• Anasayfa
  • https://www.facebook.com/tarihtarihcemiyeti/
  • https://twitter.com/ttcemiyeti
TAVSİYE KİTAP
60.000'lik Tarihi Fotoğraf Arşivi
Makedonya ve Kosova Türkleri Edebiyatı / Prof. Dr. Mustafa İsen

Balkanlar'ın yeni ülkelerinden Makedonya, Osmanlı Rumelisi'nin de oldukça önemli bölgelerinden birini meydana getiriyordu. Aslında Makedonya, bir coğrafi bölgenin adıdır ve günümüzde Yunanistan, Makedonya Cumhuriyeti ve Bulgaristan arasında bölüşülmüş durumdadır. Çok erken dönemde (1360), Osmanlı yönetiminin bir parçası haline gelen yöre, 1912 yılına kadar Türk yönetiminde kaldı. Balkanlar'daki Türk hakimiyeti ve ardından gelen uzun barış devresinde ortaya çıkan gelişmelerden bilim, kültür ve sanat da kendine düşen payı almış ve bölgede bu açıdan da büyük bir gelişme görülmüştür. Balkanlar'da bugün mevcut pek çok merkezî yerleşim birimini şehir haline getirenler Türklerdir. Bu yüzdendir ki Balkanlar'da yakın zamanlara kadar hangi ırktan olursa olsun bir kimsenin şehirli sayılabilmesi Türkçe bilmesi şartına bağlıydı. Balkan şehirlerinde Osmanlı medeniyeti doğrultusunda gelişme aşamasında bilim, kültür ve sanatın alt yapısı olan medrese, mektep, tekke ve zaviyeler tesis edilmiş, bunları takiben bilim, kültür ve sanatın ilk temsilcileri bu topraklarda yetişmeye başlamıştır. Doğal kaynaklar bakımından zengin bir alt yapıya sahip Balkanlar, sağlanan barış ortamıyla birlikte hızlı bir gelişme göstermiş, başta imar faaliyetleri olmak üzere güzel sanatlar bu topraklarda süratle boy göstermiştir. Mesela edebiyat tarihi açısından bir değerlendirme yapılacak olsa bölgede ilk örneklere II. Bayezid döneminde (l481-l512) rastlanır. Bu tarihten sonra ise Edirne, Gelibolu, Saraybosna, Serez, Vardar Yenicesi, Üsküp, Manastır, Filibe, Selanik, Sofya ve Belgrad gibi önemli kültür merkezlerinden ve bunlardan siyasi bakımdan biraz daha az öneme sahip başka beldelerden yüzlerce şâir ve yazar yetişmeye başlamış ve bunlar zaman içinde Türkçenin en güzel örneklerini üretmişlerdir.

Makedonya Türkleri Edebiyatı

Osmanlı kültür coğrafyasına bakıldığında edebiyat tarihine katkıda bulunan şâirlerin büyük bir bölümünün Balkanlar'da şehirlerde doğduğu görülecektir. Bir başka ifade ile Osmanlı Devleti'nin şâir kadrosunun önemli bir bölümünü Rumeli yetiştiriyordu dense, mübalağa edilmiş olmaz. Kuşkusuz böylesine zengin bir kadronun bu bölgede gelişip serpilmesini sağlayan bazı özel şartlar mevcuttu. Osmanlı devlet sistemi içinde bütün Ortaçağ devletlerinde olduğu gibi sanat özel bir teşvik sistemi ile destekleniyordu. Osmanlı sarayından başlanarak taşrada şehzade sancakları ve beyler kendi konumlarına uygun bir sanatçı kadrosunu maiyetlerinde bulunduruyorlardı. Böyle bir kadro adeta yöneticiliğin şartlarından sayılıyordu. Osmanlı Rumelisi özel konumu nedeniyle çok sayıda akıncı ailesinin de barınma yeriydi. Bu yüzdendir ki akıncı beyleri çevrelerinde maiyetlerindeki serdengeçtileri sürekli istim üzerinde tutacak derviş-meşrep şairlere ihtiyaç duyarlar ve onları himaye ederlerdi. Sözü edilen bu şairler de yüklendikleri role uygun yalın sayılacak bir dille lirik şiirler kaleme alırlardı. Rumeli şairlerinin dillerinin niye daha sade ve niye daha çok hür bir derviş duyarlılığını dile getirdikleri kanaatimce bu yüzdendir. Bu ve buna eklenecek başka sebepler yüzünden Rumeli adeta şairler ocağıdır. Örneğin sadece Divan edebiyatı mensuplarını bile sıralamak bugünkü Makedonya cumhuriyeti sınırları içinde bile ne denli canlı bir Türk edebiyatının var olduğunu gösterecektir:

Makedonya'nın iki önemli kültür merkezi Manastır ve Üsküp'tür. Manastır doğumlu şâirler Ayânî, Celal Bey, Firdevsî (ö. 1564), Hâfız, Hâverî (ö. 1565), Kâtibî, Keşfî, Mehmed, Merdî, Sabâyî, Sâmî, Sâmih, Sezâyî, Sinan, Vahyî (ö. 1546), Veznî (ö. 1578) ve Zuhûrî, Üsküp doğumlu olanlar ise Atâ, Dürrî, Fennî, Ferîdî, Hâkî, Hemdemî, Hevesî, İshak Çelebi, İzârî, La'lî, Mîrî, Muîdî, Nâmî, Niyâzî, Özrî (ö. 1523), Riyâzî (ö. 1546), Sıhrî, Vâlihî (ö. 1599), Vusûlî (ö. 1592) ve Zârî'dir. Yine bu ülke sınırları içinde yer alan Debre Vecdî'yi (ö. 1670), Drama Arif Mehmed'i, Gevgili Bâlî'yi, İştip Aklî (ö. 1688), Sadrî (ö. 1585), Tâlibî (ö. 1717) ve Tab'î'yi, Kalkandelen Sucûdî, Fakîrî ve Tulûî'yi yetiştirmiştir.

Tanzimat'tan sonra da Makedonya, Türkçe eserler yazan kişileri yetiştirmeye devam etti. Mesela Kalkandelen'den Sabrî (1862-1943), Manastır'dan Cenap Şahabettin (1870-1934), Daniş Bey (1833-1876), Faik Bey (1825-1899), Kemaleddin (1864-1937), Nâilî (1823-1876), Rıf'at (1851­1907), Nâcî (1875-?), Üsküp'ten Yahya Kemal (1884-1958) dikkat çeken isimler oldular.

Makedonya, daha yakın dönemlerde de ülkemizdeki kültür ve sanat faaliyetlerini desteklemeye devam etmiştir. Nitekim yakın döneme ait biyografi kaynakları tarandığında çağdaş sanat içindeki pek çok şâir ve yazarın doğum yerinin Makedonya olduğu hemen görülecektir. İlk akla gelenleri şöyle sıralamak mümkün: Enver Ziya Karal (Kosova, 1906-1982), Recep Bulut (İştip) Yaşar Nabi Nayır (Üsküp, 1908-1981) Hakkı Süha Gezgin (Manastır, 1895-1963), Şevket Rado (Radoviş, 1913­1988), Zekeriye Sertel, (Ustrumca, 1890-980), Ragıb Şevki Yeşim, (Makedonya, 1910-1971), Ziya İlhan Zaimoğlu, (Üsküp, 1912-1965).

Kuşkusuz yakın dönemde edebiyatın ortaya çıkmasına zemin hazırlayan basın kuruluşlarının da bu gelişmede önemli payı bulunmaktadır. Osmanlıların XIX. yüzyılda Avrupa'dan aldıkları basın kurumu, denebilir ki ilk örneklerini Balkan şehirlerinde vermiştir. Bu bakımdan Üsküp ve Kosova'da Prizren (1871), Kosova (1877), Yeni Mektep, Envâ-ı Hürriyet, Şar, Yıldız, Rehber, Uhuvvet, Hak (1920), Hak Yolu (1924), Mücahede (1925), Yeni Vakit (1925), Birlik (1925), Sosyalist Fecri (1920), Sadâ-yı Millet (1927), Işık (1927) ve Doğru Yol (1937), krallık döneminin basın organları olarak dikkat çeker.

Osmanlı döneminde başta şehirler olmak üzere hakim nüfusun Türklerden oluştuğu yörede, 1912 sonrası durum tersine bir gelişme göstermekle birlikte günümüzde de Balkanlar'da yoğun Türk nüfus barındıran bölgelerden biri Makedonya'dır.

Osmanlı Devleti ile sona eren Türkçenin bu olumlu yapısı, yerini bir süre suskunluğa terk etti. Balkan bozgunlarından sonra geride kalan Türklerin yaşadıkları sosyal sıkıntılar edebiyata da yansıdı. Özellikle Türk aydınlarının ana yurt Türkiye'ye göçleri, bölgedeki edebiyat açısından bir kan kaybıydı. Kaldı ki yeni yönetimlerin bölgede kalan Türk ve Müslüman unsurlara hoş görüsüz davranışları ve dillerini kullanmaya izin vermeyişleri başka bir sıkıntıydı. Bununla birlikte Türkçe, Balkanlar'da yaşamaya devam etti. Zaman oldu konuşma dili olarak kullanımı bile yasak edildi, zaman oldu imkan buldu yazı dili halinde ifade edildi, ama asırlardan aldığı gücü sayesinde yine de ayakta kalmayı başardı.

Eski Yugoslavya'yı meydana getiren altı cumhuriyetten biri olan Makedonya Cumhuriyeti 1991 yılında bu yapıdan ayrılarak bağımsızlığını elde etti. Ülkenin yüzölçümü 25713 km, nüfusu da iki milyon civarındadır. Karakteristik bir Balkan ülkesi görünümü sergileyen Makedonya'da pek çok farklı ırk ve dinden insanlar yaşar. Asıl çoğunluk Makedonlardan oluşur. Sonra Arnavutlar, ardından Türkler nüfusu oluşturan ırklardır. Türkler nüfusun yüzde onunu meydana getirmektedirler. Bu nüfus başta Üsküp olmak üzere Gostivar, Kalkandelen, Kocacık, Ohri, Resne, Manastır ve İştip çevresinde yaşamaktadır.

Makedonya, Yugoslavya'nın bir parçası olarak l945 yılından sonra bu ülkede uygulanan azınlık haklarını belli çerçeveler içinde Türklere de tatbik etti. Bu yüzden yörede Türkçe okullar (ilk, orta), radyo, televizyon yayınları, tiyatro yanında Türk edebiyatı da gelişme gösterdi. Birlik Gazetesi l944'ten beri Üsküp'te çıkmaktadır. 1949 yılında Yeni Kadın çıktı. Bu yayını Pioner çocuk gazetesi izledi (1950). Bu tarihte başlayan yayın faaliyetleri, buna ek olarak daha sonra yayınlanmaya başlayan Sesler (1965) adlı bir kültür ve sanat dergisi ile yedi-on dört yaş grubuna seslenen Sevinç (1951) ve ana okulu çocuklarını hedefleyen Tomurcuk (1957) adlı iki çocuk dergisi de yakalanan gelişimi hızlandırdı. Makedonya'da bu görüntü kısmen bugün de devam etmektedir. Şimdilik Sesler dergisi yayınını planlanan periyodda sürdürememekte, buna karşılık özel teşebbüs tarafından Vardar adlı bir siyasi gazete yayınlanmaktadır. Bunlara birden fazla dilde yayın yapan El-Hilal ile Zaman'ı eklemek gerekir. Türkçe radyo ve televizyon yayınları ile tiyatro faaliyetlerini de bu gelişime katmak gerekecektir.

Makedonya'da Türk edebiyatını Hüseyin Süleyman (l90l-l963), Abdülfettah Rauf (1910-1963), Enver Tuzcu (l9l6-l958), Şükrü Ramo (l9l8-1988), Mustafa Karahasan (l920), Hümaşah Vardar (1920), Lütfi Seyfullah (d.l926), Necati Zekeriya (l928-l987), Mahmut Kıratlı (1929-1988), Fahri Kaya (l930), İlhami Emin (l931), Recep Murat Bugariç (l934), Esad Bayram (l934), Cavit Saraç (1935), Avni Engüllü (l947), Fahri Ali (1948), Sebahattin Sezair (1948), Halise Hasan Özgün (1948), Avni Abdullah (l948), Alaattin Tahir (l949), Melahat Engüllü, Suat Engüllü (l950), İrfan Bellür (1954), Enver İlyaz (1955), Sabit Yusuf (d.l957), Biba İsmail (1957) Semra Samet (1958), Tülay İbrahim, Oktay Ahmed, Meral Kayın, Rıfat Emin ve Leyla Hüseyin temsil etmektedir.

Makedonya'da (Eski Yugoslavya) yayınlanan eserlerin büyük çoğunluğunun, özellikle ilk devrede yayınlananların, bütün sosyalist ülkelerde olduğu gibi, devlet desteği ve devlet kontrolünde çıktığı unutulmamalıdır. Bu yüzden sözü edilen yayınlar büyük oranda resmi ideolojinin propogandası niteliğindedirler. En azından, bu niteliği ön planda olan eserlere daha çok basılma imkanı sağlanmıştır. Hal böyle olmakla birlikte bu destek Türkçenin bir yazı dili olarak bölgede hayatiyetini sürdürmesini sağlamış ve Balkan ülkeleri içinde eski Yugoslavya topraklarında yaşayanlar bölgenin başka insanlarına oranla kimliklerini, bu arada dillerini ifade etmede daha iyi bir durumda olmuşlardır. Yine bu yüzdendir ki Balkanlar'da en çok Türkçe eser de Makedonya'da basılmıştır.

Balkanlar'da konuşma dilinde tabii olarak bir takım yerel ağızlara rastlansa da bölgede yazı dili tarihin her döneminde İstanbul Türkçesi olmuştur. Günümüzde de bu durum devam etmektedir. Fakat 1945 sonrası Türkçesinin kelime kadrosunda hatta yer yer sentaksında bir değişme meydana geldi. Çünkü dil, sosyal yapının değişmesinden kolaylıkla etkilenir. Düne kadar bölgenin prestijli dili olan Türkçe yörenin Türk yönetiminden çıkmasından sonra yerel diller karşısında bu konumunu kaybetmiş ve etkilenen bir dil haline düşmüştür. Ayrıca Türkçenin eğitim dili olma özelliğini yitirmiş olması da onu etkileyen bir başka faktördür. Makedonya'da belli bir seviyeye kadar Türkçe eğitim devam etmiş olmakla birlikte sonuçta bu eğitim bir azınlık eğitimidir.

Makedonya'da Türk edebiyatı denince öncelikle akla gelen şiirdir. Bunu Türk milletinin şiire olan özel ilgisiyle izah etmek gerekecektir. Şiir alanında da çocuk şiiri dikkat çeker. Bunun birkaç sebebi vardır. Çocuk şiirinde karşımıza çıkan yalın dil, açık ve sade anlatım, mümkün olduğunca edebi sanatlardan ve tasvirden kaçınma gibi özellikler Balkanlar'daki Türk şiirinin zaten ilk göze çarpan özellikleridir. Okullarda derinliğine okutulmayan Türkçe, 90'lı yıllara kadar kapalı bir ilişkiler yumağı içinde varlığını sürdürdü. Bölge şairleri Türkiye ile de sağlıklı bir iletişim imkanı elde edemeyince doğal olarak yalın sayılacak bir anlatım ve sınırlı sayıda kelime ile yetinmek zorunda kaldılar. Dili güzel kullanmayı gerekli kılan edebi ifade, ancak ciddi bir eğitimle sağlanabilir. Oysa Balkanlar'da uzunca bir kesintinin ardından 1950 sonrası yeniden filizlenmeye başlayan Türkçe, zaman zaman güzel kullanım şöyle dursun kendisini doğru kullanacak kişilerden bile yoksun kalmıştır. Belli bakış açılarına bağlı olarak bir açılıp bir kapanan Türkçe okullar, yine siyasi şartlara bağlı olarak zaman zaman yayınlanmasına izin verilen dergi ve kitap neşri faaliyetleri, kısacası bilim ve sanat faaliyetlerinin hiç hoşlanmadığı istikrarsızlık örnekleri bölgede Türk yazı dilinin en büyük sorunudur.

Yazı dili ister istemez eğitimin ötesinde bir birikime, bir geleneğe yaslanmak zorundadır. Kuşkusuz Balkanlar'ın yakın döneminde böylesine bir birikimden de söz edilemez. Bunlara eklenmesi gereken çok önemli bir başka faktör de bu yörede istisnasız bütün ülkelerde sanat ve edebiyat faaliyetlerinin yükünü çeken unsurun öğretmenler olmasıdır. Yazarların biyografileri incelendiğinde neredeyse bütününün öğretmen olduğu görülecektir. Bu öğretmenler yöredeki bütün entelektüel faaliyetleri sırtlarında taşımışlardır. Bütün dünyası çocuk olan bu meslek mensupları doğaldır ki sanat faaliyetlerinde de gündelik hayatlarının bu en önemli objesini, yani çocuğu yazdıklarının merkezine koyacaklardır.

Bunlara bir de sosyalist kültürün eğitilmeye muhtaç bir nesne olarak gördüğü ve ancak çocukluklarında iyi eğitilen insanların sistem açısından bir güvence teşkil edeceği görüşü doğrultusunda genelde çocuk eğitimine verdiği önemi de katmak gerekecektir. Bu yaklaşımın gereği olarak zaten bu ülkelerde çocuklara yönelik çok sayıda dergi vb. yayın çıkmaktadır. İşte Türkçe neşriyata izin verildiğinde Türk çocukları için de bu imkanlar devlet desteği sağlanarak gerçekleştirilmiştir.

Makedonya'da yaşayan Türkler, yakın yıllara kadar sosyalist yönetimlerce idare edildiler. Bu yüzdendir ki edebi çalışmalarda ele alınan konular, sözü edilen sistemin sanat anlayışıyla yakından ilgilidir. Sosyalist sanat anlayışı toplumcu bir bakış açısını temel aldığı ve sanatı ideolojinin emrinde bir enstrüman olarak gördüğü için bu ülkelerdeki edebi örnekler çizilen çerçeveye uygundur. Bu yüzdendir ki özellikle 1945-1960 arası yazılan örneklerin önde gelen özelliği deklaratif oluşlarıdır. Sosyalist yapı yeni bir dünya kurmakta olduğu için bütün emekçiler gibi yazarlar da yeni kurulan bu dünyaya katkı sağlamalıdır. Bununla birlikte özellikle azınlık şairi biraz da bu ideolojik yapıdan kaçabilmek için yine şiirlerinde doğa manzaralarına (mevsimler, aylar, dağlar, Güneş Baba, kelebek, arı, kuşlar), okula, kitap sevgisine, analara, güleç yüzlü olmaya, çalışkanlığa, tembel olmamaya, temizliğe, okula gidişe dikkat etmeye yönelik metinler kaleme almıştır. Doğa manzaralarının bu edebi yatta bu denli yoğunlukla yer almasının bir başka önemli sebebi de yöre halkının büyük ölçüde kırsal kesimde yaşıyor olmasıdır. Okul aracılığı ile şehir hayatına katılan şair, sürekli kendi çocukluğunu ve çocukluğunun geçtiği kırsal dekoru özlemektedir. Çocuklukta kalan her şey güzel olduğu için de kırsal kesimin sorunlarından çok onun güzelliği şiire konu edinilir. Sosyalist örgütlenmenin edebiyata yansımasının bir örneği sayılacak konular, örneğin iyi bir Piyoner olmak sıklıkla dile getirilir. Buna karşılık özellikle sosyalist uygulamaların daha katı uygulandığı ilk yıllarda din karşıtı şiirler yoğunluktadır. Ülkede modernleşme ve onun sağladıkları, moderniteye uymada karşılaşılan sıkıntılar, kadın erkek ilişkileri ağırlıklı konular arasındadır. Azınlıkların kendi tarihlerine ve bu tarih içindeki kahramanlara gönderme yok denecek kadar azdır. Buna karşılık sosyalist kültürün önde gelen kahramanlarına adanmış yüzlerce örnek bulunabilir.

1990'lı yıllardan sonra ülkede hissedilen demokratik hava kuşkusuz edebiyata da yansımış ve yukarıda çerçevesi çizilen şablon büyük ölçüde değişmiştir. Bu olumlu gelişmeye karşın Makedonya'daki ekonomik sıkıntılar yüzünden yayın organlarına gereken destek sağlanamamaktadır. Ama çıkarılabilen yayın organlarında artık başka alanlarda olduğu gibi daha reel konularına ait örnekler kendilerine yer bulabilmektedir.

Şiir dışında ikinci ağırlıklı konu hikayedir. Burada da çocuk hikayesi ağırlıklı yer tutar. Hikayeler de konu, anlatım ve dil özellikleri bakımından şiirler için söylenenlere benzemektedir. Hüseyin Süleyman, Şükrü Ramo, Mustafa Karahasan, Şerafettin Nebi, Mahmut Kıratlı, Necati Zekeriya, Fahri Kaya, Recep Murat Bugariç, Hümaşah Vardar, Avni Engüllü, Avni Abdullah, Mustafa Yaşar, Alaattin Tahir, Suat Engüllü, Enver İlyaz ve Enver Ahmet bu alanda eser veren sanatçılardır.

Bu ülke Türk edebiyatında dikkat çeken bir diğer alan da tiyatro yazarlığıdır. Halklar tiyatrosunun bir bölümünün Türk tiyatrosu olarak faaliyet göstermesi tiyatro yazarlığını da teşvik etmiş ve Mustafa Karahasan, Hüseyin Süleyman, İlhami Emin, İrfan Bellür, Şerafettin Nebi, Lütfi Seyfullah ve Sabit Yusuf bu alanda eserler kaleme almışlardır.

Eleştiri ve deneme alanında da Makedonyalı Türk yazarlar kalem oynatmışlarsa da bu alanda yazılan örnekler sınırlıdır. M. Karahasan, N. Zekeriya, F. Kaya, Avni Engüllü, Avni Abdullah ve Suat Engüllü bu konuda dikkat çeken adlardır.

Makedonya'da Türkçe, XIV. yüzyıldan beri konuşma ve yazı dili olarak yaşamaktadır. Günümüzde Balkanlar'da Türkçenin en canlı yaşadığı yöre burasıdır. Osmanlı sonrası en çok Türkçe kitap da yine burada basılmıştır. Var olan potansiyel geliştirilir, küçük sorunlar aşılırsa Türkçe burada gelecekte de daha sağlıklı olarak yaşamaya devam edecektir.

Kosova Türkleri Edebiyatı

Kosova'nın başkenti Priştine civarında Kosova ovasında 1389 yılında yapılan Kosova Meydan Savaşı Türklere Balkanlar'ı bütünüyle açan çok önemli bir dönüm noktasıdır. Bu tarihten itibaren Kosova, Osmanlı Devleti'nin önem verdiği ve çevresi büyük ölçüde Müslüman nüfustan oluşan bir yöre olarak kaldı. Bu nüfusun çok önemli bir bölümünü de Türkler olşuturuyordu. Bu yüzdendir ki Kosova'yı meydana getiren Priştine, Pirizren, Yakova, İpek gibi şehirler Osmanlı uygarlığının yansıdığı önemli merkezler olarak dikkat çekti. Başka alanlar gibi edebiyat tarihi açısından da bölgeden çok sayıda isim yetişti. Kosova sınırları içinde yer alan Prizren ve Priştine şair kaynakları olarak dikkat çekerler. Aşık Çelebi (ö. 1572), Bahârî (ö. 1551), Mü'min, Nehârî, Sûzî, Şem'î (ö. 1530) ve Tecellî Prizren, Azmî, Hâtifî, Levhî, Mesîhî (ö. 1512), Mustafa Çelebi (ö. 1565) ve Nûhî Priştineli şâirlerdir.

Kosova bölgesi, daha yakın dönemlerde de şair ve yazarlar yetiştirmeye devam etmiştir. Nitekim yakın döneme ait biyografi kaynakları tarandığında çağdaş sanat içindeki bir kısım şâir ve yazarın doğum yerinin Kosova olduğu hemen görülecektir. İlk akla gelenleri şöyle sıralamak mümkün: Enver Ziya Karal (Kosova, 1906-1982), Recep Bulut (İştip), Ahmet Samim (Prizren, 1884-1910), Zekeriye Sertel, (Ustrumca, 1890-980), Macit Cevat Doğudan (Vulçitrin) gibi.

Osmanlı Devleti Birinci Dünya Savaşı sonrası Balkanlar'ın büyük bölümü gibi Kosova'dan da çekildi. Çekilişin ardından ortaya çıkan yöresel yönetimler, aralarındaki ihtilafları kısmen çözerek l9l8-l9l9 yılında Yugoslavya'yı kurdular. l946 yılına kadar devam eden bu yönetim ve arada ortaya çıkan Alman ve Bulgar işgalleri yörede Türkçe yazılı basına imkan vermedi. Ancak sözlü edebiyat geleneği ve Priştine, Prizren, Yakavo, İpek gibi şehirlerde faaliyet gösteren tekkelerde geliştirilen tasavvuf edebiyatı canlılığını koruyordu. Ama bu ürünlerin o dönemde hiç biri basılma imkanı bulamadı. Bunların içinde Hacı Ömer Lütfi'yi (1870-1928) ve Âşık Ferki'yi istisna saymak gerekecektir. Halk edebiyatı geleneği çerçevesinde üretilen metinlerin Türkiye'deki örneklerden -küçük ayrıntılar dışında-bir farkının olmadığını bilmem söylemeye gerek var mı? Beş yüz yıllık bir birliktelik içinde Osmanlı Devleti'nin iki kanadını oluşturan Anadolu ve Balkanlar ayağının bu yüzünde üretilen halk edebiyatı örnekleri ne ise öbür taraftakiler de neredeyse aynıdır. Kar'la İzmir arasında hangi farklardan söz edilebilirse Trabzon Prizren arasındaki farklardan da o ölçüde söz edilebilir. Kosova halk edebiyatı ürünleri de masallardan, türkülerden, manilerden, destanlardan, ata sözleri ve bilmecelerden oluşmaktadır. l945 yılında Yugoslavya adıyla kurulan sosyalist yönetim ülkedeki azınlık haklarına saygı göstereceği sözünü tutarak çeşitli dillerde yayın organlarının neşrine ve okulların açılmasına izin verdi. Makedonya'da Birlik Gazetesi'nin neşri (l944) ve Türkçe radyo yayınlarının başlamasına paralel olarak Türk edebiyatı da filizlenmeye başladı. Fakat aynı yönetim altında olmakla birlikte Kosova Özerk Bölgesi'nde yaşayan Türkler, Makedonya'da yaşayanlara oranla kültürel imkanlardan epeyce geç yararlandılar. Bunun sebebi Kosova'da hakim nüfus olan Arnavutlarla Yugoslav yönetimi arasındaki ilişkilerdir. Kosova'da Türklerin konumu yönetimin Arnavutlarla ilişkilerine bağlı olarak inişli çıkışlı bir seyir izler. Yönetimin arası Arnavutlarla iyi ise Türkler unutulur. Tersi durumlarda ise hatırlanırlar. Böyle bir ilişkiden dolayı Kosova doğumlu Türk şâir ve yazarlar, ilk ürünlerini Makedonya'da çıkan yayın organlarında neşretmiş, 1969 yılından itibaren ise Kosova bölgesi Türkleri, kendi yayın organlarına kavuşmuşlardır. Denebilir ki bu bölgede yeni dönem Türk edebiyatı ancak 1960'lı yıllardan itibaren kıpırdanmaya başlamıştır. Bu yıllardan başlanarak şiir ve hikaye, ciddi aşamalar kat etmiş, öteki türlerde de eserler verilmiştir. Birlik ve Tan dizileri arasında bu bölge doğumlu yazarlara ait çıkan çok sayıda kitap, nicelikle birlikte niteliğin de belli aşamalar kaydettiğinin ifadesidir.

l99l yılına gelinceye kadar Yugoslavya, Sırbistan, Hırvatistan, Makedonya, Bosna-Hersek, Slovenya ve Karadağ'dan oluşan bir federatif cumhuriyetti. Kosova ve Voyvadina, Sırbistan içinde iki özerk bölge olarak yapılanmıştı. Fakat bu görüntüye rağmen ipler büyük ölçüde Sırpların elindeydi. Yaklaşık kırk beş yıl böyle devam eden yapı, 1992 yılında parçalandı. Birlikten önce Slovenya, ardından Hırvatistan koptu. Fakat Bosna-Hersek'in ayrılışı çok kanlı gerçekleşti. Makedonya'nın da ayrılmasından sonra yeni Yugoslavya, Sırbistan ve Karadağ Cumhuriyetlerinden ibaret kaldı. Sırbistan içinde mütalaa edilen Kosova Özerk Bölgesi de 1999 yılında Birleşmiş Milletler müdahalesi ile şu anda statüsü belli olmayan, ama Yugoslavya ile de bağlarını koparmış bir konuma dönüştü. Böylece günümüzde Yugoslavya toprakları içinde Türk nüfus kalmadı. Kosova'da yaşayan Türklerin nüfusunun 30-40 bin civarında olduğu sanılıyor. Bölgenin başkenti Priştine'de Tan Gazetesi (1969), Çevren dergisi (1973) ve Kuş (1979) çocuk dergisi yayınlanmaktaydı. Ayrıca Prizren'de Esin (1979) ve Çığ (1990) dergileri çıkmaktaydı. Savaştan sonra bunların yayınına ara verildi. Buna karşılık şimdi Prizren'de özel gayretlerle Bay (1994), Sofra ve Türkçem dergileri ile Yeni Dönem adlı haftalık gazete çıkmaktadır. Son olarak bu bölgede Demokrasi Ufku adlı on beş günde bir çıkan yeni bir siyasi gazete yayına başlamıştır.

Kosova bölgesinde savaş sonrası da Türkçe eğitime devam edilmektedir. Sınırlı konumda da olsa radyo ve televizyon yayınları da başlamıştır. Özellikle Türklerin yoğun olarak yaşadığı Prizren ve çevresinde Türk askerinin yerleştirilmiş olması pek çok sorunu da çözmeye yaramıştır. Ayrıca bölge için çok önemli olan kültür, güzel sanatlar dernekleri faaliyet halindedir. Kosova Türklerinin Balkanlar'da yaşayan Türkler içinde ayrıcalıklı bir konumları vardır; bölgede yaşayan bu nitelikteki unsurun aksine özellikle Prizren ve Priştine'de oturan Türklerin tamama yakını şehirlidir. Bu özellik de hem hakların savunulmasında hem de sivil örgütlerin oluşturulmasında çok etkili olmuştur.

Kosova doğumlu olmamakla birlikte Süreyya Yusuf (1923-1977), bölgedeki edebiyatın gelişip serpilmesinde yazar, bilim adamı ve eleştirmen olarak çok önemli bir yere sahiptir. Onun yönlendirmeleri bölge edebiyatının derlenip toparlanmasında önemli rol oynadı.

Genelde Balkanlar'da olduğu gibi Kosova bölgesinde de edebiyat denince akla şiir gelmektedir. Bunu hikaye izler. Süreyya Yusuf dışında Fahriye Çerkez (1929), Naim Şaban (l935-l961), Nusret Dişo Ülkü (d.l938), Nimetullah Hafız (d.l939), Enver Baki (d.l943), Hasan Mercan (d.l944), Arif Bozacı (d.l944), Ahmet İğciler (1945), Şecaettin Koka (1945), Sadık Tanyol (1946), Bayram İbrahim (l947), İskender Muzbeğ (d.l947), Fikri Şişko (1949), Altay Suroy (d.l949), Fahri Mermer (1950), Agim Rıfat Yeşeren (d. l95l), Zeynel Beksaç (l952), Ethem Baymak (1952), Osman Baymak (l954) Aziz Serbest (1954), Reşit Hanadan (1955), Mehmet Bütüç (1955) Nuhi Mazrek (1956) Raif Kırkul (1964), Özcan Micalar (1965) Burhan Sait (1967), Raif Vırmıça Hüseyin Kazaz ve Şükrü Mazrek Kosova Bölgesi'ndeki Türk edebiyatının başlıca temsilcileridir.

Kosova'daki Türk edebiyatı dil, ifade ve üslup bakımından Makedonya ile -aynı ülkenin farklı bölgeleri oldukları için- büyük benzerlik gösterir. Fakat Kosova Türk edebiyatı sosyalist sistemin soğumaya yüz tuttuğu bir dönemde gelişmeye başladığı için içerik bakımından Makedonya'daki ilk örnekler kadar güdümlü bir görüntü sergilemez.

Kosova'da tiyatro yazarlığı farklı bir yere sahiptir. Çünkü bu bölgede 1950 sonrası ilk edebi örnekler tiyatro eseri olarak görünür. 1951 yılında Durmiş Selina ve Aziz Buş'un kaleme aldığı Çiçekli Ali ve Ben Rıza Ağa adlı oyunlar, daha sonra takipçi bulamamaşıtır. Ancak yakın yıllarda Hasan Mercan, Süreyya Yusuf, Alim Rıfat Yeşeren ve Nuhi Mazrek yeniden bu türe canlılık getirdiler.

Roman diğer Balkan ülkeleri gibi Kosova Türk edebiyatında da dikkate alınması gereken örneklere sahip değildir. İskender Muzbeg'in Yanan Sevgiler, Hasan Mercan'ın Namus Köprüsü ve Reşit Hanadan'ın Sel adlı çalışmaları birer deneme mahiyetindedir.

Eleştiri ve deneme alanında ilk akla gelen isim Süreyya Yusuf'tur. Bunu Ethem Baymak izler.

Nüfusla orantılı olarak düşünüldüğünde günümüzde de Kosova'da zengin bir Türk edebiyatından söz edilebilir. Hal böyle olmakla birlikte bu edebiyat, bütün Türkiye dışı Türk edebiyatları gibi yakın bir ilgiden yoksundur. Ancak son yıllarda bazı kitap ve antolojilerin neşriyle Türkiyeli okuyucu sözü edilen örneklerden haberdar olmaya başlamıştır.

Kosova Türk şiiri aslında Türkiye dışındaki azınlık şiirlerinin ortak özelliklerini yansıtır. Kosovalı şair de II. Dünya Savaşı'nı yaşamış ve çağdaş şiirlerini bu tarihten sonra başlatmışlardır. Sosyalist yönetimlerce yönetildikleri için toplumcu şiir bu ülkelerde daha farklı algılanmaktadır. Azınlıklar için önemli rol oynayan anonim halk edebiyatı örneklerinden yararlanma eğilimi Kosovalı şairlerde de fazladır. Çağdaş Türkçeyi kullanma konusunda yöredeki Türkçe konuşma dili ile Türkiye'deki dil devrimini izleyen Türk şiir dili arasında bocalama söz konusudur. Benzer yöreler gibi Kosovalı şairler de büyük ölçüde Nazım Hikmet'in çekim alanı içindedirler. Aslında laik bir yaşantı içinde olan yöre Türk aydınları kendi kimliklerinin en önemli öğeleri olan İslami ve milli değerlere sahip çıkıp onları eserlerinde yansıtmaya özel önem verirler. Ama bu konum onların çevre kültürlerle temasını engellemez (Yaşın, 1995, s. 51). Kuşkusuz bu bakış açıları 1990 sonrası kısmen değişti. Ama bu edebiyatın 1960-1990 yılları arasını kapsayan dönemi için büyük ölçüde geçerlidir. 1990 sonrası ise dini ve milli kimliğin daha da öne çıktığı söylenebilir. Buna karşılık toplumcu şiirden neredeyse tümüyle vazgeçilmiştir.

Özetlemek gerekirse Kosova'da Türkçe, XIV. yüzyıldan beri konuşma ve yazı dili olarak yaşamaktadır. Günümüzde özellikle Prizren'de çok canlı bir edebi faaliyet dikkat çeker. Bunların içinde şiir ve hikaye, onların içinde de çocuk edebiyatı önemli konumdadır. Var olan potansiyel geliştirilirse Türkçe bir ses bayrağı olarak Kosova'da dalgalanmaya devam edecektir.

Bursalı Mehmed Tahir, Osmanlı Müellifleri, 3 C., İst. 1333-1342.

Boşkov, Vanço Turska Knjizevnost u Jugoslaviji, Enciklopedije Jugoslavije, VIII.

Vanço Boşkov, İstorija na makedonskiot narod, kn. I, del V, Galav, V, Üsküp, 1969.

Engüllü, Suat Türkiye Dışındaki Türk Edebiyatları Antolojisi (Yugoslavya ve Makedonya Türk Edebiyatı), c. 7, Ankara, 1997.

Hayber, Abdülkadir, Yugoslavya (Makedonya ve Kosova) Türklerinin Edebiyatı, Türk Dünyası Edebiyatları, İstanbul, 1998.

İnal, İbnülemin Mahmut Kemal, Son Asır Türk Şâirleri, 4. C. İstanbul, 1988.

İpekten, Haluk Mustafa İsen v. d. Tezkirelere Göre Edebiyatımızda İsimler Sözlüğü, Ankara, 1988.

İsen, Mustafa, Ötelerden Bir Ses, Divan Edebiyatı ve Balkanlar'da Türk Edebiyatı Üzerine Makaleler, Ankara, 1997.

İsen, Mustafa, Suat Engüllü, Türkiye Dışındaki Türk Edebiyatları Antolojisi (Makedonya, Kosova Türk Edebiyatı), c. 7, Ankara, 1997.

İsen, Reyhan-Mustafa İsen, Yugoslavya Türk Çocuk Şiirinden Seçmeler, Ankara, 1983.

İsen, Mustafa, Reyhan İsen, A. Esra Kireççi, Balkanlar'da Türk Çocuk Şiiri Antolojisi, Ankara, 2001.

İsen, Mustafa, Balkanlar'da Türk Çocuk Şiiri, Bilig, S. 18, Ankara, 2001.

İslam, Ayşenur, Balkanlar'da Türkçe Basın, Bilig, S. 19, Ankara, 2001.

Kaya, Fahri. Gökkuşağı, Üsküp, 1985.

Kurdakul, Şükran, Şâirler ve Yazarlar Sözlüğü, İst. 1971.

Mercan, Hasan. Balkanlar'da Çağdaş Türk Şiiri Antolojisi, Ankara, 2000.

Necatigil, Behçet, Edebiyatımızda İsimler Sözlüğü, İstanbul, 1971.

Nimetullah Hafız, Yugoslavya'da Türk Edebiyatı, Çevren, Priştine, 1973.

Nimetullah Hafız, Yugoslavya'da Çağdaş Türk Edebiyatı Antolojisi, 2 C., Ankara, 1989.

Popoviç, Aleksander, Balkanlar'da İslam, İst. 1994.

Selim, Bedri. Çağdaş Yugoslavya'da Türk Hikayeleri, Priştine, 1978.

Della Jugoslavia, La Battana, XII/36-37 Fiume Nevembre 1975.

Yaşın, Mehmet, Eski Yugoslavların Türkçe Şiiri, Sesler, S. 301, Aralık, (1995).

Yusuf Süreyya, Yugoslavya Türk Şiiri, Priştine, 1976.

Zekeriya Necati, Çiçek, Üsküp, 1963. Zekeriya Necati, Çiğdem, Priştine, 1985.

Paylaş |                      Yorum Yaz - Arşiv     
4302 kez okundu

Yorumlar

Henüz yorum yapılmamış. İlk yorumu yapmak için tıklayın