şekilde donatılan müfredler, hazerde (barış zamanı) ve seferde daima hükümdarın hizmetinde bulunurlardı. 111

Saray gulâmları, yılda dört defa maaş alırlardı.112 Bu arada teftiş edilirdi. Silâh ve teçhizatları standart ölçülere uymayan askerlerin kayıtları ordu defterinden silinirdi.

B. Hassa Ordusu

B. Hassa ordusu da, hükümdarın şahsına bağlı ve her an savaşa hazır gulâm kökenli bir birlik idi. Karahanlılarda hassa ordusunun sayısı 12 bin,113 Selçuklularda, özellikle Sultan Melikşâh zamanında (1072-1092) bu sayı 45 bin kişi civarındaydı.114

Karahanlılarda hassa ordusu, tıpkı saray muhafızları gibi maaş alırdı. Selçuklu hassa ordusunun askerlerine ise, maaş yerine "ıkta" adı verilen belirli bir toprak parçası verilirdi. Onlar da, bu toprakların gelirlerinden eğitim ve donatım giderlerini karşılıyordu.115

C. Meliklere, Devlet Büyüklerine ve Beylere Bağlı Kuvvetler

Hanedan üyelerinin, yani meliklerin emrinde de önemli bir kuvvet bulunmaktaydı. Bunlar, savaş ve seferlerde, başında bulundukları kuvvetlerle gelip, merkezi orduya katılmaktaydılar. Bağımsız beylere bağlı kuvvetler ise, genellikle Türk ve Türkmen atlılarından meydana geliyordu. Selçuklu ordusunun en hareketli ve en dinamik unsuru olan bu birlikler, genellikle İslâm'ın gazâ ve cihat faaliyetleri ile Türklerin akın geleneğini birlikte yürütmekteydiler.

D. Yardımcı Kuvvetler

Tâbi devletler ve beylikler, sefer ve savaş zamanlarında Selçuklu ordusuna önceden belirlenmiş miktarda bir birlik göndermekle yükümlüydüler. Bu birlikler, yardımcı kuvvet olarak asıl orduya katılırlardı.

Ayrıca, kadın ve çocuklarına varıncaya kadar hepsi kışla hayatı yaşayan konar-göçer Türkmenleri de, Selçuklu askeri kuvvetleri arasında saymak gerekir. Zira Türkmenler, Sultan Melikşâh zamanına kadar Selçuklu ordusunun önemli bir unsuru olarak hemen hemen bütün sefer ve savaşlara katılmışlardır. Ayrıca, bu kuvvetler, zaman zaman hanedan üyeleri arasındaki iktidar mücadelesine katılmak suretiyle meşru idareye karşı da, savaşmaktan çekinmemişlerdir.

Tıpkı hassa ordusunda olduğu gibi, meliklere, devlet büyüklerine ve beylere de (komutan) hizmetlerinin karşılığı olarak büyük ıktalar verilirdi. Bunlar da, ıktalarının büyüklüğü ölçüsünde 4 ilâ 10 bin arasında asker beslerler ve sefer ilânında da bu askerlerin başında Selçuklu ordusuna katılırlardı.

İlk defa Selçuklular tarafından uygulanmaya başlanan askerî ıkta sistemi, ülke ekonomisine büyük faydalar sağlıyordu. Selçuklular bu sistem sâyesinde sayısı 400 bine ulaşan büyük ordularını hiç masraf yapmaksızın besliyorlar ve donatıyorlardı.116

2. Teşkilât

Türk savaş sistemi ile ordu teşkilâtı arasında sıkı bir bağ vardı. Daha doğrusu Türk ordu teşkilâtı Türk savaş sistemine göre ayarlanıyordu. Özellikle, Türk savaş sisteminde bağımsız ve hareketli birlikler başlıca rol oynuyorlardı. Fakat, yine de Türk-İslâm devletlerinin orduları klâsik İslâm devletlerinin ordularında olduğu gibi tertipleniyordu. Buna göre, Türk-İslâm devletlerinin orduları sefer ve savaş esnasında, "kalp" (merkez), "meymene" (sağ kol), "meysere" (sol kol), "talia" (mukaddem=öncü birlik) ve "saka" (dümdar=artçı birlik) gibi gruplara ayrılmaktaydı.117

İslâm medeniyeti çevresinde kurulan Türk devletlerinde, Hun Türklerinin ordularında olduğu gibi onlu, yüzlü, binli ve on binli (tümen) sistem pek görülmüyordu. Karahanlı ordusu "otag", "hayl" ve "on otag" gibi adlarla anılan çeşitli birliklere ayrılıyordu. Bugünkü manga karşılığı olan "otag", 8-10 kişiden meydana geliyordu. Başında bulunan komutana "otag başı" deniyordu. "Hayl" ise, 25-30 kişilik bir birlik olup, bugünkü bir takıma eşitti. Başındaki komutan da "hayl başı" unvanını taşıyordu. "On otag" ise, 80-100 kişilik bir birlikti. Bu birlik, bugünkü bir bölüğün karşılığı idi. 118

Karahanlılarda ayrıca, 4 ilâ 12 bin kişi arasında değişen büyük birlikler de bulunuyordu.119 Bunlara "sü-başı"lar komuta etmekteydi.

Diğer Türk devletlerinde olduğu gibi Karahanlılarda da, düşmanın durumunu önceden öğrenebilmek için "tutgak" adı verilen keşif kolları çıkarılmaktaydı. Sefer esnasında ordunun güvenliğini sağlamak amacıyla, "yezek" adında öncü birlikler oluşturulmaktaydı.120 Ordugâha (muasker) ise, "han toyu" adı verilmekteydi.121 Ordugâh, "sakçı" denilen nöbetçiler tarafından sıkı bir şekilde korunmaktaydı.122 Sakçılar arasında da, "im", yani parola kullanılmaktaydı.

Türk savaş sisteminde baskınlar önemli rol oynuyordu. Gece düşman ordugâhını basan birliklere, "akıncı" denmekteydi.123

Selçuklularda ordu ise, tümenlerden başka 70, 100, 200 kişilik küçük birliklere ayrılıyordu. Bu birliklerin başında "visak başı" (otag başı) ve "hayl başı" gibi unvanlar ile anılan komutanlar bulunuyordu.124

Selçuklu ordusunun birlikleri kullandıkları silâhlara ve savaşlarda gördükleri hizmetlere göre, ihtisas (uzmanlık) gruplarına ayrılıyordu. Meselâ okçular, gürzcüler, neftçiler, kementçiler ve mancınık kullananlar vs. gibi. Bunlar, özellikle kale kuşatmalarında başlıca rol oynuyorlardı.

3. Teçhîzât

Savaş için kullanılan her türlü araç ve gerece teçhîzât denir. Ordunun başlıca teçhîzatını silâhlar oluşturuyordu. Türkler silâha "tolum" adını veriyorlardı. Silâh kuşanmayı da "tolum manmak" veya "tolumlanmak" kelimesi ile ifade ediyorlardı. 125

Selçuklu ordusunda ok ve yay, kılıç, süngü (mızrak), topuz (gürz), nacak, sapan, bıçak, hançer, (bügde/bükte), kamçı, tolga, zırh (yarık), kalkan gibi hafif saldırı ve savunma silâhları kullanılıyordu. Ayrıca, kale kuşatmalarında kullanılan mancınık ve 'arrade (küçük top) gibi ağır silâhlar da bulunuyordu. Öte yandan at da savaş için önemli bir unsurdu. Türklerin savaşlardaki başarıları, genellikle atı ve silâhı çok iyi kullanmalarından ileri geliyordu.

D. Adliye

Türklerde adâleti devletin temeli sayan bir hukuk anlayışı hâkimdi. Karahanlı Devri'nin en önemli eseri "Kutadgu Bilig"de adâleti bizzat hükümdar temsil etmiştir. Burada hükümdarın başlıca görevi de "doğru kanunlar (köni törü) yapmak ve onu adâletle uygulamak" şeklinde belirlenmiştir. Öte yandan Selçuklular da, Horasan'da kendi devletlerini kurmak için Gaznelilere karşı mücadele ederlerken bu anlayışı temel almışlardır. Nitekim ilk Selçuklu Hükümdarı Tuğrul Bey, Dandanakan Savaşı'ndan (1040) hemen sonra Abbasî halifesine yazdığı mektupta bu anlayışın icabı olarak, "Zülmun, haksızlığın ve adâletsizliğin önünü alarak, adâlet kapısını açtıklarını" belirtmiştir.126

Devletin başı olan hükümdar aynı zamanda adâlet teşkilâtının da başıydı. O, en büyük yargıç sıfatıyla yüksek mahkeme olan "Mezalim Dîvânı"na çıkıp yargıda bulunduğu gibi, "baş kadı" (kadî'l-kudat), "kadı", "kadı asker" ve "dâd-bey" (emîr-i dad) gibi adâlet teşkilâtının başlıca görevlilerinin tayinini de bizzat kendisi yapmaktaydı. İslâmî bir kurum olan Mezalim Dîvânı'na, Harezmşahlar "Yuvuluk al-sultan" demekteydiler. "Yuvu", Türkçe bir kelime olup, "uslandırma" anlamına gelmekteydi.127

Selçuklularda adliye, "şerî yargı" ve "örfî yargı" olmak üzere ikiye ayrılıyordu. Bunlardan şerî yargı tamamen Kur'an hükümlerine ve hadîslere göre, daha doğrusu bu hükümlerin ve hadîslerin içtihâdına dayanılarak yapılıyordu. Şerî davalara kadılar, örfî davalara da "dâd-bey" veya "emîr-i dâd" bakıyordu. Dâd-beylik, Türklerin İslâm medeniyetine Orta Asya'dan getirdikleri yeni bir kurum olup, başında da yüksek rütbeli bir Türk subayı (emîr) bulunuyordu. Ordu mensuplarının davaları ise, "kadı asker" tarafından görülüyordu.

İslâm dünyasının merkezi durumunda olan Bağdat'ta fıkıh bilgini bir "baş kadı" bulunuyordu. Baş kadı, memleketin her tarafına dağılmış olan kadıları kontrol etmek hak ve yetkisine sahipti.

Kadılar yargı yetkisini hiçbir etki altında kalmadan kullanırlardı. Eğer bir kadı kasıtlı veya yanlış karar verirse, bunu öteki kadılar imzalı açıklamalarla sultana sunarak, düzeltme yoluna giderlerdi. Görevini kötüye kullanan kadı da sultan tarafından görevinden alınır veya cezalandırılırdı.128




1 Köprülü 1981: 31-34.
2 Kafesoğlu 1977: 318 vd.
3 Kafesoğlu 1977: 319.
4 Kafesoğlu 1977: 297, 298, 306.
5 Köymen 1983: II, 298.
6 İbnü'l-Esîr 1979: IX, 634; 1987: IX, 480, 481; Sadrüddîn Hüseynî 1943: 13; Bundarî, 11, 12; Ebû'l-Ferec 1945: I, 311, 312; Sıbt 1968: 25.
7 Barthold 1975: 143; Kafesoğlu-Saray 1983: 38.
8 Bayur 1946: I, 310; Kafesoğlu 1977: 304.
9 Kafesoğlu 1977: 231; Nemeth 1982: 86; Gökalp 1972: 165.
10 Koca 1997: 115, 118.
11 Kafesoğlu 1984: 208 vd.
12 Sıbt 1968: 25; Bundarî 1943: 11, 16; Köymen 1976: 119.
13 Ebû'l-Ferec 1945: I/315.
14 Sadrüddin Hüseynî 1943: 47.
15 Kâşgarlı Mahmûd 1939: I/6.
16 Barthold 1973: 68.
17 Mübarekşâh 1927: 44 vdd.
18 Barthold 1975: 56 vd.
19 Sümer 1972: XI; Sıbt 1968: 167, 212; İbnü'l-Kesîr 1995: XIII, 227; Ahmed bin Mahmûd 1977: I, 140; Bundarî 1943: 24.
20 Nizâmü'l-Mülk 1976: 135; 1982: 163. Sadrüddin Hüseynî 1943: 38; Ahmed bin Mahmûd 1977: I, 115; İbnü'l-Esîr 1979: X, 525; 1987: X, 417.
21 Cahiz 1967: 77; Cahen 1968: 153.
22 Cahen 1968: 36.
23 Kafesoğlu 1977: 220-223; Kafesoğlu 1970: 21-24; Genç 1981; 66-75; Ögel 1982: 40-42, 49-56.
24 Orhun Abideleri 1973: 66, 69, 71, 79, 81, 83, 88.
25 Orhun Abideleri 1973: 87.
26 Orhun Abideleri 1973: 66, 71, 81-82, 88.
27 Orhun Abideleri 1973: 69. "Tengri küç birtük üçün kangım ka-ğan süsi böri teg ermiş, yağısı koyn teg ermiş".
28 Orhun Abideleri 1973: 84. "Eçim kağan kutı taplamadı erinç".
29 Kâşgarlı Mahmûd 1939: I, 3.
30 Köymen 1976: 34.
31 Nizâmü'l-Mülk 1976: 8; 1982: 11; Köymen 1983: II, 3.
32 Köymen 1983: 4.
33 Nizâmü'l-Mülk 1976: 174; 1982: 210.
34 Köymen 1984: 219 vd.; Kafesoğlu 1977: 306.
35 Nizâmü'l-Mülk 1976: 173; 1982: 209.
36 Nizâmü'l-Mülk 1976: 50; 1982: 61 vd.; Lewis 1992: 80, 81.
37 Nizâmü'l-Mülk 1976: 14; 1982: 18.
38 Sadrüddin Hüseynî 1943: 40.
39 Ravendî 1957: 96, 114, 122, 163.
40 Alptekin 1971: III, 435-593.
41 İbnü'l-Esîr 1979: X, 506; 1987; X, 403.
42 Köprülü 1983: 303.
43 Taneri 1978. 45; Taneri 1977: 107.
44 Bundarî 1943: 124.
45 Köprülü 1983: 192; Taneri 1977: 100.
46 Köprülü 1983: 58, 188; Genç 1981: 149 vd.; Kâşgarlı Mahmûd 1941: III, 41.
47 Uzunçarşılı 1970: 28.
48 Sadrüddin Hüseynî 1943: 39.
49 Bundarî 1943: 249.
50 Kâşgarlı Mahmûd 1939: I, 194; 1941: III, 127.
51 Kâşgarlı Mahmûd 1941: III, 127.
52 İbnü'l-Esîr 1979: X, 331; 1987: X, 271.

53 Kâşgarlı Mahmûd 1939: I, 429; Ögel 1986: 1-20.
54 Turan 1980: 395 vd.
55 "Ordu" hakkında geniş bilgi için bkz. Esin 1968: 135-215.
56 Köymen 1976: 76 vd.
57 Ravendî 1957: I, 141, 166.
58 Ebû'l-Ferec 1945: I, 298, 305; Cahen 1943-1945: 167-172.
59 Kâşgarlı Mahmûd 1940: II, 273; Turan 1958: 24.
60 Ravendî 1957: I, 135, 148, 163.
61 Sıbt 1968: 98; Köymen 1976: 84; ayrıca bkz. Bundarî 1943: 241.
62 Beyhakî 1371: 732.
63 Alptekin 1971: III, 435-593.
64 Taneri 1978: 63.
65 Kâşgarlı Mahmûd 1941: III, 127.
66 Gökalp 1974: I, 142.
67 Kâşgarlı Mahmûd 1941: III, 380 vd.
68 Nizâmü'l-Mülk 1976: 145; 1982: 174.
69 Nizâmü'l-Mülk 1976: 93; 1982: 112.
70 Yusuf Has Hâcib 1947: b. 608; Genç 1981: 283 vdd.; Kâşgarlı Mahmûd 1941: III, 42.
71 Nizâmü'l-Mülk 1976: 134; 1982: 162.
72 Kâşgarlı Mahmûd 1939: I, 49.
73 Yusuf Has Hâcib 1947: b. 294-298.
74 Köprülü 1983: 235-247.
75 Nizâmü'l-Mülk 1976: 94; 1982: 113 vd.
76 Köymen 1983: II, 37.
77 Bu hususta örnek ve bilgi için bkz. Taneri 1975: 58 vdd.
78 Köymen 1983: II, 106; Bundarî 1943: 30.
79 Ravendî 1957: I, 131; Bundarî 1943; 63, 95; Turan 1980: 218; Köymen 1983: II, 136; Uzunçarşılı 1970: 38.
80 Meselâ Kündürî'ye "amîdü'l-mülk" ve "seyyidü'l-vüzerâ", Ebû Ali Hasan Tûsî'ye de "hâce-i büzürg", "kıvâmü'd-devle" ve "nizâmü'l-mülk" unvanları verilmiştir.
81 Köymen 1983: II, 115.
82 Kâşgarlı Mahmûd 1941: III, 41.
83 Yusuf Has Hâcib 1974: b. 1036, 1766.
84 Yusuf Has Hâcib 1974: b. 2181.
85 Köymen 1964: II, 320 vd.
86 İbnü'l-Esîr 1979: X, 80; 1987: X, 83.
87 Köymen 1983: II, 133.
88 Sadrüddin Hüseynî 1943: 46.
89 Sadrüddin Hüseynî 1943: 21; İbnü'l-Adîm 1982: 22; İbnü'l-Esîr 1979: X, 75; 1987: X, 79 vd.; İbnü'l-Kesîr 1995: XII, 228.
90 Ravendî 1957: I, 131; Sadrüddin Hüseynî 1943: 47, 48; Bundarî 1943: 63; İbnü'l-Esîr 1979: X, 205 vd.; 1987; X, 177 vd.
91 Yusuf Has Hâcib 1947: b. 4046.
92 Yusuf Has Hâcib 1947: b. 4048.
93 Yusuf Has Hâcib 1947: b. 4065.
94 Kâşgarlı Mahmûd 1939: I/143.
95 Yusuf Has Hâcib 1947: b. 4145.
96 Kâşgarlı Mahmûd 1939: I/128.
97 Yusuf Has Hâcib 1947: b. 4145.
98 Kâşgarlı Mahmûd 1939: I/503.
99 Yusuf Has Hâcib 1947: b. 1034, 1043, 1719, 2178, 2741, 2742.
100 Ravendî 1957: I, 117.
101 Kâşgarlı Mahmûd 1939: I, 40.
102 Bundârî 1943: 180; Köymen 1983: 149.
103 Cahen 1968: 40.
104 Nizâmü'l-Mülk 1976: 23, 41; 1982; 29, 51.
105 Nizâmü'l-Mülk 1976: 45 vd.; 1982: 56 vd.
106 Nizâmü'l-Mülk, 1976: 91; 1982: 110.
107 Kafesoğlu 1972: 150.
108 Gulâm sistem için bkz. Nizâmü'l-Mülk 1976: 112: 1982: 134.
109 Kâşgarlı Mahmûd 1941: III, 42.
110 Yusuf Has Hâcib 1947: b. 608; Genç 1981: 283 vd.
111 Nizâmü'l-Mülk 1976: 99; 1982: 118.
112 Nizâmü'l-Mülk 1976: 107; 1982: 127.
113 Yusuf Has Hâcib 1979: b. 2334.
114 Ravendî 1957: I, 128.
115 Ravendî 1957: I, 128; İbnü'l-Adîm 1982: 59.
116 Nizâmü'l-Mülk 1976: 178; 1982: 216; Kafesoğlu 1977: 313.
117 Sadrüddin Hüseynî 1943: 39; Uzunçarşılı 1970: 56.
118 Genç 1981: 314-318;.
119 Yusuf Has Hâcib 1974: b. 2334, 2335.
120 Yusuf Has Hâcib 1947: b. 2342.
121 Kâşgarlı Mahmûd 1941: III, 141.
122 Kâşgarlı Mahmûd 1939: I, 77, 134, 212.
123 Nizâmü'l-Mülk 1976: 112; 1982: 134; Sıbt 1968: 131; Tekin 1975: 175 vd.
124 Kâşgarlı Mahmûd 1939: I, 183, 215, 359, 397; II, 30; II, 266.
125 Ravendî 1957: I, 103; Köymen 1989: I, 361; Mevdudî 1971: 161; Bundarî 1943: 5.
126 Kafesoğlu 1977: 311; Kaşgarlı Mahmûd 1941: III, 80.
127 Nizâmü'l-Mülk 1976: 42; 1982: 52.Ahmed bin Mahmûd; Selçuk-nâme I, haz. E. Merçil, I, İstanbul 1977.


Alptekin, Coşkun; Selçuklu Paraları, SAD, III, (1971), s. 435-591. Barthold, V. V.; İslâm Medeniyeti Tarihi, İstanbul 1973.

Barthold, V. V.; Orta Asya Türk Tarihi Hakkında Dersler, haz. İ. Aka-K. Y. Kopraman, Ankara 1975.

Bayur, Yusuf Hikmet; Hindistan Tarihi, I, Ankara 1946.

Beyhakî, Ebû'l Fazl Muhammed b. Hüseyin; Târîh-i Beyhakî, nşr. A. E. Feyyaz, Tehran 1371. Bundarî; Zubdetü'n-Nusre, trc. K. Burslan, İstanbul 1943.

Cahen Claude; Pre-Ottoman Turkey, London, 1968; La Turquie Pre-Ottomane, İstanbul-Paris 1988; Osmanlılardan Önce Anadolu'da Türkler, trc. Y. Moran, İstanbul 1979.

Cahen, Claude; La Tuğra Seljukide, Journal Asiatique, 234, (1943-1945), s. 167-172.

El-Cahiz; Hilâfet Ordusunun Menkıbeleri ve Türklerin Faziletleri, trc. R. Şeşen, 1967.

Ebû'l-Ferec, Gregory (Bar Hebraeus); Ebû'l-Ferec Tarihi, I, trc. Ö. R. Doğrul, Ankara 1945.

Esin, Emel; Orduğ (Başlangıçtan Selçuklulara Kadar Türk Hakan Şehri), Tarih Araştırmaları Dergisi, VI/10-11, (1968), s. 135-215.

Horst, H.; Die Staatsverwaltung der Grosselğugen und Horazmşahs (1038-1251). Eine Untersuchung nach Urkundenformularen der Zeit, Wiesbaden, 1964.

Genç, Reşat; Karahanlı Devlet Teşkilâtı, İstanbul 1981.

Gökalp, Ziya; Türk Medeniyeti Tarihi, I, İstanbul 1974.

Gökalp, Ziya; Türkçülüğün Esasları, Haz. M. Kaplan, İstanbul 1972. İbnü'l-Adîm; Buyatü't-Taleb fî Târîh Haleb, nşr. ve trc. A. Sevim, 1976, 1982.

İbnü'l-Esîr; el-Kâmil fî't-Târîh, IX, X, nşr, C. J. Tornberg, Beyrut, 1979; trc. A. Özaydın, İstanbul

İbnü'l-Kesîr; el-Bidaye ve'n-Nihaye, 12, trc. M. Keskin, İstanbul 1995.

Kafesoğlu, İbrahim; Türk Millî Kültürü, Ankara 1977. Kafesoğlu, İbrahim; Selçuklu Tarihi, İstanbul, 1972.

Kafesoğlu, İbrahim; Kutadgu Bilig ve Kültür Tarihimizdeki Yeri, Tarih Enstitüsü Dergisi, 1, (1970), s. 1-38.

Kafesoğlu, İbrahim; Harezmşahlar Devleti Tarihi, Ankara 1984. Kafesoğlu, İ-Saray, M.; Atatürk İlkeleri ve Dayandığı Temeller, İstanbul 1983.

Kâşgarlı Mahmûd; Dîvânü'l-Lügati't-Türk, I-III, trc. B. Atalay, Ankara 1939-1941.

Koca, Salim; Dandanakan'dan Malazgirt'e, Giresun 1997.

Koca, Salim; Türk Kültürünün Temelleri, II, Trabzon 2000.

Köprülü, M. Fuad; İslâm ve Türk Hukuk Tarihi Araştırmaları ve Vakıf Müesseseleri, İstanbul, 1983.

Köprülü, M. Fuad; Bizans Müesseselerinin Osmanlı Müesseselerine Tesiri, İstanbul 1981.

Köymen, Mehmet Altay; Selçuklu Devri Türk Tarihi Araştırmaları, Tarih Araştırmaları Dergisi, II, 2-3, (1964), s. 303-380.

Köymen, Mehmet Altay; Tuğrul Bey ve Zamanı, İstanbul 1976.

Köymen, Mehmet Altay; Alp Arslan ve Zamanı, II, Ankara, 1983.

Köymen, Mehmet Altay; Büyük Selçuklu İmparatorluğu Tarihi, II, Ankara 1984.

Lewis, Bernard; İslâm'ın Siyasal Dili, Kayseri 1992.

Mevdudî, Selçuklular Tarihi, trc. A. Genceli, Ankara 1971.

Mübarekşah, Târîh, nşr. D. Ross, London 1927.

Nizâmü'l-Mülk; Siyâset-nâme, nşr. M. A. Köymen, Ankara 1976; trc. M. A. Köymen, Ankara

Nemeth, Gyula; Attila ve Hunları, trc. Ş. Baştav, Ankara 1982.

Orhun Abideleri, haz. M. Ergin, İstanbul 1973.

Ögel, Bahaeddin; Türklerde Devlet Anlayışı, Ankara 1982.

Ögel, Bahaeddin; Türkiye Selçuklularında Devlet ve Ordu Mehteri, Selçuk, 1, (1986), s. 1-20.

Ravendî, Râhatü's-Sudûr ve Ayetü's-Sürûr, I, trc. A. Ateş, Ankara 1957.

Sadrüddin Hüseynî, Ahbârü'd-Devleti's-Selçukiyye, trc. N. Lugal, Ankara, 1943.

Sıbt İbnü'l-Cevzî, Mir'âtü'z-Zaman fî Târîhi'l-Âyan, nşr. A. Sevim, Ankara, 1968.

Sümer, Faruk; Oğuzlar (Türkmenler), Ankara, 1972.

Taneri, Aydın; Türk Devlet Geleneği, Ankara 1975.

Taneri, Aydın; Osmanlı Devleti'nin Kuruluş Döneminde Hükümdarlık Kurumunun Gelişmesi ve Saray Hayatı-Teşkilâtı, Ankara 1978.

Taneri, Aydın; Celâlü'd-din Hârizmşâh ve Zamanı, Ankara 1977.

Tekin, Şinasi; En Eski İslâmî Türkçe Metinler. Uygur Harfleriyle Yazılmış Karahanlılar Devrine Ait Tarla Satış Senetleri, Selçuklu Araştırmaları Dergisi, IV, (1975), s. 157-186.

Turan, Osman; Selçuklu Tarihi ve Türk-İslâm Medeniyeti, İstanbul, 1980.

Turan, Osman; Türkiye Selçukluları Hakkında Resmî Vesikalar, Ankara 1958.

Uzunçarşılı, İ. H.; Osmanlı Devleti Teşkilâtına Medhal, Ankara 1970.

Yusuf Has Hâcib, Kutadgu Bilig, nşr. ve trc. R. R. Arat, İstanbul 1947; Ankara 1974.

Paylaş |                      Yorum Yaz - Arşiv     
4553 kez okundu

Yorumlar

Henüz yorum yapılmamış. İlk yorumu yapmak için tıklayın