• Anasayfa
  • https://www.facebook.com/tarihtarihcemiyeti/
  • https://twitter.com/ttcemiyeti
  • https://www.instagram.com/tarihtarihcemiyeti/
Oğuzlar / Türkmenler / Yrd. Doç. Dr. Tufan Gündüz

Oğuz Adı

Oğuz adının manası hakkında çeşitli görüşler öne sürülmüş ise de bugün umumiyetle, vaktiyle J. Nemeth tarafından öne sürülen ve "boylar" anlamına geldiği şeklinde açıklanan fikir kabul edilmektedir. Buna göre "Ok kelimesi boy manasında olup "z" çoğul eki ile birleşip Ok+u+z=boylar şekline dönüşmüştür.1 Gerçekten de Oğuzlar, VIII. yüzyılın başlarında 6 Oğuz şeklinde kaydolmuştur ki bu husus altı boydan teşekkül ettiklerini göstermektedir.2

Oğuzlar bu sırada Barlık ırmağı boylarında bulunuyorlardı. Yine aynı dönemde Göktürk hakimiyetinde görünen Oğuzlar bazen Üç Oğuz3 bazen de Sekiz Oğuz şeklinde4 anılmakla birlikte yaygın olarak Dokuz Oğuz olarak belirtilmiştir. Oğuzların boy sayısındaki artış ise tarihî süreç ve boy gelenekleri ile herhangi bir tenakuza düşmemektedir. Çünkü, boylar halinde yaşıyor olmalarının tabiî bir sonucu olarak, boyların nüfusu arttıkça yeni boylar ortaya çıkmakta ve onlar diğer boylar gibi nüfus ve siyasî güce ulaştıklarında boylar birliği içinde kendi adları ile temsil olunmakta idiler. Göktürk Yazıtlarında tespit olunan "Üç Oğuz", "Altı Oğuz", "Sekiz Oğuz", "Dokuz Oğuz" tabirleri (bazen de bütün bunları kastetmek üzere sadece "Oğuz") bu durumun bir sonucudur. Öte yandan, Göktürkler çağında Edizler iki boy, Uygurlar 10 boy, Tatarlar 30 boy halinde idiler. Göktürklerin batı kolu ise 10 boy halinde idi ve "On-Ok" diye anılıyordu.5 Oğuzların tarihlerini aydınlatan en eski ve en açık bilgilere Göktürk Yazıtlarında rastlanılmaktadır. Onlar bu dönemde, Göktürk Devleti'nin muhalifleri olarak belirmektedir. Tonyukuk yazıtından anlaşıldığına göre Göktürklerin istiklâllerini kazandıkları ilk yıllarda Oğuzların başına da kağan oturmuştu.6

Bu kayıttan Oğuzlarda taht değişikliğinin mi meydana geldiği yoksa bağımsız mı oldukları konusu açık değildir. Bununla birlikte, onlar, Göktürk Devleti'nin kuruluşu esnasında kuzeydoğuda Togla/Tula ırmağı boylarındaydılar. Göktürklerin kuzeye doğru genişlemesinden rahatsız olarak Çin ve Kitanlarla ittifak kurma yoluna gitmişlerdi. Göktürk Veziri Tonyukuk bunu duyunca oldukça müteessir olmuş ve onların arzu ettikleri ittifakı kurmalarına fırsat vermeden saldırmak amacı ile İlteriş Kağan'dan izin istemiş, Kağan'ın "gönlünce sevk et" emri üzerine Oğuzları Togla/Tula ırmağı kenarında mağlup etmiştir. Tonyukuk'un ifadelerinden, Oğuzların bu savaştan sonra Göktürklerin idaresine giridiği ancak, Türgişler tarafından yeniden isyana teşvik edildiği de tespit olunmaktadır.

Yazıtlardan anlaşıldığına göre Oğuzlar ile Göktürkler arasında dört veya beş kez savaş olmuştur. Bunların ilki Togu Balık'ta yapılmıştır. Kültigin (Köl-tigin) bu savaşta bizzat bulunmuştur. Bundan sonra, Antırgu, Çuş-Başı, Ezginti Kadaz ve Amga Kurgan olmak üzere dört savaş daha yapılmıştır. Bununla birlikte Bilge Kağan sadece dört savaş yapıldığını anlatmaktadır. Son savaş Üç Oğuzlar ile yapılmıştır.7 Bu savaşların birinde Oğuzların Hanı Baz Kağan da öldürülmüş ve nihayet Oğuzlar, Göktürklere tâbi olmuştur.

Bilge ve Kültigin adına dikilen kitabelerde Göktürk Kağanı kendisini "Türk", Dokuz Oğuzları "Oğuz" diye anmakla birlikte onlar için "Oğuz budunu benim kendi budunumdu" demektedir. Üstelik, Oğuzların isyan etmeleri "yerin ve göğün birbirine karışması" gibi tabiatüstü bir tasvir ile takdim edilmektedir. Yerin ve göğün birbirine karışmasının imkansızlığı ikinci bir açıklama ile sonuçlandırılmakta "Oğuz'un yüreğine kıskançlık düştüğü" vurgulanmakta; bu çerçevede Türk toplumu için en büyük maraz olan bir hakan etrafında toplanamama teması izah edilmeye çalışılmaktadır.8

Kitabelerde, Göktürk hakanı devletin kurucuları olarak "Türkleri" merkeze oturtmakta, Oğuzları ise hemen her hitap içinde birinci sırada vermektedir. Göktürk Devleti'nin yıkılışından sonra Türk adlı bir boy veya oymağa rastlanmadığına göre Türk sadece bir siyasî isimlendirme mi idi?

Ünlü tarihçi V. Barthold Oğuzlar ile Türkleri aynı boy olarak saymanın doğru bir düşünce olacağını savunmuştur. Barthold'a göre eğer VIII. yüzyılda Oğuzlar ve Karluklar gibi Türk adlı ayrı bir boy olsa idi Göktürk Devleti'nin yıkılmasından sonra çarçabuk tarihten çekilmiş olması gerekirdi. Oysa Türk, Arap coğrafyacıları tarafından dil olarak birbirine kardeş olan bir çok kavimler için kollektif bir ad olarak kullanılmakta, Bilge Kağan'ın "Benim Türküm milletim" diye hitap etmesi de bu hususu doğrulamaktadır.9 Buna mukabil F. Sümer, Türk adının kavmî bir isim olmayıp onlardan yalnız birinin adı olduğu ve Göktürk hanedanının da bu boya dayandığını ileri sürmektedir.10 Keza buna benzer bir görüş F. Lazslo tarafından da ileri sürülmüştür.11

Netice ne olursa olsun, Türk adının yükselişi ve dünyaya yayılması neden Oğuzlar aracılığı ile olmuştur sorusu anlamını muhafaza etmektedir. Ruslar, Güneylerden akıp giden Türklerden sadece Oğuzları (Bizans kaynaklarına göre Uz) Türk (Tork) diye isimlendirmişlerdir. Aynı şekilde Oğuzların, İslamiyet'e geçiş dönemlerinde Türkmen diye isimlendirilmeleri de manidardır. Çünkü bu isim içinde Türk adı gayet açık olarak yer almaktadır. Öte yandan, Osmanlı kroniklerinde devlet Türk devleti olarak takdim edilirken konar-göçer Türkmenlerin yerleşik hayata geçmeleri "Türkmenlikten çıkma" olarak nitelendirilmiştir. Acaba, Türk adı eski devirlerden beri yerleşik medeniyetin ve otoritenin mi temsilcisi idi? Şayet böyle ise Türk budununun siyasî bir isimlendirme olması icap eder ki, Bilge Kağan ile Oğuzların akrabalık derecesi biraz daha açığa kavuşmuş olur.

Göktürk hakimiyetine giren Türk boylarının siyasî varlıklarını devam ettirmeleri ve "Türk Milleti" içinde zaman zaman istikrarsızlık unsuru olmaları Bilge Kağan'ı fazlası ile rahatsız ettiğinden kitabeler bir yerde milli birlik temasını ana fikir olarak işler. Bu yüzden Oğuzların muhtemelen 717 yılında isyan etmeleri ve Çin'e doğru yürümeleri de Bilge Kağan'ı fazlasıyla "ökündürmüştür" (eseflendirmiştir).12

Oğuzların Göktürk Devleti'nin yıkılışında da rol aldığı bilinmektedir. Bundan sonra onlar bir müddet Uygurların hakimiyetinde kaldılar. Bu dönemde Uygur Kağanı Kül-Bilge Kağan'ın oğlunun idaresinde kaldılar. Hatta onun Türk Budunu üzerine düzenlediği sefere katıldılar ve "Türk budunu bütün yok ettiler" (744).13 Bununla birlikte Oğuzların hepsinin Uygurlara tâbi olmadıkları da anlaşılmaktadır. Nitekim Kül-Bilge Kağan'ın ölümünden sonra oğlu Tengride Bolmış İl Etmiş Bilge Kağan hükümdar olunca Oğuzların taarruzu ile karşılaştı. Bu sırada, Oğuzlar, Sekiz Oğuz olarak anılmaktadır14 ki bu husus onlardan sekiz boyun isyan halinde olması ile ilgili olmalıdır.15

İl Etmiş Bilge Kağan Oğuzların yanı sıra Karluk, Dokuz Tatar gibi başka Türk boyları ile de uzun süre mücadele etti. Bu dönemde Uygurların hakimiyetine girmek istemeyen Karluklar batıya doğru çekildiler. İhtimal ki, Oğuzların da büyük bir bölümü bu göçe katılmıştır. Taberi'nin 820-21 yılı olaylarını zikrederken, Oğuzların Semerkand'ın doğusunda Soğd ve Sir Derya arasındaki bölgeye Dokuz Oğuzların akın yaptıklarına dair haberler vermesi, onların anılan tarihten çok daha önce Talas bölgesine geldiklerinin işareti sayılabilir. Öte yandan F. Sümer'in Sir Derya boylarına sokulmuş olan Oğuzların On-Okların hakimiyetini tanımış olan Oğuzlar olması gerektiği tezini ileri sürmüş ise de iddiasını teyid ederek olan delillerini ortaya koymamıştır.16

X. Yüzyılda Oğuzlar

Hududu'l-Alem'e göre X. yüzyılda Oğuzların ülkesinin doğu tarafında Oğuz çölü, güneyinde bu çölün uzantıları ile Hazar denizi, batısında ve kuzeyinde ise İtil/Etil ırmağı bulunuyordu.17 Onlar, İslam coğrafyacıları tarafından Guz diye isimlendiriliyordu. Dokuz Guz yahut Tokuz Oğuz ismi ise sadece Uygurları anlatırken kullanılıyordu.

İslam Coğrafyacısı İstahrî'ye göre Oğuzların yurdu Hazarlar, Kimekler, Karluklar ve Bulgarlar ile çevrilmişti. Etil/İtil ırmağı Kimekler ile Oğuzlar arasında sınır idi. 18 Güneyde ise Cürcan, Farab, İsficab şehirleri bulunuyordu ki burası artık bütünüyle Müslümanlaşmıştı. İsficab'dan Harezm'e kadar olan yerler Oğuz topraklarının Güney hududunu teşkil ediyordu.19 X. yy.'da Harezmliler ile Oğuzlar arasında bir çekişme ve buna bağlı güvensizlik hakimdi. Bu yüzden, İbn-i Fadlan, Halife'nin elçisi olarak Bulgar ülkesine giderken Harezm Valisi Muhammed'in, can güvenliklerini tehlikeye atacakları yolunda bir telkini ile karşılanmıştı. Fadlan meşakkatli bir yolculuktan sonra Oğuzlara üst yurtta tesadüf etmişti. O'nun anlattığına göre Oğuzların hakanına "yabgu" deniyordu.20 Yabgu unvanı daha Göktürkler devrinden itibaren kullanılagelen bir unvan olup Türkçedeki "c" "ye" değişmeleri yüzünden bazı lehçelerde Cabgu şeklinde de söylenmekte idi. Yırtıcı kuş anlamına gelen Beygu ise zaman zaman yabgu unvanı ile karıştırılmıştır.21

Göktürk Devleti'nin yıkılmasından sonra doğuda Uygur Kağanlığı, batıda ise Hazar Kağanlığı, Türk Kağanlığı'nı temsil ediyorlardı. Buna mukabil Oğuzlar "Yabgu" unvanlı başbuğların idaresinde idiler.

Oğuz Yabgusu, Sir Derya ırmağının aşağı kıyılarında bulunan Yenikent'te oturmaktaydı. Ya da en azından kışlık merkezi burası idi. Yeni Kent, -Arap coğrafyacılarının dili ile Karyetü'l-Hadise'de-aynı zamanda Müslümanlar da bulunuyordu.22 Aynı bölge ile ilgili olarak Barthold, Şehrkent ismine edebiyatta oldukça sık, sikkelerde ise nadiren rastlandığını bildirmektedir.23 Şimdi, Seyhun'un güneyinde bulunan Cankent harabelerinin Yenikent'in kalıntıları olduğu kabul edilmektedir.24 Gerdizi, Yenikent'ten Kimeklerin ülkesine ve İrtiş sahillerine kadar uzanan bir ticaret yolundan bahsetmektedir. Yenikent'in hububat ihtiyacı, sulh zamanlarında Sir Derya boyunca aşağı indirilen gemiler vasıtasıyla temin edilmekteydi.25 Buranın güneyinde bulunan Cend ve Huvare şehirlerinde de Müslümanlar bulunuyordu ve yine Oğuz Yabgusu'na bağlı idi.26 Tumarutkul kazasındaki Heşt-kale harabelerinin Cend şehrinin harabeleri olduğu bildirilmektedir. Yeni kent, sayılan şehirlerden en büyüğü olup Farab'a 20, Harezm'e ise on konak mesafede idi.27 Şehir, Aral gölüne 2, Seyhun ırmağına ise 1 fersah mesafede idi. Oğuzlar, ülkelerini katederek Aral'a dökülen, Seyhun nehrine Benegit diyorlardı.28 Kaşgarlı Türk illerini dolaştığı sırada konar-göçer Oğuzların hayvanlarını bu nehirde suladıklarını ve bunun etrafında yayladıklarını görmüştü. Nehirde gemiler vasıtasıyla ticaret malları taşınmaktaydı.

Oğuzların komşu ülkelere sevk ettikleri en önemli ticaret meta koyun idi. Bu maksatla, başta Maveraünnehir bölgesi olmak üzere Horasan bölgesinin koyunları Oğuzlardan geliyordu. Bölgeye Halaç ve Gurlulardan da koyun getiriliyordu; ancak, İstahri'nin bildirdiğine göre Oğuzların koyunları daha makbul sayılıyordu.29 Kaşgarlı Mahmud'un zikrettiği Suğnak şehri de Oğuzların en önemli ticaret merkezlerinden biri idi. Hududu'l-Alem'de Sunah30 olarak zikredilen bu şehir Farab'a yakın küçük ve zengin bir yer idi. Buradan her tarafa yay ihraç olunmakta idi.31 Kaşgarlı, Farab (Karaçuk),32 Mangışlak,33 Sapran,34 Sitgün35 şehirlerini de saymaktadır. Sapran yahud Sabran Oğuzların sulh yapmak amacıyla geldikleri önemli bir müstahkem kaleye sahip idi. Mangışlak ya da Siyah Küh, Hazar hakimiyetinde iken, Oğuz topluluğundan kopan bir grup tarafından doldurulmuştu.36 Siyah Küh, Hazar denizinin kıyısında Etil'den sığ bir boğazla geçilen bir noktada bulunduğundan, rüzgarın sürüklediği ve karaya vurduğu gemilerin en çok çekindikleri bölge idi. Zira, bölgedeki Türklerin gemilerin mallarına el koyduğu ve geri vermediği inancı yaygındı.

Karaçuk'a gelince burası Oğuzların destanî mahiyetteki eserlerinde de yer alan sıradağlardan oluşuyordu. Kaşgarlı bu dağ silsilesini Oğuzların yurdu olarak gösterdiği gibi haritasında da ayrıca zikretmiştir. Karaçuk dağlarının güneyinde Farab ve Otrar şehirleri bulunuyordu. Burası, Müslüman kolonistlerin yerleştiği şehirlerden biriydi. Daha güneydeki Sütkent ise Oğuzlardan başka Karluklar tarafından da iskân edilmişti.37

X. yy.'da Oğuzlar henüz Müslüman olmamışlardı. Ancak, İbn-i Fadlan'ın anlattığına göre38 Oğuz ilerigelenleri arasında İslamiyet'e girenler vardı. Ancak, kabilenin baskısı ile yeniden eski dinlerine dönenler oluyordu. Oğuzlar, bahsedilen dönemde eski Türk inancını sürdürüyorlardı. Birine kızdıkları yahut zulme uğradıkları zaman ellerini göğe kaldırarak "Bir Tengri" diye söylenirlerdi. Din adamları hakkında teferruatlı bilgiye sahip olamasak da dini merasimleri tertip ettikleri, ölü gömme ve cenaze ile ilgili pek çok ritüelde görev aldıkları anlaşılmaktadır. İbn-i Fadlan'ın anlattığına göre, Oğuzlardan biri ölürse, ona ev biçiminde büyük bir çukur kazıp, elbisesi, silahları ve özel eşyaları ile birlikte mezara koyarlar; eline bir içki kadehi tutturup önüne de içki dolu bir sürahi koyup öyle defnederlerdi. Bu hususların ahiret inancına bağlı bazı alışkanlıklar olduğu açıktır. Mezarı ağaçla kapattıktan sonra üzerine topraktan kubbe şeklinde toprak yığarlardı. Bundan sonra ölünün zenginliğine göre hayvanlarından birden yüze veya iki yüze kadar koyunu kurban edip yemek yerlerdi (Günümüzde Anadolu'da cenaze münasebetiyle misafirlere verilen "ölü aşı" ya da "can aşı" diye tabir olunan yemek yedirme geleneği de bu alışkanlığın devamıdır). Kurban edilen hayvanların başlarını, ayaklarını, kuyruklarını ve paçalarını kabrinin başına asarlardı. Ayrıca, en eski Türk topluluklarında da görülen balbal geleneği Oğuzlarda da yaşamaktaydı.

Oğuzlar, ahirette cennete gideceklerine inanırlardı. Cenazeden sonra hayvan kurban edilmesi de bu inancın bir neticesi idi. Çünkü, kurban kesme ve yemek yedirme ritüelinde geç kalınırsa, din adamı olarak değer verdikleri bir ihtiyar, onları, kurban kesmeye teşvik eder ve ölünün bu suretle cennete daha çabuk gideceğine ikna ederdi.

İbn-i Fadlan, Oğuzlardan birinin hastalanması halinde onun çadırını hemen ayırdıklarını, ölünceye veya iyi oluncaya kadar orada tuttuklarını, ev halkı veya hizmetçilerden kimsenin onun yanına yaklaştırılmadığını bildiriyor; ki bu husus salgın hastalıklara karşı alınan tedbirlerden ibaret olsa gerektir.

Oğuzlar arasında zina diye bir şey bilinmiyordu. Zira cezası oldukça ağır ve şiddetli idi. Şayet böyle bir vaka tespit edilirse, suçluyu iki ağacın dallarını birbirine yaklalaştırarak bağlıyorlar, sonra dalları bırakarak parçalıyorlardı. İbn-i Fadlan'ın tespitlerine göre Oğuz kadınları yerli ve yabancı erkeklerden kaçmıyorlardı.

Oğuzlar oldukça misafirperver idiler. Eğer bir tüccar Oğuzların ülkesinden geçerken yük hayvanlarını kaybederse, yahut bir şeye ihtiyacı olursa bunu Oğuzlardan rahatlıkla temin edebilirdi. Oğuz ödünç verdiği mallarını alırken asla tamahkâr davranmaz, verdiği miktarın fazlasını almazdı.

Oğuz Yabgu Devleti

İbn-i Fadlan, Oğuz ülkesine ulaştığında (X. yy. başları) Oğuzların başında Yabgu unvanlı bir idareci bulunuyordu. Yabgu, Göktürk kültür sahasında kullanılan bir unvan olmakla, Karluk hükümdarı da aynı unvanı taşıyordu. Bu esnada, Oğuzlar ile düşman olduğu anlaşılan Hazarlar ve Oğuzların coğrafyasına epey uzak olan Uygurlar Kağanlık ile temsil olunuyorlardı. Oğuz Yabgusu'nun Küzerkin adlı bir naibi vardı. Küzerkin adına İbn-i Fadlan'ın verdiği bilgiler dışında herhangi bir habere rastlanılmYıyor. Bununla birlikte, Kaşgarlı Mahmud, Karluklara ait olan "Kül-Erkin" unvanından bahsediyor,39 ki bu iki kelimenin birbirine benzerliği derhal dikkati çekiyor. Küzerkin'den başka Yinal ve Tarkan adlı iki unvana daha rastlamaktayız. Bunlar muhtemelen askeri idareci idiler.

İbn-i Fadlan'ın, Oğuzların iç ve dış meselelerini kendi aralarında kurdukları meclislerde (Kengeş) tartıştıklarını ve karar aldıklarını, ancak içlerinden en zayıf birinin bu kararı bozabileceğine dair anlattıkları, Oğuz Yabgusu'nun idarî pozisyonunu ortaya çıkarmak bakımından önemli ipuçları taşımaktadır. Evvela, Kengeş kararlarına müdahale edecek kişinin sıradan bir kişi olmadığı, kuvvetli ihtimal, bir aşiret reisi olduğu açıktır. Hududü'l-Alem, Oğuzların kabileler halinde yaşadıklarını ve her kabilenin başında bir reis bulunduğunu bildirmektedir.40 Şu halde, reisin gücü kararların uygulanmasını etkileyebildiğine göre Yabgu mutlak otoriteye sahip bir konumda bulunmamaktadır. İkinci hususa gelince, Selçuklu Devleti'nin kuruluşunu hikaye eden tarihçilerin, Selçuk ve babası Dukak'ın Oğuz Yabgusu'nun kararlarına karşı çıkacak ya da ona karşı saygıda kusur edecek kadar cesur oldukları şeklindeki tasvirleri eğer -inandırıcı bulunursa- yukarıda verilen örnekler ile örtüşmektedir.

Buna göre Oğuzların, bulundukları coğrafyada konfederal bir yapıya sahip olduğu ve aşiret reislerinin güçlerinin devam ettiği, konar-göçer geleneklerinin de canlılığını sürdürdüğü savunulabilir. Ancak bu yapının Oğuzlar arasında anlaşmazlıklara da imkan verdiği görülmektedir. Bu cümleden olarak, Mangışlak/Siyah Küh bölgesine göçeden Oğuzlar da böyle bir çekişmenin sonucu olarak ana kütleden kopmuşlardı.

Oğuz Yabgu Devleti'nin ne zaman yıkıldığı hususu açık olmamakla birlikte, X. yüzyılın sonlarına doğru zayıfladığı ve kuzeyden gelen Kıpçak baskısı nedeniyle dağılmaya yüz tuttuğu aşikardır. Bu dönem, Selçuklu ailesinin de ana kütleden koparak Cend şehrine geldiği zamandaki olaylara yaklaşmaktadır. O halde, Oğuzların batı ve güney yönünde yaptıkları muhacereti de anlamak mümkün olacaktır. Buna göre, Oğuz Yabgu Devleti'nin dağılmasıyla Oğuzlardan bir bölük Karadeniz'in kuzeyinden Peçenekleri takip ederek ve daha çok onların açtığı boşluğu kullanarak Balkanlar'a doğru gitmişlerdir. Sayıca az olan bu topluluğa Ruslar "Tork" Bizanslılar ise Uzoi/uz diyorlardı. Oğuzların bu bölüğü yine bir Türk boyu olan Peçenekler tarafından 1065'te tam anlamı ile imha edildiler. Kurtulabilenler ise Bizans ordusunda paralı asker olarak görev yaptılar. Tarihin garip bir tecellisi olarak Malazgirt Savaşı'nda (1071) "kendileri gibi giyinen ve kendileri gibi savaş çığlıkları atan" kan akrabalarının tarafına geçtiler.

Oğuzların ikinci grubu ise başlangıçta Cend şehrine göç eden ve Selçuk'un ailesinin etrafında toplanan Oğuzlardan oluşmakta idi. Onlar, ana kütleden koparak İslam kültür sahasında bulunan ancak yukarıda belirtildiği gibi halkının bir kısmını Oğuzların oluşturduğu ve yine Oğuz Yabgusu'nun hakimiyetinde bulunan Cend şehrine geldiklerinde, gerçekte, sadece şehir değiştirmeyip yeni bir kültür dairesinin de içine dahil olmaktaydılar. Eserinden bütün Oğuz ellerini gezdiği ve boyları yakından tanıdığı anlaşılan Kaşgarlı Mahmud'un "zamanımızın hükümdarları bunlardandır ifadesi"41 ile ilk defa Oğuz boylarından birinin adı XI. yüzyılda siyasî olaylarla birlikte anılmaya başlamıştır. Öte yandan, Maveraünnehir bölgesinde tespit edilen Avşar42 adlı köyün varlığı da Oğuzların erken yerleşmelerde boy adlarını da kullanmaya başlamaları bakımından herhalde yine bir ilki oluşturmaktadır. Şüphesiz Avşar Köyü'nün ahalisi de aynı boyun mensupları idiler.

Reşidüddin, Selçuk'un Kınık boyundan olduğunu bildirir, ancak, o bunu fazla önemsemez. Reşidüddine göre Oğuzlardan padişah çıkaran boylar sırayla Kayı, Yazır, Eymür, Avşar ve Beğdili'dir.43

İslam coğrafyası Makdisi'ye göre,44 İsficab'ın kuzeydoğusunda bulunan Ordu kasabasında Türkmenler oturuyordu. Onlar, İsficab hakimine vergi veriyorlardı. Türkmenlerin İslamiyet'i seçen ilk Türk zümresi olduğu kuvvetle muhtemeldir.45 Çinlilerin de adlarını bildiği bu Türkmenlerin,46 Karlukların hakimiyet sahaları içinde oturuyor olmaları yüzünden, Karluklardan bir zümre olabileceği47 veya Göktürk hakimiyeti sona erdikten sonra Uygur ve Oğuz baskısı yüzünden "Göktürk" terimini kullanmayan Karlukların "Türkmen" adını kullandıkları fikri48 ileri sürülmüş ise de bu görüşler Kaşgarlı Mahmud tarafından teyid olunmamaktadır. O, "Karluklar, Türkmenlerden bir bölüktür",49 "Bunlar (Karluklar) Türkmenlerden bir boydur",50 "Karluk göçebe Türklerden bir bölüğün adıdır. Oğuzlardan ayrıdırlar. Oğuzlar gibi Türkmendirler"51 diyerek, Karlukları Türkmenlerin bir kolu saymaktadır.

Bunun yanı sıra, Kaşgarlı Mahmud her ne kadar Karluklar için "bölük" veya "boy" diye bahsediyorsa da, onları listesini verdiği 22 Oğuz boyu arasında saymamıştır. Kaşgarlı'nın onları Oğuzlardan ayrı sayması; aralarında lehçe bakımından bir ayrılığın olmasından kaynaklanmış olabilir. "Oğuzlar gibi Türkmen" oldukları şeklindeki ifade ise kan kardeşliğinden ziyade yaşama tarzındaki benzerliği, belki de konar-göçerliği ortaya koymaktadır. Efsaneye göre, Oğuz Kağan'ın isim verdiği dört kabileden biri de Karluklar idi. Ebu'l-Gazi'ye göre, Kün Han'ın küçük kardeşlerine ve oğullarına yemek vermesi esnasında Karluklar, çadırın dışında Iğdır ve Büğdüz'ün atlarını tutmakla meşgul idi. Yani "aileden" değildi.52 Muhtemelen, Karluklar, Oğuzların yakın akrabaları idi ve bir müddet Türkmenler ile birlikte yaşamışlardı. Bunlar gibi, 24 Oğuz (Türkmen) teşekkülü içinde iki boyu meydana getiren Halaçlar da Türkmenlerden ayrılmışlardı.53

Kaşgarlı Mahmud, esasında Türkmen adını Oğuzlara vermektedir. Onun "Oğuzlar bir Türk boyudur. Oğuzlar Türkmendirler. Bunlar 22 bölüktür.54 İki boy olan Halaçlar bunlardan ayrılmışlardır"55 şeklindeki ifadesi Oğuz-Türkmen aynîliğini açık bir şekilde ortaya koymaktadır. Zaten bu hususta bir şüphe de bulunmamaktadır.

Türkmenlerin İslâmiyet'i kabul eden Türk zümrelerinin öncüleri olmaları yüzünden bunlara yakın oturan ve İslamiyet'i benimseyen Oğuzlara da "Türkmen oldu"56 denilmekte idi. Bunlar, Müslümanlar arasına girerek her halde Arapça veya Farsça öğrendiklerinden, Müslüman tüccarlar ile Oğuzlar arasında tercümanlık yapıyorlardı.57 Yine Müslüman tüccarlarla yakın ilişkileri sebebiyle giyim ve kuşamları da diğer Türk zümrelerinden farklı olduğu öne sürülmüştür.58 Ebu'l-Gazi'ye göre fizikî görünüş olarak da Maveraünnehir ve başka yerlerdeki kardeşlerine benzemiyorlardı.59

Kaşgarlı, Türkmen adının onlara "Zülkarneyn" tarafından "Türk-Mânend" (Türke benzeyen) şeklinde verildiğini kaydediyorsa da,60 İslâm dünyasında İslâma giren Türk zümrelerine "Türk-mânend" denildiği ve buradan "Türk-men" adının türediği şeklindeki izah tarzı daha çok kabul görmüştür. Ebu'l-Gazi, bu adın Farslar tarafından verildiğini, fakat cahil halkın "manend" kelimesini telaffuz edememesi yüzünden "Türk-men" şekline dönüştüğünü bildirmektedir.61 Ayrıca bu adın "Türk-i iman" kelimelerinin birleşmesi ile türetildiği ve "imanlı Türk" manasına geldiği de bazı tarihçiler tarafından kaydedilmiştir.62 Fakat, bu tür izahlar güvenilir olmaktan oldukça uzaktır. Ancak, dikkati çeken bir husus gerek Kaşgarlı'da gerekse İslâm kaynaklarında, adı geçen kavmin ısrarla "Türk"e benzetilmesidir. Bu durum, "Türkmenlerin Göktürkleri meydana getiren On-ok unsurlarından birinin bakiyesi veya akrabası mı?" sorusunu akla getirmektedir.

Netice olarak, Türkmen adı X. yüzyılda Ordu şehrinde oturan küçük bir topluluğun adı iken, belki de Müslüman komşularının kendilerine verdikleri tarihî rol sayesinde; XI. yüzyılda Karluk, Halaç ve Oğuzları da içine alan siyasî bir terim olmaya başladı. Ancak Karluklar ve Halaçlar erken devirlerde bu birlikten ayrıldılar. Bu yüzden Türkmen adı sadece Oğuzlara verildi. Kaşgarlı Mahmud XI. yy.'da Oğuz boylarından meydana gelen Türkmen teşekküllerini kaydetmekte, hatta onların da kendi içlerinde "dedelerinin isimlerini alan" irili ufaklı oymaklara ayrıldığını bildirmektedir.63 Öte yandan Oğuzların, XIII. yüzyıla kadar kendilerini Türkmen diye isimlendirmemeleri her halde konar-göçer ve yerleşik farkından kaynaklanıyordu ve Türkmenler konar-göçer hayatı temsil ediyordu. XIII. yüzyıldan itibaren ise Oğuz adı bütünüyle terk edilmeye başlandı.

Selçuklu Devleti ve Türkmenler

Türkmenlerin, Türk ve İslâm dünyasında önemli bir mevkîi işgal etmeleri Selçuklu Devleti'nin kurulması ile olmuştur.

Ananeye göre, Selçuklu Devleti'nin kurucularının atası olan Selçuk Subaşı Oğuzların Kınık boyundandı.64 Bununla birlikte O, Oğuz Yabgusu'nun yanından ayrılarak İslâm beldelerine yakın olan Cend şehrine geldiğinde maiyetinde her halde sadece Kınık boyuna mensup olanlar bulunmuyordu. Çünkü Selçuk, "Subaşı" unvanından da anlaşıldığı gibi Oğuz Yabgusu'nun yanında "Subaşılık" görevinde bulunuyordu ve bu yönü ile o bir aşiret reisi değildi.65 Bundan dolayı, kendisine muhabbet duyanların yanı sıra Oğuz Yabgusu'nun idaresinden memnun olmayan diğer Oğuz boylarına mensup kişilerce de desteklenmiş olabileceği hatıra gelmektedir.

Selçuk Subaşı'nın Oğuz Yabgusu'nun bulunduğu bölgeden ayrılarak Cend şehrine gelmesinden sonra gayrimüslim akrabalarıyla mücadelesi, taraftarlarının sayısını oldukça arttırdı. O'nun ömrünün sonlarına doğru, oğullarından Arslan ve Musa'nın "Yabgu" unvanı taşımaları, Selçukluların Oğuzları temsil edecek kadar büyüdüklerini veya en azından kendilerine öyle gördüklerini göstermektedir.

Selçuklu Türkmenlerinin Maveraünnehir'e inmeleri, Müslüman olmalarından daha çok Samanoğulları-Karahanlı rekabeti ile ilgilidir. Çünkü, Oğuzlar kuzeyde ve batıda Hazar, Kıpçak ve Kimekler tarafından güneyde ve doğuda ise Karahanlılar, Gazneliler ve Samanoğulları tarafından kuşatılmış durumda idiler. Hazarların çöküşü bir Oğuz topluluğunun Karadeniz'in kuzeyine doğru geri dönülmez bir yolculuğa çıkmıştı. Güneyde ise Samanoğulları çöküş sürecine girmişti. Böylece, patlamaya hazır durumda olan Oğuz boyları için yeni bir çıkış yolu belirmişti. Selçuklular, önce Samanoğullarına yardımda bulunmuşlar, Ali Tekin'in muhalefeti sırasında da Karahanlıların iç mücadelelerinde yer almışlardı. Ancak, bu gelişmeler, Karahanlı ve Gazneli Devletlerinin, Türkmenlerin bölgede siyasî bir güç haline gelmelerini önlemek amacıyla, bunlar üzerinde baskılarını artırmalarına yol açtı. Bu sıralarda Türkmenler Arslan Yabgu ile Tuğrul ve Çağrı Beylerin idaresinde olmak üzere iki kısıma ayrılmışlardı. Tuğrul Bey, Gazneli ve Karahanlı baskılarına karşı kendilerini daha iyi savunacakları bir bölgeye çekilirken, Çağrı Bey yaklaşık 3000 kişilik bir kuvvetle batı yönünde "keşif" hareketine çıktı. Çağrı Bey'in batıya yönelmesinde her halde bu tarafta Samanoğlullarının yıkılmasından kaynaklanan otorite boşluğunun doğması da etkili olmuştu. O, Azerbaycan ve Doğu Anadolu'ya kadar giderek, bol ganimet elde etti. Çağrı Bey'in "rüzgâr gibi atlar üzerinde uzun saçlı, yaylı, mızraklı" askerlerle yaptığı bu sefer66 mutaassıp Ermenilerce, kendilerine "Allahın, Hıristiyanlıktan ve İsa'nın yolundan uzaklaşmalarından dolayı bir gazabı" olarak yorumlandı. Çağrı Bey keşif seferinden döndükten sonra Tuğrul Bey'e keşfetmiş olduğu Horasan ve Arminiyye bölgelerine gitmeyi önererek, "buralarda kendilerine karşı koyabilecek bir gücün olmadığını" bildirdi.67

Öte yandan, Türkiye Selçukluları hanedânının atası olan Arslan Yabgu Karahanlılardaki taht mücadelesinde Ali Tekin'i desteklemişti. Gazneli Mahmud hem Ali Tekin'e olan desteğini kaldırmak hem de kendisi için tehlikeli olmasını önlemek amacıyla onu hile ile tutuklattı. Selçukluların "hainâne" diye tavsif ettikleri bu olay sırasında Arslan Yabgu'nun ifadesine göre Türkmenler 100.000 asker çıkaracak bir sayıya ulaşmışlardı.68 Sayı abartılı gibi görünmekle beraber Selçuklu beylerinin etrafında toplanan Türkmen nüfusun çokluğunu göstermesi bakımından önemlidir.

Arslan Yabgu'nun tutuklanarak Kalincar kalesine hapsedilmesinden sonra, O'nun maiyetindeki Türkmenlerden bir grup Gazneli Mahmud tarafından Horasan'a sevk edilerek Nesâ, Âbiverd ve Ferâve bölgesine yerleştirildi. Bu sıralarda onların başında Göktaş, Yağmur, Kızıl ve Boğa adlı beyler bulunuyordu. Daha sonraları diğer Türkmenlerden ayırmak için "Irak Türkmenleri" diye adlandırılan bu grup, yerleşik halk ve idareciler ile anlaşmazlığa düşünce, Gazneliler onları buradan çıkardılar. Onlar da Azerbaycan taraflarına çekildiler. Buralarda çeşitli yönlere akınlar düzenledilerse de bu tür faaliyetler tarihin seyri bakımından fazlaca etkili olmadı.

Türkmenlerin Orta Horasan'dan çekilmesi ile meydana gelen boşluğu, Amuderya kıyılarında çöller zinciri ile çevrilmiş korunaklı bir bölgede bulunan Tuğrul ve Çağrı Beyler doldurmak istediler.69 Sultan Mahmud'un ölümünden sonra kardeşinin saltanatını engelleyerek tahta geçmiş olan Mesud'dan yerleşme izni talep ettiler,70 buna karşılık Irak Türkmenlerinin şekavetini önleyeceklerini Balhan, Dihistan ve Harezm'den gelecek âsîleri bölgeye sokmayacaklarını vaat ettiler. Fakat, Sultan Mesud daha önce aynı bölgeye yerleşen Türkmenlerden çekilen sıkıntıya bakarak izin talebini reddedince, onlar da zorla Orta Horasan'a girdiler. Bu olay Türkmenlerin Gazneliler Devleti için gerçekten ciddî bir tehlike haline geldiğini gösteriyor ki, Sultan Mesud da bunu fark ederek, Selçuklulara karşı büyük bir savaşa karar verdi. Merv ile Serahs arasındaki Dandanakan denilen yerde yapılan savaşı Tuğrul ve Çağrı Beylerin idaresindeki Türkmenler kazandı. Sultan Mesud'un ağır yenilgisi Horasan'ı yeni sahiplerine bırakırken yeni bir devletin de ortaya çıkmasına yol açtı. Tuğrul ve Çağrı Beyler bu zaferlerini fetihnâmeler ile komşularına duyurdular. Tuğrul Bey "Melikü'l-Mülûk" ilân edildi. Arap dünyası ile temaslarından sonra, "Sultan" unvanı da kullanıldı. Böylece, Oğuz Yabgusu'nun yanından mutsuz bir şekilde ayrılan küçük Türkmen grubu yaklaşık yüz yıl süren meşakkatli bir mücadelenin sonunda Selçuklu Devleti'ni kurmuş oldu.

Tuğrul Bey'in hükümdar olmasından sonra, Selçuklu ailesi fethedilecek bölgeleri aralarında taksim ettiler. Dört yönde de gelişen Selçuklu fetihleri gerçek mecrasını batı yönünde buldu. Selçuklu askerleri Bizans hududuna ve Halife'nin topraklarına kadar dayandılar. Öte yandan devletin kuruluşuna iştirak etmeyen ve kendi başlarına buyruk hareket eden Irak Türkmenleri de Azerbaycan'dan Musul'a kadar olan sahada yağmacılık yapıyorlardı. Büveyhoğulları nın ve Mervanoğullarının bu Türkmenlerin şekavetinin önlenmesi husûsunda ricaları üzerine Tuğrul Bey, bunların kendi denetiminde olmadığını bildirmişti.71 Öte yandan Irak Türkmenlerinin Anadolu sınırına gitmeleri sağlanarak Bizans'ın taciz edilmesine de başlanmıştı.

Selçuklu fetihleri Halife'yi endişelendirince Tuğrul Bey'e elçi göndererek zapt etmiş olduğu memleketlerin kendisi için yeterli olduğunu, diğer Arap emirlerine ait memleketlere dokunmamasını istedi. Tuğrul Bey "benim askerlerim pek çoktur ve bu memleketler onlara kâfi gelmemektedir" cevabını verdi. Halife'nin "aldığınız memleketlerin vergisini selefleriniz gibi bize gönderin" şeklindeki isteği ise nazikçe reddedildi.72 Anlaşılıyor ki, Tuğrul Bey'in fetih arzusu henüz sönmediği gibi, Halife'ye bağlılığı da onun dinî hüviyetine hürmetten öteye geçmemekteydi. Nitekim, O, 1055'te Bağdat'ta bulunduğu sıralarda meydana gelen bir olay üzerine "Halife'ye hürmetim olmasa idi, bütün Bağdat'ı kılıçtan geçirebilirdim" demiştir.73

Selçuklu fetihleriyle birlikte batıya doğru akan Türkmen göçüne Malazgirt Zaferi yeni bir mecra kazandırdı. Bu zaferden sonra Alp Arslan ile mağlup Bizans İmparatoru Romanos Diogenes arasında akdedilen sulh, Diogenes'in ölümü üzerine bozulunca, Alp Arslan Anadolu'nun fethini emretti.74 Türkmenler, Kutalmış'ın Oğulları Süleyman, Mansur, Alp İlek, Devlet gibi beylerin idaresinde şimdiye kadar ulaşamamış oldukları yerlere kadar ilerlediler. İmparator Mihael "kadınlaşmış müşavirlerinin sözlerine bakarak" akıncı Türkmenlere karşı koyamadığı gibi Anadolu'daki Rum ahaliyi eşyaları ile birlikte Balkanlar'a nakletti.75 Böylece, Anadolu'da boşalan yerler Türkmenler tarafından hızla dolduruldu. Kıyı şeritleri dışarda kalmak üzere bütün Anadolu kısa bir sürede Türkmenlerin eline geçti. Geniş yaylalara ve münbit topraklara sahip olan Anadolu, konar-göçer Türkmenlerin yanı sıra, Orta Asya'nın yerleşik Türk ahalisi tarafından da dolduruldu.

Büyük Türkmen Göçü'nden bir müddet sonra başlayan Haçlı Seferleri, Türkmenleri kısa bir süre de olsa sadece Batı Anadolu'dan çıkarabildi. Orta ve Doğu Anadolu'da Türk nüfusu artmaya devam ettiği gibi Haçlılara karşı direnişin üssü durumuna geldi. Öte yandan, bu topraklarda Anadolu Selçukluları, Artukoğulları, Danişmendoğulları, Ahlatşahlar, Mengücekler, Saltuklular gibi ilk Türkmen beylikleri de fetihlerle beraber ortaya çıktı. Büyük Selçuklulara sıhriyeti ve iyi idarecileri sayesinde diğerlerinden daha güçlü duruma gelen Anadolu Selçukluları, Haçlı seferlerini göğüslediği gibi, Anadolu'nun kesin Türk ülkesi yani "Türkiye" olmasını sağlayan, Miryokefalon Savaşı (1176) ile de Bizans'ın Anadolu'daki direncini bütünüyle ortadan kaldırdı.

Konar-göçer Türkmenler tarafından kurulan Selçuklu Devleti'nin, özellikle İran'a hakim olmasından sonra devlet idaresinde görev alan yerli idarecilerin de etkisi ile konar-göçer gelenekleri terk ederek yerleşik İran medeniyetinin tesirine girmesi76 ve Türkmenlere sivil idarede yer verilmemesi, onların yönetime karşı tavır almalarına yol açtı. Ebu'l-Gazi bu değişimi "aldatılmışlık" olarak yorumlamakta ve "Selçukîler kardeş olup, kardeşiz deyip İl'e ve halka faydaları dokunmadı." diye yakınmaktadır.77 Öte yandan Selçuklu hanedanının Maveraünnehir'deki ve İran'daki şecereleri arasında da farklılıklar meydana çıkmaya başladığı gözlenmektedir. Onlar başlangıçta kendilerini Kınık boyunun mütevazi mensupları ve Dukak oğlu Selçuk'un torunları olarak gösterirlerken, İran'da ünlü destan kahramanı Afrasiyab'a kadar dayanan bir secereyi de benimsemişlerdir.78

Türkmenler, Selçuklu hükümdarlarına karşı, devletin nimetlerinden faydalanamamaktan kaynaklanan kırgınlıklarını hiçbir zaman gizlememişlerdi. Onlar taht mücadelelerinde açıkça muhaliflerin yanında yer alıyorlar79 ve devlete karşı muhalefeti destekliyorlardı.

Vezir Nizamülmülk'ün, Türkmenlerin devlete güvensizliklerinin ortadan kalkması, yerleşik devlet düzenine alışmaları ve tedricen medenileştirmeleri için 1000 Türkmen oğlunun gulam sistemine alınarak maaş bağlanması düşüncesi ise gerçekleşmesi oldukça zor bir tasavvur idi.80 Çünkü, Nizamülmülk'ün devlet anlayışında devlete hizmet etmek, gönül bağlamak, devlet düzeine sadık kalmak yani devletin hizmetkârı olmak esas idi. Oysa Ebu'l-Gazi'nin yukarıda nakledilen sözlerinden anlaşıldığına göre Türkmenler devletin kendilerinin hizmetinde olmasını istiyorlardı. Bu da her halde devletin bütün yönetim kadrolarını kendi ellerine almakla mümkün olabilirdi.

Selçuklu hükümdarları Türkmenlerin rahatsızlıklarını bildiklerinden tedbir olarak onları ya devlet idaresine girmekte direnen ve kontrolü güç olarak dağlık bölgelerdeki topluluklara karşı denge unsuru olarak kullanıyorlar ya da uçlara sevk ederek Ermeni, Gürcü ve Bizans topraklarında yağmalar yapmalarına ses çıkarmıyorlardı. Bu politika aslında Selçuklu sınırlarının Hıristiyan ülkeler aleyhine genişlemesinin değişik yöntemi idi. Siyasî sınırlara hiçbir zaman riayet göstermeyen konar-göçerler sık sık Bizans veya Ermeni topraklarına giriyorlar, yerleşiklerin ekinlerine ve köylerine zarar veriyorlar, bu suretle sınır boylarındaki ahalinin daha içerilere gitmelerine yol açıyorlardı. Böylece otlaklar ve ziraat alanları elde edilmiş oluyordu.81

Türkmenlerin devamlı suretle uçlara sevk edilmesi Anadolu ve Azerbaycan'ın Türkleşmesini hızlandırdı.82 Azerbaycan'ın kuzey taraflarında yer alan Erran, Urumiye, Mugan, Nahcıvan, Hoy, Erdebil; Güney Azerbaycan'a nazaran daha fazla Türkmen barındırıyordu ki, bunun sebebi geniş ovalara ve münbit topraklara sahip olmaktan başka Ermenistan ve Gürcistan sınırında bulunmasıydı. Buradaki Türkmen beylerinin çoğu dirlik sahibiydi ve ucda olmaları sebebi ile sık sık Ermenistan ve Gürcistan'a akınlar yapıyorlardı.

Anadolu'ya sevk edilen Türkmenler ise ya göçebeliği terk etmeyerek uçlarda bu hayatın gereği olarak yaylak-kışlak hayatını devam ettiriyor ya da tedricen yerleşik hayata geçiyorlardı.

Türkmenlerden yerleşik hayata geçip ziraat ile meşgul olanlar "Türk" diye isimlendiriliyordu. Böylece Türkmen adı, Anadolu'da konar-göçerlik ile eş anlamlı olarak kullanılıyordu.83

Türkmenler yalnız Azerbaycan ve Anadolu'da yığılmadılar. Fars'ta Yıvalar, Huzistan'da Avşarlar, Batı İran'da ise önce Salurlar daha sonra Yıvalar mühim bir ekseriyeti oluşturmuştu. Şehr-i Zor, Musul ve Şam, Türkmenlerin toplandıkları diğer bir bölgeydi. Kirman'daki Türkmenler ise oraya Selçuklu hanedanından Kara arslan Kavurd'un maiyyetinde gelmişlerdi.84

Maveraünnehir bölgesinde, Karaçuk Dağı'nın bulunduğu mevkide kalan ve anlaşıldığına göre Oğuz Yabgu Devleti'nin çözülmesi esnasında Karahanlı Devleti'nin hizmetine giren Oğuzlar bulunuyordu. Bunlar, Bozok ve Üçok şeklinde iki ana kola ayrılmışlardı. Karahanlı Devleti'nde meydana gelen istikrarsızlıklar ve Karlukların baskısı yüzünden Oğuzlar, Selçuklu topraklarına girdiler. Ancak bu defa, yeni devlet ile vergi anlaşmazlığına düştüler. 1141'de Karahıtaylara yenilen ve ciddî bir sarsıntı içine düşmüş olan Selçukluların Oğuzlar ile çatışmaya girmesi büyük bir talihsizlik oldu. Oğuzlar 1153'te Selçuklu sultanı Sancar'ı yendiler ve ona esir muamelesi yaptılar. Bu gelişmeler, Selçuklu Devleti'nin tamamen dağılması ile sonuçlandı. Sancar, esirlikten kurtulduğundan artık güçlü ve itibarlı bir sultan değildi. Oğuzlar ise fırtına gibi geçen istila hareketlerinin ardından yeni bir devlet oluşturamadıklarından tarihte adlarından bir daha söz ettiremediler.85

Türkmenlerin tarihinde meydana gelen en önemli gelişme ise Moğol istilası olmuştur. İstila, Türkmenlerin dünyasını bütünüyle alt-üst ettiği gibi onların topluca Anadolu'ya göç etmelerine ve yeni bir güç olarak ortaya çıkmalarına da imkan hazırlamıştır.

Selçuklu Devleti'nin kurulduğu Horasan'da Türkmen nüfusunun gittikçe azalmasının yanı sıra Moğol istilası esnasında Moğolların Maveraünnehir'deki Türkmenlerden 10.000 kadar atlıyı Anadolu tarafına sevk etmesi ve bölgeden önemli miktarda göç vuku bulmasına rağmen bazı gruplar yerlerinde kalmaya devam ettiler. Moğol tehlikesinden fazlaca etkilenmeyen Mangışlak ve Balhan Türkmenleri ise Hazar Ötesi Türkmenleri yahut Yaka Türkmenleri olarak bugünkü Türkmenistan'ın temelini oluşturdular.

Moğol İstilası'nın etkisini göstermeye başlaması ile birlikte Azerbaycan ve Horasan'dan Anadolu'ya ikinci büyük göç dalgası başladı. Moğolların Mugan'a gelmesi ile "geniş çayırlıkları ve münbit toprakları"86 bırakan Türkmenler Anadolu'ya kaydılar. Eleşkirt çevresinde bulunan 60.000 hanelik bir grup güneydeki Ahlat'a doğru çekilirken yine aynı miktara yakın bir başka Türkmen kütlesi de eski yurtları İspir, Bayburt ve Pasinler'i terk ederek Erzincan, Sinop ve Ayıntab'a kadar yayıldılar.87 "Karıncalar ve çekirgeler gibi"88 kalabalık yığınlar oluşturan bu Türkmenler, Selçuklu sultanı tarafından uçlara sevk edildi. Batı Karadeniz'e gönderilen Çepniler89 doğuya doğru hareket ederek, Karadeniz kıyılarının Türkleşmesini sağladılar. Çukurova'daki Ermeni Krallığı'nın sınırlarına yığılanlar ise bu devletçiğin bütünüyle küçülmesine yol açtılar.

Öte yandan, Türkmenlerin Bizans sınırlarını ihlâl ederek Rumlara zarar vermeleri Bizans idarecilerince âdi sınır olayları olarak yorumlandı.90 Ancak, kısa bir süre sonra kendileri için bir felaketin doğduğunu gördüklerinde artık iş işten geçmişti. Moğolların tazyikinden dehşet ve korku içinde kaçan Türkmenler, Rumlara karşı daha cesur davranarak, Kastamonu ve Çankırı'dan Bizans sınırlarına giriyorlardı. Türklerin Moğolların önünden kaçtığı gibi Rumlar da Türklerin önünden kaçıyor, perişan vaziyette İzmit'e veya Boğaz'ın öte yakasına çekiliyorlardı. Bu öylesine müthiş bir yer değiştirmeydi ki, "hücrelerine çekilmiş rahipler bile" yerlerini terk etmişlerdi. Bazen de Türkmenler ile Rumlar aralarında antlaşma yapıyorlar, bu sayede Rum beldelerine Türkmen göçmenler yerleşiyorlardı.91

İbn-i Said'in anlattığına göre92 Denizli civarında 200.000 çadır, Kastamonu havalisinde 100.000, Kütahya-Karahisar arasında 30.000 çadır konar-göçer Türkmen vardı; ki bu sayılar Togan'ın el-Ömeri'ye dayanarak verdiği, Anadolu beyliklerinin askerî gücünü yansıtan rakamların çok altındadır.93 Bu bakımdan, Batı Anadolu artık bütünüyle "Türkmen Ülkesi" durumuna yükselmiştir.94 Şehir adlarında her ne kadar Türkçe olmayan isimlerin kullanılması devam etmekteyse de köy, dağ, ova, göl gibi kırlık anların Türkçe isimler almaları Türkleşmenin bir başka boyutunu ortaya koymaktadır.

Moğol İstilası sırasında Malatya civarında bulunan Germiyanoğulları daha batıya giderek yurt tutmuşlardı. Yine, Moğolların önünden Anadolu'ya giren büyük bir Çepni bölüğü Karadeniz bölgesini Türkleştirmişti. Doğu Anadolu'da Babaî isyanının çıkmasında rol oynayan Ağaçeriler bu isyan sırasında mühim miktarda kayıp vermelerine rağmen bölgedeki varlıkları hâlâ devam ettiriyorlardı. Köyceğiz-Uşak-Denizli üçgeninde sayılarının 200.000 çadır civarında olduğunu öğrendiğimiz Türkmenler bulunuyordu. Ermenek, Mut ve Anamur bölgesindeki Karamanoğulları ise, Eşrefoğulları ve Germiyanoğulları gibi Moğollara karşı direnişe geçmişlerdi. Ancak bu mücadele, direnişin genişlemesini sağlamakla birlikte Anadolu'nun daha fazla tahrip olmasına da yol açtı. Yine de Türkmenler; Doğu Anadolu coğrafyasından Akkoyunlu ve Karakoyunlu devletlerini Batı Anadolu'dan ise Osmanlı Devleti'ni çıkardılar.

Boy Teşkilatı

Oğuzların, Göktürkler Devri'nde dokuz boy halinde bulundukları yukarıda belirtilmişti. Bu boylar Üç Oğuz ve Altı Oğuz şeklinde karşımıza çıkmaktadır. Ayrıca Şine Usu yazıtında Sekiz Oğuz'dan bahsedilmektedir. F. Sümer, Üç ve Altı Oğuz tabirlerine bakarak Oğuzların daha Göktürkler Devri'nde iki kol halinde olabileceği ihtimali95 üzerinde durmuş ise de bu husus açık olmadığı gibi iki kol halinde bulunduklarını gösteren delillere de sahip değiliz. Kanaatimizce, Üç, Altı, Sekiz ve Dokuz tabirleri onların konfederal (boylarbirliği) yapısını göstermektedir.

X. yüzyılda Oğuzların içinde bir müddet misafir kalan İbn-i Fadlan, onların sadece kıl çadırlarda yaşayan konar-göçerler olduklarını ve bir Yabgu'nun idaresinde bulunduklarını bildirdikten başka boy yapıları hakkında herhangi bir bilgi vermez.96 XI. yüzyılda Oğuz ellerini dolaşan Kaşgarlı Mahmud, Oğuz boylarını saydığı halde, boy teşkilatı hakkında bilgi vermez. Kaşgarlı, sadece bilinmeleri gerektiği için büyük boyları saydığını, Oğuzların, dedelerinin adlarını alan daha pek çok aşirete ayrıldığını söyler. Kaşgarlı Mahmud, Oğuzların 24 boy halinde yaşadıklarını bildirir, ancak 22 boyun adını sıralar. Eksik kalan iki boyun ise Halaçlar olduğunu ancak onların Oğuz kültür dairesinden çıktığını bildirir.

Kaşgarlı Mahmud, Oğuzlar arasında dolaştığı sırada şüphesiz onların boy yapılarına ait hikayeler de dinlemişti. Oğuzların 24 boydan meydana geldiğini bildirmesi97 bunun delili olabilir. Ancak, O, Oğuz boylarının tamamı ile karşılaşmamış olabilir. Bu yüzden eksik bildiği boyları Halaçlar ile tamamlamaya çalışması akla yatkın gibi görünüyor. Halaçlar, Orta İran'da bulunan ve Doerfer'in tespitleri ile dillerinde Göktürkçe arkaik kelimeler bulunduran bir topluluk idi.98

Reşidüddin Oğuznamesi'nde bunların adının Oğuz Kağan tarafından "Kal Aç" şeklinde verildiği şeklindeki ifadeler elbette güvenilir izahlar değildir.99 Haddizatında, boy adları ile ilgili yapılan açıklamalar da halk iştikaklarına dayanmaktadır. Bu yüzden bunların herhangi bir etimolojik değeri bulunmamaktadır.

24 boy hakkında Reşidüddin'deki izahlar Kaşgarlı'ya göre daha açıktır. Üstelik o Oğuz boylarının listesini şematik hale getirmiştir. Reşidüddin, Oğuz boylarının isim almalarını bir hikaye içinde anlatır.100 Buna göre, Oğuz Kağan'ın ölümünden sonra çocuklarının arasında herhangi bir çatışma çıkmaması için Irkıl Koca adlı yaşlı bir Bey'in tavsiyesi üzerine, her bir evladın kendi yerini bilmesi ve eşyasını kendi damgası ile tanıması için birer isim ve damga verilmişti. Oğuznâme'ye göre Oğuzlar, daha Oğuz Kağan zamanında Bozok ve Üçok şeklinde iki gruba ayrılmışlardı. Bu ayrım yaş esasına göre yapılmıştı. Buna göre, Bozokları teşkil eden Kün Han, Ay Han ve Yulduz/Yıldız Han yaşça büyük olanları idi. Oğuzlara ait destanî mahiyetteki eserlerden Bozokların sağ kolda bulunduğu ve hakim zümreyi oluşturduğu şeklinde ulaşan bilgiler de tereddüt arz etmektedir. Çünkü Reşidüddin Oğuznamesi'nde sultan çıkaran boylar arasında Üçok kolundan Eymürler olduğu gibi, Ebulgazi'de de Salur ve Eymür boylarından da sultan çıktığı ifade edilmektedir.

Reşidüddin ve Kaşgarlı Mahmud'a göre Oğuz boylarının listesi şöyle belirlenmişti:

Kaşgarlı Mahmud'un Listesi:
1 Kınık 12- Kara-Bölük
2 Kayığ 13- Alka-Bölük
3 Bayundur 14- İğdir
4 İva, yuva 15- Üreğir, Yüreğir
5 Salgur 16- Totırka
6 Afşar 17- Ula-Yundluğ
7 Beğtili 18- Töker
8 Bügtüz 19- Beçenek
9 Bayat 20- Çuvaldar
10 Yazgır 21- Çepni
11 Eymür 21- Çarukluğ

Reşidüddin'in Listesi

BOZOKLAR

Gün Han Ay Han Yıldız Han Kayı Yazır Avşar Bayat Döğer Kızık Alkara-evli Dodurga Beğdili Kara-evli Yaparlı Karkın

ÜÇOKLAR

Gök Han Dağ Han Deniz Han Bayındır Salur Yiğdir Beçene Eymür Bügdüz Çavuldur Ala-yundlu Yıva Çepni Üreğir Kınık

Tablodan görüleceği gibi her iki müellif arasında bazı farklar oluşmuştur. Çaruklu boyu Reşidüddin'de görülmediği gibi Yaparlı, Kızık ve Karkın boyları da Kaşgarlı'nın listesinde yer almamaktadır. Bu husus, boyların nüfus kaybına uğrayıp diğer boylar arasında kaybolmaları ile ilgili olabileceği ihtimalinin yanı sıra, boyların alt gruplarından birinin ya da bir kaçının nüfus bakımından güçlenerek diğer boylar gibi temsil olunmaya başlaması ile de ilgili olsa gerektir.

Bu husus ile ilgili en kıymetli örnekler Anadolu'da ve Orta Doğu'da görülmektedir. Bu cümleden olarak, Memlüklerin Gazze'den Diyarbekir'e kadar yurt verdiği Türkmen aşiretleri arasında101 Avşarlara mensup bulunan Köpekli, Gündüzlü ve Kutbeyli aşiretleri Avşarlar ile birlikte her biri ayrı ayrı temsil olunmaktaydı. Bunlar, bu dönemde Köpekli Avşarı, Gündüzlü Avşarı, Kutbeğli Avşarı şeklinde boy adları ile birlikte; daha sonraları ise sadece kendi adları ile anılmaya başlamışlardır.

Keza, Güney Anadolu Toroslarında konar-göçerlik eden Bozdoğan Yörükleri arasında tesadüf edilen İğdır, Adana havalisindeki aşiretler arasında görülen Peçenekler nüfus bakımından temsil güçlerini bütünüyle kaybetmişlerdi. Öte yandan Anadolu'da Türkmen aşiretlerinin tâbi olduğu Halep, Dulkadir, Bozulus, Karacakoyunlu, Uluyörük, Atçeken, Yeni il, Bozdoğan, Varsak gibi üst kimlikler oluşmuştu ve 24 Oğuz boyuna mensup boylar burada "Avşar tabi-i Dulkadirli" gibi yeni üst kimlikleri ile birlikte anılır olmuşlardı.102 Binaenaleyh, Kaşgarlı Mahmud ile Reşidüddin'in Oğuzlara dair verdikleri listeler elbette kat'i listeler olmayıp, listelerin tutulduğu dönemlerdeki boy sayılarını ve büyük boyları yansıtmaktaydı.

Bozok ve Üçok meselesine gelince, Reşidüddin Oğuznamesi'nde Bozok ve Üçok ayrımının daha Oğuz Kağan zamanında başladığına dair bilgi bulunmaktaydı. Dede Korkut Oğuznamelerinde ise Bozok ve Üçok yerine, İç Oğuz ve Dış Oğuz (Taş Oğuz) ayrımı bulunmaktadır. Şüphesiz bu, Bozok, Üçok ayrımının tabiî bir yansımasıdır. Öte yandan XII. yy.'da Selçuklulara karşı isyan eden Oğuzlar "Bozok" ve "Üçok" olmak üzere iki gruba ayrılmışlardı. Üçokların başında Tûtî Bey, Bozokların başında ise Korkut Bey bulunuyordu. Ayrıca, Dinar, Bahtiyar, Arslan, Çakır ve Mahmud Bey adlı boy beyleri vardı.103 Buna göre, her ana kol bir bey tarafından temsil olunmakta, boylar ise ayrıca kendi beylerinin idaresinde bulunmaktaydı.

Moğol istilası sırasında, Türkmenlerin kalabalık kitleler halinde Anadolu'ya gelmeleri ve Anadolu Selçuklu Sultanlarının bunları Anadolu'nun çeşitli bölgelerine sevk etmeleri Bozok-Üçok teşkilatında ve boy yapılarında büyük bir erozyon meydana getirdiği anlaşılmaktadır. Bu cümleden olarak, Memlük Devleti'nin Gazze'den Antakya'ya kadar olan sahada yurt verdiği Avşar, Beğdili, Döğer, Bayat, İnallu gibi Türkmen boyları arasında Bozoklu ve Üçoklu diye iki grup daha vardı. Bu husus galip ihtimal, Moğol istilasının Türkmenlerin eski boy teşkilatlarında meydana getirdiği büyük bozulma ve dağılma süreci ile ilgili olup Bozoklular ve Üçoklular bünyelerinde kendi boy isimleri ile anılmayan gruplardan oluşuyordu.

Kayıtlardan, Dulkadiroğulları Beyliği'nin Bozoklardan, Ramazanoğulları Beyliği'nin ise Üçoklardan meydana geldiği anlaşılmaktadır. Ancak, kanaatimizce, anılan beyliklerin Bozoklu yahut Üçoklu kabilelerin bir araya gelmesi ile kurulduğunun aksine olarak, sadece beyliği kuran ailenin dayandığı boyu yansıttığı hususu üzerinde de durmak gerekir. Çünkü, ne Dulkadir Beyliği'nin kurulduğu Elbistan-Maraş bölgesinde Bozoklar ne de Ramazanoğlu Beyliği'nin kurulduğu Çukurova bölgesinde Üçoklar homojen bir yapı göstermedikleri gibi bir süre sonra tarihten sessiz sedasız çekilmişlerdir. Bugünkü Yozgat bölgesinin bulunduğu sahaya, Osmanlılar zamanında verilen Bozok adı da Dulkadir Beyliği'ni kuran ve "Bozoklu" adını taşıyan aşiretlerin hatıraları olmalıdır.

Oğuz Boyları104

Kayı

Kayı boyu Kaşgarlı'da ikinci, Reşüddin'de ise birinci sırada yer almaktadır. F. Sümer'e göre bu husus, onların siyasî gücünü yansıtmaktadır. Dede Korkut Oğuznamelerinde de "Ahir zamanda Hanlık Kayı'ya değe", ifadesi bulunmaktadır. Yalnız bu sonuncusunun Oğuznâmelere sonradan eklendiği anlaşılmaktadır. Osmanlı tarih yazarları, Osmanlıların soyunu Kayı'ya dayandırdığı gibi muhtemelen Reşidüddin'den esinlenerek hazırladıkları şecerelerde de Osmanlıların soyunun Oğuz Kağan'a bağlarlar. Eski yurtları büyük ölçüde terk ederek Anadolu'ya göç eden Kayıların, daha çok Batı Anadolu'da Yörükler arasında görülmeleri, onların ilk fetih yıllarda Anadolu'ya geldiklerini ve bölgenin iskanını gerçekleştirdiklerini göstermektedir. F. Sümer'in tespitlerine göre XVI. yy. Anadolu'da Kayı isimli 94 köy bulunuyordu. Buna mukabil günümüzde otuz civarında köy ve yerleşim yeri bulunmaktadır.

Bayat

Bayatların İran, Kuzey Suriye ve Anadolu'ya kadar geniş bir coğrafyaya dağıldıkları görülmektedir. İran Bayatları, Safevî Devleti'nin hizmetinde bulunmuş, pek çok sefere iştirak etmiştir. Bu dönemde Çukursa'd, Karabağ, Makü ve Bayezid şehirleri Bayat ileri gelenlerince yönetiliyordu.

Kuzey Suriye'de bulunan Bayatların bir bölümü Moğol istilası sırasında Memlük Devleti'ne sığınanlardan oluşuyordu. Bunlar, Memlük Devleti'nde meydana gelen iç çekişmelerden zarar görmemek amacı ile Akkoyunlu Devleti'ne sığınmışlardı. Bayatlardan bir grup ise Dulkadirli Türkmenlerin arasında bulunuyordu. XVI. yy.'da Anadolu'da Bayatlara ait 42 yer adı bulunuyordu. Günümüzde ise 3'ten fazla köy, belde veya ilçe adı bulunmaktadır.

Alka Bölük/Alka Evli

Alka bölük veya Alka evli adıyla kaydolunan bu boyun tarihine dair herhangi bir kayıda rastlanılmadığı gibi Anadolu'da aynı isimli yer adı bulunmamaktadır.

Kara Bölük/Kara Evli

Sivas'ın güneyinden Halep'e kadar olan sahada konar-göçerlik eden Yeni il Türkmenleri arasında bir cemaat olarak görülen Kara evli obasından başka İçel, Bolu, Kastamonu ve Tokat havalisinde de Kara evli adlarına rastlanılmaktadır. Öte yandan Kara evlilerden bir kol da Türkmenistan'da bulunuyordu.

Yazır

Oğuzlara ait destani mahiyetteki eserlerde Yazırlardan bahsedildiği gibi onlar, Türkmenlerin siyasi faaliyetlerinin pek çoğunda rol oynadılar. Neşa şehrinin batısında bulunan Yazır adlı bir kasaba bulunuyordu. XVI. yüzyılda Anadolu'da Ankara, Antalya, İsparta ve Maraş bölgesinde Yazır oymaklarına tesadüf edilmektedir.

Döğer

Reşidüddin Oğuznamesi'nde İnal Yavkuy Han'ın vezirlerinden biri olan Damkak Döğer boyundan idi.

Döğerler, Anadolu'ya yapılan büyük Türkmen göçüne katıldıkları gibi bunlardan mühim bir bölük XIV. yüzyılda Memlük Devleti'nin kuzey topraklarında bulunuyorlardı. Bu sıralarda başlarında Salim Bey bulunuyordu. Döğerler Akkoyunlularla rakip olan Karakoyunluları desteklediler. Bununla birlikte Karakoyunlu Devleti'nin yıkılmasından sonra Akkoyunlu devletinin hizmetine girdiler. Safevi Devleti'nin kuruluşunda da rol oynayan Döğerler, Anadolu'da Halep, Haima, Dulkadir, Bozulus, Bozok, Sis'te bulunan Türkmen aşiretleri arasında bulunuyorlardı.

Dodurga

Dodurga boyu XVI. yüzyılda Anadolu'da Ankara havalisinde bulunan Uluyörük, Akkoyunlu Türkmenlerinin bakiyeleri olan Bozulus ve Tarsus Türkmenleri arasında bulunuyordu. Bozulus Türkmenleri içinde bulunan Dodurgalar Dulkadir Türkmenlerinden kopmuştu.

Yaparlı

Yaparlı boyu Kaşgarlı Mahmud'un verdiği listede görülmemektedir. İhtimal ki, Kaşgarlı Mahmud listesini hazırladığı yıllarda Yaparlı boyuna tesadüf etmemişti. Reşidüddin ise Ay Han'ın oğulları arasında kaydolunmuşlardır. Anadolu'da Yaparlılara ait yer adına tesadüf edilmemektedir.

Avşar

Reşidüddin Oğuznamesi'nde Avşarlar, hükümdar çıkaran boylar arasında zikredilir. Bu husus onların Oğuzların siyasi hayatında mühim roller oynamasının bir delili olarak düşünülebilir. Kaşgarlı Mahmud'un listesinde Afşar adıyla kayıtlıdır. Buna mukabil tarihçi Ayni'nin Kaşgarlı Mahmud'un listesine dayanarak hazırladığı Oğuz boyları cetvelinde Afşar adının yanında "Avşar" diye de söylenir kaydı düşülmüştür. Buna XIV. yy.'da Avşar diye söylenmekteydi.

Avşarlar İran, Kuzey Suriye ve Anadolu'da mühim roller oynamışlardır. Onlar İran'da XII. yy.'da İran'da Huzistan bölgesinde bulunuyorlardı. İran'ın Huzistan bölgesindeki Avşarlar Şumla adlı bir beyin etrafında toplanmıştı. XIII. yy.'da Memlük Devleti'nde Kutbeğli Avşarı, Köpekli Avşarı, Gündüzlü Avşarı gibi aşiretlerin yanı sıra sadece Avşar adı ile de temsil olunmaktaydı. Ayrıca gerek Akkoyunlu gerekse Safevi Devleti'nin dayandığı mühim aşiretlerden biri de Avşarlar idi.

Dulkadir, Bozulus, Halep, Yeni il gibi büyük Türkmen teşekkülleri arasında kalabalık nüfusları ile temsil olunan Avşarlar Sis, Aydın, Bolu, Uşak ve Bozok bölgelerinde de konar göçerlik etmekteydiler. Onlar bulundukları bölgelerde tedricen yerleşik hayata geçtiler. XIX. yy. ortalarında Güney Anadolu da konar-göçer hayatı devam ettiren merkezi hükümet tarafından Kayseri'deki boş arazilere yerleştirildiler.

Ayrıca, Karamanoğulları Beyliği'ni kuran ailenin Avşarlara mensup olduğu öne sürülmektedir. Avşarlar, İran'ın siyasi tarihinde mühim roller oynadılar. Safevi Devleti'nin inkırazı döneminde Avşarlı Nadir Şah yönetimi ele geçirdi. İran'daki Avşar hakimiyeti XVIII. yüzyıl ortalarında Kaçar Türkmenleri tarafından sona erdirildi.

Öte yandan, 24 sayısı ve buna bağlı olarak teşkilat yapısının oluştuğu şeklinde vaktiyle ortaya konulan görüşleri ise tartışmaya açıktır.

Kızık

XVI. yy.'da Halep Türkmenleri arasında Kızık adlı bir aşirete tesadüf olunmaktadır ki bunların Kızık boyunun bakiyeleri olması gerekir. Ayrıca, Anadolu'da Amasya, Ankara, Bolu, Bursa, Afyon, Kayseri, Kocaeli, Sivas, Malatya, Çankırı ve Eskişehir'de Kızık adıyla yer adlarına tesadüf olunmaktadır.

Beğdili

Reşidüddin'in Oğuzların hükümdar çıkaran boylar arasında gösterdiği Beğdili boyu XVI. yy.'da Halep, Yeni il, Bozulus, İçel ve Tarsus Türkmenleri arasında bulunuyorlardı. Beğdililerden bir grup Safevi Devleti'nin kuruluşuna da iştirak etmişlerdi.

Karkın

XVI. yüzyılda Dulkadirli Türkmenleri arasında mühim bir Karkın grubu bulunuyordu. Akkoyunlu Türkmenlerinin bakiyeleri olan Bozulus Türkmenlerinin içinde görülen Karkınların bir bölümü de Dulkadirlilerden oluşuyordu. Varsak ve İçel yörükleri arasında da Karkın boyuna mensup aşiretler vardı.

Bayındır

Reşidüddin'in hükümdar çıkardığı boylar arasında saydığı Bayındırlar, Dede Korkut hikayelerinde de Oğuzların başında görülmektedir. Akkoyunlu Hanedanı da Bayındır boyuna mensuptu. XVI. yy.'da Halep, Dulkadir, Trablusşam, Yeni il, Bozok, Tarsus, İçel, Hamid Yörükleri arasında görülen Bayındırlara ait Anadolu'da pek çok yer adına tesadüf edilmektedir.

Peçenek

Karadeniz'in kuzeyinden Balkanlar'a göç ederek Bizans ve Rus tarihlerinde mühim roller oynayan Peçenekler ile Oğuzların bir boyu olan Peçenekler arasındaki akrabalık bağı tam olarak tespit edilememiştir. Onlar, Anadolu'ya geldiklerinde ya erken devirlerde yerleşik hayata geçtiklerinden ya da sayıca az olduklarından konar-göçer gruplar arasında adlarına fazla tesadüf edilmemektedir. XVI. yy.'da Halep, Adana, Tarsus ve Atçeken Türkmenleri arasında görülen Peçeneklere ait pek az yer adı tespit olunmaktaydı. Öte yandan, Aksaray'a bağlı Ağaç Ören ilçesinin Kırımini köyünde Peçenek Özü adıyla bir mevki bulunmaktadır.

Çavuldur

Çavuldur adı Anadolu'da Çavundur'a, Türkmenistan'da ise Çovdur'a dönüşmüştür. XVI. yüzyılda Çavuldurlar, Bozulus Türkmenleri arasında ve Çorum bölgesinde görülmektedir.

Çepni

Anadolu'ya ilk fetih yıllarında gelen ve bilhassa Karadeniz bölgesinin Türkleşmesini sağlayan Çepnilerin, bazı grupları XIX. yüzyıl ortalarına kadar konar-göçerliği sürdürmüşlerdir. Çepnilerden bazı gruplar Safevî Devleti'nin kuruluşuna iştirak etmiştir. XVI. yüzyılda Anadolu'da geniş bir sahaya yayılmış olarak görülen Çepnilere, Ankara, Amasya, Bolu, Samsun, Bursa, Çorum, Afyon, Kastamonu, Kırşehir, Balıkesir, Trabzon gibi pek çok yerde köyleri bulunmaktadır.

Salur

Dede Korkut destanlarında Salur Kazan'ın mühim bir mevki işgal etmesi Salurların, Oğuzların tarihinde önemli roller oynadığı kanaatini uyandırmaktadır. Salurlar, İran'da Fars Atabeyliği'ni kurdular. XVI. yüzyılda Tarsus, Kadirli, Konya, Bozok ve Hamid bölgelerinde görülen Salurların önemli bir kolu da Türkmenistan'da bulunmaktadır.

Eymür

Anadolu'da geniş bir sahaya yayılmış bulunan Eymürler, Akkoyunlu ve Dulkadirli Devletlerinin siyasi faaliyetlerine katılmışlardır. Eymürler Maraş, Yozgat, Ankara, Kütahya başta olmak üzere Anadolu'da pek çok yere iskân olmuşlardır. Öte yandan Halep Türkmenleri arasında bulunan Eymürler de Hama ve Humus bölgelerine yerleştirilmişlerdir. Türkmenistan'da ise küçük bir Eymür topluluğu kalmıştır.

Ala Yundlu

Ala Yundlu boyunun siyasî rollerine ait bilgiler bulunmamakla binlikte onlar Anadolu'ya göç ederek Konya, Ankara, Kastamonu, Uşak ve Menteşe bölgelerine dağılmışlardı. Konya-Ankara arasındaki bozkır sahada konar-göçerlik eden Ala Yundlular Atçeken Türkmenleri içinde bulunuyor ve at yetiştiriciliği ile meşgul oluyorlardı.

Yüreğir

Üregir veya Yüreğir adıyla görülen bu boy, daha çok Çukurova bölgesinde görülmekte olup Ramazanoğullarının dayandığı mühim boylardan biri idi. Keza, bugün Adana'nın ilçelerinden biri de Yüreğir adını taşımaktadır.

İğdir

XVI. yüzyılda Anadolu'da Tarsus, İçel, Teke, Hamid, Atçeken ve Menteşe Yörükleri arasında görülen İğdirlerin bazı kolları da İran ve Türkmenistan'da bulunuyordu.

Bügdüz

Dede Korkut hikayelerinde Oğuz beylerinden biri Bügdüz Emen adını taşıyordu. Destanlara göre Bügdüz Emen, Oğuz Kağan tarafından Hz. Muhammed'e elçi olarak gönderilmişti. Bügdüz adının destanlarda görülmesine rağmen Oğuzların siyasî tarihlerinde rolleri tespit olunamamaktadır. Günümüzde Anadolu'da Bügdüzlere ait yer adları bulunmaktadır.

Yıva

Yıvalar daha Selçuklular Dönemi'nden itibaren Oğuzların siyasî tarihlerinde rol oynamaya başlamışlardır. Oğuzların batıya göçüne mühim bir nüfus ile katılan Yıvalar, geniş bir alana dağıldıklarından nüfus güçlerini yavaş yavaş kaybetmişlerdir. Onlar, XVI. yüzyılda Halep, Dulkadir, Yeni İl, Tarsus ve İçel Türkmenleri arasında konar-göçerlik ediyorlardı. Günümüzde Yıva adlı yer adlarının pek çoğu "Yuva" şekline dönüşmüştür.

Kınık

Selçuklu hanedanını çıkaran boy olan Kınıklar, Oğuzların tarihinde saygın bir yere sahiptir. Türkmenlerin Anadolu'ya yaptığı büyük göçe katılan Kınıklar Halep, Ankara, Çukurova, Kayseri, Aydın gibi geniş bir sahaya dağılmışlardır.





1 Tartışmalar ve değerlendirmeler için bkz. F. Sümer, Oğuzlar/Türkmenler, Tarihleri, Boy Teşkilatları, Destanları, (İstanbul 1980); H. N. Orkun, Oğuzlara Dair, (Ankara 1935); J. Hamilton, Toquz Guz et On Uygur JA (1962); L. Bazin, Notes Sur Les Mots "Oguz" et "Turk", Oriens, (1935/VI), s. 135-322.
2 "Öz Yigen Alp Turan Altı Oğuz kavminden onüç [yaşımda) ayrıldım." H. N. Orkun, Eski Türk Yazıtları, (Ankara 1986), s. 471.
3 H. N. Orkun, Yazıtlar, s. 64.
4 Aynı Eser, Şine Usu Yazıtı, s. 168.
5 Bkz. Yazıtlar, pek çok yerde geçmektedir.
6 Yazıtlar, s. 102.
7 Saadettin Gömeç, Kök Türk Tarihi, (Ankara 1997), s. 74, 75.
8 Yazıtlar, s. 104 ve devamı.
9 V. V. Barthold, Türkmen Kavminin Tarihine Ait Monografi, (Oçerki İstorii Turkmenskogo Narado, Türkmeniya" C. I (Leningrat 1928'den Türkçeye Tercüme Abdülkadir İnan, TTK Kütüphanesi Tercümeler Bölümü, Ayrıca bkz. Guzz, First Encyciopedia Of İslam, Leiden/Brill (1913), c. , s. 168, 169.
10 F. Sümer, Oğuzlar , s. 5-7.

11 F. Lazslo, Dokuz Oğuzlar ve Göktürkler, Belleten, 1950/XIV. s. 37-43.
12 Yazıtlar, s. 66.
13 Yazıtlar, Sine Usu Yazıtı, s. 166.
14 Yazıtlar, s. 66.
15 F. Sümer, Oğuzlar, s. 20.
16 A.g.e., s. 24/25.
17 Hudud al-Alam, The Region of the World, yay. J. Minorsky, (London 1973), s. 101.
18 R. Şeşen, İslam Coğrafyasına Göre Türkler ve Türk Ülkeleri, (Ankara 1985), s. 157.
19 R. Şeşen, a.g.e., s. 154, 161.
20 İbn-i Fadlan Seyahatnamesi, yay. R. Şeşen (İstanbul, 1975), s. 37.
21 A. Donuk, Eski Türk Devlet Teşkilatında "Yabgu" Ünvanı ve Tarihi Gelişmesi, TKAE Türk Kültürü Araştırmaları, XVII-XXI/1-2 (1979-1983), S. 71-78.
22 R. Şeşen, İslam Coğrafyacıları, s. 173.
23 V. Barthold, Moğol İstilasına Kadar Türkistan, haz. H. D. Yıldız, (İstanbul 1982), s. 228.
24 Barthold, aynı yer.
25 R. Şeşen, İslâm Coğrafyacıları..., s. 173.
26 V. Barthold, Türkistan, s. 228.
27 R. Şeşen, İslam Coğrafyacıları, s. 178.
28 Kaşgarlı Mahmud, Divanu Lugati-t-Türk, çev. Besim Atalay (Ankara 1985).
29 R. Şeşen, s. 161.
30 Hudud al-Alam, s. 119, Notlar için bkz. s. 358.
31 Divan, c. I., s. 471.
32 Divan, c. I, s. 487.
33 Divan, c. I, s. 465; C. I, s. 157.
34 Divan, c. I., s. 436.
35 Divan, c. I, s. 443.
36 R. Şeşen, İslam Coğrafyacıları, s. 110, 111, 133, 155, 164, 166.
37 Aynı eser, s. 238.
38 İbn-i Fadlan Seyahatnamesi, s. 30-41.
39 "İrkinti Su: Her toplanmış olan şeye denir. Bu kelimeden alınarak Karluk boyu büyüklerine Köl-İrkin denir. Aklı göl gibi toplanmış, dolmuş demektir." Divan, c. I., s. 108.
40 Hudud al-Alam, s. 101.
41 Divan, c. I., s. 55.
42 R. Şeşen, İslam Coğrafyası, s. 276; Ayrıca bkz. V. Barthold, Türkistan, s. 153.
43 Z. V. Togan, Oğuz Destanı, (İstanbul 1982), s. 37.
44 Ramazan Şeşen, İslam Coğrafyacıları, s. 253; W. V. Barthold, Türkmen Kavminin... s. 3;
A. Z. Velidi Togan, Umumi Türk Tarihine Giriş, (İstanbul 1981), s. 4.
45 Osman Turan, İslamiyet ve Türkler (İstanbul 1980), s. 37.
46 V. V. Barthold, a.g.e., s. 3; Z. V. Togan, a.g.e., s. 37.
47 F. Sümer, Oğuzlar, s. 29.
48 İ. Kafesoğlu, Türkmen Adı, Manası ve Mahiyeti Jean Deny Armağanı, (Ankara-1958), s. 131.
49 Divan c. III, s. 351.
50 Aynı eser, c. III, s. 351.
51 Aynı eser, c. I, s. 473.
52 Ebu'l-Gazi Bahadır Han, Secere-i Terakime, (Türkmenlerin Soykütüğü), Hazırlayan: Zuhal Kargı Ölmez, (Ankara 1996), s. 246. B. Ögel, Türk Mİtolojisi I, (Ankara 1971), s. 173-175.
53 Divan, c. III, s. 415.
54 Aynı eser, c. I, s. 55.
55 Aynı eser, c. III. s. 415.
56 R. Şeşen, İslam Coğrafyacıları, s. 198.
57 Aynı eser, s. 198.
58 V. V. Barthold, Orta Asya Türk Tarihi Hakkında Dersler, (Ankara 1975), s. 102.
59 Ebu'l-Gazi Bahadır Han, a.g.e., s. 57, 58.
60 Divan, c. III, s. 415.
61 Ebu'l-Gazi Bahadır Han, a.g.e., s. 251.
62 Neşri, Kitab-ı Cihannüma, yayınlayanlar: F. Sümer-N. Lugal (Ankara 1949) c. I, s. 17; İbn-i Kesîr, el-Bidâye ve'n-Nihâye, Türkçeye tercüme: Mehmed Keskin (İstanbul, 1995), c. XII. s. 138.
63 Kaşgarlı Mahmud, Divan, c. I, s. 58.
64 Aynı eser, c. I. s. 55.
65 M. Altay Köymen, Selçuklu Devri Türk Tarihi, (Ankara 1982), s. 23; P. Wittek, Menteşe Beyliği, XIII-XV Asırda Garbî Küçük Asya Tarihine Ait Tetkik, Çeviren: O. Ş. Gökyay (Ankara 1986), s. 258.
66 Urfalı Mateos, Urfalı Mateos Vekayinâmesi (952-1136) ve Papaz Grigor'un Zeyli, Çeviren: Hrant D. Andreasyon, Notlar Edouard Du
laurer, Prof. M. Halil Yinanç (Çeviren) (Ankara 1987), s. 49-50; Kafesoğlu, "Selçuklular", Türk Dünyası El Kitabı (Ankara 1992), s. 250.
67 Gregory Ebu'l-Ferec, Ebu'l-Ferec Tarihi, Çeviren: Ö. R. Doğrul, (Ankara 1987), c. I, s. 293.
68 Er-Ravendî, Rahatü's-Südûr ve Ayetü's-Sürûr "Gönüllerin Rahatı ve Sevinç Alameti", çeviren: Ahmet Ateş (Ankara 1957), c. I, s. 88.
69 Claude Cahen, Osmanlılardan Önce Anadolu'da Türkler, çeviren: Yıldız Moran (İstanbul 1984), 39.
70 V. V. Barthold, Türkmen Kavminin..., s. 30.
71 İbnü'l-Esîr, el-Kâmil fi't-Tarih, c. IX, çeviren Abdülkerim Özaydın, (İstanbul 1987), s. 301.
72 Ebu'l-Ferec, Tarih, c. I, s. 302.
73 A.g.e., s. 302.
74 Urfalı Mateos, a.g.e., s. 144.
75 O. Turan, İslamiyet ve Türkler, s. 75, 76.
76 M. A. Köymen, Selçuklu Devri, (Ankara 1982), s. 159.
77 Ebu'l-Gazi Bahadır Han, Şecere-i Terakime, s. 264.
78 V. V. Barthold, Türk Kavminin..., s. 144; Ebu'l Gazi Bahadır Han, a.g.e., s. 264.
79 M. A. Köymen, a.g.e., s. 168.
80 Nizam'l-Mülk, Siyaset-nâme, çeviren: M. A. Köymen, (Ankara 1986), s. 132.
81 F. Sümer, Azerbaycan'ın Türkleşmesi Tarihine Umumî Bir Bakış, Belleten, c. XXI / 83 (Ankara 1957), s. 429-435; Z. V. Togan, "Azerbaycan" İ A, c. II, s. 100-101.
82 F. Sümer, Oğuzlar, s. 130,
83 Aynı eser, s. 135.
84 Aynı eser, s. 111-138.
85 Geniş bilgi için bkz. M. A. Köymen.
86 R. Şeşen, İslam Coğrafyacıları, s. 180.
87 O. Turan, Selçuklular Tarihi ve Türk-İslam Medeniyeti (Ankara 1980), s. 303.

88 Aynı eser, s. 303.
89 İbn-i Bibi, el-Evâmirü'l-Ala'iyye Fi'l-Umûri'l-Ala'iyye, I (Tıpkıbasım), Önsöz ve Fihristi Hazırlayan: Adnan Sadık Erzi, (Ankara, 1956), s. 729.
90 P. Wittek, Menteşe Beyliği, s. 14.
91 Aynı eser, s. 14-17.
92 C. Cahen. İbn-i Said sur L' Asie Mineure Seldjugide, Turco Byzantina et Oriens Chirstianus, (London 1974), s. 42-48.
93 Z. V. Togan, Umumi Türk Tarihine Giriş, s. 317-318.
94 Z. V. Togan, Aynı eser, s. 257; F. Sümer, Anadolu'da Moğollar, Selçuklu Araştırmaları Dergisi, I/1969, (Ankara 1970), s. 4; Speros Wyrionis'in Türklerin Rumlarla karışıp kaynaştığını, bu suretle yeni bir ahali meydana çıktığını ve bunlara Greko-Türk denilmesinin doğru olacağını savunarak, Anadolu'nun Türkleşmesine yeni bir boyut getirmeye çalışması, meseleyi objektif olarak izah etmekten uzaktır. Speros Wyrionis, Nomadiziation and İslamization in Asia Minor, Studies on Bizantium Seljuks and Ottomans, (Malibu 1981). s. 59. Çünkü, kaynaklarda toplu ihtida hareketlerine tesadüf edilmediği gibi (Böyle bir hadise vukubulsa idi İslam kaynakları heyecanla kaydederlerdi.) Türkler ile Rumların her yönüyle iç içe girdiği mahalleler bile yoktur. Bu hususu Osmanlı kaynaklarından da takip etmek mümkündür. Kaldı ki şeri'yye sicillerinde tek-tük görülen ihtida hareketleri nüfusun geneli içinde önemsenmeyecek miktardadır.
95 Faruk Sümer Oğuzlar.
96 Bkz. İbn-i Fadlan Seyahatnamesi.
97 Divan, C. I, s. 55 ve devamı.
98 G. Doerfer, Orta İran'da Arkaik Bir Türk Dili, çev. Semih Tezcan.
99 Z. V. Togan, Oğuz Kağan Destanı, s. 45.
100 Aynı eser, s. 49 ve devamı.
101 Bars al-Din Halil b. Şahin Zahiri, Zubdat Kaşf al-Memalik, (Paris, 1894), s. 105.
102 Referanslar için bkz. Anadolu'da ve Rumeli'de Yörükler ve Türkmenler Sempozyumu Bildirileri, (Ankara 2001); Tufan Gündüz, Anadolu'da Türkmen Aşiretleri, Bozulus Türkmenleri 1540­1640 (Ankara 1997); Ali Sinan Bilgili, Tarsus Sancağı ve Tarsus Türkmenleri, Ankara 2002.
103 M. A. Köymen, Büyük Selçuklu İmparatorluğunda Oğuz İsyanı, DTCF Dergisi, c. V., sayı 2, (1947); Aynı yazar, Büyük Selçuklu İmparatorluğu Oğuz İstilası, c. V., sayı 5 (1947).
104 Bu bölüm ile ilgili olarak öncelikle bkz. F. Sümer, Oğuzlar/Türkmenler (İstanbul 1981).

  
7031 kez okundu

Yorumlar

Henüz yorum yapılmamış. İlk yorumu yapmak için tıklayın