• Anasayfa
  • https://www.facebook.com/tarihtarihcemiyeti/
  • https://twitter.com/ttcemiyeti
TAVSİYE KİTAP
60.000'lik Tarihi Fotoğraf Arşivi
Türkler ve İslâm Dünyası / Yrd. Doç. Dr. Mevlüt Koyuncu

A. Emeviler Döneminde Horasan ve Maveraünnnehir Bölgesinde Türklerle Arapların Askerî ve Siyasî Münasebetleri

İslâm ve dünya tarihinde önemli bir yer işgal eden Horasan ve Maveraünnehir bölgelerinin 7. ve 8. asırlardaki tarihi, Türklerle Müslüman Arapların siyasî ve askerî sahalarda ki mücadeleleri bakımından önem arz etmektedir. Konumuz açısından oldukça önemli olduğundan, Araplarla Türklerin münasebetlerine geçmezden önce "Horasan" ile "Maveraünnehir" bölgelerinin coğrafî sınırlarına işaret edilecektir.

Emevi Dönemi ile Abbâsî Devleti'nin ilk döneminde "Horasan" ve "Maveraünnehir" denince Ceyhun'un batısındaki bölgelerle beraber Harezm, Sicistan ve Seyhun'un doğusundaki Taraz'a1 kadar olan yerler anlaşılmaktadır.2 Batılı müsteşriklerden J.Wellhausen3 adı geçen bölgelerin Horasan'ın iki hudut bölgesi olduğuna işaret ederek şöyle ifade etmektedir: "Bunlardan birisi Toharistan yani Eski Baktriya idi. Burası aslında Ceyhun nehrinin orta kısmında Bedahşan'a kadar her iki tarafındaki dağlık bölgedir... Horasan'ın ikinci ve çok mühim olan hudut bölgesi Maveraünnehir idi...".

Batılı bilim adamları, Seyhun nehrinin İranlılar ile Türkler arasında tabiî bir hudut teşkil ettiğini,4 Arapların Maveraünnehir'de Türklerle değil, bilakis İranlılardan oluşan ordular ve yerli prenslerle askerî ve siyasî münasebetlerde bulunduklarını,5 Horasan ve Maveraünnehir bölgelerinin Türkleşmesinin Selçuklular döneminde olduğunu6 kabul ederler.

Bu konuda etraflı bir şekilde bilgi veren çağdaş araştırmacılardan A. Sayılı7 ise Batılılarca ileri sürülen iddiaların gerçeğe uymadığını, Arapların adı geçen bölgelerde fetihler yaparken, Türklerin Horasan ve Maveraünnehir'de bulunduklarını, Müslüman Arapların bölgeye hakim olmalarından sonra da buradan ayrılmadıklarını etraflıca ele almıştır. Ayrıca bu konuda dönemin en meşhur araştırmacılarından olan H.D. Yıldız da, Arapların adı geçen yerlerde fetihler yaparken Türklerle karşılaştıklarını ve onlarla uzun müddet mücadele ettiklerini, hattâ ilk dönemlerde az sayıda da olsa münferiden Türklerin İslâm Dini'ne girdiklerini ıfade etmiştir.8

Diğer taraftan meşhur Arap müelliflerinden Cahız, Feth b. Hakan'dan naklen, mezkur yerlerde yaşayanların etnik kökenleri hakkında şöyle demektedir: "Horasanlılar ile Türkler kardeştirler. Bunların memleketleri aynıdır.Aralarındaki ırk bağları aynı değilse de müşabihtir. Onları barındıran memleketler aynı değilse de benzerdir. Türklerle Horasanlılar bazı bakımlardan birbirlerinden farklı iseler de esas itibariyle hepsi de Horasanlıdırlar.".9

Bu bilgilerden sonra Harezm, Sicistan, Afganistan ve Maveraünnehir yani Ceyhun ırmağının kuzey doğusunda yaşayan, fakat Fars asıllı olmayan milletlerin Türk olduğunu söyleyebiliriz. Türklerin iskan yerlerinin "güneyde Pamir-Hindukuş Dağları, kuzeyde Sibirya ormanları, batıda Hazar Denizi, doğuda Çin'le sınırlanmış geniş yaylalar" olarak tarif eden araştırmacılar da vardır.10

Arapların İslâm öncesinde Türkleri tanımaları Sasanî Devleti vasıtasıyla olmuştur. Hattâ Türklerin kahramanlıkları cahiliye devri Arap şiirine de konu olmuş ve zamanımıza kadar ulaşmıştır. Ayrıca Hz. Peygamber zamanında Araplarla Türklerin askerî ve siyasî temaslarının olduğu hususunda klâsîk kaynaklarda herhangi bir bilgiye rastlanılmamıştır. Ancak Hz, Peygamber'in Türkler hakkında söylediği sözlere bakılacak olursa, Hz. Muhammed'in Türkleri tanıdığı kabul edilebilir.11

Hz. Peygamber'in vefatıyla birlikte ortaya çıkan halife krizi çözülmüş, Halife Hz. Ebû Bekir döneminde iç isyanlar bastırılmış ve Hz. Ömer döneminde ise İslâm fetihleri başlamıştı. Bundan böyle büyük bir dini heyecan içinde olan Müslüman Araplar, Mısır, Kuzey Afrika, Bizans ve İran istikametinde sınırlarını genişletmişlerdi. Biz burada doğuda meydana gelen Türklerle Arapların askerî ve siyasî ilişkilerini ele alacağız. Bilindiği gibi, doğudaki bu münasebetler, Sasani devleti aracılığı ile olmuştur.

Nitekim son Sasani İmparatoru Yezdücerd III., Farslıları Arapların üzerine saldırmağa sevkediyordu. Bunun üzerine Araplar, Hz. Ömer b. el-Hattâb'ın halifeliği zamanında (634-644) yaptıkları akınlarla Sasanî devleti topraklarını ele geçirmişler, hattâ İran'ın doğusunda geniş bir alanı kaplayan Ceyhun nehrine kadar dayanmışlardı. Sasanî devletinin son hükümdarı Yezdücerd, Ceyhun nehrinin doğusuna geçerek Türklere sığınmak suretiyle canını kurtarabilmişti. Hz. Ömer, Yezdücerd'in bölgede elde edeceği yardımcı birliklerle yeniden güçlenmesine imkan vermemek için, Ahnef b. Kays komutasında bölgeye bir askerî birlik gönderdi 22/643. Merv'e doğru hareket eden Ahnef b. Kays, Toharistan'a kadar bütün Horasan'ı ele geçirerek Merv er-Rûd'da karargahını kurdu. Fethedilen yerler hakkında halifeye bilgi verdikten sonra, daha da ileri gitmek için halifeden izin istedi. Ahnef b. Kays'ın Ceyhun nehrini geçmek niyetinde olduğunu öğrenen Hz. Ömer, İslâm devleti sınırlarının oldukça genişlemesinden ve özellikle merkez ile öncü birliklerinin arasına nehir gibi bir engelin olmasının Müslümanlar açısından son derece tehlikeli olabileceğini düşündüğünden, Ahnef b. Kays'a nehrin doğusuna geçmemesini emretmişti.

Diğer taraftan Araplarla yalnız başa çıkamayacağını anlayan Yezdücerd, Türk Hakanı'ndan yardım talebinde bulundu. Fergana ve Soğd halkından destek gören Yezdücerd, Ahnef b. Kays'ın üzerine yürüdü. Belh'i geri alarak Horasan'a doğru ilerledi. Yezdücerd'in, Türk birlikleriyle üzerine geldiğini öğrenen Ahnef b. Kays, Basra ve Kufeli birliklerini dağa doğru çekerek önüne Merv nehrini almakla kendisini müdafaa edebildi. Savaşın uzamasından endişelenen Türk Hakanı, Araplarla savaşmanın bir anlamı olmadığına karar vererek Belh'e doğru geri çekildi. Yalnız kaldığı için Müslümanlara karşı koyamayacağına inanan Yezdücerd de, ülkesine veda ederek Belh'e, oradan da Fergana'ya gitti. Ahnef b. Kays ise yerli halkla antlaşma yaparak durumu halifeye bildirdi.12 Araplar, Ahnef b. Kays'ın bu toprakları elde etmesiyle ilk defa Türklerle karşı karşıya gelerek onları yakinen tanıma imkanı bulmuşlardı. Ancak Hz. Ömer'in vefatından sonra fethedilen toprakların bir kısmı tekrar kaybedilmişti.

Hz. Osman b. Affan döneminde, 31/651 yılında Horasan bölgesine Abdullah b. Âmir komutasında büyük bir askerî birlik gönderilerek kaybedilen yerler yeniden elde edildi. Hattâ Belâzurî'nin rivayetine göre13 Abdullah b. Âmir, Ceyhun nehrini geçerek Maveraünnehir halkı ile anlaşmalar yapmıştı. Böylece nehrin ötesindeki Türklerle siyasî ve askerî ilişkiler bilfiil başlamış oluyordu.

Hz. Ali döneminde meydana gelen iç karışıklıklar Horasan bölgesinde yapılması plânlanan fetihleri aksatmış, Müslümanlar daha çok iç karışıklıklarla uğraşmak zorunda kalmışlardı.

Emevî devletinin kurucusu Muaviye b. Ebî Süfyan'ın halîfe olmasından sonra içerde sükunet yeniden sağlanmış ve Türk ülkelerine karşı akınlar tekrar başlatılmıştır. Muaviye'nin halifeliği döneminde (41 -60/661-680), Abdurrahman b. Semure askerî bir birliğin başına getirilerek 43/663 yılında Sicistan'a gönderilmişti Abdurrahman Kabul, Büst, Zeran ve Huşşek gibi önemli şehirleri feth ederek halkıyla antlaşmalar yapmıştı. 14

Diğer taraftan Abdullah b. Sevvar da Horasan'ın güneydoğu bölgesindeki Kîkan halkı üzerine sevkedilmişti. Ancak Türklerin karşı koymaları sonunda mağlup olmuşlardı. Abdullah b. Sevvar'ın ölümü üzerine bölgeye Mühelleb b. Ebî Sufra gönderildi. Mühelleb 44/664 de bölgede Türk süvarileri ile karşılaştı ve onların hepsini öldürmekle Abdurrahman'ın intikamını almış oldu. Türk atlarının kuyruklarının kesik olması, Mühelleb'in çok hoşuna gittiği için, o da atlarının kuyruklarını kısaltmış, böylece Araplarda bu şekil hareket eden ilk kimse olmuştur.15 Mühelleb b. Ebî Sufra'nın Türklere karşı kazandığı bu zaferden sonra, Arap hakimiyetinin bölgede kendisini göstermeye başladığını kabul edebiliriz.

Muaviye tarafından 45/665 yılında Basra valiliğine getirilen Ziyad b. Ebih, Maveraünnehir'deki Türklerden haberdar olunması, askerî sevkiyatın sıhhatlı ve planlı bir şekilde yapılabilmesi düşüncesiyle bölgede bazı düzenlemeler yaparak, yeni bir askerî karargahın kurulmasını halifeden ısrarla talep etti. Ziyad b. Ebih, halifenin bu konuya sıcak bakmasından sonra 51/671 yılında Ceyhun nehri yakınlarında bulunan Merv'i, askerî üslerin merkezi haline getirdi. Hattâ Kufe ve Basra halkından getirdiği elli bin kişiyi, aileleri ile birlikte Horasan'ın belli başlı şehirlerinden olan Merv, Herat, Tus, Nişabur ve Belh'e yerleştirdi. 16

Ziyad'ın bu planı, ilerde görüleceği gibi, Horasan'da Arap hakimiyetinin güçlenmesine ve doğuda yapılacak seferlerin daha planlı ve daha kararlı bir şekilde yapılmasına yardımcı olmuştur. Nitekim Horasan valisi Hakem b. Amr, 47/667 yılında Mühelleb ile beraber Ceyhun nehrini geçerek Maveraünnehir'e akınlar yapıp bol miktarda ganimet elde etmiştir.17

Diğer taraftan Horasan'a tayin edilen yeni vali Rebi b. Ziyad el-Haris, Kuhistan'a sefere çıkmazdan önce vergi vermek istemeyen Belhliler üzerine 51/671 tarihinde yürüdü ve isyanı anında bastırdıktan sonra Kuhistan'a yöneldi. Bölgedeki Türklerle yaptığı savaşta onları mağlup ederek,18 Horasan'ın doğu ve güneyini tekrar Emevi hakimiyeti altına almış oluyordu.

Horasan bölgesinde kısmen hakimiyeti sağlayan Araplar, Maveraünnehir'de en başarılı ve kalıcı seferleri Muaviye b. Ebi Süfyan'ın Horasan valisi Ubeydullah b. Ziyad'ın başkanlığında yapmışlardır. Nitekim Buhara'yı fethetme niyetinde olan Ubeydullah, Horasan'a gelişinden bir müddet sonra, Ceyhun hehrini geçerek Buhara yolu üzerindeki ticaret merkezi durumunda olan Beykent'i ele geçirdi. Ubeydullah'ın bu seferi ile ilgili en geniş bilgiyi Bize Nerşahî ile Vambery vermektedir. Onlara göre,19 Ubeydullah önce Beykent'i ve Ramisen'i ele geçirdi. Ayrıca dört bin insanı da esir aldı. Buradan Buhara istikametine yönelen Ubeydullah, Buhara'nın etrafına mancınıklar kurarak şehri muhasara altına aldı. O dönemde Buhara'yı, oğlu küçük yaşta olduğu için, ölen hükümdarın dul karısı Buhara Melikesi Hatun idare ediyordu. Bunun üzerine Hatun, Türklerden yardım istedi. Diğer taraftan Ubeydullah'a hediyeler göndererek onu oyalamaya çalışmıştı. Fakat Hatun'a yardıma gelen Türkler, Ubeydullah tarafından mağlup edildiler. Araplar bu karşılaşmada Türklerden bol miktarda ganimet elde ettiler. Yardıma gelen Türklerin yenilerek geri çekilmeleri, Hatun'u oldukça endişelendirmişti. Nihayet Hatun, Ubeydullah'tan sulh talebinde bulundu. Yapılan antlaşmaya göre, Hatun ağır bir vergi ödemek durumunda bırakılmıştı. Nihayet Ubeydullah elde ettiği ganimetlerle, dört bin köleyi alarak Basra'ya döndü. Ubeydullah b. Ziyad, Basra'ya getirmiş olduğu esirleri muhafız birliği olarak kullanmış, böylece Türkler, bu dönemden itibaren İslâm devletinin hizmetinde çalıştırılmaya başlanmıştır.20

Muaviye zamanında Maveraünnehir'deki başarılı fetihleri gerçekleştiren diğer bir komutan ise, 56/675-676 yılında Horasan'a vali tayin edilen Said b. Osman'dır. Said b. Osman büyük bir ordu ile Ceyhun nehrini geçerek Soğd ülkesine doğru hareket etmiş ve Semerkant'ı muhasara altına almıştı. Durumun vehamatini anlayan Soğdlular, Araplara antlaşma teklifinde bulundular. Nihayet sulh gerçekleşti. Said b. Osman antlaşma gereği şehrin ileri gelenlerinin çocuklarından elli kişiyi alarak oradan ayrıldı. Sonra Belh'e giden yol üzerinde bulunan Maveraünnehir'in önemli şehirlerinden olan Tirmiz'e giderek sulh yoluyla şehre girdi. Bir müddet sonra buradan da ayrılan Said b. Osman yanındaki rehinelerle birlikte Medine'ye döndü.21

Ayrıca Barthold, Hz. Peygamber'in yeğeni Kusam b. Abbas'ın 56/676 yılında bu sefere iştirak edip Semerkant'a gittiğini, burada şehit düştüğünü ve Kusam'ın kabrinin hala ziyaret edilen yerler arasında olduğunu ifade eder.22

Said b. Osman'dan sonra Maveraünnehir'de bir ara duraklayan fetihler, Yezid b. Muaviye'nin halifeliği döneminde, 61/680 yılında Horasan valiliğine getirilen Selm b. Ziyad'la23 yeniden canlandı. Selm b. Ziyad, Horasan'a hareketinden önce Basra'da cihat çağrısı yaparak çok sayıda asker toplayıp24 Horasan'a doğru yola çıktı. Yeni valinin bu seferde kadınları da orduya aldığını Belâzurî'den öğreniyoruz.25 Nerşahî'nin rivayetine göre26 Selm b. Ziyad, Horasan'da orduyu yeniden tanzim edip Buhara'ya doğru harekete geçti. Durumdan haberdar olan Buhara Melikesi Hatun, şehri tek başına savunamayacağını anlayınca çevredeki Türklerden yardım istedi. Bunun üzerine Soğd Meliki Tarhun ve Türkistan Prens'i Bîdun yardıma geldiler. Türkler ilk karşılaşmada başarı sağlamışlardı. Ancak Arapların toparlanarak ikinci bir hamle yapmaları, savaşın seyrini değiştirmiş ve Türkler mağlup olmuşlardır. Öldürülenler arasında Bîdun da bulunmaktadır. Nihayet Araplar karşısında çaresiz kalan Hatun, sulh talebinde bulundu ve antlaşmayı yeniledi. Selm b. Ziyad bol miktarda ganimet elde ederek Merv'e döndü. Öyleki savaşa iştirak eden her bir askere 2400 dirhem düşmüştür. Her ne kadar bu rakam abartılı gibi gelse de bölgenin ekonomik gücü düşünüldüğü zaman, Arapların bu savaştan zengin dönmüş olabilecekleri kabul edilebilir.

Abdülmelik b. Mervan 65/685 yılında halife olunca, kendisine sadece Suriye ve Mısır itaat ediyordu. Hicaz ve Irak'ta ise Abdullah b. Zübeyr'in hakimiyeti geçerli idi. Ayrıca Horasan'daki Arap kabileleri arasında da çarpışmalar oluyordu. Emevi devleti içerisinde baş gösteren bu karışıklıklardan istifade etmek isteyen Maveraünnehir'deki yerliler, kaybettikleri yerleri tekrar elde etmek için harekete geçtiler. Hattâ bu durumdan istifade eden Türkler, akınlar yaparak Nişabur'un yakınına kadar geldiler.27 Taberî ve İbnü'l-Esîr'in bildirdiklerine göre Türkler, Kasr-ı Esfâd'ı muhasara ettiler. Kalede bulunan Ezdliler, Abdullah b. Hazm'e haber göndererek yardım talebinde bulundular. Bunun üzerine vali, Züheyr b. Hayyan başkanlığında askerî birliği yardıma gönderdi. Böylelikle Türklerin baskınından kurtulmuş oldular.28

Diğer taraftan Emevi devleti içindeki karışıklıklardan istifade eden Sicistan'daki Türk hükümdarı Rutbil, bu devlete karşı ödemek zorunda olduğu vergiyi ödemedi. Bu sebepten Abdülmelik'ın Irak umumî valisi Haccac b. Yusuf, Ubeydullah b. Ebî Bekr'i 797698 de askerî birliğin başında Sicistan'a sevketti. Kufe ve Basralı birliklerle yola çıkan Ubeydullah, yol boyundaki bazı kaleleri yıkarak ilerliyordu. Durumdan haberdar olan Rutbil, yanındaki Türklerle birlikte geri çekilerek askerî taktik uyguladı. Ubeydullah ise şehre 18 fersah yaklaşmıştı. Bu esnada Rutbil, Arapları çember içine alarak bütün geçitleri kapattı. Böylece çaresiz kalan Ubeydullah, Türk hükümdarına 700 bin dirhem vermek suretiyle kurtulabildi.29

Ubeydullah'ın Türkler karşısındaki yenilgisi Haccac'a çok agır gelmişti. Rutbil'e karşı intikam duygusuyla dolu olan Haccac, durumdan halifeyi haberdar etti ve Rutbil üzerine yeni bir ordunun gönderilmesi için halife Abdülmelik'ten izin aldı. Bunun üzerine Basra ve Kufe'den 40 bin kişilik bir orduyu Abdurrahman b. Eşas'ın başkanlığında bölgeye gönderdi 80/699. Ordunun moralini yüksek tutmak için de maaşlarını peşinen ödemişti.

Abdurrahman'ın büyük bir ordu ile yola çıkması üzerine Rutbil, geçen seneki olaydan dolayı özür dilediğini ve öyle bir savaşa istemeyerek iştirak ettiğini, tekrar istenilen vergiyi vermeğe razı olduğunu bildiren bir mektubu Abdurrahman'a gönderdi. Ancak kendisinden oldukça emin olan Abdurrahman bunlara razı olmadı.

Abdurrahman, Rutbil'in ülkesinde pek çok şehri istila ederek, ganimet ve esirler alarak ilerliyordu. Orduyu yeniden tanzim etmek ve Rutbil'i iyice yıpratmak için bir yıl burada konakladı. Ertesi yıl merkez üzerine yürüyerek fetihlerde bulundu. Araplara karşı bir şey yapamayacağını anlayan Rutbil geri çekilmek zorunda kalmıştı.30 Abdurrahman fetih müjdesini Haccac'a bildirdi. Fakat Haccac, daha da ilerlere gidilerek yeni fetihler yapmasını ondan istedi. Hattâ Haccac, Abdurrahman'ın duraklaması sebebiyle, tehdit dolu mektuplar bile göndermişti. Haccac'ın bu tutumuna son derece kızan Abdurrahman, ordusunu toplayıp durumdan haberdar etti ve Haccac'a olan bağlılığını kaldırdığını, bundan böyle müstakil olarak hareket edeceğini açıkladı. Böylece o, Haccac'a karşı açıkça isyan etmiş oluyordu. Ayrıca Abdurrahman, Haccac'a karşı savaş yapmak üzere Rutbil'le de anlaşmıştı.

Bilindiği gibi Abdurrahman b. Eşas ile Haccac'ın birlikleri arasında çok çetin mücadeleler olmuştur. Bu savaşlarda geri çekilmek zorunda kalan Abdurrahman, müttefiki olan Rutbil'e sığınarak kurtulabildi. Fakat Haaccac'ın, Abdurrahman'ı kendisine teslim etmesi için Rutbil'e yazmış olduğu mektuplar, Türk hükümdarının gözünü korkutmuş olmalı ki Rutbil, müttefikini bazı şartlarla Haccac'a teslim etmeyi kabul etmişti.31

Horasan'da bulunan kabileler32 arasındaki görüş ayrılıklarını giderip birlik ve musavatı temin edecek yegane kişinin Kuteybe b. Müslim olacağını düşünen Irak umumî valisi Haccac b. Yusuf,33 85/704 yılında Kuteybe b. Müslim'i Horasan valiliğine getirdi.34

Maveraünnehir bölgesinde kalıcı fetihler, Kuteybe'nin Horasan'a vali olmasından sonra gerçekleşti. Kendine mahsus üstün zekası ile bilinçli bir şekilde hareket etmek isteyen Kuteybe Horasan'a gelir gelmez, Mufaddal tarafından sefere çıkarılmak üzere olan orduyu35 yeniden bir düzene sokarak Müslüman Arap askerlerinin safında yer alacak olan kabilelere iyi davranıp, orduda görevde bulunanların36 kalplerini kazanmıştı. Kuteybe bu uygulamasıyla önce orduda birlik ve beraberliği sağlamış oluyordu. Ayrıca Kuteybe Merv'e varınca, askerlere hitaben coşkulu ve heyecanlı okuduğu hutbesinde; Allah'ın, İslâm'ın yayılması için bu toprakları onlara helal kıldığını, insanları haram işlemekten alıkoymaları için buralara geldiklerini ifade ettikten sonra, Kur'an'dan ayetler okuyarak ordunun kuveyi maneviyatını yükseltip onların cihada olan şevklerini artırdı.37

Konuşmasıyla askerler üzerinde büyük bir etki bırakan Kuteybe, önce Belh'e doğru yola çıktı 86/705. Kuteybe Ceyhun'u, geçerek Âhrûn,38 Sağaniyan,39 Şûmân40 ve Belh hükümdarlarıyla da bir anlaşma yaptı ve kardeşi Salih komutasında askerî birliği Toharistan'ın kilit mesabesinde olan Tirmiz'e yerleştirdikten sonra Merv'e döndü.41

Kuteybe b. Müslim, Horasan'ın bazı şehirlerine hakim olan ve henüz Kuteybe'ye itaat etmeyen Bâdgîs (Bâzeğîs) emiri Nîzek'i tehlikeli bulduğu için ona bir elçi gönderip barış yapmaya davet etti 87/706. Şayet bu davete icabet etmeyecek olursa savaşa hazır olmasını da bildirmişti. Kuteybe'nin bu sert ve kararlı tutumu karşısında endişeye kapılan Nîzek, Kuteybe'nin yanına giderek onun isteklerini kabul etmek zorunda kaldı.42 Böylece her iki tarafta birbirlerinden emin olmuşlardı. Türk olduğu kabul edilen Nîzek Tarhan'ın43 bu şekilde itaat altına alınması ve bölgenin sükuna kavuşturulmasından sonra Kuteybe, Araplar için ikinci bir tehlike arzeden Maveraünnehir üzerine yönelmeye karar verdi.

İslâm aleminin yetiştirdiği büyük kumandanlardan biri olan Kuteybe, Ceyhun nehrinin güneyindeki tehlikeleri bertaraf ettikten sonra nehrin ötesindeki şehirler arasında stratejik ehemmiyete haiz Buhara'ya bir merhale44 uzaklıkta bulunan ve etrafı surlarla çevrili olan Beykent'in45 üzerine sefer düzenledi. 87/706 yılında büyük bir ordu ile yola çıkan Kuteybe, Nîzek'le birlikte46 Beykent'in surları önüne geldi. Durumun ciddiyetini anlayan Beykentliler çevredeki Türklerden yardım istediler. Yardıma gelen Türk birlikleri, arkadan Kuteybe'nin yolunu keserek merkezle olan bağlantısını kestiler. ve Kuteybe'yi muhasara altına aldılar. Hattâ iki ay gibi bir zaman içinde Kuteybe'den hiçbir haber alamayan Haccac, bütün camilerde Kuteybe için düâ edilmesini emretti.47

Nihayet kesin galibiyete ulaşmak isteyen Kuteybe, bütün gücüyle Türklere yeniden hücum etti. Kuteybe karşısında tutunamayan Türkler, geri çekilerek şehri içerden savunmaya karar verdiler. Ancak Kuteybe ordusunun, şehrin kale duvarları altından tüneller kazarak içeri sızmak istemeleri Türkleri korkuttu. Çaresiz kalan Beykentliler, sulh istemek zorunda kaldılar. Bu teklif Kuteybe'nin de işine geldiği için kabul etti. Böylece iki taraf arasında anlaşma yapılarak savaşa nihayet verildi. Kuteybe Beykent'e askerî birliğin başında Varakâ b. Nasr el-Bâhilî'yi bırakarak Merv'e döndü.48

Kuteybe'nin şehirden ayrılmasından kısa bir müddet sonra Beykentliler isyan ettiler. Beykentlilerin isyan ettiklerini öğrenen Kuteybe, tekrar şehire yürüdü. Bunun üzerine şehir halkı sulh yapmak istedilerse de Kuteybe onları dinlemedi. Nihayet Beykent ikinci defa fethedilmiş oluyordu. Ancak bu defa çok sayıda insan öldürülüp, bol miktarda silah ve ganimet elde edildikten sonra Merv'e dönüldü.49 Bazı tarihçiler50 Kuteybe'nin Beykent'i harabeye çevirdiğini, savaşa katılanların hepsini öldürdüğünü, kadın ve çocukları esir aldığını bildirirler. Galibiyetin sonunda bol miktarda ganimet elde eden Kuteybe, Merv'e döndükten sonra bu ganimetleri askerler arasında taksim etmek istediğini Haccac'a bildirdi. Haccac'ın muvafakatını alan Kuteybe elde edilen ganimetleri askerleri arasında taksim etti. 51 Böylece Müslümanlar elde ettikleri maddî imkanlarla silah ve askerî techizat satın alarak güçlerini artırdılar. Ayrıca ganimetlerden Haccac'a da gönderildiğini zikrederler.

Beykent fethedildikten sonra şehirde Mescid-i Camii adıyla fetih sembolü olarak büyük bir camii inşa edildi ki, mihrabının Maveraünnehir'de benzerinin olmadığı bildirilir.52

Kuteybe'nin 88/707 tarihinde Nûmeşkes ve Râmîsen'i itaat altına alması Maveraünnehir'deki Türkleri endişelendirdi. Nitekim birlikte hareket etmeleri halinde Kuteybe'ye karşı koyabileceklerini düşünen Soğd ve Ferganalılar derhal harekete geçerek Arapların üzerine yürüdüler. Fakat Türkler, karşılaşma sonunda mağlup oldular. Bu savaşta Nîzek'le birlikte kesin üstünlüğü sağlayan Kuteybe, Türk kuvvetlerini takip etmeden Merv'e dönmeye karar verdi.53

Kuteybe b. Müslim, Râmîsen'i fethedip Belh yoluyla Merv'e dönerken Haccac'ın gönderdiği mektubu Fâryâb'da aldı.54 Haccac mektubunda Buhar'a meliki Verdân Hudât üzerine yürümesini emrediyordu. Mektubu alan Kuteybe 89/707 de derhal geri dönüp Ceyhun nehrini geçtikten sonra Buhara'ya doğru ilerledi. Fakat Buhara melikine karşı başarılı olamayıp Merv'e dönmek zorunda kaldı. Durumdan haberdar olan Haccac, Kuteybe'ye kızarak Buhara'ya karşı nasıl bir saldırı yapılması hakkında açıklamalarda bulunarak, tehdit dolu bir mektup yazıp derhal hareket etmesini emretti.55

Bunun üzerine Kuteybe'nin Buhara üzerine yürümesi, Buhara çevresindeki bazı şehirleri fethedip harp manevraları yapması Türklerin gözünü korkutmuştu. Nitekim Merv'de bütün askerî hazırlıklarını tamamlayan Kuteybe 90/708 da Buhara'yı fethetmek üzere yola çıkmış, kısa zamanda Buhara'ya ulaşarak herhangi bir güçlükle karşılaşmadan şehri muhasara altına almıştı. Ayrıca Türkler arasında birlik ve beraberliğin bozulması Kuteybe'nin işini kolaylaştırıyordu.

Diğer taraftan Kuteybe'nin büyük bir orduyla üzerlerine geldiğini duyan Buhara meliki Verdân Hudât, Soğdlular ve çevredeki Türklerden yardımcı birliklerin gönderilmesini talep etti. Ancak Kuteybe, yardıma çağrılan güçlerin gelmesinden önce Buhara'yı muhasara altına almıştı. Verdân Hudât'a yardıma gelen birlikler, önce Kuteybe ordusunu geri püskürtmüş, hattâ çadırlarına kadar girmişlerdi. Ancak Kuteybe'nin, Türk askerlerinin başını getiren herkese yüz dirhem bahşiş vereceğini ilân etmesi savaşın kaderini değiştirdi. Buhar Hudât'a yardıma gelen güçlerin böyle bir saldırı karşısında geriye çekilmesi, Hakan ve oğlunun bu karşılaşmada hayatlarını kaybetmeleri, Arapların Buhara'ya girmelerini sağlamıştı. Böylece kesin galibiyeti elde eden Kuteybe Merv'e dönerek, fetih haberini Abdurrahman b. Müslim'le Haccac'a ulaştırdı.56 Fatih edâsıyla Buhara'ya giren Kuteybe, Buhara halkı ile ağır şartlar taşıyan bir anlaşma da imzaladı.57

Kuteybe anlaşma gereğince, Arapların Buhara'da kolaylıkla yerleşmelerini ustaca gerçekleştirmiş oluyordu. Ayrıca Müslümanların iaşelerinin yerliler tarafından karşılanması Arapların işini hepten kolaylaştırıyordu. Böylece şehre iskân eden Arapların hem mesken sıkıntısı, hem de geçim proplemleri çözülmüş oluyordu. Diğer taraftan yerlilerin arazilerinden bir kısmının Araplara verilmesi, ilk anda doğacak işsizlik sorununu da ortadan kaldırıyordu. Kuteybe şehri Araplar arasında taksim etmişti. Böylece Buhara, Arapların ve özellikle de İslâm'ın makarri ve merkezi durumuna getirilmiş oluyordu.58

Servetlerinin yarısının Araplara verilmesini hazmedemeyen ve kendilerine Keskesân adı verilen zengin tâcirler59 şehirdeki gayrimenkullerini Müslümanlara bırakarak şehrin dışında kendilerine yeni meskenler edindiler. Hattâ hizmetçilerine de (kendileri için yaptıkları yedi yüz köşkün dışında) evler inşa ettiler.60

Buhara'yı kesin itaat altına alarak Arap hakimiyetini kuran Kuteybe, şehirde Tuğşâde ile beraber komutanlarından Vezir b. Eyyup adındaki birisinin babasını (Eyyub'u) görevlendirdi. İç işlerinde serbest ve dış işlerinde Kuteybe'ye bağlı olan Tuğşâde, Kuteybe'ye olan bağlılığını 96/714 yılı sonuna kadar sürdürmüştür.61

Diğer taraftan dört yıldan beri Kuteybe ile barış içinde bulunan, hatta onun yanında seferlere iştirak eden Nîzek Tarhan, Kuteybe tarafından bir gün cezalandırılacagını düşünüyordu. Bu sebeptten, Kuteybe'nin yanından ayrılıp Toharistan'a gidince, Belh, Merv er-Rûd, Tâlkân, Fâryâb,62 Cüzcân hükümdarlarına mektuplar yazıp, Kuteybe'ye karşı ilkbaharda müşterek savunmaya davet etti. Böylece Kuteybe'ye karşı askerî bir güç oluşturulmak isteniyordu. Nîzek'in bu tutumu, Kuteybe'ye karşı açıkça baş kaldırmak anlamına geliyordu. Nîzek'in isyan ettiği haberini alan Kuteybe on iki bin kişilik bir askerî birliğin başında kardeşi Abdurrahman'ı, Nîzek'e karşı yola çıkardı. Ordunun Belh'te kışlamasını, ilkbaharla birlikte kendisinin de arkadan geleceğini kardeşi Abdurrahman'a söyledi.63 Çünkü Kuteybe geç kalındığı takdirde Nîzek'in Çin'den de yardım alabileceğini düşünüyordu.64

Toharistan bölgesini kesin itaat altına almak isteyen Kuteybe, çevredeki şehirlerden topladığı birliklerle büyük bir güç oluşturup, Nîzek'le ittifak yapan adı geçen prenslerin üzerine yürüdü ve onları itaat altına aldı. Böylece adı geçen yerlerde kesin olarak hakimiyeti sağlayan Kuteybe, Toharistan'a doğru yürüdü 91/709-710 Kuteybe'nin üzerine geldiği haberini alan ve yalnızlığa itilen Nîzek, çareyi Bâdğîs Kalesi'ne sığınmakta buldu. Büyük bir kuvvetle kaleyi her yönden muhasara altına alan Kuteybe, Süleym b. Abdullah'ı, Nîzek'in yanına göndererek hile ve desiselerle onu yanına getirtmeye muvaffak oldu. Nîzek'in öldürülmesi için Haccac'dan izin alan Kuteybe, kendisine önceki seferlerde yararı dokunan Türk komutanını kendi elleriyle öldürüp başını ganimetlerle birlikte Haccac'a gönderdi.65

Kuteybe b. Müslim, yapılan antlaşmayı tanımayan, ayrıca kendisine gönderilen elçiyi öldüren Şuman hükümdarı üzerine 91/710 yılında bir sefer düzenledi. Kuteybe Şuman'ı kuşatıp mancınıklarla taşa tuttu. Yapılan savaş sonunda şehir yeniden teslim olmak zorunda kaldı.66 Kuteybe bu esnada Haccac'dan bir mektup almıştı. Mektupta Kiş67 ve Nesef'e68 yürünmesi ve şehirlerin yerle bir edilmesi isteniyordu.69 Kuteybe, Haccac'ın isteği üzerine adı geçen şehirlere yürüyerek Kiş ve Nesef'i sulh yoluyla itaat altına aldı.70 Fakat Fâryâb halkı teslim olmayınca, Kuteybe'nin intikamı feci oldu. Fâryâb'ı yakıp yıktı. Ancak Fâryâb melikinin Kuteybe'ye itaat edeceğini bildirmesi üzerine, Kuteybe'nin Fâryâplılara herhangi bir kötülük yapmadığını bildiren tarihçiler de vardır.71 Böylece bölgeyi yeniden itaat altına alan Kuteybe Buhara'ya uğradıktan sonra Merv'e gitti.72

Haccac b. Yusuf, Kuteybe birlikleri için her zaman tehlike olabileceğini düşündüğü73 Sicistan hakimi Rutbil üzerine bir sefer düzenlemesini Kuteybe'den istedi. Bunun üzerine Kuteybe doğudaki fetihlerine ara vererek 92/711 yılında Sicistan'a hareket etti. Kuteybe'nin üzerine geldiğini öğrenen Rutbil, Kuteybe'ye elçi göndererek itaatını arz edip sulh talebinde bulundu.74 Böylece savaş yapılmadan Sicistan sulh yoluyla emniyet altına alınmış oluyordu. Yapılan anlaşmaya göre; Rutbil beşyüz bin dirhem, iki bin köleyi Kuteybe'ye verdi. Kuteybe'de bunların beşte birini Haccac'a gönderip geri kalanını askerleri arasında taksim etti.75 Kuteybe, Abdullah b. Amir'in ana bir kardeşi İbn Abdillah b. Umeyr el-Leysî'yi Sicistan'da vekil bırakıp geri döndü.76

Maveraünnehir şehirlerinden Semerkant'ın Araplar açısından çok önemli bir yer olduğunu düşünen Kuteybe b. Müslim, Buhara'yı fethetmekle Seyhun'a giden yolu açmış ve Semerkant'ı da tehdit etmeye başlamıştı. Kuteybe'nin kendisi için büyük bir tehlike olduğunu düşünen Soğd hükümdarı Tarhun, ilk anda onunla karşı karşıya gelmek istemediği için Kuteybe ile anlaşma yapmak istedi. Tarhun 90/708 yılında yapılan anlaşma gereğince kendisinden istenen şartları yerine getireceğini teahhüt etmiş, Kuteybe de bunu kabullenmişti. Kuteybe ayrıca antlaşma şartlarının yerine getirilebilmesi için Tarhun'dan rehineler almıştı.77 Bundan böyle ilk etapda Semerkantlılar, Araplar tarafından kendilerine gelebilecek tehlikeyi bertaraf etmiş olmakla birlikte, Kuteybe'nin üstünlüğünü kabul etmiş oluyorlardı.

Ancak Semerkant halkı, daha sonra böyle bir anlaşmanın Semerkantlılar için bir zillet olduğunu, ayrıca Tarhun'un yaşlanması sebebiyle kendisine ihtiyaçlarının kalmadığını iddia ederek onu hapse attılar. Tarhun'un yerine Gurek'i getirdiler. Bu duruma tahammül edemeyen Tarhun, kurtuluşu intihar etmekte buldu.78

Semerkant'taki iç karışıklıklar, anlaşmanın bozulması ve Tarhun'un ölümü Kuteybe'yi endişelendirdi. Nihayet Harezm'in itaatını sağladıktan sonra, Semerkant'ın fethine kesin karar veren Kuteybe 93/711'de sefer hazırlıklarına başladı. Ancak Kuteybe bu seferin nereye yapılacağı hususunda herhangi bir açıklama yapmadı.

Seferin büyük bir gizlilik içinde yürütülmesi hususunda dikkatli olan Kuteybe, Haccac b. Yusuf'un, Semerkant'a seferin yapılmasını tasvip ettiği övgü dolu mektubunu askerlerine okumakla79 seferin yönünü açıklamış, ayrıca Semerkantlıların cezalandırılmalarını da ifade etmişti. Bu sebeple Kuteybe, orduya Harezm ve Buhara'dan da yardımcı birlikler alarak öncü birliklerin arkasından yola çıktı.80 Yalnız Semerkantlılarla Kuteybe'ye karşı koyamayacağını anlayan Gurek, Şâş melikine, Fergana İhşid'ine ve Hakan'a mektup yazarak, Arapların ülkesine geldiklerini, galip gelmeleri halinde doğuya doğru ilerleyeceklerini, dolayısıyla büyük bir tehlikeyle karşı karşıya kalacaklarını bildirerek onlardan yardımcı kuvvetlerin gönderilmesini istedi. Bunun üzerine durum değerlendirilmesi yapıldıktan sonra Semerkant hükümdarına yardımcı birlikler gönderilmişti. Diğer taraftan Abdurrahman b. Müslim'in askerleriyle birleşerek Semerkant'ı muhasara eden Kuteybe, Şâş'dan düşman birliklerinin Semerkantlılara yardıma gelmek üzere yola çıktıklarını öğrenince, kardeşi Salih b. Müslim'i tecrübeli üç yüz ile altı yüz kişi arasında değişen askerlerin başında akşamleyin yola çıkardı.81 Salih, Kuteybe ordusundan iki fersah uzaklıkta düşmanın geleceği yol üzerinde karargahanı kurdu ve askerlerini gizleyerek Şâşlıları pusuya düşürdü. Gece vakti üç koldan hücuma uğrayan Şâşlılar, neye uğradıklarını şaşırdılar. Şâş askerlerinin pek çoğu öldürülürken çok sayıda insan esir edildi. Bir kısmı da kaçıp kurtuldu. Kesin galibiyet elde eden Salih b. Müslim, bol miktarda ganimet ve askerî mühimmat elde ederek Kuteybe'nin yanına döndü.82

Kuteybe'nin Semerkant'ı muhasara altında tutarak mancınıklarla dövmesi sonunda surlarda gediklerin açılması ve Şâş'dan yardıma gelen birliklerin bozguna uğratılması, Semerkant halkını endişelendirdi. Bu sebepten Gurek'in, Kuteybe'den sulh talebinde bulunması üzerine Kuteybe muhasarayı kaldırdı.83

Kaynaklarda Kuteybe ile Gurek arasında yapılan sulhun ihtiva ettiği hususlar hakkında birbirinden farklı bilgiler vardır. Ya'kubî,84 anlaşma şartları olarak Kuteybe'nin, şehir'e Kiş Kapısı'ndan girip, Çin Kapısı'ndan çıkmasını, Semerkant'ta iki rekat namaz kılmasını bildirir. Diğer taraftan Kuteybe'nin şehre girip ordusuyla beraber Semerkant melikinin hazırladığı ziyafete katılmasından sonraki yazdığı ahidnamede ise Semerkant, Kiş ve Nesef'in85 Soğd'a bağlı kalacağını, Gurek'in her sene başında üç bin86 dirhem ödemesini ve bu ahidnamenin de H. 94 yılında yazıldığını rivayet eder. Belâzurî,87 Gurek'in her yıl iki milyon iki yüz bin dirhem, başka bir rivayetinde yedi yüz bin dirhem ödemesi ve Arapların şehirde üç gün misafir edilmelerini, Kuteybe'nin şehirde namaz kılmasını, ibadethane olarak kullanılan yerlerin de Müslümanlara verilmesini ifade eder.

Taberî,88 H. 93 yılı olayları arasında yer verdiği bu anlaşma metninde her yıl iki milyon iki yüz bin dirhem, küçük yaştaki sabi, ihtiyar ve sakat olmamak kaydıyla bu yıl bir defaya mahsus olmak şartıyla otuz bin köle verilmesi, başka bir rivayetinde ise yüz bin köle, ateşgede ve put evlerinin verilmesinin yer aldığını bildirir.

Sulh anlaşmasını uzun bir şekilde ele alan İbn A'sem89 ise, iki milyon dirhemin derhal ödenmesini, iki yüz bin dirhem her sene ödemesini, üç bin köle (sabi, ihtiyar ve sakat olmamak şartıyla) verilmesini, putlardaki ve ateşgedelerin ateş yaktıkları evlerdeki ziynet eşyalarının verilmesini, şehirde bir mescit yapılmasını, Semerkant'ın savaşçılardan boşaltılmasını, Kuteybe askerleriyle şehre girip namaz kılması, hutbe okuması ve misafir edilmesi, Kuteybe'nin Semerkant'a Kiş ve Nesef Kapısı'ndan girip Çin Kapısı'ndan çıkmasını zikreder.

Diğer taraftan Kuteybe şehre girdikten sonra bir elçi göndererek taşınabilir mallarını alıp götürmek isteyenlerin götürebileceğini, kendisinin Semerkant'tan çıkmak niyetinde olmadığını, anlaşma şartlarının dışında kimseden bir şey talep etmediğini, bundan böyle askerlerin şehirde ikâmet edeceklerini bildirdi.90 Bunun üzerine Gurek maiyetiyle birlikte şehirden çıkarak dört beş fersah uzaklıkta Ferenkes adıyla yeni bir yerleşim yeri kurarak orada iskân ettiler.91 Böylece Semerkant ve çevresi de Arapların idaresi altına girmiş oluyordu.

Hakimiyet ve üstünlüğü kesin olarak sağlayan Kuteybe, Semerkant'ta hakimiyeti elinde tutabilmek düşüncesiyle bir askerî birliğin başında kardeşi Abdullah b. Müslim'i şehirde bırakarak Merv'e döndü.92 Kuteybe Merv'e dönmezden önce, şehre giriş çıkışların kontrol edilmesi ve şehirde yabancıların kalmamalarını sağlamak için şehre giren herkesin eline balçıktan mühür vurulmasını, çamur kuruyuncaya kadar şehirde kalmalarına müsaade edilmesini, gecikme sebebiyle çamurun elinde kuruması halinde onun öldürülmesini, ayrıca yabancıların kesici alet taşımaları halinde ve şehrin kapılarının kitlenmesinden sonra şehir içinde görünenlerin de öldürülmelerini emretmişti.93

Her iki taraf arasında imzalanan anlaşma metninde böyle zorlayıcı sıkıyönetim şartları olmamasına rağmen, şehre girildikten sonra yerli halka baskı ve zulüm yapılması, Kuteybe'nin "iki yüzlü bir siyaset"94 izlediği iddialarının haklı olduğunu ortaya koymaktadır.

Böylece Semerkant hükümdarı Gurek iç işlerinde serbest olmakla birlikte, dış işlerinde Kuteybe'ye tabi olmaya zorlanmıştır. Diğer taraftan Kuteybe b. Müslim, anlaşma şartları gereğince dört bin askerle birlikte şehre girdi. Müslümanlar bol miktarda esir ve ganimet elde ettiler. Semerkant'taki putlar toplanıp üzerlerindeki ziynet eşyaları alındıktan sonra yakıldı. Yerli halk, bu putlara dokunanların helak olacağına ve en azından çok kötü şeyler olabileceğine inanmışlardı. Bu yüzden Kuteybe'ye putlara dokunulmaması için yalvarmışlardı. Fakat Kuteybe'nin bu icraatı bölgede yaygın olan batıl inançlara indirilen bir darbe olmuştu. Nitekim putların yakılmasıyla Müslümanlara hiçbir şeyin olmadığını gören insanlar şaşırmışlardı. Nihayet böyle bir inancın gerçek olmadığını müşahede eden çok sayıda insan Müslüman olmuştu.95

Diğer taraftan Kuteybe'nin zamanın tefsir alimlerinden Dahhak b. Müzâhim'in de96 bulunduğu Müslüman topluluğu Semerkant'ta iskân ettirtmesi, 97 Ayrıca anlaşma şartlarına göre âcilen şehirde bir camiinin yapılmasını emretmesi98 onun bu şehirde hem hakimiyetin sağlanmasını, hem de İslâm Dini'nin yayılmasını gerçekleştirmek istediğini göstermektedir.

Kuteybe Semerkant'ın fethini bildiren bir mektup ile, elde ettiği malların beşte birini,99 ayrıca hissesine düşen esirler arasında Yezdücerd'in kızlarından birisini de Haccac'a gönderdi. Haccac da bu güzel cariyeyi Halîfe Velid'e ikram etti. Velid'in bu cariyeden Yezid adında ileride halîfe olacak olan bir oğlu oldu.100

Fetihlerle ismini ebedîleştirmek isteyen Kuteybe'nin, 94/713 yılında doğuya doğru sefere çıktığını görüyoruz. Kaynaklar101 bu sefer hakkında fazla bilgi vermezler. Ancak kuzeye giden birliklerin herhangi bir güçlükle karşılaşmadan Şâş'ı102 fethettikleri, Kuteybe birliklerinin ise birkaç defa askerî güçlerle karşı karşıya kaldıkları, nihayet Arapların galip geldikleri bildirilir. Ayrıca Belâzurî,103 Kuteybe'nin Uşrûsana'ya104 da bir sefer yaptığını zikretmekle birlikte seferle ilgili herhangi bir açıklamada bulunmaz. Ancak Kuteybe'nin Uşrûsana'ya yaptığı sefer konusunda Gibb'in bildirdiğine göre,105 kesin olmamakla birlikte Kuteybe'nin siyah elbiseler içerisinde Uşrûsana Afşini'ni, Fergana nehirlerinden Mînk civarında muhasara altına aldığını kısa da olsa zikreder. Şâş, Hocend, Fergana'nın bazı yerlerini elde eden Kuteybe, Fergana'ya İsâm b. Abdullah el-Bahilî'yi vali olarak bıraktıktan sonra Merv'e döndü.106 Kuteybe bölgeye bir vali tayin etmekle hem yeni fethedilen yerlerin emniyet ve iç güvenliğini sağlamış, hem de Buhara ve Semerkant'ı güvence altına almış oluyordu.

Diğer taraftan Haccac b. Yusuf, Kuteybe'nin fetihlere devam etmesini istediği için ona Irak'tan yeni askerî birlikler gönderdi. Kuteybe de 95/713'te taze güçlerle Şâş'a doğru sefere çıkarak,107 kuzeyde İspîcâb'a kadar ilerledi.108 Fakat Kuteybe, Şâş'da veya Küşmâhân'da bulunduğu bir sırada Şevvâl 95/Haziran714 yaz mevsiminde, efendisi ve en büyük yardımcısı Haccac b. Yusuf'un ölüm haberini aldı. Bu mutsuz haber sonunda ne yapacağını şâşıran Kuteybe, seferlerini derhal durdurarak Merv'e dönmeye karar verdi. Kuteybe Merv'e dönüşünde ordusunu terhis ederek bir kısmını Buhara'ya, bir kısmını Kiş'e, bir kısmını da Nesef'e gönderdi. Kendisi ise Merv'de ikamet etti. Burada olup bitenleri dinlemeye ve olayların bundan sonra nasıl ceryan edeceğini beklemeye başladı. Böyle bir kritik anda imdadına halîfe Velid yetişerek kendisine bir mektup yazdı. Halîfe mektubunda Kuteybe'yi övmekle beraber, fetihlere devam etmesini istiyordu.109

Kuteybe b. Müslim'in 96/715 yılında Fergana'ya yaptığı son seferi hakkında iki ayrı rivayet vardır: Bunlardan birincisi İbn A'sem'in bildirdiği rivayettir. 110 Buna göre, halîfe Velid, Haccac'ın ölümünden sonra Irak valiliğine Yezid b.Ebî Kebşe es-Sekseki'yi tayin etti. Kuteybe'yi ise eski görevinde tutmasını yeni valiye emretti. Yezid Irak'a gelince Kuteybe'ye bir mektup yazarak durumu bildirdi ve Fergana'ya sefer düzenlemesini emretti.

Bunun üzerine Kuteybe, büyük bir ordu ile Fergana'ya doğru yola koyuldu. Nihayet Kuteybe, Çin hududuna kadar ilerleyerek bol miktarda ganimet elde etti. Bölgede üstünlüğü sağlayan Kuteybe, Fergana meliki Bâşek'in üzerine yürüyerek kaleyi muhasara altına aldı. Kuteybe muhasaraya yedi ay devam ettikten sonra bir hile ile Bâşek'i yakalayarak öldürdü. Bâşek'in bütün mallarına el koyarak beşte birini Irak valisi Yezid'e gönderdi. Geri kalan kısmını da askerler arasında taksim etti. Durumdan haberdar olan halîfe, Kuteybe'ye övgü dolu bir mektup daha yolladı.

Fergana'yı kesin itaat altına alan Kuteybe, Çin'e en yakın şehirlerden Kaşgar'a sefere çıktı. Kaşgar'a varmadan şehre yakın bir yerde karargahını kurdu. Kuseyr b. Eymerriyâk adındaki kumutan başkanlığında yedi bin kişilik bir askerî birliği Kaşgar'a sevketti. Her iki taraf arasında şiddetli çarpışmalardan sonra, Kuseyr galip gelerek iki yüz kadar esirin boyunlarına mühür vurup Kuteybe'ye gönderdi. Fakat Kuteybe Fergana seferinden döndükten sonra Halîfe Velid vefat etmişti.

Cürcan ve Taberistan'a seferler düzenleyen diğer bir komutan ise Yezid b. Mühelleb'dir. Süleyman b. Abdülmelik'in halifeliği döneminde (96-99/715-717), Yezid b. Mühelleb 98/716 yılında Türklerin bulunduğu Cürcan ve Taberistan'a sefere çıktı. Ordu önce Türklerin yoğun olarak bulunduğu Dihistan üzerine yürüdü.111 O dönemde bu bölge Sul et-Türkî'nin hakimiyeti altında idi. Sul et-Türkî'nin karargahı Dihistan'a beş fersah uzakta bulunan Hazar Denizi'ndeki Buhira adasında idi. Cürcan'da ise Firuz b. Kul bulunuyordu. Sul et-Türkî'nin, Cürcan'ı istila edeceğinden endişelenen Firuz, Yezid b. Mühelleb'den yardım talebinde bulundu. Bu esnada Sul et-Türkî Cürcan'a girmişti. Firuz'un talebine olumlu cevap veren Yezid, Cürcan üzerine yürüyerek Sul et-Türkî'yi buradan çıkardı ve şehri yağmaladı. Ayrıca kendisine yapılan sulh teklifini kabul ederek, bol miktarda ganimet ve çok sayıda esir elde etti. Yezid'in, bu savaşta 14 bin Türk'ü öldürdüğü bildirilir. 112 Türk hükümdarının, bu karşılaşmadan sonra Müslüman olduğu da rivayet edilir.113

Yezid b. Mühelleb, Cürcan'ın fethinden sonra yerine Abdullah b. Muammer el-Yeşkurî'yi bırakarak Taberistan'a gitti. Üzerine geldiğini öğrenen Taberistan hakimi Asbehbez, Yezid'e sulh teklifinde bulunarak bu tehlikeyi atlatmak istemişti. Ancak Taberistan'ın fethine kesin gözüyle bakan Yezid, sulh teklifini reddetti. Bunun üzerine iki ordu dağlık arazide karşılaştılar. Yezid'in galibiyetine, bölgenin dağlık olması ve Cürcan'da çıkan iç isyan sonunda Abdullah b. Muammer'in başkanlığındaki muhafız birliğinin öldürülmesi engel oldu. Büyük zorluklarla karşı karşıya kalan yezid b. Mühelleb, barış istemek zorunda kaldı. Yezid, ağır şartları ihtiva eden bir antlaşmayı imzaladıktan sonra Cürcan'daki âsîler üzerine yöneldi. Büyük bir intikam duygusuyla Cürcan'a gelen Yezid, kaleyi yedi ay muhasara altında tuttu. Çaresizlik içinde kalan Cürcanlılar, Yezid'e teslim oldular. Yezid kaledeki kadın ve çocukları esir alıp, erkekleri kılıçtan geçirdi ve Cürcan şehrini yeniden kurdu. Cehm b. Zahr el-Cufî'yi şehirde bırakarak Horasan'a döndü.114

Ömer b. Abdülaziz'in halifeliği döneminde doğuya yapılan askerî seferler duraklamıştı. Ancak Yezid b. Abdülmelik'in halife olmasıyla akınlar yeniden başladı. Yezid'in Horasan valisi Said b. Amr el-Haraşî, kendileri için tehlike arz eden Semerkant'a elçiler göndererek âsîleri önce itaata davet etti ve onlarla savaşmak istemediğini bildirdi. Fakat isyancıların olumsuz cevap vermeleri üzerine Said b. Amr el-Haraşî Semerkant'a yürüdü.115

Haraşî'nin Semerkant'a hareket etmesinden, veya Arap hakimiyetinden kurtulmak isteyen pek çok asilzâde ve tüccar vatanlarını terk etmeğe niyet ettiler. Semerkant hakimi Gurek onları bu düşüncelerinden vaz geçirmeğe çalıştıysa da başarılı olamadı. Nihayet Soğdlular Fergana'ya hicret ettiler. Fergana meliki ile beraberce Araplara karşı mücadele etmek üzere anlaştılar. Muhacirlerin bir kısmı Hocend'de, bir kısmı Fergana'da, bir kısmı da Zerefşan'da iskan ettiler. Fakat Fergana meliki, Soğdlulara ihanet ederek, durumdan Arapları haberdar etti. Hareşî, önce yol güzegahı üzerinde bulunan Hocend'e Süleyman b. Ebî Sarî komutasında bir öncü birliğini gönderdi. Hocendliler kayıtsız şartsız teslim olacaklarına ve vergilerini de ödeyeceklerine dair söz verdiler. Ancak bu vaatler nazarı itibare alınmadı. Nihayet Süleyman, Hocentlilerin üzerine yürüyerek tüccarların dışında pek çok insanı kılıçtan geçirdi. Diğer taraftan Haraşî, Uşrusana'ya kadar ilerleyip, müstahkem mevkileri elde ederek bölgede hakimiyeti yeniden tesis etmiş oldu.116

Haraşî'nin yerine Horasan valiliğine getirilen Müslim b. Sa'd, 105/703 yılı sonbaharında Fergana'ya doğru sefere çıkmış, fakat herhangi bir fetihte bulunamadan, bir Türk birliği tarafından Ceyhun'un doğusuna püskürtülmüştü. Başarısızlığını gidermek isteyen Müslim, aynı yıl tekrar sefere çıkarak Afşin üzerine yürüdü. Ele geçirdiği kaleyi altı bin köle karşılığında Afşin'e iade ettikten sonra Merv'e dönmüştü.117 Fakat halife Hişam b. Abdülmelik tarafından Irak umumî valiliğine getirilen Halid b. Abdullah'ın emri üzerine Fergana'ya tekrar sefere çıkmaya mecbur oldu. Ancak durumdan haberdar olan Türk Hakanı Su-lu'nun, üzerine geldiğini öğrenince geri çekilerek Hocend'e sığınmak zorunda kaldı. Türkler, geri çekilen Arap birliklerini takip etmiş, ayrıca Araplar Fergana ve Şâş kuvvetleri tarafından da sıkıştırılmışlardı. Bu durum Arapların çok sıkıntılı ve tehlikeli bir an yaşamalarına ve o günün tarihe "Yevmü'l-Atş" ismiyle geçmesine sebep olmuştur. Nitekim Müslümanlar geri çekilirken büyük zayiatlar vermişlerdi. Ayrıca mukavemetleri de kalmamıştı.

Türkler, Araplar karşısında elde ettikleri galibiyetin en meşhurunu bu karşılaşmada göstermiş oluyorlardı. Müslümanların geri püskürtülmeleri, bölgedeki fetihlerin dönüm noktasını teşkil etmiş, Arap nüfuz ve itibarının sarsılmasına vesile olmuştur. Bundan böyle Araplar müdafada kalırken, Türkler ve Maveraünnehir yerlileri taarruza geçmişlerdir.118

Emevi valilerinin bölgedeki insanlara karşı uyguladıkları baskı, yerlilerle Türklerin birlikte hareket etmelerini sağlamış ve isyan giderek yayılmaya başlamıştı. Tehlikenin vehametini anlayan Hişam'ın Horasan valisi Eşres b. Abdullah, Katan b. Kuteybe komutasında askerî birliği önden göndererek, kendisi de Merv'den Buhara'ya hareket etti. Ancak Arap orduları Amul'e gelince, yerliler ile Türklerden oluşan büyük bir ordu ile karşılaştılar. Çok sayıda zayiat vererek Ceyhun'un doğusuna geçen Eşres'in ordusu, Katan b. Kuteybe ile birleşerek Beykent'te konakladı. Bölgedeki su yollarını ellerinde tutan Türkler, Arapların üzerine tekrar saldırdılar. Araplar bu defa ne yapacaklarını şâşırdılar, hattâ çok büyük hayatî tehlike atlattılar. Onları bu durumdan Haris b. Süreyc'in fedakarca davranması kurtarmıştı. Tehlikeyi atlatan Eşres b. Abdullah Buhara'ya doğru yoluna devam etti. Ancak Buhara çevresindeki Türk tehlikesi henüz atlatılabilmiş değildi. Onu bu sıkıntılı durumdan halifenin gönderdiği yeni vali kurtarmıştır.119

Eşres b. Abdullah'ın Türkler karşısında başarısız olduğuna inanan Halife Hişam, onun yerine Cüneyd b. Abdurrahman el-Murrî'yi vali tayin etti 111/729. Beş yüz kişiyle Horasan'a gelen Cüneyd, Buhara ve Semerkantlılarla mücadele eden selefi Eşres'e yardım etmek üzere yola çıktı. Ancak nehri geçtikten sonra Beykent yakınlarında Türk kuvvetleriyle karşılaştı. Cüneyd bu defa yardımcı birliğin gönderilmesini Eşres'ten talep etti. Bunun üzerine Eşres, Amir b. Malik komutasında bir kuvveti yola çıkardı. Cüneyd, kendisine yardıma gelen güçler sayesinde tehlikeyi atlatarak Semerkant'a kadar ilerledi. Bu sırada yeniden toparlanan Hakan, Semerkant çevresindeki Zerman denilen yerde Araplarla tekrar karşı karşıya geldi. Bu karşılaşmadan galip çıkan Cüneyd, elde ettiği esirler arasındaki Hakan'ın kardeşinin oğlunu120 halife Hişam'a gönderdi. Semerkant'ta başarılı bir mücadele veren Cüneyd, buradan Tirmiz'e giderek iki ay kaldıktan sonra Merv'e döndü ve Arapların rahat bir nefes almalarını sağladı.121

Tirmiz ve Belh yoluyla Merv'e dönen Cüneyd'in, Merv'e dönüşünde Buhara-Beykent yolunu tercih etmeyip, güneye giderek daha uzun bir yol güzergahını tercih etmesi, onun bu bölgedeki âsî gruplara göz dağı vermek niyetinde olduğunu ortaya koymaktadır. Aksi halde yorgun olan bir ordunun daha kısa yoldan merkeze dönmesi gerekirdi.

Cüneyd'in Merv'e dönmesinden istifade eden Türkler, yeniden toparlanarak Semerkant'a gelip, Hakan'la güç birliği yapmak suretiyle Semerkant Valisi Sevr'e b. Hürr'e saldırdılar. Bu saldırı karşısında âciz kalan Sevre, Toharistan'da bulunan Cüneyd'den âcilen yardım göndermesini talep etti. Cüneyd'in kumandanları, çevreye gönderilen askerî birliklerin gelmesini, dolayısıyla daha kalabalık bir orduyla Türklerin üzerine gitmenin daha isabetli olacağını Cüneyd'e söylemelerine rağmen, o bunları dinlemedi. Cüneyd, mevcut birliklerle Ceyhun'u geçerek Kiş'e geldi ve askerî hazırlıklarını burada tamamladı.

Cüneyd'in üzerlerine geldiğini öğrenen Hakan, Semerkant yolu üzerinde bulunan su kuyularını imha etti. Cüneyd, Kiş'den Semerkant'a giden iki yoldan kendileri için daha ehemmiyetli gördükleri dağ yolunu tercih etti. Ancak Semerkant'a dört fersah kala Hakan'ın baskınına maruz kaldı. Yapılan savaşta Cünneyd'in birlikleri mağlup olmuş ve çok sayıda Müslüman hayatını kaybetmişti. Bu çarpışmada yok olma tehlikesiyle karşı karşıya kalan Cüneyd, Semerkant'tan yardımcı birlikler istedi. Sevre'nin 12 bin kişiyle Cüneyd'in yardımına koştuğunu öğrenen Hakan, iki düşman arasında kalmamak için geri çekilerek Sevre'ye karşı pusu kurdu ve beklemeğe başladı. Cüneyd'e dört fersah kala, ansızın Türkler tarafından baskına uğrayan Sevre ne yapacağını şaşırmıştı. Diğer taraftan Türklerin çevredeki otları ateşe vermeleri, su kuyularını imha etmeleri, ayrıca kavurucu sıcağın da askerlerin üzerinde etkisini göstermesi, Arap askerlerinin çoğunun telef olmasını kolaylaştırmıştı. Hattâ komutan Sevre de ölenler arasında bulunuyordu. Ayrıca Türkler de bu karşılaşmada çok sayıda insanını kaybetmişti.

Cüneyd ise Semerkant'tan kendisine yardıma gelen askerî birliği bu karşılaşmada yalnız bırakmış, hattâ bundan istifade ederek Semerkant'a doğru yol almıştı. Diğer taraftan Sevre'nin güçlerini hezimete uğratan Hakan, Cüneyd'in peşine düştü. Ancak Cüneyd'in Semerkant'a daha önce girmesi hasebiyle yolunu değiştirerek Buhara'ya hareket edip, Kutan b. Kuteybe'yi muhasara altına aldı.

Semerkant'ta dört ay kalan Cüneyd, durumdan halifeyi haberdar etti. Bunun üzerine halife, Cüneyd'e yardımcı birlikler göndererek Türklere karşı kesin üstünlüğün sağlanmasını istedi. Türklerin Buhara'yı muhasara etmeleri sebebiyle Cüneyd, merkezden gelen yardımcı birlikleri beklemeden Buhara üzerine yürüdü ve Hakan'ı mağlup ederek Buhara'ya bir fatih edasıyla girdi Ramazan 113/731. Kışın iyice bastırmasından önce Merv'e dönen Cüneyd, halifenin gönderdiği birlikleri Çağanyan'da karşıladı ve onları Semerkant'a sevketti.122

Bölgede sık sık valilerin değiştirilmesi otorite boşluğunu oluşturmuş, bu da merkeze karşı kabileler arasında isyanın yayılmasınnı kolaylaştırmıştı. Bunun üzerine halife Hişam, daha önceki valilik döneminde bölgeyi tanımış olan Esed b. Abdullah'ı ikinci defa valiliğe getirdi. Esed b. Abdullah, önce otorite boşluğundan istifade ederek merkeze karşı baş kaldıran âsîlerle uğraşmak zorunda kaldı. Esed'i daha çok Toharistan bölgesinde Emevi halifesi aleyhinde çalışmalar yapan Haris b. Süreyc meşgul etmişti. Horasan'ın merkezi durumunda olan Merv ise buraya uzak idi. Bu sebepten devlet merkezini Merv'den Belh'e nakletti.123

Esed b. Abdullah, 119/737 yılında Belh'in kuzey doğusunda bulunan ve halifeye karşı Haris b. Süreyc'le ittifak eden Huttelliler üzerine yürüdü. Huttel hükümdarı İbn Sâicî, Nevakısta bulunan Türk Hakanı'nı durumdan haberdar ederek âcilen yardım talep etti.

Hakan'dan olumlu cevap alan İbn Sâicî, Esed'e elçi göndererek Hakan'ın gelmekte olduğunu dolayısıyla Huttel'i terk etmesini istedi. Haberi itiyatla karşılayan Esed geri çekilmeğe karar verdi. Esed'in ordusunun bir kısmı henüz nehrin batısına geçmemişti. Bu sırada Hakan onlara yetişerek çok sayıda insanı öldürdü. Bu savaşta oldukça başarılı olan Hakan, Arap ordusunu takip ederek nehrin batısına geçip karargahını kurdu. Her iki taraf da kışın geçmesini beklerken askerî hazırlıklarını yeniden tanzim ettiler. Bu defa savaşın seyri değişmişti. Türklerin üzerine yeni bir güçle saldıran Esed, bu çarpışmada üstün bir galibiyet elde ederek Türkleri geri çekilmek zorunda bıraktı. Hakan'ın almış olduğu bu yenilgi, memleketine döndükten sonra onun ölümüne sebep oldu.124

Hişam b. Abdülmelik, Esed b. Abdullah'ın 120/738 yılı başında ölmesinden kısa bir zaman sonra, Nasr b. Seyyar'ı Horasan valiliğine getirmişti.125 Ömrünün büyük bir kısmını bu bölgede geçiren ve pek çok savaşlarda çeşitli görevlerde bulunan, dolayısıyla araziyi çok iyi tanıyan Nasr b. Seyyar, ilk iş olarak devlet merkezini Belh'den Merv'e taşıdı. Horasan ve Maveraünnehir'in önemli şehirlerine de yeni atamalar yaptı. Böylece o, bölgede iç isyanların önüne geçmek, Arap hakimiyetini yeniden tesis etmek ve Türk ülkelerine de seferler yapmak düşüncesinde idi.

Nitekim Nasr b. Seyyar 121/738 yılında Merv'den Semerkant'a bir sefer düzenledi. Fakat Semerkant'tan ileri geçmeden Merv'e döndü. Nasr b. Seyyar bu seferiyle yerli kabilelere âdetâ bir gövde gösterisi yaparak, Semerkant'a tayin ettiği Katan b. Kuteybe'nin her zaman yanında olduğunu göstermek istemişti.

Nasr b. Seyyar, ordusunu Buhara, Semerkant, Kiş ve Neseflilerle takviye ettikten sonra, aynı yıl içinde Merv'den hareketle Şâş'a doğru sefere çıktı. Bunun üzerine Şâş hükümdarı ile o sırada Şâş'da bulunan dört bin çadırın meliki Kûrsûl, karşı koymak üzere birlikte harekete geçtiler. Nasr b. Seyyar'ın birliklerine geçit vermek istemeyen Kûrsûl, yapılan muharebede esir edilerek Nasr'ın yanına getirildi. Kûrsûl, serbest bırakılabilmesi için Nasr b. Seyyar'a bazı teklifler yaptıysa da kabul edilmedi. Nihayet öldürülerek cesedi nehrin kenarına asıldı. Kûrsûl'un öldürüldüğünü duyan Türkler ne yapacaklarını şaşırdılar. Kendi kendilerine ceza vererek bazıları kulaklarını kestiler, bazıları saçlarını kazıdılar, bazıları da atlarının kuyruklarını kısalttılar. Türklerin, Kûrsûl'a son derece bağlı olduklarını gören Nasr, cesedin Türklerin eline geçmesini istemediği için yaktırttı. Böylece onlara ikinci bir üzüntü daha vermiş oluyordu.

Nasr b. Seyyar, Kûrsûl'un öldürülmesinden sonra Şâş hükümdarı ile bir antlaşma yaptıktan sonra, Fergana'ya geçti. Bu sırada Fergana hükümdarı ile, Nasr tarafından gönderilen Süleyman b. Sul arasında bir antlaşma yapılarak geri dönüldü.126 Böylece Kuteybe b. Müslim tarafından fethedilen bölge yeniden Emevi hakimiyeti altına girmiş oluyordu.

Nasr b. Seyyar'ın Fergana seferi, Türkler üzerine yapılan son sefer olmuştur. Çünkü Emevi devleti içinde çıkan Abbâsî isyanları, içerde sıkıntıların artmasına vesile olmuştu. Bu sebepten Horasan valileri daha çok iç huzurun sağlanması için mücadele etmek zorunda kalmışlardır.

B. Araplar ile Hazar Türkleri ve Siyasi Münasebetler

Arapların, Türklerle askerî ve siyasî münasebetlerde bulunduğu önemli bölgelerden birisi de Hazar Türklerinin bulunduğu yerdir. İdil nehrinden Kırım adasına kadar V. ve X. yüzyıl arasında hüküm süren Hazarlar, zamanla güneyden Sasanîler ile Arapların saldırılarına uğramışlardır.

Araplar, Hz. Ömer b. el-Hattâb'ın zamanında Azerbaycan ve Ermeniye'nin fethinden sonra Hazar ülkesine ciddi seferler düzenlemeyi düşündüler. Nitekim Halife Hz. Ömer 22/643 yılında, Suraka b. Amr'ın başkanlığında bir orduyu el-Bâb'a (Derbend'e) gönderdi. Bölgenin en önemli şehirlerinden olan el-Bâb, o dönemde İran'ın hakimiyeti altında idi. Fakat Yezdücerd IlI.'in Müslümanlar karşısında mağlup olarak geri çekilmesi, el-Bâb'daki İranlı komutan Şahrbarâz'ı zor durumda bırakmıştı. Çünkü bundan sonra kendisine herhangi bir askerî yardımın gelmesi mümkün değildi. Bu sebepten Şahrbarâz, Suraka ile antlaşma yaparak, ona vergi vermek suretiyle tehlikeyi atlatabilmişti.127 Böylece Araplara Hazar kapıları Hz. Ömer döneminde açılmış olmakla birlikte, henüz Hazar ülkesinde önemli bir ilerleme kaydedilmemiştir.

Araplar ile Hazar Türkleri arasında önemli karşılaşmalar, Hz. Osman b. Affan'ın halifeliği döneminde olmuştur. Abdurrahman b. Râbia komutasındaki Müslümanlar, 32/652 yılında el-Bâb'dan hareket ederek Hazarların hükümet merkezi olan Kafkasların kuzeyindeki Belencer'e saldırdılar. Diğer taraftan Arapların yol güzergahı üzerinde pusu kuran Türk-Hazar kuvvetleri, ânî baskınlar yaparak Müslümanlara ağır kayıplar verdirmelerine rağmen, Abdurrahman'ın Belencer önlerine gelmelerini engelleyemediler. Fakat Belencer'de beklemedikleri bir mukavemetle karşılaşan Araplar, yapılan savaşta çok sayıda zayiat verdiler. Hattâ ölüler arasında Abdurrahman da bulunuyordu. Ordunun başına geçen Abdurrahman'ın kardeşi Selman b. Râbia, Müslümanları yok olmaktan geri çekilerek kurtarabilmişti.128

İslâm devleti sınırları içerisinde meydana gelen iç karışıklıklar sebebiyle, bu savaştan sonra Hazarlara karşı yapılan seferlerin uzun bir süre durduğu bilinmektedir.

Hz. Osman zamanında duraklayan Araplarla Hazarlar arasındaki askerî münasebetler, Emevi Halifesi Velid b. Abdülmelik döneminde (86-95/705-714) yeniden başlamıştır. Halife Velid b. Abdülmelik'in Ermeniye valisi Muhammed b. Mervan 89/708 yılında, bölgeyi çok iyi tanıyan Mesleme b. Abdülmelik komutasında askerî birliği Hazarlara karşı sefere çıkardı. Mesleme, Hazarların önemli şehirlerinden el-Bâb'ı muhasara altına aldı. Hazarlar şehri savunmalarına rağmen mağlup olmaktan kurtulamadılar. Hazarlarla yaptığı ilk karşılaşmada üstün başarı elde eden Mesleme, Muhammed b. Mervan'ın yanına döndü.129

Mesleme'nin elde ettiği bu başarı, onun Ermeniye valiliğine getirilmesinde etkili olmuştur. Hazarlara karşı kesin galibiyet elde etmek isteyen Mesleme, 91/710 yılında büyük bir ordu ile tekrar sefere çıktı. Yol boyundaki bazı kaleleri elde ederek el-Bâb'ı tekrar elde etti. Şehirde sükuneti sağladıktan sonra şehrin etrafına dönemin en etkili silahı olan mancınıklar yerleştirerek, askerî bir garnizon bıraktıktan sonra geri döndü.130 Mesleme'nin bu uygulaması, el-Bâb'ı ileri bir karakol gibi kullanmak istediğini ve Hazarlara yapılacak seferlerde öncü birliklerin buradan yola çıkarılacağını ortaya koymaktadır.

Ancak Müslümanların askerî yönlerini Bizans'a çevirmeleri sonunda, Hazarlara yapılan seferler bir müddet durmuştur. Bu durumdan istifade eden Hazarlar, askerî güçlerini yeniden tanzim ederek güneye doğru seferler yapmaya başladılar. Bilhassa 99/717 yılında Azerbaycan'a yaptıkları akınlarla Müslümanları hezimete uğratarak üstünlük sağladılar. Bunun üzerine, halife Ömer b. Abdülaziz, Hâtim b. Nu'mân el-Bâhilî komutasında bir orduyu Hazarlar üzerine göndermek zorunda kaldı. Bu karşılaşmada kesin galibiyet elde eden Hâtim b. Nu'mân, Hazarları takip etmeyip, elde ettiği ganimet ve esirlerle geri dönmeyi tercih etmiştir.131 Onun bu tutumu, Halife Ömer b. Abdülaziz'in askerî politikasına son derece uygun düşmektedir. Çünkü o, savaşlarla insan kanının akıtılmasına razı olmamaktadır. Fakat Ömer b. Abdülaziz'in, saldırılar katrşısında sessiz kalmayıp, mukabelede bulunarak caydırıcı bir yöntem uyguladığı görülmüştür. Bilindiği gibi o dönemde, bu savaşın dışında birkaç sene herhangi bir karşılaşma olmamış, dolayısıyla kılınçlar kınlarında kalmıştır.

Ancak halife Yezid b. Abdülmelik zamanında askerî hareketlilik yeniden başlamış, hattâ en çetin mücadeleler bu bölgede olmuştur. Nitekim askerî güçlerini yeniden tanzim ederek Arapların üzerine saldıran Hazarlara karşı halife Yezid b. Abdülmelik 104/722 yılında Subeyt en-Nehrânî komutasında bir orduyu yola çıkarmak zorunda kalmıştı. Durumdan haberdar olan Hazarlar, çevredeki Türklerden de askerî birlikler temin ederek, "Merc-i Hicâre" denilen yerde Arapları karşıladılar. Neye uğradığını anlamayan Araplar, Türklere yenilmekten kurtulamadılar. Subeyt en-Nehrânî'nin bu yenilgisi onun görevden azline sebep olmuştur. Halife Yezid b. Abdülmelik, askerî sahada üstün başarıları ile meşhur olan Cerrah b. Abdullah el-Hakemî'i 104/722 de Ermeniye valiliğine getirdi. Subeyt en-Nehrânî'nin intikamını almak ve bölgede kesin galibiyet elde etmek isteyen halife, yeni valiyi Hazarlar üzerine sefer yapmakla görevlendirdi. Cerrah'ın hareketinden haberdar olan Hazarlar, Derbend'de karargah kurarak savunmaya geçtiler. Cerrah b. Abdullah, Derbend'e altı fersah uzaklıkta bulunan "Nehr er-Rân"'a vararak burada konakladı. Bu esnada çevreye öncü birlikler göndererek Hazarlar hakkında bilgi elde etmeğe çalıştı. Durumun vehametini anlayan Hakan'ın oğlu, Cerrah'ın bulunduğu yere doğru harekete geçerek iki ordu "Nehr er-Rân"da karşılaştılar. Çetin mücadelelerden sonra Araplar galip gelerek Belencer şehrine ulaştılar. Hazarlar burada da mağlup olmaktan kurtulamadılar. Araplar bu savaştan oldukça fazla miktarda ganimet elde etmişlerdi. Öyle ki her bir süvariye 300 dinar düşmüştü. Cerrah, Belencer'i itaat altına aldıktan sonra, Türklerin yoğun olarak bulunduğu Vebender üzerine yürüyerek şehir halkını haraca bağlamıştı.132

Yezid b. Abdülmelik'in ölümü, Cerrah b. Abdullah'ın bölgede askerî seferlerini yavaşlatmasına sebeb olmuştur. Yeni halife Hişam b. Abdülmelik ise, 107/725 yılında Cerrah b. Abdullah'ı valilikten azl edip, kardeşi Mesleme'yi Ermeniye valiliğine getirdi. Bu arada otorite boşluğundan istifade eden Hazarlar, Azerbaycan sınır şehirlerinden olan Versan'a saldırarak şehri muhasara altına aldılar. Bunun üzerine Said b. Amr el-Haraşî, bir askerî öncü birliğin başına getirilerek Versan'a doğru sefere çıkarıldı. Said, Versan'da Hazarları mağlup ederek kaleyi teslim aldı.133

Said, merkezi birliklerin gelmesini beklemeden Versan'a saldırmış, ayrıca galibiyetin müjdesini de bölge valisi olan Mesleme'nin bilgisi olmadan halifeye bildirmişti. Bu durum Mesleme'nin onuruna dokunduğu için Said'i görevden alarak Berze'a'da hapse attı. Onun yerine de Abdülmelik b. Müslim'i getirdi.134 Hazarları takip eden Mesleme, el-Bâb'a 24 bin Suriyeli askerleri yerleştirip bölgeyi tahkim ettikten sonra geriye döndü.135

Mesleme'nin geri çekilmesinden istifade eden İbn Hakan, askerî güçlerini yeniden tanzim ederek 108/726 de Azerbaycan'a sefer düzenledi. Ancak Haris b. Amr komutasındaki Araplar taarruza geçerek İbn Hakan'ı geri çekilmek zorunda bıraktı ve onları Aras nehrini geçinceye kadar takip etti. Böylece Haris, Türklere karşı üstün bir başarı elde etmiş oluyordu. Diğer taraftan kendisinden oldukça emin olan Mesleme'nin, 110/728 yılında Hakan'a karşı büyük bir ordunun başında sefere çıktığını, Türkleri mağlup ederek Bâb el-Lân'ı feth ederek bol miktarda ganimet elde ettiğini, daha da kuzeye doğru seferler düzenlemek istediğini, ancak kış mevsiminin engel olması sebebiyle geri dönmek zorunda kaldığını kaynaklardan öğreniyoruz.136

Halife Hişam b. Abdülmelik 111/729 yılında Cerrah b. Abdullah'ı bölgeye yeniden vali tayin etti. Cerrah göreve gelir gelmez Beydâ üzerine sefer düzenleyerek şehirde itaatı sağladıktan sonra geri dönmüştür. Onun geri çekilmesinden istifade eden Hazarlar, el-Lân bölgesindeki Türklerin de desteğini alarak 112/730 de güneye doğru sefere çıkıp Erdebil'e kadar ilerlediler. İki ordu Erdebil'de karşılaştı. Cerrah yapılan muharebede mağlup olmaktan kurtulamadı. Çok sayıda insan hayatını kaybetmişti. Hattâ ölüler arasında Cerrah b. Abdullah da bulunuyordu. Cerrah'ın öldürülmesiyle başsız kalan Müslümanlar geri çekilmek zorunda kaldılar. Böylece Erdebil'i geri alan Türkler, güneye doğru akınlar yaparak Musul'a kadar ilerlediler.137

Cerrah b. Abdullah'ın öldürülmesi ve Hazarların Musul'a kadar ilerlemeleri halife Hişam'ı oldukça endişelendirmişti. Halife, bölgeyi çok iyi tanıyan ve üstün başarılara imzasını atan Said b. Amr el-Haraşî'yi büyük bir ordu ile yola çıkardı 112/730. Askerî tecrübelere sahip olan Said, yolda ilerlerken "cihat" çağrısı yaparak ordunun sayısını oldukça artırmıştı. Said, Berze'a'ya varıncaya kadar yol boylarındaki müstahkem kaleleri birer birer ele geçiriyor, böylece ordunun moralini oldukça yüksek tutmaya çalışıyordu. Nihayet iki ordu Berzend'de karşılaştılar. Hazarlar ilk anda galip gelmişlerdi. Ancak komutan Said'in harp meydanındaki hararetli konuşması Müslümanları galeyana getirdi. Büyük bir heyecanla Hazarlar üzerine saldıran Araplar kesin galibiyeti elde ederek, çok sayıda esir ile bol miktarda ganimete sahip oldular. Nihayet Said, bir fatih edasıyla Bâcervân'a döndü. Çevreden yeni birlikler toplayarak gücünü artıran İbn Hakan, bu yenilginin intikamını almak için tekrar Arapaların üzerine saldırdı. Bu defa iki ordu Beylekân denilen yerde karşılaştılar. İbn Hakan yine yenilmekten kurtulamadı. Çok sayıda askeri de geri çekilirken nehirde boğularak hayatını kaybetti. Türkler karşısında başarılar elde eden Said, elde ettiği ganimetlerin beşte birini halifeye göndererek feth edilen yerler hakkında da halifeye bilgi verdi.138

Ancak halife Hişam, Bâcervân'da karargahını kuran Said b. Amr el-Haraşî'yi aynı yıl görevden alarak, yerine kardeşi Mesleme'yi tekrar Azerbaycan'a vali tayin etti. Yeni vali derhal sefer düzenleyerek el-Bâb'a kadar geldi ve Haris b. Amr başkanlığında bir askerî garnizonu buraya yerleştirip Azerbaycan'a döndü.139 Mesleme askerî birliklerini 113/731 yılında ayrı ayrı kollardan Hazarlar üzerine göndererek değişik bir taktik uyguladı. Yapılan baskınlar sonunda pek çok şehir ve kale ele geçirilmiş, çok sayıda insan öldürülmüştü. İbn Hakan da ölüler arasında bulunuyordu. Diğer taraftan bu saldırılar karşısında şaşkına dönen bölgedeki yerliler, Mesleme'ye itaatlarını bildirerek canlarını kurtarabilmişlerdi. Fakat üstün başarılar elde eden Mesleme'nin Türkleri takip etme yerine, Belencer'den Derbend'e döndüğü görülmektedir. Bu da onun valilikten azedilerek yerine Mervan b. Muhammed'in tayin edilmesine sebep olmuştur 114/ 732.140

Mervan b. Muhammed'i Ermeniye'ye vali olarak gönderen Halife Hişam, arkasından Suriyeli, Iraklı ve el-Cezireli insanlardan oluşan büyük bir orduyu hazırlayarak yola çıkardı. Hazarlara karşı büyük bir kin ile dolu olan Mervan, bu orduyla Hazarların en önemli şehirlerinden el-Lân'a sefere çıkacağını ilân etti. Durumu öğrenen Hazar hükümdarı, Mervan'a elçi göndererek antlaşma yapmak istediğini bildirdi. Ancak Mervan, yapılan teklifi reddetti. Hazar hükümdarı karşı koyacak gücü kendisinde bulamadığı için geri çekilmek zorunda kaldı. Bu durumu iyi değerlendiren Mervan, Hazar ülkesine girerek çevredeki pek çok kale ve şehirleri ele geçirerek onları vergiye bağladı.141 Böylece bol miktarda gelir elde etmiş oluyordu. Ayrıca çevre kabilelerle yapılan antlaşmalar sonunda bölgede bir müddet çarpışmalar durmuş ve sükun temin edilmişti.

Fakat Hakan'a karşı kesin galibiyet elde etmek isteyen Mervan b. Muhammed'in, sessizliğini bozarak 119/737 yılında tekrar Hakan'ın üzerine sefer düzenlediğini görmekteyiz. Mervan'ın bu seferi hakkında bize en geniş bilgiyi İbn A'sem vermektedir. Ona göre Mervan, Büyük bir ordu ile Hakan üzerine hareket etti. Berze'a'dan 40, Tiflis'ten 20 fersah uzakta bulunan Kisâl denilen bölgede bir müddet konakladı. Mervan iki ayrı koldan saldırmayı planladığı için orduyu iki gruba ayırdı. Birinci grubun başına Useyd b. Zâfir es-Sülemî'yi getirdi. Diğer grubun başında ise kendisi bulunuyordu. iki aryı koldan yani, Derbent ve Daryal geçitlerinden hareket ederek el-Lân kapısından içeriye girdiler. Böylece Arapların baskınına uğrayan Hakan ne yapacağını şaşırdı. Kurtuluşu iç kısımlara doğru çekilmekte buldu. Herhangi bir güçlükle karşılaşmayan Mervan, başşehir Berze'a önlerine gelip şehri muhasara altına aldı. İdil nehrinin kuzeyine çekilmiş olan Hakan 40 bin kişilik bir orduyu Hezar Tarhan komutasına vererek savunmaya geçirdi. Nehri geçen Araplar Hezar Tarhan'ın ordusuyla karşılaştılar. Askerî dehaya sahip olan Mervan, burada Hazarları mağlup etmiş, hattâ Hezar Tarhan da öldürülmüştü. Nihayet Araplar karşısında duracak gücü kalmayan Hakan, Mervan'dan sulh talebinde bulundu. Mervan, ancak İslâm Dini'nin kabul edilmesi halinde saldırıyı durduracağını, aksi halde savaşa devam edeceğini bildirmesi üzerine, Hakan Müslüman olmayı kabul ettiğini, kendisine İslâm'ın kurallarını öğretecek âlimler gönderilmesini talep etti. Bunun üzerine Mervan, İslâm Dini'ni öğretmek üzere Nuh b. Saibü'l-Esed ile Abdurrahman b. Fulan el-Havlâni'yi gönderdi. Mervan, Hakan'ı Müslüman olmasından sonra, ülkesindeki idaresinde serbest bıraktı. Hakan karşısında üstün başarı elde eden Mervan, 40 bin civarında aldığı esirlerle geri döndü. Bu esirler Azerbaycan'ın kuzeyindeki es-Semûr ile eş-Şâbirân arasındaki düz araziye yerleştirildi. Elde edilen ganimetlerin beşte biri de halife Hişam'a gönderildi.142

Araplarla Hazarlar arasında yıllarca devam eden mücadelelerde bazan Araplar, bazan da Hazarlar galip gelmişlerdir. Fakat Arapların üstünlüğü Hazarlardan oldukça fazla olmasına rağmen, ülkede kesin bir hakimiyet kuramadıkları görülmektedir. Yalnız Hazar Hakanı'nın İslâm Dini'ni kabul etmesinden sonra ülkede savaşlar yerini barış ve huzura, hattâ ticarî ve ekonomik ilişkilere bırakmıştır.



1 Taraz: Tiraz: İsbicab'a yakın Türk hududunda, Türkistan'a bitişik bir şehirdir. Ramazan Şeşen, İslâm Coğrafyacılarına Göre Türkler ve Türk Ülkeleri, Ankara 1998, s. 141, 147.
2 R. Şeşen, a.g.e., s. 2, 247.
3 J. Wellhausen, Arap Devleti ve Sukutu, (terc., F. Işıltan), Ankara 1963, s. 205.
4 P. K. Hitti, Siyâsî ve Kültürel İslâm Tarihi, (terc., S. Tuğ), İstanbul 1980, II, s. 332.
5 H. A. R. Gibb, Orta Asyada Arap Fütuhatı, (terc., M. Hakkı), İstanbul 1930, s. 10.
6 R. N. Frye ve Aydın sayılı, "Selçuklulardan Evvel Ortaşark'ta Türkler", Belleten, Cilt X, Ocak 1946, sayı 37, s. 100.
7 A. Sayılı, s. 100-103.
8 H. D. Yıldız, İslâmiyet ve Türkler, İstanbul 1976, s. 7.
9 Ebû Osman Amr b. Bahr el-Câhız, Hilâfet ordusunun Menkıbeleri ve Türklerin Fazıletleri, (terc., R. Şeşen), Ankara 1967, s. 42.
10 O. Hançerlioğlu, Düşünce Tarihi, İstanbul 1974, s. 53.
11 R. Şeşen, "Eski Araplara Göre Türkler", Türkiyat Mecmuası, Cilt XV, 1968. (Hadisler için buraya bkz).
12 Ebû Cafer Muhammed b. Cerir et-Taberî, Tarihu'l-Ümem ve'l-Mülûk, Beyrut trz., IV, s. 262-266; İzzüdddîn Ebû'l-Hasan Ali b. Muhammed b. el-Esîr, el-Kâmil fi't-Târih, Beyrut 1979-1982, III, 33-37; İmâmüddin Ebû'l-Fidâ İsmail b. Ömer b. Kesîr, el-Bidaye ve'n-Nihaye, Beyrut 1973, VII, s. 127­129.
13 Ebû'l-Abbas Ahmed b. Yahyâ b. Câbir el-Belâzurî, Fütûhu'l-Büldân, Beyrut 1987, s. 574, (terc., M. Fayda, Ankara 1987, s. 592).
14 İbnü'l-Esîr, III, s. 436-437.
15 Fütuhu'l-Büdân, terc., 630-631; İbnü'l-Esîr, III, s. 437, 446.
16 Fütuhu'l-Büdân, terc., 596; Taberî, VI, s. 160-161; İbnü'l-Esîr, III, s. 498; İslâmiyet ve Türkler, s. 11.
17 İbnü'l-Esîr, III, s. 456. (Taberî, s. 140 ise, Hakem b. Amr'ın, Mühelleb ile beraber oluşunu H. 50 yılı olayları içinde ele almıştır).
18 Taberî, VI, s. 160-161; İbnü'l-Esîr, III, s. 489.
19 Ebû Bekr Muhammed b. Cafer en-Nerşahî, Tarihu Buhara, Kahire 1965, s. 62; A. Vambery, Tarihu Buhara, s. 57-58.
20 İslâmiyet ve Türkler, s. 45-46. (Esir sayısı iki bin olarak geçer. Bkz., Fütuhu'l-Büldân, s. 577; Taberî, VI, s. 167)
21 Taberî, VI, s. 171; İbnü'l-Esîr, III, s. 512-513.
22 V. V. Barthold, Moğol İstilasına Kadar Türkistan, Ankara 1990, s. 96. (Kusam'ın öldürülmediği, kafirlerin elinden kaçıp, mucizevî bir şekilde, önünde açılan bir kayaya girdiği ve kayanın arkasından tekrar kapandığı şeklinde bir rivayet de vardır).
23 Nerşahî, s. 65, valinin ismini Müslim b. Ziyad olarak verir.

24 Taberî, VI, s. 272.
25 Fütuhu'l-Büldân, s. 581.
26 Nerşahî, s. 65-67.
27 Fütuhu'l-Büldân, terc., s. 603.
28 Taberî, VII, s. 45-46; İbnü'l-Esîr, IV, s. 157. (Sarayın adı İbnü'l-Esîr'de Kasr-ı Esgâd olarak geçer).
29 Taberî, VII, s. 281-283; İbnü'l-Esîr, IV, s. 450-451; İbn Kesîr, IX, s. 29-30.
30 Taberî, VIII, s. 3-5; İbnü'l-Esîr, IV, s. 454-455; İbn Kesîr, IX, s. 31-32.
31 İbn Kesîr, IX, s. 35, 53-54.
32 Araplar, İranlılar, Kayslılar ve Yemenliler. Bkz., H. A. R. Gibb, s. 26.
33 H. A. R. Gibb, s. 25.
34 Taberî, VIII, s. 60; İbn Hallikân Vefeyâtü'l-A'yân, Beyrut 1978, VI, s. 278.
35 İbnü'l-Esîr, IV, s. 523.
36 Muhammed Ahmed Muhammed, Buhara fi Sadri'l-İslâm, Kahire 1992, s. 51.
37 Taberî, VIII, s. 59.
38 Surhan ile Kefirnihen vadilerinin birleştiği ova. Bkz., Moğol İstilasına Kadar Türkistan, s. 78.
39 Ceyhun Nehri'nin kollarından biri olan Surhân vadisindeki eyaletinin adı. Bkz., Moğol
İstilasına Kadar Türkistan, s. 75.
40 Sağaniyân'ın şehirlerinden birinin adıdır. Bkz., Moğol İstilasına Kadar Türkistan, s. 78.
41 Fütûhu'l-Büldân, s. 590, (terc., s. 610-611); Taberî, VIII, s. 59-60; İbnü'l-Esîr, IV, s. 523.
42 Taberî, VIII, s. 61-62; el-Fütûh, IV, s. 159; İbnü'l-Esîr, IV, s. 527; İbn Kesîr, IX, s. 71; Muhammed Hudarî Bek, ed-Devletü'l-Emevîyye, Beyrut trz., s. 322. (Yapılan anlaşmaya göre; Kuteybe Badğîs'e girmeyecek, Nîzek'in elindeki Müslüman esirler serbest bırakılacak, Nîzek bundan böyle Kuteybe'nin yapacağı seferlere iştirak edecekti).

43 A. N. Kurat, "Kuteybe b. Müslim'in Hvârizm ve Semerkant'ın Zaptı", AÜDTCFD, cilt VI, sayı 5, Kasım-Aralık 1948, s. 393.
44 "Merhale": Bir konaklık, yani bir yolcunun orta bir yürüyüşle bir günde gidebileceği mesafe yerinde kullanılır, bir tabirdir. Ortalama olarak sekiz saat itibar edilir". Bkz., M. Z. Pakalın, Osmanlı Tarih Deyimleri ve Terimleri Sözlüğü, İstanbul 1993, II, s. 481.
45 Yakut el-Hamavî, Mucemü'l-Büldân, Beyrut 1990, I, s. 633.
46 Fütûhu'l-Büldân, s. 591, (terc., s. 611).
47 Taberî, VIII, s. 62; Nerşahî, s. 72; İbnü'l-Esîr, IV, s. 529; A. Vâmbe'ry, s. 62.
48 Nerşahî, s. 70; A. Vâmbe'ry, s. 62. (Taberî, VIII, s. 63, Beykent'te emir olarak bırakılan kişinin Kuteybe'nin çocuklarından birisi olduğunu zikreder. Ebû Muhammed Ahmed b. A'sem el-Kûfî, el-Fütûh, Beyrut 1986, IV, s. s. 165, ise Kuteybe'nin buraya, kardeşi Abdurrahman'ı bıraktığını bildirir).
49 Taberî, VIII, s. 63; İbnü'l-Cevzî, el-Muntazam fi Tarihi'l-Mülûk ve'l-Ümem, Beyrut 1992, VI, s. 279; İbnü'l-Esîr, IV, s. 529; el-Fütûh, IV, s. 165; İbn Kesîr, IX, s. 72; ed-Devletü'l-Emevîyye, s. 322. [Ancak Nerşahî, s. 71; Kuteybe'nin Beykent'i fethinden sonra Merv'e dönmeden, Maveraünnehir'de Horasan yolu üzerinde Buhara'dan dört fersah uzaklıkta bulunan Hanbûn (bkz., Yakut el-Hamavî, II, s. 447); sefere çıktığını buradaki pek çok köyü de istila ettiğini bildirir].
50 Nerşahî, s. 70; A. Vâmbe'ry, s. 62.
51 Taberî, VIII, s. 63; İbnü'l-Cevzî, VI, s. 279; İbn Kesîr, IX, s. 72.
52 Yakut el-Hamavî, I, s. 633.
53 Taberî, VIII, s. 66; İbnü'l-Esîr, IV, s. 533.
54 Taberî, VIII, s. 67.
55 Taberî, VIII, s. 67; İbnü'l-Esîr, IV, s. 535; İbn Kesîr, IX, s. 76; ed-Devletü'l-Emevîyye, s. 322.
56 Taberî, VIII, s. 68-69; İbnü'l-Esîr, IV, s. 542-543. (Taberî ve İbnü'l-Esîr, Kuteybe'nin bu saldırısını direk Buhara'ya karşı yaptığını rivayet ederler).

57 Nerşahî, s. 80; Vâmbe'ry, s. 67; el-Fütûh, IV, s. 165.
58 Arap Devleti ve Sukutu, s. 208.
59 H. A. R. Gibb, s. 34. (Bu zenginlerin Kusan tâcirleri olduğunu zikreder. Ayrıca Z. Kitapçı Türkistanda İslâmiyet ve Türkler, Konya 1988, s. 125, Kusanlı tâcirlerin muhtemelen Türk asıllı olduğunu ifade eder).
60 Nerşahî, s. 50. (Nerşahî, s. 92, başka rivayetinde yeni kurulan mahalledeki nüfusun, şehirdeki nüfustan daha çok olduğunu mubalağalı bir şekilde zikreder).
61 Nerşahî, s. 24.
62 Belh ile Merv e'r-Rûd arasında bir şehirdir. Bkz., Moğol İstilasına Kadar Türkistan, s. 83.
63 Taberî, VIII, s. 70; İbnü'l-Esîr, IV, s. 544.
64 İslâmiyet ve Türkler, s. 16.
65 Ahmed b. Ebî Ya'kûbî, Tarihu'l-Ya'kûbî, Beyrut 1992, II, s. 286; Taberî, VIII, s. 75-78; İbnü'l-Esîr, IV, s. 549-552; el-Fütûh, IV, s. 166-169; İbn Kesîr, IX, s. 81-82.
66 Taberî, VII, s. 79; İbnü'l-Esîr, IV, s. 553.
67 Soğd'un en önemli şehirlerinden olup bugünkü adı Şehrisebz'dir. Bkz., Moğol İstilasına Kadar Türkistan, s. 145.
68 Bugünkü adı Karşi'dir. Bkz., Moğol İstilasına Kadar Türkistan, s. 146.
69 Taberî, VIII, s. 79.
70 Fütûhu'l-Büldân, s. 591, (terc., s, 612); Taberî, VIII, s. 79.
71 el-Fütûh, IV, s. 172; İbnü'l-Cevzî, VI, s. 299.
72 Taberî, VIII, s. 79-80; İbnü'l-Esîr, IV, s. 496.
73 Ya'kûbî, II, s. 286. (Belâzurî, s. 563, Sicistan valisi Amr b. Müslin'in Kuteybe'yi çağırması üzerine sefere çıkıldığı belirtilirken; Taberî, VIII, s. 569, Bu seferin yapılış sebebi hakkında bilgi vermez).
74 Ya'kûbî, II, s. 286; Fütûhu'l-Büldân, s. 563; Taberî, VIII, s. 82; el-Fütûh, IV, s. 173-174 İbnü'l-Esîr, IV, s. 569.
75 el-Fütûh, IV, s. 174.
76 Ya'kûbî, II, s. 286; Fütûhu'l-Büldân, 563, (terc., s. 580-581); Taberî, IV, s. 174.

77 Taberî, VIII, s. 69.
78 Taberî, VIII, s. 80; İbnü'l-Esîr, IV, s. 554; İbn Kesîr, IX, s. 84; A. Vâmbe'ry, s. 66. (Ancak
Tarhun'un öldürüldüğü rivayetleri de vardır, bkz., Ya'kûbî, II, s. 287).
79 el-Fütûh, IV, s. 177-178.
80 Taberî, VIII, s. 85; İbnü'l-Esîr, IV, s. 571. (Ayrıca İbn A'sem, el-Fütûh, IV, s. 178; Kuteybe'nin ordusuna Horasan'ın bütün şehirlerinden küçük ve büyük yaşta çok sayıda insanın iştirak ettiğini bildirir).
81 Taberî, VIII, s. 85, 87; İbnü'l-Esîr, IV, s. 572. (Ancak İbn Asem, el-Fütûh, IV, s. 179, bu sayının yedi yüz kişi olduğunu bildirir).
82 Taberî, VIII, s. 85, 87; el-Fütûh, IV, s. 179. (İbn A'sem, Kuteybe'nin yanına gönderilen esirlerin öldürüldüğünü bildirir).
83 Taberî, VIII, s. 86; İbnü'l-Esîr, IV, s. 573; el-Fütûh, IV, s. 180. (Adı geçen sulhun şiddetli bir çarpışma sonunda yapıldığını bildiren tarihçiler de vardır: Bkz., Ya'kûbî, II, s. 287; Fütûhu'l-Büldân, s. 592).
84 Ya'kûbî, II, s. 287.
85 Metinde Kesef olarak geçerse de Nesef olmalıdır.
86 Bu miktar senelik olarak düşünülünce çok az bir rakam olduğu görülür. Acaba köle başına mı, üç bin dinar ödenecektir? Bu konuda herhangi bir açıklık getirilmemiştir.
87 Fütûhu'l-Büldân, s. 592.
88 Taberî, VIII, s. 86.
89 el-Fütûh, IV, s. 181-182.
90 Taberî, VIII, s. 86; İbnü'l-Esîr, IV, s. 573.
91 H. A. R. Gibb, s. 39. (Ferenkes şehrinin Gurek'in kardeşi Afârûn tarafından kurulduğu da bildirilir. Bkz., Moğol İstilasına Kadar Türkistan, s. 101. Fütûhu'l-Büdân s. 593 ise, Semerkantlılar'ın boş bir araziye iskân etmek zorunda kaldıklarını ifade ederken herhangi bir yer ismi zikretmez).
92 Taberî, VIII, s. 89; İbnü'l-Esîr, IV, s. 575; İbn Kesîr, IX, s. 86; el-Fütûh, IV, s. 83. (Ayrıca Ya'kûbî, II, s. 287; Semerkant'ta Abdurrahman b. Müslim'in bırakıldığını, diğer taraftan Kuteybe'nin bu uygulamaları karşısında Hakan'ın Semerkantlılar'a yardıma geldiğini, bu sebepten Kuteybe'nin gelen birliklerle mücadele etmek zorunda kaldığı için kışı Semerkant'ta geçirdiğini, Merv'e dönmediğini, bilakis baharla birlikte Türklerin üzerine yürüyerek onları hezimete uğrattıktan sonra döndüğünü rivayet eder).
93 Taberî, VIII, s. 89; İbn Kesîr, IX, s. 86.
94 A. N. Kurat, a.g.m., s. 413.

95 Fütûhu'l-Büdân, s. 592-593; Taberî, VIII, s. 86-87; İbnü'l-Esîr, IV, s. 573; İbn Kesîr, IX, s. 86.
96 Dahhâk b. Müzâhim hakkında bkz., İbn Kesîr, IX, s. 223.
97 Fütûhu'l-Büldân, s. 592, (terc., s. 613).
98 el-Fütûh, IV, s. 181. (Adı geçen camiinin şehrin merkezinde inşâ edilmesi hakkında bkz., Ya'kut el-Hamavî, III, s. 280; Moğol İstilasına Kadar Türkistan, s. 89).
99 el-Fütûh, IV, s. 183.
100 Taberî, VIII, s. 87; Mes'ûdî, Mürûcü'z-Zeheb ve Meâdinü'l-Cevher, Beyrut 1988, III, s. 239.
101 Fütûhu'l-Büldân, s. 593-594, (terc., s. 614-615); Taberî, VIII, s. 91-92; İbnü'l-Esîr, IV, s. 581; ed-Devletü'l-Emevîyye, s. 323.
102 Seyhun Nehrinin sağ kesiminde kurulmuş bir vilayettir. Bkz., Moğol İstilasına Kadar Türkistan, s. 183.
103 Fütûhu'l-Büldân, s. 594, (terc., s. 615).
104 Semerkant ile Hocent arasındaki sahanın tamamı bu vilayete aittir. Bkz., Moğol İstilasına Kadar Türkistan, s. 179-180.
105 H. A. R. Gibb, s. 42.
106 Taberî, VIII, s. 169; İbnü'l-Esîr, V, s. 105.
107 Taberî, VIII, s. 96; İbnü'l-Esîr, IV, s. 583.
108 H. A. R. Gibb, s. 44.
109 Taberî, VIII, s. 96; İbnü'l-Esîr, IV, s. 583; İbnü'l-Cevzî, VI, s. 335.
110 el-Fütûh, IV, s. 185-186.
111 Hamavî, II, s. 559.
112 Taberî, VIII, s. 119-122.

113 İslâm Coğrafyacılarına Göre Türkler ve Türk Ülkeleri, s. 47; İslâmiyet ve Türkler, s. 47.
114 Taberî, VIII, s. 122-125.
115 Fütuhu'l-Büldân, 600-601, (terc., s. 623).
116 Taberî, VIII, s. 168-172; H. A. R. Gibb, s. 52-54; Moğol İstilasına Kadar Türkistan, s. 204­205.
117 Fütuhu'l-Büldân, 601, (terc., s. 623); Taberî, VIII, s. 178.
118 H. A. R. Gibb, s. 55; İslâmiyet ve Türkler, s. 21.
119 Taberî, VIII, s. 198-203; İbnü'l-Esîr, V, s. 149-154; H. A. R. Gibb, s. 58-59; İslâmiyet ve Türkler, s. 22.
120 Taberî, VIII, s. 205. (Ancak Belâzurî, s. 603, adı geçen kişinin Hakan'ın oğlu olduğunu bildirir).
121 Fütuhu'l-Büldân, 603; Taberî, VIII, s. 204-205; İbnü'l-Esîr, V, s. 156-157.
122 Taberî, VIII, s. 206-214; İbnü'l-Esîr, V, s. 162-170; H. A. R. Gibb, s. 62-63. (Cüneyd b. Abdurrahman ile Hakan'ın karşılıklı üç saata yakın görüşmeleri hakkında bkz. R. Şeşen, Türklerin Fazıletleri, s. 86-89).
123 Taberî, VIII, s. 230; Arap Devleti ve Sukutu, s. 222.
124 Taberî, VIII, s. 231-239; İbnü'l-Esîr, V, s. 200-205; Arap Devleti ve Sukutu, s. 222-224; H. A. R. Gibb, s. 68-71.
125 Taberî, VIII, s. 257; İbnü'l-Esîr, V, s. 216, 226.
126 İbnü'l-Esîr, V, s. 236-239; Arap Devleti ve Sukutu, s. 225-226; H. A. R. Gibb, s. 74-76.
127 Taberî, IV, s. 256; İbnü'l-Esîr, III, s. 28. (İbnü'l-Esîr'de İranlı komutanın ismi Şehriyâr olarak geçer).
128 Taberî, V, s. 78; İbnü'l-Esîr, III, s. 131-132; İslâmiyet ve Türkler, s. 8-9.
129 El-Fütûh, III, s. 403-405.
130 İbnü'l-Esîr, IV, s. 555.
131 Taberî, VIII, s. 130; İbn Kesîr, IX, s. 185.
132 El-Fütûh, IV, s. 260-263; İbnü'l-Esîr, V, s110-112. (Ayrıca bkz. M. Koyuncu, "Emeviler Devrinde Hazarlarla Yapılan Mücadeleler", SAÜ. Fen-Edebiyat Fakültesi Dergisi, 1997, sayı 1, seri A­B, s. 76).
133 Ya'kûbî, II, s. 317; Fütûhu'l-Büldân, s. 290.

134 El-Fütûh, IV, s. 280.
135 Fütûhu'l-Büldân, s. 291.
136 Taberî, VIII, s. 196; İbnü'l-Esîr, V, s. 155; İbn Kesîr, IX, s. 259.
137 Taberî, VIII, s. 205; İbnü'l-Esîr, V, s. 158-159.
138 İbnü'l-Esîr, V, s. 160-162.
139 Taberî, VIII, s. 206; İbn Kesîr, IX, s. 303.
140 Taberî, VIII, s. 217; İbnü'l-Esîr, V, s. 173, 174, 177; İnb Kesîr, IX, s. 304.
141 İbnü'l-Esîr, V, s. 178.
142 el-Fütûh, IV, s. 289-291. (Ayrıca bkz. İslâmiyet ve Türkler, s. 31; M. Koyuncu, "Emeviler Devrinde Hazarlarla Yapıllan Mücadeleler", s. 79).
A. Vambery, Tarihu Buhara, (terc., Ahmed Mahmut Sâdâtî), Kahire 1331/1913, Şirketü'l-İlânti'ş-Şarkiyye.


BARTHOLD, V. V., Moğol İstilasına Kadar Türkistan, (Haz., H. D. Yıldız) Ankara 1990, TTK. yay.

EL-BELAZURİ, Ebû'l-Abbas Ahmed b. Yahyâ b. Câbir el-Belâzurî, Fütûhu'l-Büldân, Beyrut 1987, Müessesetü'l-Maârif, (terc., M. Fayda, Ankara 1987, Kültür Bakanlığı yay).

EL-CAHIZ, Ebû Osman Amr b. Bahr el-Câhız, Hilâfet ordusunun Menkıbeleri ve Türklerin Fazıletleri, (terc., R. Şeşen), Ankara 1967, Türk Kültürünü Araştırma Enstitüsü yay.

EL-HAMAVİ, Şehabüddîn Ebû AbdillahYakut el-Hamavî, Mucemü'l-Büldân, Beyrut 1990, Dâru'l-Kütübü'l-İlmiyye.

FRYE, R. N., -Aydın sayılı, "Selçuklulardan Evvel Ortaşark'ta Türkler", Belleten, Cilt X, Ocak 1946, sayı 37, TTK. yay.

GİBB, H. A. R., Orta Asyada Arap Fütuhatı, (terc., M. Hakkı), İstanbul 1930, Evkaf Matbaası.

HANÇERLİOGLU, Orhan, Düşünce Tarihi, İstanbul 1974, Remzi Kitabevi.

HİTTİ, P. K., Siyâsî ve Kültürel İslâm Tarihi, (terc., S. Tuğ), İstanbul 1980, Boğaziçi yay.

İBN AS'EM, Ebû Muhammed Ahmed b. A'sem el-Kûfî, el-Fütûh, Beyrut 1986.
İBN HALLİKAN, Vefeyâtü'l-A'yân, Beyrut 1978.

İBN KESİR, İmâmüddin Ebû'l-Fidâ İsmail b. Ömer b. Kesîr, el-Bidaye ve'n-Nihaye, Beyrut 1973, Mektebetü'l-Maârif.

İBNÜ'L-CEVZİ, el-Muntazam fi Tarihi'l-Mülûk ve'l-Ümem, Beyrut 1992.

İBNÜ'L-ESİR, İzzüdddîn Ebû'l-Hasan Ali b. Muhammed b. el-Esîr, el-Kâmil fi't-Târih, Beyrut 1979-1982, Dâru Sâdır.

KİTAPÇI, Zekeriya Türkistanda İslâmiyet ve Türkler, Konya 1988, Nur Basımevi.

KOYUNCU, Mevlüt, "Emeviler Devrinde Hazarlarla Yapıllan Mücadeleler", SAÜ. Fen-Ede. Fak. Dergisi, 1997 Sayı 1, seri A-B.

KOYUNCU, Mevlüt, "Ömer b. Abdülaziz'in İslâm'ı Yayma Politikası", SAÜ. Rektörlüğü Doç. Dr. Mahmut Pehlivan Armağanı, Sakarya 2000.

KURAT, A. Nimet, "Kuteybe b. Müslim'in Hvârizm ve Semerkant'ın Zaptı", AÜDTCFD, cilt VI, sayı 5, Kasım-Aralık 1948.

MES'UDİ, Ebû'l-Hasan Ali b. Hüseyin el-Mes'ûdî, Mürûcü'z-Zeheb ve Meâdinü'l-Cevher, Beyrut 1988.

MUHAMMED Hudarî Bek, ed-Devletü'l-Emevîyye, Beyrut trz.

MUHAMMED, Ahmed Muhammed, Buhara fi Sadri'l-İslâm, Kahire 1992, Dâru'l-Fikri'l-Arabî.

NERŞAHI, Ebû Bekr Muhammed b. Cafer en-Nerşahî, Tarihu Buhara, (haz. Emin Abdülmecid Bedevî -Nasrullah Mübeşşir), Kahire 1965, Daru'l-Maârif.

PAKALIN, M. Zeki, Osmanlı Tarih Deyimleri ve Terimleri Sözlüğü, İstanbul 1993, MEB. yay.

ŞEŞEN, Ramazan, İslâm Coğrafyacılarına Göre Türkler ve Türk Ülkeleri, Ankara 1998, Türk Kültürünü Araştırma Enstitüsü yay.

ŞEŞEN, Ramazan. "Eski Araplara Göre Türkler", Türkiyat Mecmuası, Cilt XV, 1968, İÜEF. Basımevi.

TABERİ, Ebû Cafer Muhammed b. Cerir et-Taberî, Tarihu'l-Ümem ve'l-Mülûk, Beyrut trz., Daru'l-Kalem.

WELLHAUSEN, Julius Arap Devleti ve Sukutu, (terc., F. Işıltan), Ankara 1963, AÜİF. yay.

YA'KUBİ, Ahmed b. Ebî Ya'kûb, Tarihu'l-Ya'kûbî, Beyrut 1992, Dâru Sâdır.

YILDIZ, H. Dursun, İslâmiyet ve Türkler, İstanbul 1976, İÜEF. yay.

Paylaş |                      Yorum Yaz - Arşiv     
2543 kez okundu

Yorumlar

Henüz yorum yapılmamış. İlk yorumu yapmak için tıklayın