• Anasayfa
  • https://www.facebook.com/tarihtarihcemiyeti/
  • https://twitter.com/ttcemiyeti
TAVSİYE KİTAP
60.000'lik Tarihi Fotoğraf Arşivi
Bolgar-Tatarların Etnogenezi ve Genel Gelişme Aşamaları / Prof. Dr. Mirfatih Z. Zekiyev

Tatar Etnonimi Nedir?

Tatar etnonimi Türkçe kökenli bir sözcük olup tat (dat/yat) "yabancı" ve ar/ir 'insan-adam' ve bütün olarak da "yabancı insanlar" demektir. Etnonim da-da veya ta-ta şeklinde Çin kaynaklarında ilk kez M.Ö. VIII. yüzyıldan kalma runik çivi yazıtlarında rastlanır ve tüm Avrasya'da ancak XIII. yüzyılın başında Moğol-Tatar istilası döneminde yaygınlaşmıştır, çünkü fatihlere Tatarlar deniyordu. Tatar kelimesi Batı Avrupa'da Fransa Kralı IX. Ludwig'in kelime oyunu yaparak "Tartar'dan (Cehennem) gelenler" demesiyle Tartar şekline değişir.

Tatarlar Kime Denir?

Geçmişte ve günümüzdeki bilimsel araştırmalarda Tatarlar deyimi, eski Tatarlar için kullanılır. Bunlara şu Tatarlar katılır.

Tarih kaynaklarının izin verdiği değerlendirmelere göre, M.Ö. çok daha önceye kadar Çin'in kuzey komşuları olan kabile ve kabileler birliği kendilerine Tatar diyordu. Çinlilerin daha o zamanlarda, onlara nefretle baktıkları biliniyor ve bu etnonime "pis", "barbar" anlamları yüklüyordu. Çinliler, komşularının doğrudan Tatarlar olması hasebiyle tüm kuzey komşularına da Tatar demişlerdi. Çinliler, ünlü Çin Seddi'nin inşasına da Tatarlardan yani kuzeydeki yakın ve uzaktaki tüm komşularından korunmak için başlamışlardır (Mitford V.,1838, C. IV, s.189).

Daha sonra, otuz Tatar etnonimi Köl-Tigin'in (M.S. VIII. yüzyılda) anısına dikilen anıtta bulunan runik çivi yazıtlarında, tokuz Tatar (dokuz Tatar) etnonimi de Moyun-Çur Anıtı'ndaki (M.S. VIII. yüzyılda) runik çivi yazıtlarında rastlıyoruz. Bunların, kendi kendilerini mi böyle adlandırdıkları (endoetnomim) veya bu kabilelerin başkaları tarafından mı adlandırıldığı (ektoetnonim) bilinmiyor, fakat runik çivi yazılarından Tatar etnonimine rastlanılması o dönemlerde Orta Asya'da Tatarlar denilen kabilelerin yaşadığını ortaya çıkarıyor.

Yine VIII. yüzyılda, Batı Sibirya'da İrtış nehri ile Ural Dağları arasında VIII-IX. yüzyıllarda var olmuş olan Kimeak Devleti'nin içinde Tatar kabilelerine rastlanır. Bu devlet, Tatar etnonimi kabul etmeyen ve kendilerini bölgelere göre isimlendiren Sibirya Türkleri (Tatar) milletinin oluşmasında önemli rol almıştır (Onlara Tatar etnonimi ancak XIX-XX. yüzyıllarda Ruslar tarafından verilmiştir).

XI. yüzyılın ikinci yarısında Kaşgarlı Mahmut "Divan-ı Lugat'it-Türk" adlı ansiklopedik çalışmasında, Türk halklarını gruplaştırmasında, Tatarları Kırgızların yanına yerleştirmiştir. Kaşgarlı Mahmut, Bizanslara en yakın olan Türklerin, Peçenekler olduğunu ve bunları da Kıpçaklar, Oğuzlar, Yemekler, Başkurtlar, Basmıllar, Kayılar, Yabakular, Tatarlar ve Kırgızların izlediğini yazıyor; Kırgızlar Çin'in en yakın komşularıdır. (Kaşgarlı M., 1992, C. I, s.28). Bu bilgilerden, Tatarların yaklaşık olarak Orta Asya'da yerleşmiş oldukları ortaya çıkıyor.

Genelde Eski Tatarlar olarak adlandırılan tüm bu Tatarlar, çağdaş Bolgar-Tatarların doğrudan ataları değillerdir, çünkü onlar İdil Bolgar Devleti topraklarına toplu şekilde göç etmemişlerdir. Bu topraklara giden küçük bir topluluk Bolgar Devleti içinde toplu bir halde Bolgar etnonimi kabul etmiştir. Eski Tatarlar, genel Türk etnoniminin yayılması sürecinde kendi etnonimini kaybetmişlerdir.

Ancak Orta Asya kesimindeki eski Tatarlar, Moğol ve Mançur dilinde konuşan halklar arasında egemenlik kurmayı başarmış ve genel bir ad olarak onlara Tatar etnonimi vermiştir. Temuçin-Cengiz Han, bu Tatarlarla yaptıkları savaşlar sayesinde, güçlü bir devlet kurmayı ve Tatar genel adıyla kuvvetli ve düzenli bir ordu oluşturmayı başarmışlardı. Moğol-Tatar olarak adlandırılan bu orduda, sayı üstünlüğü Tatarlara değil Moğollara aitti.

Cengizîlerin savaş seferleri sırasında, yenilgiye uğrayan tüm halklar: Türkler, Çinliler, Farslılar, Araplar vs. bu orduya katılıyordu. Bu farklı diller konuşan Moğol-Tatarlar, Cengizîler tarafından kurulan tüm dört imparatorluğun başına Cengiz Han hanedanlığından olan ve dışarıdan gelme hanların (Kubilay, Çağatay, Hulagu ve Coçi) başında bulunduğu topraklara yerleşmişlerdi. Ancak bu Moğol-Tatarlar, toplam nüfusun çok küçük bir kısmını oluşturmaları nedeniyle yerel Türkler, Çinliler, Farslılar ve Türkçe konuşan Bolgarlar arasında çok kısa bir sürede asimile olmuşlardır. Yerel halk arasında üst düzey görevler alan Cengizîler, uzun süre Moğol-Tatar veya sadece Tatar olarak adlandırılmıştı.

Moğol-Tatarlar, bazı tarihçiler tarafından çağdaş Tatarların ataları olarak görülseler bile, gerçekte Bolgar-Tatarlar ile yakın etnik ilişkileri bulunmamakta, onları ne Bolgar-Tatarların, ne Özbeklerin, ne Afganlıların, ne Çinlilerin ne Farslıların vd. ataları saymamak gerekir.

Batı Avrupa bilim adamları daha XIV. yüzyılda Cengizîlerin tüm dört ulusunda yaşayan nüfusu, kendi deyimleriyle Tartarlar (Cehennemden gelenler), yani Tatar olarak kabul etmişlerdir. Bu anlayış doğrultusunda, Tatar etnonimi anlamında hareket ederek Batı Avrupa bilim adamları ilk Avrupa coğrafi haritalarında Cengizîlerin dört ulusunun yaşadığı bölgeye Tartaria adı vermişlerdi. Bilim adamları, Tartarlar hakkında akademik çalışmalar yapmaya başladı. Bu haritaları ve çalışmaları gören "Tatarcı" Tatarlar, işte bizim atalarımız Avrasya'da bu kadar geniş bölgeleri ele geçirmişler diye "atalarına" samimi bir hayranlık duymuşlardır. Gerçekte her şey çok açık, Bolgar-Tatarların ataları ne Kubilay'ın, ne Hulagu'nun, ne Çağatay'ın hatta ne de Coçi'nin kurduğu imparatorlukların halkı olabilirdi.

Batı Avrupa bilim adamlarının anlayışına göre, bu Tatarlar XIV-XVII. yüzyıllarda diğer Tatarlardan ayırt edilebilmesi için Tartarlar olarak adlandırılabilir.

Rus bilginleri ve Rusların çağrıda bulunduğu Batı Avrupa bilim adamları, Coçi Ulusu (Altınordu) halkına Tatar demişlerdi. Daha sonra, Doğu'yu Pasifik Okyanusu'na kadar inceledikten sonra tüm doğulu gayrı Rusları bu Tatarların içine katmışlardır. Hatta Sahalin Adası'nın karşısında yaşayan Paleo Asyalı Oroçlar Rus bilim adamları tarafından Tatar olarak adlandırılmış ve buradan bölgede bulunan boğaza Tatar adı verilmiştir. Rusların anlayışına göre, bu Tatarların diğer Tatarlardan ayırt edilebilmesi için Ordu Tatarları denilebilir. Altınordu'da çok dilli farklı etnik kökene sahip Ordu Tatarlarından tek bir halk kurulması için gereken şartlar mevcut değildi. Bundan dolayı, onlar farklı halklar halindeydi.

Ruslar, Doğu halklarını inceledikleri sırada, Ordu Tatarlarının çok farklı etnonimlere sahip halklardan oluştuğunu ortaya çıkarmışlar ancak genel Tatar etnonimini kullanmaktan vazgeçmemişler, bu etnonimi bu halkların yaşadığı bölgelere verdikleri veya kendi kendilerine verdikleri adlarla birlikte tanımlamaya başladılar: Abakanskiye Tatarı (Hakası)-Abakan Tatarları (Hakaslar), Azerbaydjanskiye Tatarı-Azerbaycan Tatarları, Barabinskiye Tatarı-Baraba Tatarları, Başkirskiye Tatarı-Başkurdıstan Tatarları, Bolgarskiye Tatarı-Bulgar Tatarları, Budjakskiye Tatarı-Bucak Tatarları, Vogulskiye Tatarı (Mansi)-Vogul Tatarları (Mansi), Djagatayskiye Tatarı-Çağatay Tatarları, Yeniseyskiye Tatarı-Yenisey Tatarları, Zakavkazskiye Tatarı-Kafkasya Tatarları, Kazanskiye Tatarı-Kazan Tatarları, Kirgizskiye Tatarı (Kazahi i Kirgizı)-Kırgız Tatarları (Kazaklar ve Kırgızlar), Kumıkskiye Tatarı-Kumık Tatarları, Tatarı-Tarançi-Tatar-Tarançlar, Turkmenskiye Tatarı-Türkmen Tatarları, Uzbekskiye Tatarı-Özbek Tatarları, Hakasskiye Tatarı-Hakas Tatarları, Çerkesskiye Tatarı-Çerkez Tatarları vs. Ruslar, sömürgesi altına alma amacıyla araştırma grupları göndermişlerdi ve çalışmalar sırasında doğulu gayri Rusların (Tatarlar) Fin-Ugor, Türk, Paleo Asyalılardan vs. oluştuğu ortaya çıkarılmıştı. Fakat Türklere, özellikle de onların Müslüman bölümüne, Altınordu dışındaki diğer Türklere de bu adı yayarak Tatar demeye devam etmişlerdi. Rus bilim adamları, daha sonra, Türkleri diğer Tatarlardan ayırt etmek için Turetsko-Tatarskiye Narodı (Rusça)-Türki-Tatar Halkları ya da Tyurko-Tatarı (Rusça)-Türki-Tatarlar etnonimini kabul etmişlerdi. Ancak, 1923 yılında Türk milletleri için ortak Tyurki (Rusça)-Türkler veya Tyurkskiye (Rusça)-Türk etnonimini, Anadolu'da yaşayan Türkler için de Turki (Rusça)-Türkler etnominimi kullanmaya başlamışlardır.

Altınordu'nun dağılmasının ardında, Ordu Tatarlarının farklı kısımları değişik halklar kurmuşlardır. Bunlar daha sonra Tatar etnonimi ile adlandırılacak Bolgarlar, Nogaylar, Özbekler, Kazaklar, Kırgızlar, Karaçay-Balkarlar, Kumıklar, Çuvaşlar vs.dir. Buna rağmen, "Tatarcı" Tatarlar ve bazı Rus tarihçileri, Ordu Tatarlarının tarihini genellikle çağdaş Tatarların atalarına atfediyor ve bunla çağdaş Tatarları, eski Tatarlar, ya da Moğol-Tatarlar, ya da Tartarlar, ya da Ordu Tatarları ya da Türki Tatarlar ile bağdaştırıyor.

Gerçekte, Ural-İdil Boyu Tatarlarının doğrudan ataları ne eski Tatarlar, ne Moğol-Tatarlar, ne Tartarlar ne de bütün olarak Ordu Tatarları, aslında XIX. yüzyılda ortak Tatar etnonimini alan Altınordu (yani Ordu Tatarları) halkının bir bölümü olan, geniş anlamda Bolgarlardır. Dolayısıyla, halkımızı diğer Tatarlardan ayırt etmek gerektiğinde, sadece Tatarlar hakkında değil, Bolgar-Tatarlar hakkında da bahsetmek gerekir.

Bu paragrafta anlatılanları genelleştirmemiz için Tatar etnoniminin anlamı Tablo 1'de verilmiştir.

Bolgar Etnonimi ve Anlamları

Bulgar, kendi kendine Bolgar etnonimini verenlerin Rusça telaffuzudur. Bu adlandırma İdil Bolgarlarını tanımlamak için kabul edilmiştir. Bilim adamları, daha eski dönem için Bolgar şeklini de kullanıyorlar ve buna diğer Bolgarlar: Kafkasyalı, Kuzey Karadenizli, Tuna ve daha eski Orta Asyalıları da dahil etmişlerdir.

Bu çalışmada, genel adlandırma olarak Bolgar sözcüğü, İdil Bolgarları için de Rusçada Bulgar sözcüğü kabul edilmiştir.

Bilim adamları, Bulgar/Bolgar etnonimi konusunda ortak bir görüş henüz sağlayamamışlardı. Fakat, bu konuda çok fazla görüş bulunuyor. Tunalı Bulgar bilim adamı Hristo Todorov-Bemberski "Mevcut Bulgar Etnonimi Etimolojisini Sınıflandırma Denemesi" adlı ayrıntılı makalesinde bu görüşleri biraraya toplamıştır ve sınıflandırmıştır (1988, s. 175-219). Önerilen sınıflama etimolojinin şu guruplarını kapsıyor.

1. Bolgar etnonimi mukaddes kitapta adı geçenlere veya tarihi şahsiyetlere (Epos etimolojisi) dayandırılıyor: Bolgar sözcüğü, Yafes'in ve Nuh'un oğullarından çıkıyor; Bolgar sözcüğü, Hazar ve Kumanların önderi Bulgarios'un (176) adından geliyor, Bolgar sözcüğünün, İskitli Bolgar'ın oğlunun adından, M.Ö. 127 yılından oluştuğu biliniyor ve onların başlarında bulunan Blger'den (177) geliyor vs.

2. Bolgar etnonimi diğer etnonimlerin başka dillerden alınarak tercüme ediliyor: Bolgar/Bulgar anlam bakımından Beşgur/Başgur (Başkurt) 'beş ugur', bul-Bulgarca 'beş',-gar-ugor, bulgar-ayrıca 'beş ugor' (178-179).

3. Bolgar etnonimi bazı toponimlerden türetiliyor: Bolgar, Volga/Bulga nehrinin adından geliyor; bolga-ar 'İdil halkı'; Bolgar, Bug, Bucak, Bolgarçay, Bolkardag toponimlerinden türüyor.

4. Etimoloji eski Bolgarların yaşadığı yere dayanılarak yapılıyor: Bolgar-'yüksek dağlar' veya 'yüksek kıyı' Bılgaron (Osetince) 'dağların eteklerinde yaşayan insanlar; bulag-er 'nehir yeri' bulag-ar 'nehir insanları' vs. (187-199).

5. Etimoloji, eski Bolgarların sosyal özelliklerine dayalı yapılıyor: Bolgar 'asi, isyancı' veya Bulgar 'zenginlik derecesine ulaşan kişi', Bolgar 'okumuş kişi', bolga-ar 'samur avcıları', çünkü bulga Moğolcada 'samur', Bolgar 'şehir sakini' çünkü balıg-'şehir' (192-199).

6. Etimolojiye göre, Bulgar etnonimini taşıyanların geldiği kökenin karmaşık olmasını yansıtıyor: Bulgar 'Slav ve Tüklerin karışımı' bolg sözcüğünden, bolgatmak 'yerini değiştirmek' (199-203).

7. Bulgar etnonimi totem kökenli ve totem anlamı taşıyor: Bulgar- 'ağaç samsarı, samur', 'kurt sürüsü' (mecazi anlamda, askeri grup) (203-208).

Türk etnonimlerini oluşturma sistemi, Bolgar sözcüğünün sonunda bulunan ar ekinin 'adam, insanlar' anlamına gelen ilk Türk etnonimi olduğuna, onun belirlenmesine bolak 'nehir' veya balık 'şehir' girdiğine işaret ediyor. Bolgar bütün olarak, 'nehir insanları' veya 'şehirli insanlar' anlamına geliyor. Bolgarların her yerde Suvarlarla birlikte yaşadıklarını göz önünde bulundurursak, Bolgar sözcüğünün 'nehir insanları' anlamı daha inandırıcı, çünkü suvar bu anlama geliyor.

Bu etnonimlerin oluşturulmasının, Volga hidronimi ile ilişkisine gelince; kesin bir şekilde denilebilir ki, Bolgar sözcüğünün Volga'dan (eski adı Bolga) gelmediği tam aksine Volga hidroniminin Bolgar etnonimden geldiği söylenebilir: Ruslar, Bolgar sözcüğünün, Bolga/Volga-İdil nehri boyunda yaşayanların adlandırılması olduğunu tahmin etmişlerdir.

Bulgar-Bolgar etnomini de birçok anlama geliyor. Bu etnonimlerden Orta Asya'da milattan çok daha önce söz ediliyor ve onlara Orta Asyalı veya Hindukuş Bolgarları deniliyordu.

Bolgarlar, Kuzey Karadeniz Boyu bölgesinde M.Ö. VII. yüzyılda ataları olan Onogur-Hynogur adıyla tespit edilmişlerdir. Onlar tarafından inşa edilen yerleşim yerine Honogur/Fanagor adı veriliyordu, M.Ö. VII. yüzyılda sömürgeci Yunanlılar onu büyük bir kente çevirdi ve bin yıl sonra Fanagorya adıyla Kubrat'ın kurduğu Büyük Bolgaristan'ın başkenti oldu. Bu devletin içinde Türkçe konuşan diğer kabileler de ortak Bolgar etnonimini kabul etmiştir. Böylece, Kuzey Karadeniz Bolgarlara da Bolgar deniliyor. Hindukuş Bolgarları ve Kuzey Karadeniz Bolgarları arasında doğal olarak etnik bağlar bulunuyor, ancak onların daha önce nerede yaşadığı, nereden, nereye ve ne zaman göçtükleri henüz bilinmiyor.

Kubrat'ın kurduğu devletin bölünmesinin ardından şu etnonimlerde üç millet oluşmuştur:

1) Tuna boyundaki Asparuh Bulgaristanı; devleti kuran Bulgarlar birçok nesilden sonra Slavlaşmışlar ve bunun sonucunda burada Slavca konuşan Bulgar halkı oluşmuştur.

2) Kuzey Kafkasya'da; Türkçe konuşan Bolgarların bir kısmı burada kalmış ve buna dayalı olarak Balkar (Malkar) milleti oluşmuştur.

3) Orta İdil Boyu'nda Bolgar devleti kurulmuş; buna dayalı olarak burada yaşayan tüm Türk kabilelerine Bulgar/Bolgar ortak adı verilmiştir. Bu Bolgarların birbirlerinden ayırt edilebilmesi için Bolgar etnoniminden şu tanımlamalarla adlandırılmaktadırlar: Tuna Bulgarları, Kafkas Bolgarları (daha sonra değişik fonetik türü: Balkar kabul edilmiş), İdil Bolgarları (daha sonra Rusçada Bulgar fonetik türü kabul edilmiş).

Bulgar/Bolgar etnoniminin kullanımında, Tatar etnoniminin kullanımında gözlenen karışıklığa bu kadar sık rastlanmıyor. Burada, Bulgar/Bolgar etnonimi sözcüklerinin direkt tanımlarının kullanılmasına karşı çıkanlar bulunmuyor. Böyle olaylara sadece, dar anlamda Bolgar ve geniş anlamda Bolgar sözcüğünün ayırt edilememesinde rastlanmakta: a) Dar anlamda Bolgar-İdil Bolgar Devleti'ni kuran asıl Bolgarlar; b) Geniş anlamda Bolgar-İdil Bolgar Devleti'ni kuran asıl Bolgar nüfusu ve Türkçe konuşanların hepsi ve daha sonradan ortak Bolgar etnonimini alan Türkleşmiş yerel kabileler. Bu ikisinin ayırt edilmemesi, bilim adamlarının İdil Tatarlarının ataları hakkında birçok kez yanılgıya düşmelerine yol açıyor. Bolgar etnonimini sadece dar anlamda anlayan bazı tarihçiler, Bolgarları Tatarların ataları olarak kabul etmekle İdil Tatarlarının eski birleşimlerini daralttığını ve dolayısıyla Tatarların aslını Moğol Tatarlar ile bağdaştırmanın daha doğru olduğunu ileri sürmüşler. Bu görüşü savunanlar, İdil Tatarlarının atalarının, sözcüğün geniş anlamında Bolgarlar olduğunu göz önünde bulundurmuyorlar.

Geleneksel Rus ve Batı Avrupa Türkolojisi'nde, Çuvaşça konuşan Bolgarlar görüşü yaygındır. Birçok araştırmada da kanıtlandığı üzere, bu görüş gerçeğe aykırı. Bunlara örnek olarak, M. Z. Zekiyev ve Y. F. Kuzmina-Yumanadi'nin "Voljskiye Bulgarı i İh Potomki" (İdil Bolgarları ve Onların Torunları) (Kazan, 1993, 160 s., Rusça) kitabı ve M. Z. Zekiyev'in "Törki-Tatar Etnogenezi"; "Etnogenez Tyurko-Tatar" (Türk-Tatar Etnogenezi) (Kazan-Moskova, 1998, s. 624, Tatarca; Rusça) kitabını"; "Törki-Tatar Ednogenezında Bolgarlar hem Alarnın Lingvoetnik Üzençeleklere" başlıklı bölüm; (Türk-Tatar ednogenizinde Bolgarlar ve Onların Lingvoetnik Özellikleri) (s. 322-396) verilebilir.

Bolgar-TatarEtnonimi ve Anlamı

Tatar etnonimi diahron ve senkron bakımından farklılık gösterse de, etnik açıdan ara sıra birbiriyle bağlantılı olmayan halklardır. Dolayısıyla Tatar etnoniminin tanımını yapmadan, Tatar halkları etnogenez araştırmalarında kullanılması yanlış anlaşılmalara ve ciddi karışıklıklara yol açmıştır.

Çağdaş Tatarları tanımlamak için üç karmaşık etnonim kullanılıyor: Kırım Tatarları, Dobruca Tatarları ve Bolgar-Tatarlar.

Tatarların Kırım ve Dobruca isimleri yaşadıkları yerlerden gelmiştir. Bolgar-Tatarlar ise, asıl Bolgarlarla ilgisi olanlara denmiş. Bazı bilim adamları bunun yerine yaşadıkları bölgeyi yansıtan başka etnonimler önermişlerdir: Kazan Tatarları, İdil-Ural Tatarları, İdil (Volga) Tatarları vs. Ancak, hiçbiri tüm Bolgar-Tatarları kapsayacak durumda değildir, onlar Batı Sibirya Tatarlarını, Litvanya Tatarlarını vs. dışarıda bırakmakta ve içine almamaktadır. Tüm bunları göz önünde bulundurarak, bilim adamları daha XIX. yüzyılda gayet isabetli Bolgar-Tatar etnonimini bulmuşlardır. Bu karmaşık etnonimi kullanma fikri de daha XVII. yüzyılda Alman bilim adamı Adam Oleariy tarafından öne atılıyor. İdil bölgesini ziyaret eden Oleariy, burada yaşayan Türk halkına sadece Tatarlar değil Bolgar-Tatarları demiştir (Oleariy, A., 1905, 408). Bu etnonimin kullanımı 1877 yılında S. M. Şpilevskiy'nin "Drevniye Goroda i Drugiye Bulgaro-Tatarskiye Pamyatniki v Kazanskoy Gubernii" (Kazan Vilayetindeki Eski Şehirler ve Bolgar-Tatarların Diğer Anıtları) kitabının çıkmasından sonra daha da yaygınlaşmıştır.

Kırım Tatarları ve Dobruca Tatarları etnonimleri konusunda önemli tartışmalar bulunmuyor. Tartşmalar karmaşık Bolgar-Tatar etnonimi çerçevesinde çıkıyor. Birileri, tek büyük Tatar halkı hakkında fikir verebildiği için Tatar etnoniminin tanımsız kullanılmasının yeterli olduğunu söylüyor. Bu çocukça yaklaşım bizde birkaç tarihçi tarafından yoğun bir şekilde ileri sürülüyor. "Doğal olarak, Tatarlar olarak üç farklı halkın bulunması, ortak kabul edilen gerçek" (Rohlin. A.,1993, 157-165). Bundan dolayı, hangi Tatarlardan söz edildiğini anlamamız için Tatar etnonimini tanımlarıyla birlikte kullanmamız gerekir."

Bazıları, halkımıza Bolgar-Tatar etnonimi ile hitap edilmesi durumunda, zamanla bunun Tatarlar kısmının düşürüleceğini ve sonucunda bizim Tatar etnonimini kaybedeceğimizi ve halkı adlandırmak için sadece eski Bolgar etnoniminin kullanacağından dolaysıyla halkın eski büyüklüğünü göstermek için çok önemli olan Tatar etnonimini kaybedeceğimizden korkuyorlar. Bu korkuyu paylaşanların taraftarlarına, Kırım Tatarlarının bu karmaşık etnonimi kullanması sonucunda Tatar sözcüğünü kaybetmedikleri ve eski asıl Kırımçak veya Nogay etnoniminin almadıkların söyleyebiliriz.

Eğer ki Bolgar-Tatar etnoniminden Tatar sözcüğünü düşürme tehlikesi bulunsaydı, o zaman biz onu çoktan kaybederdik, çünkü Bolgar-Tatar etnonimi öyle veya böyle XVII. yüzyılından itibaren kullanılıyor. Ondan, açık ve net Bolgar-Tatar karmaşık etnoniminin kullanılmasından korkulmaması gerekiyor.

Bolgar-Tatarlar: Astrahan, Kazan, Kasım, Nijniy Novgorod, Sibirya, Litvanya, Orenburg Tatarlarına deniyor, çünkü hepsi Bolgar Devleti içinde veya hakimiyeti altında kalan ve ortak Bolgar etnonimi ile adlandırılan yerli Türk kabileleri oluyorlar. Ancak, XVIII. yüzyılın sonunda ve XIX. yüzyılın başında, onlar Tatar etnonimini kullanmaya başlamışlardır. Ondan dolayı, Bolgar-Tatarlara, ancak XVIII. yüzyılın sonunda ve XIX. yüzyılın başından itibaren Tatar dememiz mümkündür. Ondan önce de onlara Bolgar ve tüm bu süre içinde de Bolgar-Tatarlar denmiştir.

Bolgar-Tatarların birbirini izleyen gelişimi aşamaları mükemmel bir şekilde Şihabeddin Mercani tarafından kanıtlanmıştır. Onun öğretisini, önde gelen tüm Tatar tarihçileri ve siyasetçileri Gayneddin Ahmerov, Rizaeddin Fahreddin, Cemaleddin Validi, Gabdrahman Segdi (Saadi), Gaziz Gobeygullin, Yusuf Akçura, Sadri Maksudi Arsal, Gayaz İshakıy, Mihail Hudyakov, Hadi Atlasi, Hayri Gimadi, Garun Yosıpov, Magamet Sefergaliev, Tamurbek Davletşin, Yahya Abdullin, Alfred Halikov, Ebrar Kerimullîn, Rafik Nefıygov, İndus Tahirov, Salem Alişev ve birçoğu özgürce Bolgar-Tatar etnonimini kullanmıştır.

Aslında, daha XX. yüzyılın 17-20. yıllarında Türk-Tatar etnonimi kullanılmıştır, ancak bu anlama sadece Bolgar-Tatarlar değil, Kırım ve Dobruca Tatarları da dahil edilmiştir. Bu nedenden dolayı, Türk-Tatar etnonimi Bolgar-Tatarları ifade etmek için günümüzde kullanılmıyor.

Bolgar-Tatar etnonimi, çağdaş Tatarları, eski Tatarlar, Moğol-Tatarlar, Tartarlar ve Ordu Tatarlarından ayrı tutuyor. Moğol-Tatarlar, fethettikleri halklardan oluşturdukları güçlü bir ordunun sayesinde, Avrupalılar ve Farslıların nüfusuna Tartarlar dediği dört imparatorluk kurmuşlar: Çağatay Ulusu, Coçi Ulusu, Kubilay Ulusu ve Hulagu Ulusu (İlhanlılar).

Coçi ulusunun topraklarında, Moğol-Tatarların sadece çok küçük bir bölümü tutunabilmiştir ve Bolgar etnonimini kabul ederek yerel halk ve Bolgarlar arasında çok çabuk asimile olmuştur. Ancak devletin adı Tatar geçtiği için, halka başka halklar tarafından Tatarlar denmiş ve bu da daha sonradan Tatar etnonimini kabul eden halka yansımıştır.

Bizim Bolgar-Tatar etnoniminin anlamına, Bolgar atalarımın öncesini: Suvar, Biar (Biler/Biger), Kaşan (Kasan), As, Kasar (Hazar), Alan, Akatsir, Majgar, Pardı, Kanger vs. de kattığımızı söylememiz gerekir.

Böylece Bolgar-Tatar etnonimi, çağdaş İdil-Ural, Batı Sibirya ve Litvanya Tatarlarını birleştiriyor ve bu Tatarları eski Tatar, Moğol-Tatar, Ordu Tatarı, Tartar, Kırım ve Dobruca Tatarlarından ayrı tutuyor.

Bolgar-TatarlarınBirleşimi ve Nüfus Sayısı

Bolgar-Tatarlar, çağdaş ve tarihi yerleşim bölgelere göre, dil özelliklerine göre, ait oldukları dini mezheplere göre, yerli ve yerli olmamaları belirtilerine göre vs. sınıflandırırlar. Bu sınıflandırılmayı açıkça tanıtmak için burada verilen tabloyu dikkatlice incelemek yeterli olacaktır (Bkz. Tablo: 2).

Tablo 2'de, Bolgar-Tatarların, İdil Tatarları, Sibirya Tatarları ve Litvanya Tatarlarından oluştuğu görünüyor.

İdil Tatarları, bir başka adla İdil-Ural Tatarları, zaman zaman İdil ve Ural Tatarları olarak da anılıyor. Burada, Tatarcanın başlıca (Orta ve Batılı) lehçelerini taşıyanlar yaşar.

Sibirya (çoğu zaman: Doğu Sibiryalı) Tatarları, tarihi bakımdan Bolgar-Tatarlardan sayılabilir; onlar Başkurtlarla birlikte Moğol-Tatarlar fetihlerinden çok daha önce Bolgarların ekonomik, siyasi ve kültürel etkisi altındaydı. Muhtemelen, bu tarihi gerçek Sibirya Tatarlarının İdil Tatarları ile birleşmesinde etkili olmuştur. Sibirya Tatarları üçüncü-Doğulu lehçesinin taşıyıcıları oluyor. Lehçeciler, dil belirtilerine göre Batı Sibirya Tatarlarını Tobol-İrtiş, Baraba ve Tomsk Tatarlarına ayırıyorlar.

Litvanya Tatarları, Litvanya'nın dağılmasından sonra Polonya, Beyaz Rusya, Baltık Boyu, topraklarında kaldı, ondan onlara zaman zaman Polonyalı, Beyaz Rusyalı, Baltık Boyu Tatarları denir. Onlar Bolgarcasını ve kendi Bolgar etnonimini kaybetmiş ve günümüzde Tatar etnonimi ile İslam dinini korumuşlar.

Tarihi bölgelere göre Bolgar-Tatarlar genellikle:

1) Kasım ve Nijniy Novgorod,
2) Tambov ve Penza,
3) Perm,
4) Kazan,
5) Ak İdil Havzası (Başkurdıstan),
6) Astrahan,
7) Orenburg Tatarlarına ayrılıyor.

Ait oldukları mezheplere göre Bolgar-Tatarlar: Müslüman Tatarlar ve Hıristiyan Tatarlara (Kreşenlere) ayrılıyor.

Çağdaş yerleşimlerine göre Tatarlar yerli ve yerli olmayanlara (diaspora) ayrılıyor.

Yerli Tatarlara, Tataristan Tatarları, Başkurdıstan, Saratov, Samara, Nijniy Novgorod, Kirov Vilayeti, Çuvaşistan, Penza, Ryazan, Doğu Sibirya ve şimdi kendi tarihi bölgelerinde yaşayan diğerleri giriyor.

Yerli olmayan Tatarlara (diaspora): Özbekistan, Kazakistan, Türkmenistan, Azerbaycan, Ukrayna ("Şahta" (Maden Ocağı)), Moskova, Sankt Peterburg, bunun yanı sıra uzak dış ülkelerde: Amerika Birleşik Devletleri, Türkiye, Finlandiya, Avustralya'da vs. yaşayan Tatarlar dahil.

Bolgar-Tatarların sayısına gelince, nüfus sayımı sonuçları bulunsa da, burada tek bir görüş sağlanamamış. Bazı bilim adamları resmi nüfus sayımlarına itiraz ederek, Bolgar-Tatarların toplam 6 milyon 645 bin (1989 nüfus sayımı kayıtları) olmadığını, çok daha fazla olduğunu iddia etmişlerdir. Biz, elimizde başka verilerin bulunmaması nedeniyle, 1979 ve 1989 yıllarında yapılan nüfus sayımı sonuçlarından yola çıkarak onların sayılarının büyüme tezini belirleyeceğiz.

Tatarların 1979 yılında 6 milyon 185 bin olduğu, 1989 yılında 6 milyon 645 bine çıktığı tespit edilmiştir. On yıl içinde %7.4 büyüme olmuştur. Sovyetler Birliği'nin nüfus büyüme hızı %9'dur. Bolgar-Tatarların büyüme hızı, Sovyetler Birliği'nin büyüme hızına göre %1.6 geride kalmıştır.

Tatarların, Tataristan'ın toplam nüfusundaki payı 1979 yılında %47.8, 1989 yılında %48.5'tir, Rusların payı 1979 yılında %44.1, 1989 yılında %43.3'tür. 2000 yılında, gayri resmi olarak Tataristan'daki toplam nüfusta Tatarların payının %51'e çıktığı açıklandı.

1979 yılında yapılan sayımın sonuçlarına göre, Tatarların %14.9'u Başkurdıstan'da, %10.3'ü de Özbekistan'da yaşıyor. 10 yıldan sonra Başkurdıstan'da yaşayan Tatarların sayısında ani büyüme hızı, Özbekistan'da ise azalma görünüyor: 1989 nüfus sayımı sonuçlarına göre Başkurdıstan'da toplam Tatar nüfusunun %17'si, Özbekistan'da ise %7'si yaşıyor. Böyle ani değişmeler, muhtemelen, Başkurdıstan'da Tatarların bir bölümünün daha önce Başkurt olarak yazılmasından ve demokrasinin imkanlarından faydalanarak kendi Tatar etnonimini tercih etmesinden kaynaklanıyor.

Özbekistan'a gelince demokrasi yerlilerin yararına kullanılmış: Tatarların bazıları sayımda kendini Özbek olarak yazdırmıştır. Böyle karışık etnik siyasi olaylar, tüm çok uluslu ülkelerde normal olarak görünüyor. Tatarın, kendi ana diline yabancılaşması konusu ne durumda? 1979 yılında, Tatarların %85.9'u ana dili olarak Tatarcayı kabul ediyordu, 1989 yılında bu %83.2'ye kadar düşmüş. 10 yıl içinde, Bolgar-Tatarların ana dillerinden yabancılaşma payı 1 milyon 116 bine ulaşmış (1979 yılında 872 bin). Böylece, 10 yılda Tatarların toplam nüfus artışı %7.4, ana dillerine yabancılaşma ise %27'ye çıkmıştır.

Sonuç olarak, Tatar halkının Rus, Özbek, Kazak vs. arasında asimilasyon süreci, nüfusu artışına oranla çok daha hızlı olmuştur. Günümüzdeki gazetelerde yayınlanan yazılardan, Rusya'daki Rus sayısının azalmaya gittiği biliniyor, bununla birlikte toplam Tatar sayısı da eksiliyor.

Böylece, halkımızı yeniden canlandırmak ve geliştirmek için acil etkili önlemler alma konusu çıkmıştır karşımıza. Günümüzde bu önlemler genel olarak belirlenmiştir. Bu önlemler şunlardan ibarettir:

1 Ulusal egemenliği korumak ve işleyişini iyileştirmek;

2 Değişik bölgelerde dağınık olarak yaşayan uluslar (Tatarlar buna dahil) için ortak kültürel-milli özerklik kurmak;

3 Tatarların oturduğu ortamın sosyal ekonomik durumunu korumak ve geliştirmek, bunun sonucunda Tatar nüfusun üremesini artırmak;

4 Halkın yaşadığı a) çevre, b) kültür, c) mezhep, d) dil, e) eğitim-öğretim ortamını korumak ve geliştirmek;

5 İnsan hakları sorununu ulus hakları düzeyinde çözüme ulaştırmak;

6 Kendi milletimizi canlandırma ve geliştirme sorununa başkaların çıkarlarına zarar vermeden (halklar arasında dostluk ortamı içinde) çözüm bulmak;

7 Köy ve köylünün hayat tarzı ile kültürünün korumak ve geliştirmek.

Milleti yeniden canlandırma ve geliştirme sorununun başarıyla sonuçlanması, doğru ve açık bir şekilde halkın etnik tarihini yeniden kurulmasına bağlı. Hakim milletlerin tarihçileri, kendi milletlerinin tarihini araştırırken genel görüntüyü tamamlamak için marjinal konularla ilgileniyor ve birçok kez diğer milletleri yabancı hatta bölgenin eski fatihleri olarak göstermeye çalışıyor. Ondan, küçük halklar diye adlandırılan milletlerin tarihçilerinin, halkının etnik tarihini yeniden kurma çalışmaları sırasında, komşu halkların tarihçileri tarafından kazara yapılan hataları da düzeltmesi gerekiyor.

İdil-Ural BölgesindekiBolgar-Tatarların EtnikKökenlerinin Derinliği

Daha ilk başta, Tatar etnosu tarihi ile Tatar etnonimi tarihi aynı şey olmadığını ve karıştırılmaması gerektiğini söylememiz gerekir. Tatar etnonimi-yabancı (başka yerden gelme), Tatar etnosu-yerli (aborigen).

Orta Avrupa resmi tarihi, önsel olarak Avrupa'daki tüm gayri Hint Avrupa halklarının Asya'dan geldiğini tespit etmiştir. Bu arada Tatarların atalarının İdil Boyu ve Ural'a nereden geldiği konusunda onların göçtüğü: I., IV., VI., VII., VIII., XIII. yüzyıllara ilişkin farklı görüşler bulunuyor. Bu etnogenetik verileri objektif olarak incelediğinde, hiçbiri bu görüşlerle doğrulanamıyor.

Türkçe konuşan Bolgar-Tatarların ataları, İdil-Ural'da, yerli Fin-Ugor kabilelerinin Türkleşmiş bir kısmının de katıldığı yerli Türk kabilelerin birleşmesi sonucunda oluşmuştur. Her ikisinin de etnik kökenleri o kadar eskilere M.Ö çok daha öncesine dayanıyor ki bu da son yıllarda yapılan keşiflerle tartışma bırakmayacak şekilde kanıtlanmıştır.

İlk başta, binlerce yıl boyunca süregelen huzurlu ve karşılıklı komşuluk etkisi, bölgede bilimde İdil (Volga)-Çulman (Kama) Dil Birliği adıyla bilinen bir Türk-Fin-Ugor dil birliği kurulmuştur. Bu demek ki, yerel Türk kabilelerin (Tatar, Başkurt ve Çuvaşların ataları) dili, yerel Fin-Ugor dillerinin etkisiyle, diğer bölgelerdeki Türk dillerinden ayırt edilecek özelliklere sahip oldu. Aynı zamanda yerel Fin-Ugor kabilelerin (Mari, Udmurt ve bir kısım Mordvanın ataları) dilleri, Türkçeden geçme alıntılarla diğer Fin-Ugor dillerinden ayrılıyor. İdil-Ural'da orijinal yerel Türk dilinin gelişimi çok sağlam olmuş, ancak o bölgeye yerleşen değişik yabancı kabilelerin dillerini çok kolay benimsemiştir. Böylece, Moğol birlikleriyle birlikte İdil Boyuna gelen Tatarların Orta Asya Türk dili, hızlı ve iz bırakmadan kendine has yerel Türk dili tarafından asimile olmuş.

Arkeologlar, Mezolitik Çağı'nı incelediğinde (12-10 bin yıl öncesi), İdil-Ural'da M.Ö IV-II. bin yıllarının geçişi sırasında, bozkır halklarının etnokültür kimliği olan eski Yamna veya Kurgan da denilen bozkır kültürünün kurulduğu sonucuna varmışlardır. "Fin-Ugor ve Türklerin uzak atalarının İdil-Ural bölgesinde birkaç bin yıl birlikte yaşadıklarını kabul ederek, biz aynı zamanda ormanlık bozkırda ve özellikle bu bölgenin bozkır kısmında eski Türklerin atalarının üstün nüfus olduğunu kabul ederiz. İdil-Ural'da eski Yamnaların etnokültür unsurlarının birleşiminin, Avrasya'daki Türkçe konuşan tüm halkların yaşantı ve kültüründe XVI-XVII. yüzyıllara kadar neredeyse hiç değişmeden korunmuş olması ile ilgili tartışılmaz bir gerçek, konuya bu taraftan değerlendirmemize yol açtı" (Laypanov K. T., Miziyev İ. M., 1993, s. 22). Bu satırların yazarları, daha sonra şu sonucu çıkarıyor: Doğuda Emba nehrinden Batıda da Dnyestr Nehri'ne kadar kocaman bir bölgede eski Yamna adında kültür ve tarihi bir bölge meydana gelmiştir (aynı, s. 22-23).
Bolgar-Tatarların etnik kökenlerinin derinliği konusunda eski kaynaklarda tespit edilen bilgilerden de sonuçlar çıkarabiliriz.

Eski Yunanlı tarihçi Herodot, M.Ö. V. yüzyılda, Orta İdil Boyu ve Ural boyundaki polietnik İskit kabilelerin etnolojik özelliklerini anlatırken dikkati, etnonimlerin etimolojisinde Türk kökenlerin kolay rastlanan Argippey ve İirklerin hayatına çekiyor. İlk olarak, Argippey'in, argıbey, argıdan 'öteki taraf', bey-eski Türk etnonimi, argıpey 'öbür tarafın beyleri' demek diye farz edebiliriz. İkinci olarak Argippeyler -hayatları atları kullanmakla sıkı ilgili olan halktır. Onlar, Yunan gezginlerin karşısına erat yani er (ar)- 'insan, adam', at-'at' harfiyen tercümesinden tüm halkın dayanağı olarak çıkmıştır. Son sözcük, Herodot tarafından Yunanca tercümesi veriliyor, ondan Türkçe erat, Argippey (er 'adam' ve Yunanca hippos 'at') şeklini almış.

İirk etnonimine gelince, o Türkçedeki iyi (iya, iye) 'efendi, varlıklı, zengin, iyi, kahraman, prens', ve artı erk (erkek) 'insan, adam', İirk-bir bütün olarak 'zengin,iyi, varlıklı insanlar, efendi, prens' demek. Daha sonra, İirklerin Orta İdil Boyundaki nesilleri etnonimlerini uzun süre koruduklarını göreceğiz, ancak başka lehçedeki anlamı: Biar/Buger/Bile, manası yine 'zengin, varlıklı, efendi, prens' şeklinde.

Herodot'ta, İskit halkları arasında Agadir halkının varlığına rastlanıyor. Agadir etnonimi (sert şekli: Akatur) daha sonraları Agadir ve Agaçeri 'totem ağacına sahip insanlar' veya 'orman insanları' anlamında geniş bir şekilde kullanılmıştır. Doğu Avrupa'nın Türk lehçelerinde Mişer (mişe 'orman, ağaç' artı er 'insan, adam' lehçe şeklinde kullanılmış. Mişerler, Bolgar-Tatarların önemli bir kısmını teşkil ediyor.

Sonunda, M.Ö. VIII-III. yüzyıllarda en yaygın olan ortak İskit etnonimi Bolgar devrine kadar Arapçanın skl (sıkılı veya sıkıdı-sakadı) çizilişi seklinde gelmiş. Bütün iş şurada, Skide sözcüğünde -de/dı son ekinin olması- onun le/lı fonetik şekilleri bulunuyor (kıyasla): Eski Kazakça-Taldı Kurgan-Tatarca Tallı Kurgan. Bolgar'daki Bağdat Elçisi Sekreteri İbn-Fadlan, 922 yılında Orta İdil boyundaki Türk kabilelerin arasında Sıkılı (Sıkıdı) kabilelerini tespit etmiştir.

M.Ö. III. yüzyılda İskitlilerin yerine Sarmatlar hükümranlığı yerleştirmiştir ve onların etnonimi hükmü altında bulunan tüm kabile ve halklara yayılmaya başlamıştır. Sarmat etnoniminin iki Türk etimolojik yorumu bulunmakta: 1) -t/-tı/-dı ekleri n harfinin düştüğü Sarıman 'sarı mani' (yani Men-Min kabileleri); 2) -t/-tı/-dı ekleri sarma sözcüğüne ekleniyor, sarma (dana derisinden dikilen atlının çiftli olarak yanına aldığı tulum, ürün dağırcığı): Sarmatı-sarmat bu tulumlu insanlar demektir.

I. yüzyılın başında, Türk kabilelerin büyük bir kısmı, çok sayıdaki Ask kabilelerinden biri olan Alanlar tarafından yönetilmeye başlanmış. Onlar, Alanya'da ve kenar bölgelerde Alan ve As ortak etnonimi adıyla yayılmışlar. İdil Bolgarlarına başka bir deyişle Asamlar demişler, Türkçe konuşan Suaslar (su asları), Burtaslar (orman asları) ve Tualaslar (dağ asları) ile yakın yaşamışlardır. Udmurtlar, XX. yüzyıla kadar Tatar komşularına Alan-Gassarlar demişlerdir. Bolgar-Tatar ve Başkurtlar arasında, 'karışık aslar' anlamında olan ve köylerine sık sık Alan adı verdikleri İştek-Östek (Astık-Aslık) kabileleri olmuşlardır. Eski tarihçilerin bildirdiğine göre, Roma İmparatorluğu'na karşı kurtuluş savaşı yapan halkların başına geçerek yükselmiş Sünler (Hunlar), M.S. III-V. yüzyıllarda Doğu Avrupa'daki Türk kabilelerin arasında hükmedici konum almışlar. İdil Tatarlarının ataları, bölgenin toponomisinde izleri korunmuş bu devletin de kuruluşuna girmişler.

V. yüzyılda Doğu Avrupa ve Kafkasya'daki kabilelerin adına Avarlar (ayar-oar-oc) Bizans ile sıkı ilişkiler içine girmişler, ancak Orta İdil Boyu muhtemelen Sünlerin (Hunlar) elinde kalmış, çünkü burada Avarların belirgin izlerine rastlanmıyor.

VI. yüzyılda Türk kabileleri arasında hükmedenler Türkler olmuş ve onlar Pasifik Okyanus'tan Adriyatik Denizi'ne kadar Türk Kağanlığı adında ortak bir devlet kurmuşlar. Bu zamandan sonra, ortak Türk etnonimi yaygınlaşıyor. Bolgar-Tatarların ataları şüphesiz bu Türk devletinin içinde yer almıştır.

Uzam adıyla bilinen Asların belli bir kısmı, kendilerine ortak dış etnonim olarak Türk-Törk sözcüğünü benimsemişlerdir. X. yüzyılda Aslar, İdil Bolgarları ile sıkı ilişiler içine girmişler, XI. yüzyılda da Peçeneklerle, bunun sunucunda Bolgarların da, Karakalpakların da, Başkurtların da vs. içine girmişlerdir.

Türk dünyasında, hükmedenler durumu Hazarlar almış, Hazar Kağanlığı kuruluyor ve ortak etnonimin olarak Hazar sözcüğü yayılıyor. Onlar, İdil-Ural'da kadar uzanıyor, yani Bolgar-Tatarın atalarına kadar uzanıyor. Bunun sonucunda götürüyor: Udmurtlar XIX. yüzyılda komşuları olan Bolgar ve sonra da Tatarları, Alan-Gassar (yani Hazar) diye adlandırıyorlar.

Tatarların atalarının Hazar Kağanlığı'nın içinde yer aldığını ayrıca, Kağan Hazar Yusuf kendisinin, Bolgar, Suvar ve Burtasların Hazar Kağanlığı'nın hükmü altında olduğunu yazması kanıtlıyor.

Arap kaynaklarında, Hazar Kağanlığı'nı muhitini Lugarların (Logorlar) teşkil ettiği belirtiliyor. Tatarların Mişer kısmı, orta lehçeyi temsil edenlere şu ana kadar Logır (Lıohor) diyor.

Bunun yanı sıra, Bolgar Devleti'nin içinde Koşan Prensliği'nin merkezi Koşan kentinin de bulunduğunu söylememiz gerekir. Koşan, Orta Asya'nın kuşan sözcüğünün İdil-Ural boyu telaffuzu. Daha sonra, bizim bölgenin Batı ve Orta Asya ile sıkı ilişkiler içinde olduğunu göreceğiz. İdil Boyu Koşanlarının, diğer halklar arasında üstünlük sağlayan, I-III. yüzyıllarda yükselişte olan ve M.Ö. I. yüzyılda imparatorluk kuran Orta Asya Kuşanları ile uzak akraba olduklarını düşünmek için geçerli sebepler bulunuyor. Kuşan etnonimi kuu-sün> kuu-san> kusan 'beyaz sünler, beyaz hunlar' birleşiminden geliyor.

Kuşanların>Koşanların, İdil boyunda, Kuşan İmparatorluğu'nun yükselişi zamanında mı yoksa çöküşünden sonra mı yaşadıklarını söylemek çok güç. Aynı zamanda geleneksel tarih biliminde Kuşanlar, Farsça konuşan olarak kabul edilmiş, ancak yeni araştırmalar onların ilk başta Türkçe konuştuklarını kanıtladı.

Böylece, Bolgar-Tatarların İdil-Ural'daki etnik kökenleri çok eski zamanlara dayanıyor ve şu etnonimleri taşıyan kabile ve halklarla bağlantıları bulunuyor: Suvar (subar), As, Suas, Bi (bey, bek), Sıkılı (İskit), Akatsir, İir, Biar, (Biler, Beker),Sün (hun-gunn), Kıpçak (kıusak, 'beyaz saklar'), Hazar, Logır, Bolgar, Kazan (kasan-koşan-kuşan) vs.

Bolgar-Tatarların AtalarınınGüney ve Kuzey, Doğu veBatı ile İlişkileri

İnsanlar ilk başta, özellikle büyük nehirlerin kıyılarına yerleşir. Bundan dolayı İdil boyunda uzun süre yerleşim olmadığını ve ilk sakinlerinin ancak IV. yüzyılda Asya'dan (Altay'dan) gelen Hunların (Sünler) olduğu, insanların dünya üzerindeki gerçek yayılmasına ters düşerdi. Yapılan arkeolojik çalışmalar, Ural İdil boyunda Neolitik Çağı'ndan yani M.Ö. VIII-VI. bin yıllarından kalma insan yaşamlarının varlığına ilişkin çok izler bulunduğunu doğruladılar. Burada da hangi etnosların yaşadığı konusu şu ana kadar araştırılmadı, çünkü İdil-Ural'ın eski tarihi üzerine yazılı nesneler bulunamadı, yazılı devirden önceki arkeoloji buluntuları nüfusun etnik bileşimini ise açığa çıkaramıyor.

Ancak, bunun yanı sıra komşu bölgeler ve etnogenetik açıdan incelenen ve İdil-Ural ile doğal yollarla bağlantısı bulunan bölgeler, nüfusun etnik birleşimini belirlemede yardımcı olabilir.

Bu durumda, Orta ve Ön Asya üzerine yapılan etnogenetik araştırmalara başvurabiliriz. Arkeologların belirttiğine göre, bu bölgelerin İdil-Ural ile ilişkileri daha Neolitik zamanında, yani M.Ö. VIII-IV. bin yıllarında da çok iç içe olmuştur. Eski Harezm'i ve onun diğer ülkelerle ilişkilerini inceleyen S. P. Tolstov, "Doğu Avrupa ve Ural Ardı bozkır ve ormanlarında yaşayanlar arasındaki Neolitik'ten gelen eski kültürel ilişki bağlantıların, şimdi (daha sonra) yeni içerik kazandığını" kaydetmiş. Türkistan'ın uzak doğu bölgeleri Soğd kolonisinin etkisi altında geliştiği gibi, uzak Çulman (Kama) Boyu'nda da Harezm ve Helen-İskit Karadeniz Boyu etkileri kesişiyor (Tolstov S. P., 1948, s. 342).

Zerdüştlüğün kutsal kitaplar serisi -Avesta'da- Orta Asya'da bulunan Harezm'e bir başka değişle Kangha deniliyor: ha son eki Farsçada çoğul son takısı, kang ise -Türkçede 'baba', 'atalar' olan kelimenin kökü oluyor, dolayısıyla kang (ha)- başka kabilelerin ataları olanlar. Farslılar, Harezmlilere Kangha (yani Kanı) demişler ise, Çinliler onları Kangüy etnonimi ile tanımlamıştır (Tolstov S. P.,1948, s. 343), -üy- Çin eki, Kang -Harezmlilerin kendi tanımlaması- daha sonra ondan kangar/kongar/kungar/kungur etnonimi oluşmuştur.

Mezopotamya'daki Ön Asya'da Sumerler (Sümerler) / Şumerler kendilerini Kangar/Kungur/Kingur etnonimi ile tanımlıyordu. Böylece, Harezmliler ve Şumerlerin atalarının aynı kabileler olduğu, bu da onların ikinci Sumer ve Horasm etnonimlerinin aynı olduğunu kanıtlanıyor.

Akkadlar (Kangarların Sami dili konuşan komşuları), Mezopotamyalı Kangarları Subar (subar>sumar>samer) etnonimi lehçeli telaffuzu olan Sumer etnonimi ile adlandırılmışlardır. Mesele şurada ki, Mezopotamya'da aynı eski zamanlarda Kangarlar (Sumerler), Elamlar ve Akkadların kuzeyinde Subar 'nehir insanları' kabileleri yaşamışlardı (Firidun Agasıoglu, 200, 136). IV. yüzyılda bu bölgenin merkezi olan Samarra kentinin toponimi bu etnonimden geliyor. (Zablotska Yu., 1989, s. 25­50).

Kangarlar, Orta Asya'da Subar ve As eski Türk etnonimlerinden ikinci bir ad olarak Suaras, yani bir başka lehçedeki telaffuz Huaras adını alıyorlar, buna Suarlar/Huarlar ve Asların Kangarlar arasında hükmeden duruma gelmesinden kaynaklanıyor. Huaraslar kendi ülkelerini sevgiyle "Huarasım" diyorlarmış, böylece ünlü Huarasm > Harezm adı, Türkçedeki Huarasım da tekil birinci şahıs iyelik ekinden oluşmuştur.

M.Ö. III. bin yılda Sumerler (Şumerler) kendi devletini kurmuşlar, bundan daha önce de çivi yazısını bulmuşlardır. Ancak bu başarılarına rağmen Sumerler/Şumerler (Kangarlar), Hami-Sami dili konuşan Akkadlar arasında nispeten çok çabuk erimişlerdir. Suvarların dili hakkında, Şumer çivi yazılarındaki Türkçe kelimelerden bir yargıya varılabilir. Elam çivi yazılarının incelenmesi Türklüğü daha çok ortaya çıkarabilir, ancak şu ana kadar Elam çivi yazılarının sadece bitişimli özelliği biliniyor.

Tarihi kaynaklarda, M.Ö. I. bin yılda Subarlarla birlikte, Asur kaynaklarında Kommanu etnonimi, Urartu kaynaklarında da Gamana olarak geçen Kumanların yaşadığına ilişkin bilgiler bulunuyor. Turrukler de onlardan uzak yaşamamıştır. (Firidun Agasıoglu, 2000, s. 47).

Şunu da hatırlatmamız gerekiyor, burada Ön Asya'da, Elam Devleti kültürünün izlerine M.Ö. I. bin yılının başına kadar rastlayabiliriz (Bu arada, Elam sözcüğü tarihsel olarak Türkçedeki Elem 'ülkem': el-em> elam'dan gelebilir). Bundan sonra bu bölgede, kurucuları doğal olarak Saklar ve Huarasların olduğu M.Ö. I. bin yılının başında Sak (Velidi Z., 1981, s. 33-36), daha önce Huarasm (Dovatur A. İ., Kallistov D. P., Şişova İ. A., 1982, s. 129) devletleri kurulmuştur. Harezm/Huarasm'ın, İdil-Ural'ın da aralarında bulunduğu diğer ülkelerle sıkı bağları vardı. S. P. Tolstov bu konuda şöyle yazıyor: "Harezm, eskiden, daha Neolitik Çağı'nda çizdiği ve yürüdüğü yollardan uzak Çulman Boyu'na kadar egemenliğini yayıyor." (Tolstov S. P., 1948, s. 342).

Orta Asya'da daha sonra: Pardlar, Kuşanlar, Sogdlar, Toharlar, Usunlar, Alanlar, Hunlar vs. gibi halklara rastlanıyor. Tüm bu halklar, buraya daha önceki Saklar, Aslar ve Harezmlileri da katarak, geleneksel tarih biliminde kayıtsız şartsız Hint-İran dili konuşanlar olarak kabul edilmiştir. Sözde, gelen Türklerin etkisi altında, onların Türkleşmesi ancak M.S. VI. yüzyılda tamamlanmış. Kaynakların daha dikkatli bir şekilde incelenmesi, bu halkların baştan beri Türkçe konuşan oldukları, ancak M.S. VI. yüzyıldan itibaren İndus'tan Ege Denizi'ne kadar uzanan bölgede hükmeden Ahemen İran uyruğunu teşekkül ettiklerini gösteriyor. M.Ö. IV. yüzyılda Büyük İskender'in zaferi sonucunda, hem Ön Asya hem Orta Asya, Tuna Nehri'nden İndus'a kadar uzanan kocaman Rum-Makedon-Farsı devletlerinin emrine girmiştir. Büyük İskender'in ölümünden sonra (M.Ö. 323 yılında), bu topraklar Selevkilerin Helen Devleti'nin hükmüne geçiyor.

M.Ö. III. yüzyılın ortalarında Hazar Denizi'nin güneydoğusuna, M.S. III. yüzyıla kadar Roma ile savaşan Partlar yeni güçlü bir devlet kuruyorlar. Part Devleti yerine, VII. yüzyılda Araplar tarafından bozguna uğratılan Sasanlar devleti geçiyor.

Daha Susanların zamanında M.Ö. I. yüzyılda, içine Orta Asya'nın bir kısmını, Afganistan, Pakistan ve Kuzey Hindistan'ı da alan Kuşan Devleti kuruluyor.

Bu Türk-İran devletleri, İdil-Ural Boyu Türkleri ile çok sıkı ilişkileri bulunuyordu.

Tüm bu halkların Hazar Denizi'ne çıkışları bulunuyordu, buradan ilk olarak, İdil nehri yolundan İskandinav ülkelerine kadar, ikinci olarak, Ural-Miass-Tobol nehir yolu veya İdil-Çulman (Kama)-Akidel (Belaya)-Miass-Tobol yolundan geçerek Kuzeye, Batı Sibirya topraklarına, Kars Denizi'ne (Kar Dingeze) ulaşıyordu.

Subar Türk kabileleri Orta İdil Boyuna da yerleşmişlerdi, buraya da Suar kentini inşa etmişler, ancak ne zaman? Bu soru hâlâ açık kalıyor. Ve Samar toponimi, muhtemelen, Sumer> Subar etnoniminden çıkıyor. Sibir (Sibirya) kelimesinin de Subar/Sabir/Sibir etnoniminden kaynaklandığı da şüphe uyandırmıyor.

Kumanlara gelince, onlar tüm Avrasya'ya yayılmışlardı.

Pardı (Part) etnonimi, Türkçe bar 'var, zenginlik' kelimesinden -lı-dı sahiplenme iyelik eki yardımıyla meydana gelmiş: Bardı>pardı 'zengin, zenginlik sahibi'.

Biz Pardı etnonimini, Çulman Boyu'nda bardı (Barda Tatarları) şeklinde görüyoruz, burada Şumerlerin kendi kendilerine dedikleri ile aynı olan Kungur kenti bulunuyor. Bunun yanı sıra, biz Çulman (Kama) Boyu'nda Asların izlerine de rastlıyoruz. Osa kenti şu anda da hala burada bulunuyor.

Çulman Boyu'nda, bilim adamlarının M.Ö. I. bin yıldaki Harezm ve Part kültürüne ait olduğunu saydıkları yazılı gümüş kapların bulunması ilgi çekiyor. Bu yazılar Türkçe dillerinde. (Muhamadiyev A. G., 1995, 16-83).

Kuşan etnonimi iki bölümden oluşuyor: Ku 'beyaz açık sarı' ve şan, san>sün (hun), birlikte beyaz Hunlar demek. Kuşanlar (Kaşanlar) Orta İdil Boyunda Koşan, Kazan, Kazansu toponimleri ile izler bırakmışlardır. (Zekiyev M. Z., 1998, 107-111).

Usünlar, Hunların (Sünler) Aslarla karışması sonucu oluşmuştur: Assün> Ussün> Usün.

Aslar ve Sünler, Ural-İdil Boyu'nda yaşamışlardır, onların izleri Sün hidronimi ve Asil (Aşil) şehri adırda hâlâ korunuyor.

Tohar etnoniminin, Tagar, Dagar, Tauer, Tavr fonetik şekilleri bulunuyor, bunların anlamı 'dağ insanları'. Yahudiler daha M.Ö. Türkleri Dagarma olarak adlandırmıştır, buradaki -ma eki çoğul takı belirtisi. İdil-Ural boyunda Dogarma etnonimi, Hazar zamanında aktif bir şekilde kullanılmıştır.

Böylece, İdil-Ural boyunun Doğu ve Batı ile sıkı ilişkileri olmuştur.

Bolgar-Tatarların atalarının Batı ile ilişkilerine gelince, onların Kafkasya, Tuna (Büyük Bulgaristan), eski Rumlar ve Roma İmparatorluğu ile değişik ilişkileri olduğunu söylememek yeterli olur. Burada, Aral Denizi'nden, İdil Nehri'nin alt akıntısından Doğu'dan Batı'ya ve Kırım'a kadar geçen İpek Yolu belirgin rol almıştır.

Bolgar-Tatarların ataları İdil, Çulman (Kama) ve Kuzey Dvin nehirlerinden, Kars Denizi, Akdeniz ve İskandinav ülkelerine kadar ulaşmışlardır. İskandinav efsanelerinde (sagalarında), Biarm ve Bolgar devletlerinin izlerinin korunması da bir tesadüf değildir.

Bolgar-Tatarların atalarının Doğu ve Batı, Güney ve Kuzey ile olan ilişkileri sonucunda, İdil Boyu, Ural Boyu, Batı Sibirya, Kafkasya, Kuzey Karadeniz Boyu'nda, Batı ve Doğu uygarlıklarını birleştirme ve Dünya uygarlıklarına katkıda bulunma gücüne sahip özgün uygarlıklar oluşmuş.

Bolgar-Tatar AtalarınınEgemenlik Başlangıcı

Bu konu daha incelenmemiştir. Bolgar-Tatar ataları, eski Horasmiler Devletleri, yani Suarlar ve Aslar, Partlar, Kuşanlar, Hunlar ve Göktürklerle sıkı ilişkileri bulunuyordu, belki hatta bu devletlerin üyeleri bile olmuşlardır. Onlar Büyük Bolgaristan ile çok sıkı ilişkiler içindeydi, Hazar Devleti'nin hükmü altında da bulundular.

Bolgar-Tatarların ataların kendi bağımsız devletini kurma çalışmaları muhtemelen, daha sonra Bolgaristan Devleti'ne genişleyen Biarm Devleti'nin (İskandinavca-Biarmland, Rusça-Biarmiya) kurulmasıyla başlar.

Bizim tahminimize göre, Bolgar-Tatar ataları bu devleti, VII. yüzyılın sonunda eski İirklerin torunları Biarların doğrudan yönetimi altında İdil-Çulman Boyu'nda kurdular. İirk-Biar-Bolgar-Tatar çizgisinin aralıksız tarihi gelişmesi çok kolay kanıtlanıyor. İirk ve Biar etnonimlerinin kökleri, Türkçe iye 'sahip, efendi' ve bey (bay, bi, bek) yine 'sahip, efendi zengin', onların ikinci bölümü ortak Türk erk (erkek) ve er 'insanlar, adamlar'dan çıkıyor. Dolaysıyla İirk (iye-erk) ve biar (bey-ar) 'insanlar, efendiler, sahipler'. Bunun yanı sıra Biar etnonimi, Biler (veya bile sıfatı 'sahiplik' veya çoğul bey sözcüğü 'zenginler, sahipler') şeklinde, Rus ve Tatar kaynaklarında Orta İdil ve Ural Boyu halklarının adları olarak korumuştur, Biger (bek-er) 'efendi, sahip-insanlar' şekli ise günümüzde Udmurtlar tarafından çağdaş İdil Tatarları için kullanılıyor.

Kendi devletini kuran Biarlar, başka halklara onu sadece Biar olarak değil 'ben Biarım' anlamına gelen Biarm (Biarım) olarak tanıtmışlar, ondan bu ülke Rus kaynaklarında Biarmiya, Batı Avrupa kaynaklarında Biarmland diye geçiyor. Türkçe konuşan halklar için, caddelerin, köylerin ve ülkelerin saygıyla, iyelik zamiri eki ile adlandırılması -alelade bir olay- sadece uram 'sokak', avıl 'köy' değil, gururla uramım 'sokağım', avılım 'köyüm', ilem 'ülkem'.

Bilim adamları, Rus kaynaklarına ve İskandinav efsanelerine dayanarak, Biarm Devleti'nin daha önceden kurulan çok sayıdaki ticaret yollarından Batı Avrupa'ya getirdikleri kürk, tulum, gümüş, mamut kemikleri ve metal eşyalarla ünlü olduğunu tespit etmiştir.

Biarlar, tüm diğer Türkçe konuşan kabileler gibi, üstün ilah olarak Tangrı'yı (tenre) saymıştır, taştan ve tahtadan putlar yaparak onlara tapmıştır. Her boy kendi totemine sahipti, yani onlara göre soyların geldiği kuş, hayvan veya herhangi bir bitki, eşya gibi herkes kendi totemine tapıyor, mümkünse yanında onun kil, tahta, taş, mamut kemiği, gümüş, altın vs. gibi maddelerden yapılan totemlerin tasvirini taşımaya çalışıyordu. Biarlar, gizemli doğayı da anlamaya çalışmışlardır, gümüş çıkarmayı, demir dökmeyi öğrenmişler, devamlı ilahları Tangrı'yı 'gök'ü gözlemleyerek gök cisimlerin konumlarına göre mevsimlerin iklimini çözmeye çalışmışlar vs. (ayrıntı için Zekiyev M. Z., 1995, 75­94)

İdil Bolgarlarının Devlet Kuruluşu Başlangıçı

IX. yüzyılın sonlarında X. yüzyılın başlarında, Biarm Devleti'nin büyük bir kısmı önemli bir sarsılma olmadan Bolgarların eline geçiyor ve İdil-Bolgar Devleti kuruluyor. Biarların ve Bolgarların Kıpçaklardan (Arapça: Sakaliba) olmaları ve ikisinin de aynı dili konuştuklarından, hükmeden kabilelerin değişimi de yavaş ve hissedilmeden oluyor: İskandinav efsaneleri, İdil Bolgaristanı'nı da Biarmland olarak adlandırmaya devam ediyor.

Biarm Devleti'nin başkenti olarak Biler kenti çıksa da, Bolgarların en önemli kentleri olarak Bolgar ve Biler olarak belirleniyor.

Bolgarlar VII. yüzyılda, merkezi Azak Denizi boyunda bulunan, tarihte Büyük Bolgaristan1 olarak bilinen kocaman bir devlet kurmuşlar, ondan dolayı Biarm Devleti'nin büyük bir kısmını ele geçirmeyi başarmışlardı. Bazı bilim adamların görüşlerine göre, X. yüzyılın ortalarında Avrupa'nın büyük kentlerinden biri olan Biarm Devleti'nin başkenti Biler kenti de İdil Bolgar Devleti'nin ikinci başkenti oluyor.

Biarm Devleti'nin zamanına göre zengin ve gelişmiş bir ülke olmasına rağmen, muhtemelen Hazar Kağanlığı'na bağımlı olmuştur, çünkü Bolgarlar, iktidarı ele geçirdikten sonra ilk iş olarak Hazar bağımlığından kurtulmayı ve Hazar Musevilerine karşılık, 922 yılında resmen İslam dinini kabul etmişler. İslam, bu zamana kadar da Biarların (Bilerlerin) bir kısmı arasında, tangrıcılık üstünde üstünlük sağlamıştı. Bolgarlar ikinci olarak, topraklarını genişletmeye çalışmışlar. Bilim adamları, Biarmlıların geleneklerini sürdüren Bolgarların, İzlandalılarla 'İsu, Bisu' rahatça temas kurmuşlar ve onların sınırları kuzeydoğuda -Perm toprakları ve Kars Denizi'ne, bazı bilgilere göre doğuda- İrtiş nehrine, güneydoğuda -Harezm sınırlarına ve Hazar Denizi'ne, güneyde-Kafkasya ve Karadeniz'e kadar, batıda- Kiev Rusyası sınırına kadar uzanmıştır. Bolgarlar, muhtemelen, Biarm Devleti'nin Çulman (Kama) nehrinin üst akıntısını ele geçirememişler, çünkü XI. yüzyılda bu topraklar Ruslar tarafından ele geçiriliyor ve bu zamanda gelişen kent daha sonra ülkenin Biarm adından Perm şeklinde adlandırılıyor.

İdil Bolgaristanı, Biarm Devleti'nin geleneksel maddi ve manevi kültürünü kabul ederek geliştirmeye devam ediyor. Resmen İslam dinini kabul ettikten sonra Arap Halifeliği'nin yardımıyla tam egemenliğini kazanmıştır, bu da ülkenin çok yönlü gelişmesine ortam yaratmıştır. Ülke, 1223 yılında o zamanlarda yenilemez olarak kabul edilen Tatar-Moğol birliklerini püskürtmeyi başaran ve zamanın en güçlü devleti olmayı başarmış.

Bolgar Devleti, 16 yıl süreyle, yani 1239 yılına kadar, Moğol-Tatarların Batı'ya ilerlemesini tutmuştur. 1239 yılından sonra, Moğollara, Batı Avrupa'yı sarsmak için fazla zaman gerekmemiş. Bu da, İdil-Çulman Boyu'ndaki Biar-Bolgarların uygarlığının egemenlik çerçevesinde gelişmesi şartlarında, Batı ve Doğu uygarlıklarından geri kalmadığını gösteriyor. Biar-Bolgarların başkenti Biler, su kanalizasyonu ve merkezi ısıtma sistemi olan Avrupa'nın en büyük kenti olmuştur. Biarm Devleti'ni araştıran bilim adamı A. P. İvanov, daha XIX. yüzyılda, 1236 yılında Biler kentinin düşüşünden sonra "tarihi özerkliğin ve Bolgar -Biler (Biar-M. Z) topraklarının ticari üstünlüğünün sona erdiği- buradan metal eşyaların yabancı kuzeye sağlanmasının da kesildiği sonucuna varmış. (İvanov A. P., 1881, 34­35), İskandinav efsanelerine göre Batı Avrupa'ya da.

Biler-Bolgarların Doğu ile ilişkilerine gelince, onların kurduğu devletin Batı ve Doğu arasındaki ticaret yolunda bulunması sadece ekonomik ve kültürel ilişkilerinin gelişmesine değil, Doğu için çok yönlü gelişme örneği teşkil etmelerine yardımcı olduğunu hatırlatmamız gerekiyor. Biler-Bolgarlar, kürk ve gümüş eşyalarıyla ün kazanmışlardır. Bolgarlar, Doğu halklarına deri işleme sanatını öğretmişlerdi. Kuzey Asya'da yüksek kaliteli deriye Bolgari denmiştir. Moğol öncesi zamanında XIII. yüzyılın başında, şair Kol Gali ünlü "Kıssa-i Yusuf" adındaki şaheserini Bolgaristan'da yazmıştır. Müslüman okullarının bulunduğu Biler ve Bolgar kentleri, İslam'ı yayma merkezleri olmuşlardır.

Tüm bunlar, Biar-Bolgar Devleti'nin VII-XII. yüzyıllarda Batı ve Doğu arasında sadece "köprü" olmakla kalmadığı, ayrıca İdil-Ural bölgesinde kendi oldukça önemli uygarlığını kurduğu sonucu çıkarmamıza yardımcı oluyor.

Tatar Devleti'ninKuruluşu ve Düşüşü

Daha önce de söylediğimiz gibi, 1236-1239 yıllarından Moğol birlikleri Bolgar, Suvar, Aşil ve Avrupa'nın en büyük Biler kentinini -eski Biarm Devleti'nin başkenti- yıkmayı başarmışlardır. İdil Bolgaristanı da işgalcilere itaat etmiştir.

Moğol-Tatar saldırıları, yerel halkların süregelen gelişimini oldukça olumsuz etkilemiştir. Onlar, İdil Bolgarlarının üretim gücünü yıkmış, toprak alanlarını önemli ölçüde daraltmış, İdil Boyu ve Ural Boyu'ndaki Türk kabilelerinin Bolgar Devleti ve dolayısıyla Bolgar halkı çerçevesinde birleşme sürecine de son vermiştir.

Cengiz Han'ın vasiyeti üzerine, Moğollar tarafından fethedilen Doğu Avrupa topraklarında, Cengizîlerin hükmü altında, Cengiz Han'ın oğlu Coçi'nin adını alan Coçi Ulusu adında yeni bir devlet kuruluyor. Bu Ulus'un, ortak Kapçak etnonimi (kıu-sak 'beyaz Saklar') taşıyan çok sayıdaki yerel Türk kabilelerini birleştirmiş olduğundan dolayı, Doğu halkları geleneksel olarak ona Deşt-i Kıpçak demişler. Ulus, ancak çok daha sonra Altınordu adını almıştır. Batılı bilim adamları, özellikle de Ruslar, bu devlete Tatar demişler, bu da Tatar kelimesinin dış ortak etnonim olarak Altınordu'daki tüm Kıpçaklar arasına girmeye başlamasına yol açmıştır.

Biarm Devleti, İdil Bolgaristanı, Hazar Devleti, Alanya ve Harezm gibi gelişmiş devletler kurmada tecrübeli olan ve Türk halklarından oluşan Altınordu'da, maddi üretim, kültür gelişiyor ve uluslararası ilişkiler genişliyor. Geniş bölgelerde Bolgar-Tatarlar, Başkurtlar, Çuvaşlar, Özbekler, Kırım Tatarları, Dobruca Tatarları, Sibirya Tatarları, Nogaylar, Karaçay-Balkarlar (Malkarlar), bir kısım Azerbaycanlıların atalarının, Tatar adında tek bir halkta birleştiğine ilişkin belirtiler bulunuyor. Ancak Cengizîler arasındaki bitmek bilmeyen iktidar kavgası, Altınordu'nun birkaç devlete bölünmesine yol açmıştır: Sibirya Hanlığı (XV. yüzyılın 20'li yılları), Nogay Ordusu (40'lı yıllar), Kazan Hanlığı adında İdil Bolgaristanı (1438 yılı), Kırım Hanlığı (1443 yılı), daha sonra Kazak, Özbek ve Astrahan hanlıkları.

Özellikle de, Altınordu'da İdil Bolgaristanı devletinin gelenekleri devam ettiğini, hatta Müslüman olmayanlara karşı hoşgörü ve önder Müslüman kültürlü yapmak onlara Bolgarlardan geçtiğini kaydetmek gerekiyor. Bolgaristan geleneklerini devam ederek, Altınordu, hem Doğu hem de Batı ile sıkı ekonomik ve manevi ilişkilerini sürdürmüştür.

Örneğin, daha Bolgar zamanlarında, IX-X. yüzyıllarda, Antik Çağ bilimcilerinin başarılarını dünya bilimi için korumakla birlikte IX-XI. yüzyıllarda, dünya kültürünü felsefe, tıp, matematik, kimya, astronomi, coğrafi, mineraloji, tarih ve filoloji alanlarında üstün buluşlarıyla zenginleştirmiş mensuplara sahip Arap Müslüman kültürü etkisiyle bizim atalarımız yakından ilmi araştırmalar yapmış, sanat şaheserleri icat etmişler. Altınordu kentleri, özellikle onun başkenti, manevi kültürün merkezine dönüşüyor. Şair Seif Sarayi'nin "1394 yılında kendi şiirinde, Dünya'nın Güneş etrafında döndüğünü sıradan bir olay olarak yazması, Bolgar-Tatarların atalarının manevi gelişme seviyesi, dünyaya bakış açısının ilimsel olduğunu göstermektedir. Bu yazı, Polonyalı gökbilimci Nikolay Kopernik'in XVI. yüzyılda, Batı Avrupa için kainatın helyosantrik sistemi hakkında buluşundan 150 yıl önce yazılmıştır.

İdil Bolgaristanı'nın Kazan Hanlığı'na Dönüşümü

İdil Bolgaristanı, Altınordu Devri'nde de varlığını sürdürmüştür ancak bağımlı bir devlet olarak.

Altınordu'nun dağılması, İdil Bolgar Devleti'nin acımasızca yağmalanması ve başkenti Bulgar'ın bir taraftan Altınordu, diğer taraftan ise Uşkuyniklarca (Rus yağma grupları) tamamen tahrip edilmeye devam edilmesi, İdil-Bolgaristan'ın harabeleri üzerine 1458 yılında ilk başta yeni Bolgar (Cedide Bolgar) Devleti de denilen Kazan Hanlığı'nın kurulmasına yol açmıştır. Ancak, Bulgarlar yeni yerde uzun zaman hüküm sürdürememişlerdir. İdare dizginleri daha çok Kazan etnonimini taşıyan ve M.S. I. yüzyılın sonunda kendi Kazan kentini kuran Kazanlılar elinde bulunuyor. Bundan dolayı Rus vakainamelerinde, Bolgarlar, Kazanlı olarak geçmiş, halkın kendisi ise Kazan ve Kazan Kişisi etnonimini tercih etmiş, bunun yanı sıra ülke dışında Bolgar ve Tatar etnonimleri kullanılmıştır. Tatar halkının oluşmasında olduğu gibi devlet sisteminin kurulmasında da önemli yer alan Hanlığın tarihi, ünlü Rus bilim adamı M. Hudyakov'un monografisinde ayrıntılı ve objektif bir şekilde gösterilmiştir (Hudyakov M., 1923).

Biarmia, İdil Bolgaristan'ı ve Altınordu'nun bir kısmının yerel Türklerin dil, kültür ve ekonomik geleneklerini en iyi muhafaza eden Kazan Hanlığı nüfusu olmuştur ve bundan dolayı da Bolgar-Tatarların esas çekirdeğini oluşturmuşlardır.

Rus vakainamelere ve 1552'de Kazan'ı işgal eden Rus başkomutanlarına göre, Kazan Hanlığı, Rusya'ya kıyasla Biarm Devleti, İdil Bolgaristan'ı ve Altınordu'nun geleneklerini sürdüren gelişen bir ülkedir.

Kazan Hanlığı'nın işgal edilmesinden sonra Kazan kenti halkı tamamen imha edilip, Kazan'ın 50 kilometre çapındaki köylerde oturan halk da topraklarından sürülmüş, büyük nehir kıyıları ve yollardaki topraklara ise Ruslar yerleştirilmiştir. Daha sonra vaftiz olmayı kabul etmeyen Müslümanlar uzak yerlere sürülmüş, çoğu Hıristiyanlaştırılmaktan kurtulmak amacıyla Kafkas, Aşağı İdil, Ural, Orta Asya, Kazakistan ve Batı Sibirya Türklerinin yanına kaçmışlardır. Bağımsızlığı kaybetme sonucunda, İdil-Ural'da Biler-Bolgar Tatar uygarlığının çöküş dönemi başlamıştır.

Rus Devleti İçinde Bolgar-Tatarların Hayatta Kalma Mücadelesi

Daha Bolgar ve Altınordu Devletlerinden gelen dinsel hoşgörü geleneklerine sahip Kazanlılar, ilk başta Hıristiyanlığın saldırganlığından şaşırıp kalmışlardır ve kendi toprak, zenginlik ve onurlarını kaybetmemek için Hıristiyanlığı kabul etmeye başlamışlardır, ancak çoğu ilk fırsatta yeniden Müslümanlığa geçmiştir. Halk daha sonra Hıristiyan misyonerlerin faaliyetlerine karşı mücadele yöntemlerini bulmuştur. Tatar atalarının bunun yanı sıra bağımsızlık ve hayatta kalma mücadelesine Çuvaş, Mari, Udmurt ve Kazan'ın işgalinden sonraki ilk günlerde özellikle Başkurtlar katılmışlardır.

Hayatta kalma ve bağımsızlık için verilen herhangi bir mücadelenin, çok acımasız bir şekilde bastırıldığı biliniyor. Bolgar-Tatarların 16. yüzyılın 50-70'li yıllarındaki Vatan Savaşı, Stepan Razin başkanlığında (17. yüzyılın 70'li yılları) ve Yemelyan Pugaçov başkanlığındaki (18. Yüzyılın 70'li yılları) köylü ayaklanmalarında aktif yer almaları, olumlu bir sonuç getirmemiştir. Onun için de, Tatar lider ve aydınlarının ılımlı kanadı, halkın hayatta kalması ve gelişmesinde barış yollarını tercih etmişlerdir.

Eğer halkın Kazan ya da Kazan Kişisi etnonimi altında oluşması daha önce Kazan Hanlığı içinde gerçekleşmiş ise de, Kazan'ın düşüşünden sonra halkın hayatta kalan kısmın gelişimi eski Bolgar Devleti'nin geniş topraklarında olmuştur. Bolgar-Tatarların yerel varisleri ve kendi topraklarından sürülen Kazanlıların birleşmesi de bu topraklarda başlamıştır. Sibirya, Astrahan ve hatta Nogay Hanlıklarının bazı Türkçe konuşan halkların birleşmesine de Kazan diasporası etkili olmuştur.

Böylece, 19. yüzyılın ortalarında Rus İmparatorluğu'nun büyük topraklarında: Kazan, Ufa, Orenburg, Samara, Saratov (Sarı Tav), Astrahan, Yekaterinburg, Tomsk, Tobol, Perm, Nijniy Novgorod, Vyatka (Nokrat), Ryazan, Tambov, Penza ve Moskova vilayetlerinde Tatar milleti oluşmuştur ve buna Tatar sanayicileri, toprak sahipleri ve tacirlerin ortaya çıkması yardımcı olmuştur.

Resmi gelişme yollarının olmamasına rağmen, halkın çalışkanlığı ve kendi devletlerinin olmasının eski geleneğin yanı sıra, özel mülkiyetin güçlenmesi, özellikle 20. yüzyılın başında Stolıpin toprak reformları, Tatar halkının maddi ve manevi gelişmesi için gerçek ortam yaratmıştırlar. Bu ise objektif bir şekilde Alman istatistiklerinde, mesela Otto Gelch'in "Rus Türkistanı ve Çağdaş Rus Sömürgesi Politikası Fikirleri (Eğilimleri)" kitabında (1913) yer almıştır. V. İ. Lenin, 1915-1916 yıllarında "Kapitalizmin En Üst Aşaması olarak Emperyalizm" çalışması için malzeme toplarken, Otto Gelch'in kitabından İdil Tatarları hakkında aşağıdaki bilgileri veriyor: "İdil bölgesindeki (Nogay) ve Kuzeybatı Sibirya'daki Müslüman Tatarlar tarafından, bu konuda sakin Müslüman Sart ve Kırgızlar (Özbek, Kazak, Kırgız-M.Z.) arasında Panislamcı propagandası yapılıyor. Bu Tatar aydınları, edebi ve siyasi açıdan İslam dünyasının önde gelen en enerjik ve etkin temsilcileri konumundadır ve her şeyden evvel İslam, kendi iç ve dış güçleniş ve kültürel gelişimi için onlara borçludur. 1880 yılında Rusya'nın Müslüman nüfusu 11 milyon olmuştur, onların yazılı edebiyatı 7-8 kitaptan ibaret, 1 matbaası, 4 lideri ve biri Batı Avrupa'da okuyan 12 kişi yüksek tahsil almıştır. 1910 yılında onların nüfusu 20 milyona ulaşmış; onlar 1000'den fazla kitap yayınlamış, 14 matbaaya ve 16 gazete ve dergiye, Batı Avrupa'da 20 ve Rusya'da 200 yüksek tahsil almış kişi, 6 üniversite ve 5000 okul, 37 vakıf, büyük olmayan 3 banka ve 3 köy bankasına sahip. Rusya'nın Müslüman nüfusu son 10 yıl içinde kültürel açıdan çok hızlı gelişmiştir: Kazan Tatarlarına şu anda 150 kişiye 1 cami ve 1 imam düşüyor, aynı zamanda bu bölgedeki Rus ve diğer halklara 1500 kişiye 1 papaz düşüyor, birincilerde her iki cinse (kadın-erkek) birlikte 100 kişiye 1 okul, Ortodoks Hıristiyanlarında 1500-3000 kişiye 1 okul düşüyor. Kitap ve gazetelerin yayılması Tatarlar arasında nispeten daha yüksektir" (Lenin V. İ., PSS, T. 28, 513-515). (Lenin, V. İ., Tüm Eserleri C. 28., s. 513-515, Rusça). Bundan sonra kitapta, Müslüman Tatarların kültürel üstünlüğü ve yaşama kabiliyetinin, Hıristiyan olsun Putperest olsun başka halkları asimile etmede kolaylık sağladığı fikri getiriliyor.

Burada, Müslüman Tatarların bu gelişme aşamasına, tek bir devlet okulu, tek bir hükümet basım evine vs. sahip olmadan, sadece kendi yaşama kabiliyeti ve imkanları ile yükseldiğini belirtmek gerekiyor. Alman yazarı kitabında "Rus hükümeti, Tatar İslamcıların Türkistan'a sızmasından korkuyor ve imkanı olduğu kadar onların bu bölgeye gitmelerine izin vermiyor", diye yazıyor.

Bu kitaptan alınan parçaya, o zamanlarda Tatar dilinin görevini çok aktif bir şekilde yerine getirmiş olduğunu da eklememiz gerekiyor. Mesela, 1905-1917 yıllarda Tatar gazete ve dergileri, St. Petersburg, Moskova, Kazan, Ufa, Simbirsk, Samara, Orenburg, Astarahan, Uralsk, Yekaterinburg, Troitsk, Tomsk, Tömen, Semipalatinsk ve Taşkent'te yayınlanmıştır.

Bolgar-Tatarların Bolşevik Hakimiyeti Döneminde Hayatta Kalma Mücadelesi

Kapitalist sistemi şartlarında, Çar Hükümeti'nin şovenist politikasına rağmen, bazı diğer halklar gibi Tatar halkı da, belli bir ölçüde kültürel-milli özerlik kazanmış ve hayatta kalma ve gelişme süreçleri de bunun üzerine gerçekleşmiştir. Bununla birlikte milli bölgelerdeki çoğu milletler acınacak hayatlarını sürdürmüşlerdir. Birinciler gibi ikinciler de, her zaman hürriyet, özgürlük ve bağımsızlıklarına kavuşmaya çalışmışlardır. Bu her halka has bir durumdur.

Bolşevikler, iktidara gelme mücadelesi sırasında, halkların bağımsız olma isteğini kendi hedeflerine ulaşmak için kullanarak, kendi bağımsız devletlerini kurana kadar tam eşit haklar ve kendi kaderini kendi tayin etme hakkı vaat etmişlerdir. İşte böyle bir politika, gayri Rus halklarının arasında da, bolşevik milli politikasını gerçekleştirme mücadelesine katılan bolşeviklerin ortaya çıkmasına neden olmuştur.

Ekim Devrimi'nin hemen ardından 1917 yılın Kasım ayında, tüm halkların tam eşitliği ve egemenliğini, ayrılıp çıkma ve bağımsız devletlerinin kuruluşuna kadar özgürce kendi kaderini kendi tayin etme hakkı tanıyan "Rusya Halklarının Hakları Hakkında Deklarasyon" kabul edilmiştir. Deklarasyonla, tüm milli ve milli-dini ayrıcalıklar ve kısıtlamalar kaldırılmıştır.

Tüm bunlar sözde kaldı, gerçekte ise bolşevikler, Finlandiya ve Polonya'nın kendi kaderini kendi tayin etme sürecini durduramamışlar ise de, Ekim Devrimi'nden sonra daha ince sömürge politikası uygulamaya başlamışlardır. Bolşevikler, halkları önemine göre sınıflara ayırmışlardır: 1) Rus halkı, 2) Sovyet Birliği içinde yer alan cumhuriyetlerin halkları, 3) Özerk cumhuriyetlerin halkları, 4) Özerk bölgelerin halkları, 5) Özerk vilayetlerin halkları, 6) Devlet kurumları bulunmayan halklar. Tüm kurumlar, kendi kaderlerin kendi tayin etme yoluyla değil, parti başındaki zümre tarafından zorla kabul ettirilmiştir. Bununla birlikte, kültürel-milli özerklik ilkesinin tamamen reddedilmesi, Çarlık sömürgesi sırasında ve daha önceden hesaplanarak karıştırılan ve asimile edilen halkların, kültür ve dilinin canlandırılma ve gelişme sürecini oldukça yavaşlatmıştır. Sadece toprak özerkliği olması, bir taraftan gayri Rus halklarının kendi devletlerini canlandırma veya yeniden kurma görüntüsünü yarattı, öbür taraftan ise halkların kendi topraklarında azınlık olarak daha kolay asimile olması için karışma sürecini kolaylaştırdı.

İdil Tatarları, 1920 yılında daha sonra Özerk olarak adlandırılacak Cumhuriyet statüsüne kavuştu. Fakat, Sovyet Sosyalist Cumhuriyetleri Birliği'nde (SSCB) yıldan yıla "Özerklik" kelimesinin kendi kaderini kendi tayin etme yani iş problemlerini kendi çözme hakkını taşıyan ilk baştaki anlamı özünden edip kısırlaştırıldı.

SSCB'nin daha ilk Anayasası'na göre, özerk birimler egemenlikten yasal olarak yoksul bırakılmıştı. Onun için komünistlerin, özerk birimlerde milleti olmayan toplum kurma stratejisi artık yasal temele dayanıyordu.

Özerklik Tatar halkına açıkça ne verdi acaba? Kukla halinde olsa bile, özerk cumhuriyetin kuruluşu sayesinde, Tatarların devleti yeniden kurulmuş oldu, Tatar halkının dörtte birinin ekonomik ve manevi gelişme sorunları devlet düzeyinde çözülmesi için imkanlar doğdu. Kültür konusuna gelince bu hareket, Tataristan'ın dışındaki Tatarların hayatına da yansıyordu. Eskisine oranla doğal olarak ilerleme vardı, ancak onun hızı, Sovyetler Birliği'ne dahil cumhuriyetlerin halklarının gelişme hızından daha yavaş ve egemen, bağımsız halkların gelişmesiyle kıyaslanılmayacak kadar çok yavaştı.

Sadece toprak özerkliği statüsünün var olması, Tatar dilinin kullanıldığı alanı da daralttı. Eğer komünistlere inanan Tatarlar, Ekim Devrimi'nden sonra periyodik olarak çıkan Tatar gazete ve dergilerin bölgelerini genişletmeye başladıysalar da, özerk cumhuriyetin kuruluşundan sonra Tatar dilini kullanma bölgeleri Tatarların atalarının topraklarının çok az bir kısmında kurulan özerk cumhuriyet sınırları içinde kısıtlama istidadı doğmuştur.

Özerklik zamanında Tataristan Cumhuriyeti'nin ekonomik özerk idaresi düzeyi yüzde 1.6'ya düştü, cumhuriyetin tüm ürünlerinin yüzde 98.4'ü 50-60 yıl boyunca Sovyetler Birliği ve Sovyetler Birliği içinde yer alan cumhuriyet kuruluşlarına bağlı işletmecilikler tarafından üretiliyordu, dolayısıyla, Cumhuriyetin esas zenginliği kendisine ait değildi.

Özerklik, Tatar nüfusu sayısının artış hızını düşürmeye neden oldu. Mesela, İdil Tatarları XX. yüzyılın 20'li yıllarında SSCB halkları arasında sayıca 4. sırada, 1959 yılında yapılan nüfus sayımı sonuçlarına göre 5., 1979'da 6., 1989'da da 7. sırada gelmiştir. Tatar okulların sayısının aniden azalması, 80'li yılların sonunda Tatar çocuklarının sadece yüzde 7'sinin Tatar okullarında okumasıyla sonuçlanmıştır. Tatarların kendi anadillerine karşı yabancılaştırma süreci hız aldı. Anadiline vakıf olmayan Tatarların sayısının artış hızı, Tatar nüfusunun artış hızından 3-4 kat daha yüksektir.

Sovyetler Birliği'nde yer alan cumhuriyetlerdeki halkların durumu biraz daha iyi idi.

"Batı-Doğu" asıl metnin önceki 4 paragrafında anlatılanlardan özetleyerek şunları söylemek mümkündür:

Tüm Türk dünyasının, özellikle de Biler-Bolgar-Tatar Birliği'nin iç tabii-feodal ve bilinçli şekilde içten parçalanması devrinde devlet olarak kurulan Kazan Hanlığı oldukça kısıtlı sınırlar içinde idi. Fakat buna rağmen, Kazan Hanlığı, özellikle de İdil-Ural Uygarlığı, Bolgar Devleti ve Altınordu'nun ekonomik ve manevi gelişme geleneklerine dayalı, Batı ile Doğu arasındaki orta uygarlıkların tüm olumlu geleneklerini korumuştur. Onun için Ruslar, Fin-Ugor, Kafkas, Orta ve Ön Asya halklarının hepsi, Kazan Hanlığı'nı yıldızı parlayan bir ülke olarak kabul ediyorlardı.

Daha önce Batı ve Doğu uygarlıklarından geride kalmayan İdil-Ural uygarlığı, Bolgar-Tatarların egemenliğini yitirmesinden sonra hızlı çöküş dönemine girmiş oluyor. Kazan bölgesi, sadece Batı ile Doğu'yu birleştiren "yer" haline geliyor. Bundan sonraki dönemlerde ve günümüze kadar bu rolü Kazan kenti üsleniyor.

Egemenliğin yitirilmesiyle, Bolgar Tatarların en iyi zekaları ikiye bölünüyor: Birileri milli kurtuluş mücadelesine başlıyor, halkın yok olmaması ve gelişmesi yollarını arıyor; ikicileri ise diğer güçlü devletlere hizmet etme yolunu seçiyor, komşu egemen halkların kültürünü geliştirmeye aktif katılımıyla dünya uygarlığı düzeyine çıkmaya çalışıyor. Böylece, dünya uygarlığının gelişmesinde aktif katkıda bulunmuş ve günümüzde bulunan Bolgar-Tatar kökenli ünlü şahıslar ortaya çıkmıştır.

Bolgar-Tatarların Egemenlik İçin Çağdaş Mücadelesi

Bu problemi açıklamaya geçmeden önce, okuyuculara Bolgar-Tatarlar hakkında önemli demografik bilgiler vermek gerekiyor.

Tatarlar hakkında demografik veriler, 1979 ve 1989 yıllarında yapılan nüfus sayımı sonuçlarına göre şöyledir: Resmi verilere göre Tatarların sayısı: 1979 yılında 6 milyon 185 binden fazla, 1989 yılında 6 milyon 647 binden fazla, 10 yıl içindeki nüfus artışı yüzde 7.4.

Kendi milletinin dilini anadili olarak kabul eden Tatarların sayısı: 1979 yılında 5 milyon 313 binden fazla (%85.9), 1989 yılında 5 milyon 529 binden fazla (%83.2). Dolayısıyla, kendi diline yabancılaştırılmış Tatar sayısı: 1979 yılında 872 bin (%14.1), 1989 yılında-1 milyon 116 bin (%16.8). Eğer Tatarların sayısının 10 yıl içinde artışı %7.4 ise, anadiline yabancılaştırılması da %28 teşkil ediyor.

Rus dilinde kolay konuşan Tatar sayısı: 1979 yılında 4 milyon 261 bin (%68.9), 1989 yılında 4 milyon 705 bin (%70.8).

Tatarları, en dağınık şekilde oturan halklara katıyorlar. Tatarlar eski SSCB'nin 80'den fazla bölgesinde oturuyor. İdil Tatarlarının Rusya Federasyonu içinde: 1979 yılında %79.3, 1989 yılında %83 (Tataristan'da: 1979'da %26, 1989'da %26.6), Başkurdıstan'da: 1979'da %14.9, 1989'da %17 olmak üzere), Özbekistan'da 1979'da %10.3, 1989'da %7, Kazakistan'da 1979'da ve 1989'da %5'i oturmuştur.

Tüm bu bilgiler, Tatar halkının yok olmaması, yeniden kalkınması ve gelişmesi için mücadelenin yeni aşamasına geçmek için, Bağımsız Devletler Topluluğu ve Rusya'daki demokrasi dönemini her taraflı kullanmak gerektiğini gösteriyor. Hayırlısı ile, Rusya'da "Rusya Halkları: Yeniden Kalkınma ve Gelişmesi" hedefli programı ortaya çıkartılmıştır. Bu hareketin güçlenmesi için Tataristan'daki egemenlik mücadelesi büyük önem taşımaktadır.

Mutlak bir egemenliğin olmadığı malumdur, o her zaman görecelidir. Tatar halkı ve Tataristan'ın, bağımsızlığın hangi derecesini hakettiği, onun liderleri, aydınları ve tüm halkına bağlıdır.

Şimdi halkın yeniden kalkınması ve gelişmesi, Tataristan'ın devlet egemenliği için mücadele seyrini gözden geçirelim.

Ekonomi ile, hatta halkın manevi hayatıyla idarenin eski totaliter sistemi, sosyalist yapının zayıflamasına yol açtı. Ülke, kaçınılmaz "Perestroyka" (Yeniden Yapılanma) aşamasına geldi. Şiddetli mücadelede demokratlar galip çıktı. Çünkü, Ordinaryüs Aleksandr Saharov'un liderliğinde ortaya çıktıkları dönemde onlar, totaliter rejime, gayri Rus halklara karşı emperyalist davranışa karşı çıkıyorlardı. Tüm milletler milli kurtuluş mücadelesine başladılar ve cumhuriyetlerde milli kalkınma politikası açık bir şekilde uygulanmaya başladı.

Ama maalesef, totaliter rejime karşı mücadelede adlarını yansıtan demokratlar, şimdi milli meseleleri çözmede eski totaliter-emperyalist yola bastılar.

1990'da Rusya Sovyet Federatif Sosyalist Cumhuriyeti'nin milli cumhuriyetlerin milletsiz eyaletlerle değiştirilmesi ve böylece, milli çıkarların yasadışı bırakılmasını öngören fikrin ortaya çıkmasını içeren egemenlik hakkında Deklarasyon kabul etmesi, Tataristan'da, özerklik statüsünden kurtulma hareketine sebep oldu.

Tataristan Yüksek Şurası, 1990 yılın 30 Ağustosu'nda egemenliğini ilan ederek, Tataristan'ın toprak, doğal ve diğer zenginliklerinin sadece onun halkının mülkü olmasını öngören Deklarasyon kabul etti. Tataristan, kendi topraklarında yaşayanlara, milleti, sosyal statüsü, aslı, mezhebi, siyasi görüşleri ve diğer ayrıcalıklarına bakmaksızın, eşit hak ve özgürlükler tanıdı. Ayrıca Tatar ve Rus dillerinin iki resmi dil olarak eşitliğini, diğer halkların dillerinin korunmasını garantiliyor.

1990 yılın 30 Ağustosu'nda kabul edilen Deklarasyonun asıl amacı, Tataristan'ın Sovyetler Birliği'ne Birlik Cumhuriyeti statüsünde girmekti, onun için egemenlik, Tataristan'ın Rusya Federasyonu'na dahil olmasını içermiyordu. Fakat 1991 yılın Ağustos olayları ve onu izleyen SSCB'nin dağılması, Tataristan'ın milli devlet statüsünün yükselme sürecini durdurdu. Bağımsız Devletler Topluluğu'nda yeni şartlarda, Tataristan'ın 1990 yılın 30 Ağustos Deklarasyonu "bölücü, Rusya Federasyonu'nu parçalamaya yönelik, yerel idare tabakasının kendi yararlarına olan menfaatlerin için" olarak nitelendirilmeye başladı.

Tataristan'ın devlet egemenliği hakkında Deklarasyon'un sadece Parlamento tarafından kabul edildiğini bahane ederek, Rus demokratları, Tataristan Parlamentosu'nun olumsuz sonuçlardan korkarak bunu yapmayacaklarına umarak, referandum yapılmasını talep ettiler. Fakat Parlamento 1992 yılın 21 Mart tarihinde "Tataristan Cumhuriyeti'nin, uluslararası hukuk öznesi, Rusya Federasyonu ve diğer cumhuriyetler, devletler ile ilişkilerini eşit haklı antlaşmalar üzerine kuran egemen devlet olması ile razı mısınız?" sorusu ile referandum yapılması kararı aldı.

Buna kadar referandumun yapılmasını talep eden Tataristan'ın egemenliğine itiraz edenler, şimdi ise referanduma karşı şiddetli mücadeleye başladılar. Daha sonra mücadeleye Rusya Federasyonu yönetimi de katıldı, bu amaçla, Tataristan'da referandumun yapılması için harcanan paranın 3 kat daha fazlası harcandı.

Tüm karşı hareketlere rağmen, farklı ülke ve partilerin gözlemcilerin değerlendirmesine göre, referandum gerçekleşti ve sakin bir şekilde bayram havasında geçti. Referanduma 3 milyon 132 bin kişi (Cumhuriyetin oy kullanma hakkına sahip vatandaşlarının %81.6'sı) katıldı. Referandumun sorusuna %61.4'ü "Evet", %37.2'si "Hayır" oyu kullanmıştır. Eğer tüm Rusların olumsuz oy kullandığını düşünürsek (bize itiraz edenlerin umduğu gibi), o zaman "Hayır" oyunu %44'ten fazlası kullanmış olurdu.

Referandumun sonuçları doğrultusunda, yine 1992 yılında kabul edilen Tataristan'ın yeni Anayasası'nda şunlar ilan edildi (59. Madde): "Tataristan Cumhuriyeti, kendi devlet-hukuk statüsünü kendi tayin ediyor, siyasi, ekonomik, sosyal-kültürel kuruluş meselelerini kendisi çözüyor". Anayasa'da Tataristan Cumhuriyeti'nin diğer devletler ile ilişkilerinin nitelikli yeni temelde oluşmasının esas ilkeleri atılmıştır, 61. Maddede: "Tataristan Cumhuriyeti -egemen devlet, uluslararası hukukun öznesi, Rusya Federasyonu- Rusya ile karşılıklı yetki paylaşımı üzerine ilişki kuruyor" diye yazılmıştır.

Referandum ve Anayasa kabul edildikten sonra, yakın ve uzak yurtdışı cumhuriyetleri ve bölgeleri ve Rusya ile işbirliği hakkında antlaşmalar yapılması dönemine başladı ve bu günümüze kadar devam etti. Hemen sonra Rusya ile Karşılıklı Yetki Paylaşımı Antlaşması'nı yapma çalışmaları başladı. Bununla birlikte, Tataristan, anlaşacak olan tarafı, ancak zengin ve egemen cumhuriyet ve bölgelerin Rusya'yı bağımsız, zengin, diğer ülkelerin ekonomik yardımına muhtaç olmayan ülke yapacağı ve diğer cumhuriyet ve bölgelerin Tataristan'dan örnek alacağından korkmaması gerektiği konusunda ikna etmeye çalıştı. Rusya Parlamentosu'nun Rusya'nın bölünmez bir bütün olması konusunda eski görüş sahibi olan bazı üyelerinin, gayri Rus halklarla emperyalist ilişkilerin güçlenmesi için mücadele etmesi halinde, Rusya'nın ekonomik faciaya yaklaşacağı şüphesizdir.

Tataristan örneği, düşünen siyasetçiler için örnek alınmasına layıktır. Sadece gerçek federasyon sistemi, karşılıklı yetki paylaşımı, verimli çalışmaya yol açacak ve Rusya Federasyonu'nu ekonomik kaos, politik ve kültürel kataklizmlerden kurtaracak.

Tataristanlılar kendi pozisyonunu böyle bir anlayışla Rusya Federasyonu yönetimini izah ettiler ve 1994 yılının 15 Şubat tarihinde Karşılıklı Yetki Paylaşımı Antlaşması imzalandı.

Rusya Federasyonu ile bu antlaşma, Rusya Federasyonu'nun Tataristan Cumhuriyeti'nin Anayasası'nı tanıdığını öngörüyor. Tataristan'ın egemenliğinin seviyesinin yüksek olmamasına rağmen, o yükselişe yöneliktir. Bu temele dayanarak Tataristan artık Batı ve Doğunun olumlu tecrübesini emin bir şekilde kullanabiliyor, bu uygarlıklar arasında "köprü" vazifesine yüklenebiliyor ve en yakın zamanda, hem Batı hem Doğu ile ekonomik ve manevi gelişmede eşit haklara sahip ortak olacağına umutlar bağlıyor. Fakat şimdi Rusya'da merkezleştirme sürecine başlandı, totaliter sistemin yinelenmesi tehdidi ortaya çıktı, bu da bizim kanımıza göre, Tataristan ve tüm Rusya'nın sosyal-ekonomik ve manevi gelişmesini olumsuz yönde etkileyecektir.




1 Büyük Bolgaristan'ın VII. yüzyılda dağılmasının ardından onun Tuna çevresine, Türkçe konuşan Bolgarların, başka bir Bolgar devleti kurduğu biliniyor. Buradaki Bolgarlar yerli Slavlar arısında çok çabuk asimile olmuşlar ve Tuna Bulgaristanı'nda Slavca konuşan Bulgar halkı oluşmuştur.

Togan, Zeki Velidi, Türk Tarihine Giriş, İstanbul, 1981, 3. B.

Dovatur A. İ., Kallistov D. P., Şişova İ. A., Narodı Naşey Stranı v "İstorii", Gerodota (Tekst, perevod, kommentariy), Moskva, 1982; Dovatur, A. İ., Kallistov D. P., Şişova İ. A., Gerodot'un "Tarihi"nde Ülkemizin Halkları (Metin, tercüme, yorum), Moskova, 1982. (Rusça).

Zabolotska Yu, İstoriya Blijnego Vostoka v Drevnosti (Ot Pervıh Poseleniy do Persidskogo Zavoyevaniya), Moskva, 1989; Zabolotska, Yu, Ortadoğu'nun Eski Çağ Tarihi (İlk Yerleşimlerden Fars İşgaline Kadar), Moskova, 1989. (Rusça).

Zakiyev M. Z., Problemı Etnogeneza Tatarskogo Naroda/Materialı po İstorii Tatarskogo Naroda, Kazan, 1995; Zekiyev, M. Z., Tatar Halkı Etnogenezi Meseleleri/Tatar HalkıTarihi Üzerine Malumat, Kazan, 1995. (Rusça).

Zakiyev M. Z., Kem Osnovana Kazan?, Kazan, 1998, No: 5-6; Zekiyev, M. Z., Kazan Kim Tarafından Kuruldu?, Kazan, 1998, No: 5-6. (Rusça).

İvanov A. P., Materialı k Antropologii Permskogo Kraya/Trudı Obşçestva Yestestvoispıtateley pri Kazanskom Universitete, 1881, T. 10., Bıp. 1; İvanov, A. P., Perm Bölgesinin Antropolojisi Üzerine Malumat/Kazan Üniversitesi'ne Bağlı Doğal Bilimler Uzmanları Derneği Çalışmaları, 1881, C. X., 1. B. (Rusça).

Kaşgarlı, M., Divan-ı Lugat'it Türk Tercümesi, Ankara, 1992, C. I. -III., 3. B.

Konovalova İ. G., Vostoçnaya Yevropa v Soçinenii Al-İdrisi, Moskva, Vostoçnaya Literatura, 1999; Konovalova, İ. G., Al-İdrisi'nin Eserinde Doğu Avrupa, Moskova, Vostoçnaya Literatura, 1999. (Rusça).

Laypanov K. T., Miziyev İ. M., O Proishojdenii Tyurkskih Narodov, Çerkessk, 1993; Laypanov, K. T. ve Miziyev, İ. M., Türk Halklarının Ortaya Çıkışı, Çerkessk, 1993. (Rusça).

Majitov N., Sultanova A., İstoriya Başkürdistana s Drevneyşih Vremyon do XVI v., Ufa, 1994; Mecitov, N., Soltanova, A., Eski Çağlardan XVI. Yüzyıla Kadar Başkürdistan Tarihi, Ufa, 1994. (Rusça).

Mitford W., The History Greece, C. 1-8, London, 1838, C. I. (İngilizce).

Muhamadiyev a.g., Turanskaya Pismennost/Problemı Lingvoetnoistorii Tatarskogo Naroda, Kazan, 1995; Muhamadiyev, a.g., Turan Yazısı/Tatar Halkının Lingvoetnik Tarihi Meseleleri, Kazan, 1995. (Rusça).

Oleariy A., Opisaniya Puteşestviya v Moskoviyu i Çerez Moskoviyu v Persiyu i Obratno, Sankt Peterburg, 1905; Oleariy A., Moskoviya, Moskoviya Üzerinden İran'a ve Dönüş Gezisi Yazıları, Saint Petersburg, 1905. (Rusça).

Rorlih Azede-Gayşe, "Tatarlar Ber Milletme, Elle Berniçeme?", Kazan, Kazan Utları, No: 10, s. 157-165; Rorlih, Azede-Ayşe, "Tatarlar Bir Millet mi, Yoksa Birkaç mı?", Kazan, Kazan Utları Dergisi, No: 10, s. 157-165. (Tatarca).

Rıçkov P. İ., Topografiya Orenburgskoy Gubernii, Ufa, 1999; Rıçkov, P. İ., Orenburg Vilayetinin Topografisi, Ufa, 1999. (Rusça).

Tolstov S. P., Drevniy Horezm (Opıt İstoriko-Arheologiçeskogo İssledovaniya), M., 1948; Tolstov, S. P., Eski Harezm (Tarihi-Arkeolojik Araştırmalar Denemesi), Moskova, 1948. (Rusça).

Firidun Agasıoglu, Azer Halgı, Bakı, 2000; Agasıoğlu, Firidun, Azeri Halkı, Bakü, 2000. (Azerice).

Hudyakov M., Oçerki po İstorii Kazanskogo Hanstva, Kazan, 1923 (Reprintnoye vosproizvedeniye 1990 g.); Hudyakov, M., Kazan Hanlığı Tarihi Üzerine Yazılar, Kazan, 1923, (1990 yılında tekrar basılmıştır) (Rusça).

Paylaş |                      Yorum Yaz - Arşiv     
2617 kez okundu

Yorumlar

Henüz yorum yapılmamış. İlk yorumu yapmak için tıklayın