• Anasayfa
  • https://www.facebook.com/tarihtarihcemiyeti/
  • https://twitter.com/ttcemiyeti
TAVSİYE KİTAP
Saha Cumhuriyeti / Anar Somuncuoğlu

Toprak büyüklüğü bakımından, 3.103.200 km2 ile, bugünkü bağımsız ve bağımsız olmayan Türk Cumhuriyetlerinin en büyüğü olan Saha (Yakutya) Cumhuriyeti Rusya Federasyonu'nun içinde, Kuzeydoğu Sibirya'da, Kuzey Buz Denizi'ne dökülen Lena, Yana, İndigirka ve Kolıma ırmakları arasındaki havzada yer alır. Kuzeyden güneye 2000 km ve batıdan doğuya 2100 km uzanan Saha, yaklaşık olarak Türkiye'nin dört katıdır. Kuzeyden Laptevler Denizi ve Doğu Sibirya Denizi'ne çıkışı mevcuttur. Saha Cumhuriyeti'nin muazzam büyüklükteki topraklarının %40'ı Kutup çevresinin arkasındadır ve yaşam için son derece zorlu şartlara sahiptir. Saha büyüklüğünün aksine, nüfus açısından küçük bir cumhuriyettir. 1999 verilerine göre, Saha Cumhuriyeti'nin nüfusu 988.000 kişidir.1

Saha'nın coğrafik konumundan tahmin edilebildiği gibi, iklim son derece serttir. Kış çok uzun ve soğuktur: denizin kenarındaki kuzey kısımlarda kışın hava sıcaklığı -25 ve -35 derece arasında değişirken, ülkenin diğer kısımlarında -35 ve -55 arasında değişmektedir. Kuzey yarı kürenin en soğuk yeri Saha'da bulunmaktadır. Burada hava sıcaklığı -70'e kadar inmektedir. Uzun ve sert bir kışa karşılık, Saha'daki yaz kısa ve ılıktır. Orta ve güney bölgelerde yazın hava sıcaklığı 15 ve 23 derece arasında değişirken, kuzey bölgelerinde 0 ile 10 derece arasında değişmektedir.

Saha Topraklarının Çarlık Rusyası Tarafından İşgali

Yaygın olan versiyona göre, Sahalar bugün yaşadıkları topraklara Baykal gölü çevresinden Lena nehrinin havzasına göç etmişlerdir. Saha Türklerinin etnik temelini iki büyük Türk grubunun oluşturduğu belirtilmektedir. Birinci grup Tölos aşiretlerinin temelini oluşturan eski Uygurlardır ki, Saha Türklerinin ataları sayılan Kurıkanlar bir Tölos boyudur. İkinci grubu ise Kıpçak boyları oluşturmaktadır. Tarihi şartlardan dolayı Moğolcanın ve Rusçanın etkisini de taşıyan Saha Türkçesi, Uygur-Oğuz grubuna aittir.2

Ural dağlarının arkasına sarkan ve gittikçe Sibirya'nın içlerine doğru ilerleyen Ruslar, 1617 yılında ilk defa Lena ve Yana nehirlerin de Sahalarla karşılaşmışlardır. Ruslar bölgeye geldikleri zaman Sahalar arasında merkezi bir otoritenin bulunup bulunmadığı bir tartışma konusudur. Sahaların halk edebiyatında Tigin unvanlı bir hükümdarın varlığı tespit edildiyse de, Ruslarla Sahaların karşılaştıkları zaman bu düzenin hala korunduğu kesin değildir.3

Sahalardan önce Evenklerle karşılaşan Ruslar, Evenklerin Sahalara verdiği ismi (Yoko) bozarak kullanmışlar ve Sahalara "Yakutlar" demeye başlamışlardır.4 Askeri güçle Sahalara boyun eğdirmeye çalışan Rusların amacı Sahaları da diğer yerli halkları gibi kürk cinsinden alınan "yasak" vergisine bağlamaktı. Rusların Sahaları yasak vergisine bağlamaları 60 yıl almıştır. Bu yıllarda Rus idaresi tarafından tayin edilen voyvodalar, yasak vergisinin dışında birkaç vergi çeşidi daha uygulamış, kendi şahsi zenginlikleri için de yerli halkı üzerinde baskı ve zulüm idaresini kurmuşlardır. Bu yıllar içerisinde Kozakların ve voyvodaların zalim davranışlarına tepki duyan Sahalar defalarca isyan etmiştir. İsyanlar hep kanlı bir şekilde bastırılmıştır.5

Bu vakitten sonra Çarlığın politikası yerlilerin hayatlarını değiştirmeden onlardan mümkün olduğunca büyük gelir sağlamak üzerinde kurulmuştur. Bu yüzden yerlilere bazı avantajlar sağlanmıştır. Mesela, iç yönetim yerlilere bırakılmıştır, Sahalar ve diğer yerli halklar askerlik hizmetinden muaf tutulmuştur. Resmi olarak yerlilere alkolün satılması yasaklanmıştır. Bu tedbirlerin amacı tamamen ekonomikti ve daha fazla kürk geliri elde etmekle ilgiliydi. Sahalardan alınan "yasak" vergisi hayatlarını önemli ölçüde etkilemiştir. Zor iklim şartlarında hayatta kalmayı başaran Sahalar azla kanaat etmeye alışmışlardır, fakat "yasak" onlar için büyük bir yük oluşturmuştur. Ustelik vergi toplayıcıları ölmüş Sahaları da "yasak" listelerine ekleyip, onları ölenlerin akrabalarının üstüne yıkıyorlardı. Bu gibi uygulamalar Sahaların ekonomik şartlarını olumsuz şekilde etkilemiştir.6

Diğer Sibirya bölgelerinde de olduğu gibi, Hıristiyanlaştırma siyaseti Sahalarla ilgili olarak Rus sömürgeciliğin aracı olarak kullanılmıştır. 18. yüzyıla kadar Sahaların Hıristiyanlaştırılması üzerinde pek durmayan Rus yönetimi, 1720'de Çar I. Petro'nun emriyle Hıristiyanlaştırmaya önem vermiştir. Hıristiyanlaştırma siyasetinde mükafat, vergilerden muafiyet, Saha dilinde yayınlar ve ayinler gibi araçlar kullanılmıştır. Bu siyasetin sonucunda 19. yüzyılın sonuna doğru Sahaların çoğu Hıristiyanlığı kabul ederek Rus isimlerini kullanmak zorunda kalsalar da, toplum içinde eski inançlar korunmuş ve Şamanizm'in tesiri devam etmiştir.7

Bölgedeki demografik durum da gittikçe değişime uğramıştır. Saha topraklarına Rusların gelmesiyle, Sahalar arasında salgın hastalıklar yayılmıştır. Bu tür hastalıklara bağışıklığı bulunmayan ve ayrıca yasak vergisinin getirdiği fakirleşmeden dolayı bünyeleri zayıf düşen yerliler kolayca hastalanmışlardır. Bu gibi sebeplerden dolayı, daha 19. yüzyılda "Sibirya doktoru" dergisi, Sahaları nesli tükenen halklara dahil etmiştir. Gerçekten de, hastalıkların Sahalar arasındaki yaygınlığı korkunçtu. 1872 yılında Kolıma bölgesinin nüfusunun yarısı çiçek hastalığından ölmüştür. 1890 yılında ölüm oranı %20'ye, 1904 yılında ise %49,3'e kadar yükselmiştir.8

19. asrın sonuna gelindiğinde Sahalar açısından bazı olumlu gelişmeler de yaşanmıştır. Ticaretle uğraşan Sahalardan milli burjuvazi doğmuş ve ciddi bir güç oluşturmuştur.9 Bu gelişme paralel olarak Sahalar arasında oldukça güçlü bir milli aydın tabakası da oluşmuştur.

Çarlık Rusyası'nın diğer bazı bölgelerinde de olduğu gibi, bölgeye sürülen siyasi suçlular yerli aydınların fikirlerini önemli ölçüde etkilemişlerdi. Özellikle "oblastnikler", yani bölgeciler olarak nitelendirilebilecek siyasi suçluların Sibirya'nın Rusya'dan bağımsız olması fikri Saha aydınlarını çok etkilemiştir.10

1905 Rus İhtilali'nin bütün Rusya'da özgürlük ve hoşgörü rüzgarının etkisiyle, Saha aydınları faaliyete geçmiştir. Milli kültür alanında çalışmalara imkan doğmuş, Sahaca yayınlar neşredilmeye başlanmıştır. Saha aydınlarının faaliyetleri siyaset alanına taşınmış ve Yakut Milli Birliği adlı bir teşkilat kurulmuştur. Teşkilatın amaçları Sahaların kendi kendilerini idare etme haklarını elde etmek, Rusya Duması'na Saha milletvekillerini göndermek, Rus yerleşimciler, kilise ve manastırlar tarafından Sahalardan zorla alınan Saha topraklarının idaresini elde etmekti.

1906 yılında bildiriler yoluyla bütün Saha halkına seslenmeye başlayan Yakut Birliği, Rus idaresinden ayrı mahalli idare kurmuştur. 5 Şubat 1906'da ise Yakutya eyaleti kongresini toplamıştır. Bu aktif faaliyetlerden ürken Rus yönetimi eyalette sıkı yönetim ilan etmiş, Birlik üyelerini tutuklayarak ağır hapis cezasına çarptırmıştır. Bundan sonra bu gibi hareketlerin askeri kuvvetle bastırılacağı ilan edilmiştir.11

Saha'da Sovyet İktidarının Tesis Edilmesi

1917 Şubat Devrimi Çarlık Rusyası'ndaki halklar açısından önemli değişikliklere yol açmıştır. Şubat Devrimi'nin demokrasi ve hürriyet gibi fikirleri Saha milliyetçileri tarafından destek bulmuştur. Sürgün edilen devrimcilerle birlikte Devrim Komitesini oluşturan Saha milliyetçileri demokratik reformları desteklemişlerdir.

Nisan 1917'de kurulan Hürriyet Birliği veya Halk İradesi Partisi'nin temel amacı Saha'nın kendini yöneten bir birim olacağı Sibirya Federatif Otonomisi'nin oluşturulmasıydı. Partinin fikirlerinden dolayı, parti aktivistlerine federalist denmiştir. Partinin programı milli eğitim, bilim ve kültürün geliştirilmesini de içeriyordu. Bu amaçla Saha Aymak adlı kültürel aydınlanma cemiyeti kurulmuştur.12

1917 Ekim Devrimi'nden sonra Saha milliyetçileri ve Saha'daki Rus Sosyal İhtilalcileri Rusya'daki Bolşevik hakimiyetini tanımayı reddetmiştir. Böylece o yıllarda eski Çarlık Rusyası topraklarında yaşanan iç savaşta Saha milliyetçileri Kızıl ordunun karşısında yer almıştır. Birkaç defa el değiştiren Saha toprakları üzerinde hakimiyet 1919 yılında kesinleşmiş ve Bolşevikler Yakutsk şehrini bir daha işgal ederek Saha üzerinde kontrolü sağlamaya muvaffak olmuşlardır.13

Bolşevikler hakim olduktan sonra da Saha Aymak ve Saha Omuk gibi Saha milliyetçilerinin oluşturduğu teşkilatlar işlemeye devam etmiştir. Saha Aymak 1920 yılında yasaklanırken, Saha Omuk teşkilatı 1928 yılına kadar Sovyet karşıtı propaganda yürütmüş ve isyanları teşvik etmiştir.14

Saha aydınları arasında yaygın olan milliyetçi görüşleri ve gerçekleri bağdaştırma anlamında, mevcut sistem içerisinde Saha halkının en iyi duruma ulaştırabilecek bir yol olarak Rusya ile daha eşit statüde ilişki kurmak düşüncesi doğmuştur. Bu amaçla 1927'de Pavel Vasilyeviç Ksenofontov tarafından Genç Yakut Sosyalist Partisi kurulmuştur. Bu parti tarihe "konfederalistlerin" partisi olarak girmiştir. Konfederalistler verilen otonomi sistemi içerisinde Sahaların kendi topraklarında azınlığa düşeceklerini anlamışlardı.

Onlara göre, Yakut Cumhuriyeti'nin birlik cumhuriyeti statüsünde olması gerekirdi. Yakutya'nın ayrılma hakkı, kendi toprakları ve yer altı, yer üstü kaynakları üzerindeki hakları tanınmalıydı ve Yakutya Cumhuriyeti eşit haklar esasında Sovyetler Birliği içerisinde yer almalıydı.

Genç Yakutlar Sovyet yönetimi tarafından zararlı görülmüştür. Parti kurulduktan sonra kısa bir zaman içerisinde parti üyelerine karşı temizlik başlatılmıştır. İlk aşamada 55 kişi kurşuna dizilmiş ve 28 kişi toplama kamplarına gönderilmiştir. 8 Ağustos 1928'de ise Bolşevik Komünist Partisi'nin Merkezi Komitesi'nin "Yakut Teşkilatındaki Durum Hakkındaki" kararıyla milliyetçi Yakut aydınlarının varlığı tespit edilmiş ve milli aydınlar tasfiye edilmiştir.15

Genel olarak 1920'li yılların ikinci yarısında kolektifleştirme adı altında Yakutya'da milli kültürün ve milli varlığın tasfiyesi başlamıştır. Sibirya'nın diğer yerlerinde de olduğu gibi, eski ilişkileri ortadan kaldırmak ve yerli halkı doğrudan devlete bağlamak için şamanlara ve yerel elite karşı mücadele sürdürülmüştür. Özellikle şamanlar Sovyet rejimince "bir numaralı düşman" olarak ilan edilmiştir. Şamanlar hapse ve kamplara atılmış ve bazıları idam edilmiştir. Çarlık zamanındaki baskıdan kat kat daha şiddetli bir baskı uygulayan Sovyet yönetimi şamanların neredeyse tamamen yok olmasına yol açmıştır. Sahaların kültürel hayatında önemli bir yer tutan şamanların ve ozanların yok edilmesi, milli kültürün yok edilmesiyle eşdeğerdi.

1930'lu yıllarda da devam eden milli kültür ve milli varlık tasfiyesi çerçevesinde sadece konfederalistler ve doğrudan milliyetçi adlandırılanlar değil, Bolşeviklerle işbirliği yapan Oyunskiy ve Ammosov gibi yerli Komünistler de yok edilmiştir.

Böylece kolektifleştirme yıllarında Sovyetler Birliği'nin diğer Rus olmayan bölgelerinde de olduğu gibi, milli kültürün önemli unsurları yok edilmeye çalışılmış, milli aydınlar da tasfiye edilmiştir. Ancak bununla sınırlı kalınmamış ve Saha halkının kendisi de planlı veya plansız bir şekilde Sovyet yıllarında yok olma ile karşı karşıya kalmıştır.

Sovyet Zamanında Saha'da Demografik Durum ve Etnikler Arası İlişkiler

Önemli Saha düşünürlerinden Kulakovskiy Sahaların kaderini önceden görmüş ve Saha aydınlarını meşhur mektubuyla uyarmıştı. Kulakovskiy'e göre, "vahşi" bir halkın "medeni" bir halkla karşılaşması, bir kural olarak uzun veya kısa zaman içinde birincisinin neslinin tükenmesiyle sonuçlanır. Bu Saha düşünürü zengin doğal kaynakların Rusların büyük göçüne yol açacağını öngörmüştür.16 Kulakovskiy'nin çizdiği karamsar manzara Sovyet zamanında gerçekleşmiştir.

Sovyet zamanında Saha halkının azalması artık sadece hastalıklara da bağlı değildi. Saha halkının azalmasına etki eden sebeplerden birisi Saha üzerinde hakimiyet kurmaya çalışan Kızıl Ordu'nun silahsız Sahaları öldürmesi, kolektifleştirme zamanındaki şiddet ve Sahaların mal varlıklarına el konulmasıdır.

Daha ileriki yıllarda II. Dünya Savaşı da, Saha halkını ve genel olarak Sibirya'nın yerli halkını derinden etkilemiştir. Sibirya halklarının zaten ölüm kalım meselesi ile uğraştıklarına bakılmayarak seferberliğe maruz bırakılmışlardır. Ruslar üzerindeki II. Dünya Savaşı'nın tahrip edici etkisi bilinmektedir. On milyonlarla hesaplanan Rus halkı savaştan bu ölçüde etkilendiyse, sayıları ancak yüz binlerden veya on binlerden oluşan halkların bu savaştan gördükleri zararın yıkıcı gücü ortadadır. Cephede ölen ve yaralanan Sahaların yanı sıra, cephenin gerisindeki halk da ölümle karşı karşıya kalmıştır. Genç erkeklerin savaşa gittiği bir durumda, Saha'nın sert iklim şartları kalanlar için daha zor bir hayat ve tehlike demekti.

Üstelik o yıllar bütün Sovyetler Birliği'nin seferber olduğu yıllardı ve cephe gerisinde üretilen her şey cephenin ihtiyaçlarına yönelikti. Üretilen her şey üstünde sıkı kontrolün olmasının yanı sıra, gerçekleştirilen zorunlu göçün sonucunda 2000 Saha ölmüştür. Bu göçün amacı daha fazla balık avlanmasıydı ve görüldüğü gibi yerli halkın trajedisiyle sonuçlanmıştır. Savaşa giden 2081 kişiden sadece 700 kişi geri dönebilmişti. Yukarıdaki rakamlar o yılların Rusyası için çok küçük rakamlar, fakat toplam olarak yaklaşık 240 bin kişi olan Saha halkı için bunlar çok büyük rakamlardı. Genel olarak II. Dünya Savaşı yıllarında Saha halkı yaklaşık %13 olarak azalmıştır. 1939 yılı itibariyle Sahaların sayısı 239.273 iken, savaş bittikten 14 yıl sonra bile Sahaların nüfusu bu rakamın gerisinde kalıyordu ve 226.100'e eşitti. 17

Saha'nın bugünkü siyasi hayatında önemli rol oynayan çok etniklilik ve etnikler arası ayırımın yaratılması 1920'li yıllarda başlamıştır. 1924'te Saha'da altının bulunmasından sonra bölgeye yoğun Rus göçü gerçekleşmiştir. 1930'lardan 1950'lerin başlarına kadar Saha bir sürgün ve çalışma kampı alanı olarak da kullanılmıştır. Rus özgür iş gücünün bölgeye akını genellikle 1960 sonrasında gerçekleşmiştir.18 Özellikle 1970'li yıllardan itibaren Saha'daki madenciliğin gelişmesi de bölgeye büyük Rus göçüne sebep olmuştur.

1920'li yıllardan itibaren yaşanan Rus göçünün ve Sahaların halk olarak azalması sonucunda Sahaların toplam nüfus içindeki oranı gittikçe azalıyordu. 1920 yılında Saha'da Sahaların oranı %90 iken, 1926'da bu oran %82'ye ve 1959'da %50'nin altına düşmüştür. 1970 yılında Sahaların oranı %43 iken, 1979'da bu oran %36.6'ya, 1989 yılında ise %33.4'e kadar düşmüştür. 19

Para kazanmak için bölgeye akın eden bir çok Rus, yüksek ücretlere rağmen zor iklim şartlarından dolayı sözleşme sürelerini doldurunca Saha'yı terk etmiştir. 1959-1989 yılları arasında Saha'ya girip çıkanların sayısı 4.1 milyona ulaşmıştır.20 Bu rakam cumhuriyetin kendi nüfusunun 4 katıydı.

Saha'da madencilik sektörünün gelişmesinin sonuçlarından birisi çevre problemleri olmuştur. Saha'ya göçenlerin çevreyi tahrip etmeme gibi bir anlayışları yoktu. Zaten genel olarak da, çevreye davranış konusunda Sibiryalı yerli halklar ve Ruslar arasında büyük bir fark her zaman mevcuttu. Yerliler tabiatı tahrip etmeden ondan faydalanmaya çalışmıştır. Üstelik çoğu yerli halkın dini inanışı tabiata doğrudan bağlıdır. Yerlilerden farklı olarak, bölgeye geçici işçi olarak gelen Rusların tabiata karşı böyle bir anlayışları yoktu. Özellikle Sibirya'nın sanayileşmeye başlamasıyla çevre tahribata uğramıştır. Nehirler kimyasal atıklarla kirlenmiş, tayga tahribata uğramıştır. Bu çevre problemlerinin halk hayatına yansıması son derece şiddetli olmuştur. Teknolojik çevre kirlenmesi hastalıkların artmasına yol açmıştır.

Rusların bölgeye göçü sonucunda Sahalar arasında rahatsızlık doğmaya başlamıştır. Bu rahatsızlık gittikçe derinleşmiştir. Sahalar ve Ruslar arasındaki etnik gerilimin en önemli sebeplerinden birisi, iki etnik grubun hayat standartlarında oluşan bariz farktı. Saha'ya II. Dünya Savaşı'ndan sonra yoğunlaşan Rus göçü bölgenin demografik durumunu önemli ölçüde değiştirdiği yukarıda belirtilmiştir. Bölgeye gelen bu yeni insanlar ve yerli halk arasındaki gelir farkı çok büyüktü. Bunun sebepleri ise, Rusların sanayide istihdam edilmeleri ve üstelik bölgenin zor iklim şartlarından dolayı bölgeye göçen işgücü için özel ücret uygulamasıydı. Yerli halk ise genellikle eskiden olduğu gibi, çoğunlukla tarımda istihdam ediliyordu. Rusların konutları daha iyiydi ve maaş dışında diğer bir çok avantajları da mevcuttu. Bütün bu ayrıcalıklar bölgeye işgücü çekebilmek için uygulanıyordu. Uygulamada ise Saha'daki insanlar arasında etnik açıdan bir ayırım yaratılmıştır. 1992 yılında Saha'nın tarımında istihdam edilen emeğin %87'si Sahaydı. Tarımda istihdam edilenler, enerji sektöründe istihdam edilen ve çoğunlukla İslav olan insanların aldıkları maaşın ancak %16'sı kadar kazanabiliyordu.21 Sahaların hayat standardı Saha ortalamasından iki kat daha düşüktü ve Rusya ortalamasından daha da düşüktü. Sert kışlara rağmen, kırsal kesimde, yani Sahaların yoğun olarak yaşadıkları bölgelerde, evlerin sadece %63,2'si merkezi ısıtmaya bağlıydı; evlerin %22,1'inde merkezi su sistemi mevcuttu ve %17'si kanalizasyon sistemine bağlıydı. Üstelik Saha'nın kırsal kesimlerinde ölüm oranı şehirdekinin iki katıydı. Saha'daki yerli halkın ortalama hayat uzunluğu 1990'ların başında 40-45 yaştı.22

Sahaların Ruslara karşı duydukları rahatsızlığın bir nedeni de psikolojikti ve Rusların kendilerini üstün görmeleri ile ilgiliydi. Çarlık zamanından beri Rusların psikolojisi pek fazla değişmemiştir. Halkların eşitliği konusundaki bütün Sovyet retoriğine rağmen, Rusların çoğu, yerli halkları "vahşi" ve "kültürsüz" olarak görüyordu. Ruslar ne Sahaların kendilerine ne dillerine ne de kültürlerine saygı gösteriyorlardı. Sovyet iktidarının son zamanlarında yapılan kamuoyu yoklamalarına göre Sahaların %68-75'i, Rusların Saha geleneklerine, kültürüne ve diline saygı göstermediği için şikayetçiydi.23

Rusların bölgede çoğalmalarıyla Ruslaştırma politikası da kolaylaşmış ve özellikle şehirde ve Ruslarla karışık olarak oturulan bölgelerde Sahaların kendi dillerini bilme oranı azalmıştır. 1960'lardan başlayarak Ruslaştırma yoğunlaşmış ve daha önce Sahaca eğitim yapan okullar 7. sınıfından itibaren sadece Rusça eğitim vermeye zorlanmışlardır. Aynı zamanda Sahaca eğitim veren okulların sayısı keskin bir şekilde azaltılmıştır. Bunun sonucu olarak Sahaca bilme oranı azalmıştır. 1986 yılında yapılan araştırmaya göre Saha Cumhuriyeti'nin başkenti Yakutsk'ta okul çağındaki Saha çocuklarının ancak %16'sı Saha dilini ana dili gibi konuşabiliyordu. 1989-1990 yılları arasında Saha çocuklarının %22'si Rusça eğitim görüyordu.24

Yerli halklar ve cumhuriyete sonradan gelen ve genellikle İslav kökenli olan göçmenler arasında yaratılan eşitsizlik ve Sahalar arasında gelişen milliyetçi duygular, 1960'lı yıllardan başlayarak zaman zaman meydana çıkmıştır. En geç 1950'li yıllardan başlayarak etnik problemler dışa vurulmaya başlanmış ve etnik temelli bazı küçük çaplı çatışmalar gerçekleşmiştir. 1960'ların ortasında üniversite öğrencilerinin küçük çaplı protestosu kısa zamanda bastırılmış ve bazı Sahalar sürülmüştür. Niyurbi şehrinde bir Saha tutuklanırken, haksız yerde tutuklandığını düşünen bir grup Saha müdahale edince, müdahale edenler de tutuklanmış ve milliyetçilikle suçlanmıştır.25

1970'ler Saha milli bilincinin gelişmeye başladığı yıllardır ve bu durum kendisini çocuklara verilen tarihi Saha isimlerinde göstermiştir. Hatta bazı Sahalar geleneksel bir şekilde sadece tek isim kullanmaya başlamıştır.26 Kültürel bazdaki bu gelişmelerin dışında, 1970'lerde de etnik gerilimin yaşandığı yıllardı. O dönemde Sahada sürgünde bulunan bir Ukraynalı Hıristiyan Çernovil 1970'lerdeki durumun son derece gergin olduğunu anlatmaktadır. Hatıralarında bazı şehir ve kasabalarda Sahaların yoğun olarak yaşadığı yerlere tesadüfen düşen bir İslav'ın açık tehlikeye karşı karşıya kalabildiğini yazmıştı. 1979 yılının yaz aylarında bir Saha genci bir Rus tarafından öldürülünce, yüzlerce Saha sokağa dökülmüş, ancak protestolar hızla bastırılmıştır. Bu çatışmadan da bahseden Çernovil, karşılıklı zorbalık davranışlarından o kadar etkilenmişti ki, otoritelerden sürgün yerini değiştirmelerini istemiştir.27

Gerçi, o dönemde meydana gelen olayları sadece etnik gerilimle yorumlamak hatalı olabilir. Genel olarak Sovyet toplumunda baş gösteren huzursuzluk Saha'da da ortaya çıkmıştır. Rejime güvensizlik ve inançsızlık gibi sebeplerden de kaynaklanan toplumsal huzursuzluk alkolizm, işlenen suçların artmasına, özellikle gençlerin şiddete yönelmesine ve idealsizliğe yol açmıştır. Bu anlamda etnik temelli çatışmaları ve sayılan sebeplerden dolayı meydana gelen çatışmaları birbirinden ayırmak oldukça zordur. Çoğu zaman bunlar tek başına da değil, birbirleriyle karışmış durumdadırlar. Böylece sosyal rahatsızlıklardan doğan şiddet olayları kolayca etnik gruplar arasındaki çatışmaya dönüşebiliyordu.

Milli Hareket ve Toplum

Sovyet zamanında kendi topraklarında azınlık durumuna düşürülen Sahaların milliyetçiliği engellenmeye çalışıldıysa da başarılı olunamamıştır. Stalin zamanında Saha milliyetçiliğini şekillendiren milli aydınların tasfiyesinden sonra Saha milliyetçi hareketinin sekteye uğratılmasına rağmen, II. Dünya Savaşı'ndan sonra, milliyetçilik yeniden canlanma gücü bulmuştur. Asrın başındaki Saha toplumundaki milli bilinçlenme Sovyet yönetimi tarafından yok edilmek istendiyse de, halktaki milli kimlik arama çabaları daha Sovyet zamanında yeniden başlamıştı.

Gorbaçov'un Dönemi'nde Saha milli kimliğinin arayışları ve toplumdaki huzursuzluk artmıştır. Saha'da etnik gerilimin tırmanması ve Saha milliyetçiliğinin yükselmesi sonucunda 1986 yılında Saha'da etnik temelli bir çatışma meydana gelmiştir. Saha üniversite öğrencileri ve bir grup Rus arasında çıkan bu çatışma, çoğunlukla Rus olan polislerin müdahaleleriyle daha da büyümüştür. Bunun sebebi Rus polisinin çatışmaya müdahale etmesi sırasında bir taraf gibi davranmasıdır. Müdahale sırasında özellikle Saha kızları polis tarafından yaralanmıştır. Çatışmadan üç gün sonra birkaç yüz Saha öğrencisi sokaklara dökülmüştür. Öğrenci liderleri ve olaylara karışan Sahalar tutuklandığı halde, olayın kışkırtıcısı olan Ruslar hiçbir zaman tutuklanmamış ve cezalandırılmamışlardır. Bu eşitsizlik Sahaların tepkilerine yol açmıştır.28 Böylece belki de etnik gerilimden dolayı değil de, daha başka sebeplerden dolayı başlayan kavga, polislerin ve yönetimin Sahalara karşı takındıkları tavırdan dolayı etnik gruplar arasındaki ilişkileri daha fazla bozmuş ve olay, Gorbaçov Dönemi'nin ilk etnik çatışması olarak tarihe geçmiştir.

Dönemin Saha Cumhuriyeti Komünist Partisi lideri Saha kökenli Prokopyev, olaylardan soyutlanmak isterken, öğrencileri milliyetçi olmakla suçlamıştır. Rus gazetelerinde bütün Sahalara "milliyetçi" damgası vurulduysa da, bazı duyumlara göre olaylar, Saha milliyetçiliğinin yükselmesini önlemek için KGB tarafından tasarlanmıştır.29

Aslında KGB'nin böyle bir girişimde bulunması için sebepler mevcuttu. Milli aydın Vinokurova'nın da belirttiği gibi, 1960'lı yıllardan başlayarak, Sahalar aktif olarak yüksek öğrenim kurumlarına girmeye ve prestijli meslek sahibi olmaya başlamışlardır. Böylece Sahalar arasında asrın başında gelişen aydınlanma tekrarlanmış ve o zaman olduğu gibi milli hareketi doğurmuştur. Olaylardan sonra tedbirler üniversite hayatına da yansımış ve üniversitelere daha fazla İslav öğrencilerinin girmesini sağlamak için kota konulmuştur. Tutuklanan Saha öğrencileri ise ancak 1990 yılında aklanmıştır.30

Yukarıda Sovyet zamanında oluşan şartlardan ve bu şartların Saha'daki iki toplum arasında çatışma temelini nasıl oluşturduğundan bahsedilmişti. Bu şartlarla bağlantılı olarak Sahalar açısından milli mesele haline gelen bazı konular vardır. Bu meselelerin Sahaların lehine çözümlenmesi, ülkeye ad veren halkın güçlenmesini sağlayacaktır. Bunlar demografik problem, kültür problemi ve milli zenginliğin paylaşımıdır. Sovyetler Birliği'nin son dönemine gelindiğinde cumhuriyetteki demografik durum Saha Cumhuriyeti'nin egemenlik taleplerinin arkasındaki gücü zayıflatan ve Sahaların kendi topraklarında etkili olmalarını engelleyen bir husustur. Diğer taraftan Saha kültürüne karşı yürütülen Ruslaştırma politikası sonucunda ve yine değişen demografik durumun da etkisiyle Saha kültürü geçen yıllar içerisinde tahribata uğramıştır.

Bu tahribat dil meselesinde açıkça ortaya çıkmaktadır. Saha milli kimliğinin oluşması ve milli yolun belirlenmesi açısından Saha kültürü ve dilinin canlanması büyük önem taşımaktadır. Bunun dışında, Saha'nın milli zenginliklerinin paylaşımı da ciddi bir konudur. Saha halkı açısından önemli olan husus serbest piyasa ekonomisine geçiş sürecinde devlet mülkiyeti paylaşılırken yerli halkın dezavantajlı duruma düşmemesidir. Halbuki bilindiği gibi, Saha'nın esas zenginliğini oluşturan madencilik sektöründe çoğunlukla Saha'ya sonradan gelenler istihdam edilmektedir. Doğal olarak diğer eski sosyalist ülkelerde olduğu gibi, sanayi tesislerinin özelleştirmesi yapılırken, Ruslar ve diğer sonradan gelenler daha avantajlı durumda olacaktır. Sovyetler Birliği'nin yıkılmasından sonra bu problemler çeşitli şekilde çözüme kavuşturulmak istenmiştir, fakat bu problemlerin kökten çözülmesi ülkedeki Sahaların oranının artmasına dayanmaktadır. Sovyetler Birliği'nın son yıllarında canlanan milli hareket bu problemlerin çözülmesi için uğraşmıştır.

Saha'da milli hareketin canlanmasının ilk göstergesi 1920'li yıllarda faaliyet gösteren milliyetçi "Saha Omuk" derneğinin adını alan bir derneğin 1990'da faaliyete geçmesidir. Saha Omuk başlangıçta kendi bünyesinde bir çok grubu barındıran bir çatı derneği halindeydi.31 Sahalar arasında yükselen milliyetçiliğin temsilcisi olan Saha Omuk kısa sürede büyümüş ve 1991 yılında 5.000 üyeye sahip olmuştur.32 Saha milli kültürünün canlanması, Sahalar lehindeki demografik değişimi ve Sahaların geniş bir şekilde ekonomide ve siyasette temsil edilmesini savunan Saha Omuk, özellikle vatandaşlık, ülkeye olan göçün sınırlandırılması gibi konularda özel hassasiyet göstermiştir.

1992 yılında Saha hükümeti Saha'nın Rusya'ya dahil olmasının 360. yıldönümünü geniş bir şekilde kutlamaya karar vermiştir. Sanayi merkezlerinde fark edilmeden geçen kutlamalar kırsal kesimde, yani Sahaların yoğun olarak yaşadığı bölgelerde şaşaalı bir şekilde kutlanmıştı. Saha yönetimi yeni ilan edilmiş egemenliğe rağmen, kaderini Rusya ile birleştirdiğini göstermiştir. Sadece Saha Omuk teşkilatının çabalarıyla, yüzlerce Sahanın Kozaklar tarafından öldürüldüğü yerde Yas Direği dikilmiştir. Bu da Sahaların tarihi irdelemelerinin ve artık kendi tarihlerine kendi gözleriyle bakmak istemelerinin bir işaretidir.33

Toplumsal desteğe dayanan Saha Omuk hareketinin liderleri ülkede etkili siyasetçilerdi. Aynı zamanda Saha Omuk Rus demokratik hareketlerle de işbirliği yapabilen bir hareket olarak kendisini göstermiştir.34 Saha'nın ilk devlet başkanı Nikolayev'in seçimlerinde, değişik düzeylerdeki yönetim organlarının seçimlerinde ve egemenliği kanunlaştıran girişimlerde aktif faaliyet gösteren Saha Omuk hareketi, Nikolayev'in seçilmesiyle avantaj elde etmiştir. Hareketin lideri Kültür Bakanı olmuş, diğer bir çok üyesi ise hükümette yer almıştır.35 Ancak bu şekilde Saha Omuk hareketi kısa vadeli hedeflere bile ulaşmadan, milli aydın Vinokurova'nın ifadesiyle, hükümette dağılmıştır.

Saha Omuk dışında birçok milliyetçi grup ve teşkilat mevcuttu. 1980'lerin sonunda faaliyete geçen ve 1920'li yıllarda Saha kültürünü araştırmak için kurulan tarihi Saha Keskile teşkilatının adını alan Saha Keskile Teşkilatı, Saha halkının milli menfaatlerini savunmak amacıyla ortaya çıkan bir muhalefet hareketi olarak kendisini tanımlamıştır. Kurulduktan kısa bir süre sonra Saha'nın statüsünün otonom cumhuriyetten birlik cumhuriyetine kadar yükseltilmesi gerektiğini savunmaya başlamıştır.36 Saha Omuk'un savunduğu Saha halkının siyasi, kültürel ve diğer haklarını da savunun Saha Keskile Teşkilatı'nın en temel önerilerinden bir tanesi Saha milli inanç sistemini ve Sahaların tarihini yayacak olan milli araştırma merkezlerinin kurulmasıdır. Milli zenginliğin paylaşımı konusunda ise özelleştirmeden Saha halkının da faydalanması için, milli şirketlerin oluşturulmasını önermişlerdi.37

1990'da Saha'nın egemenliği için başlatılan kampanyada kendisini gösteren Saha Keskile Teşkilatı, 1992 ilkbahar aylarında Saha Anayasası için yapılan mitinglerin tertiplenmesinde de önemli bir rol oynamıştır.

Saha Anayasası etrafındaki tartışmalara Saha halkı ve özellikle Sahalar büyük ilgi göstermişlerdir. Tartışmanın ana konuları Saha Anayasası'nın Rusya Anayasası'ndan önce kabul edilip edilmemesi ve Saha Anayasası'nın Rusya'dan ayrılma hakkını içerip içermemesi gibi konulardı. Saha Parlamentosu bu konularda tereddüt ettiği zaman, çeşitli milliyetçi gruplar parlamentonun karşısında toplu gösterileri gerçekleştirmişlerdir. Toplumda oluşan milliyetçi havanın etkisiyle Saha Parlamentosu bir an önce Saha Anayasası'nı kabul etmiştir. Cumhuriyet hukuk mevzuatının federal mevzuat karşısındaki üstünlüğünü tanıyan Saha Anayasası'nın kabulü milliyetçi güçler tarafından kendi zaferleri olarak sayılmış ve toplu kutlamalarla kutlanmıştır.38

Saha toplumu içerisinde gelişen milli uyanış milli kültürü yeniden kazanma girişimlerine de yansımıştır. Milli kültürün önemli parçalarından olan inanç sisteminin yeniden canlanması kültürel uyanışın bir göstergesi olmuştur. Saha halkının eski inançlara ilgisi dolayısıyla, bu konuyla ilgili olarak birkaç teşkilat da kurulmuştur. 1990'da Halk Tıbbı Birliği'nin yanı sıra, Küt-Sur teşkilatı da kurulmuştur. Bu teşkilatlar özellikle şaman uygulamalarını yeniden canlandırırken, halkın ilgisi büyüktür.39

Saha Omuk'un gerçekleştiremediği fikirlerden birisi Saha Halk Kongresi'nin tertiplenmesidir. Milliyetçi güçler tarafından gerçekleştirilemeyen bu fikir hükümet tarafından gündeme alınmış ve gerçekleştirilmiştir. Saha Halk Kongresi fikrinin kontrol altına alınmasına ve ılımlılaştırılmasına rağmen, Saha Halk Kongresi milli bilinci uyandırma görevini yapmıştır. Kongre yapılmadan önce ve sonra Saha milli problemleri geniş bir yankı bulmuş, gazetelerde Sahaların problemleriyle ve perspektifleriyle ilgili bir çok yazı yayınlanmıştır.40

I. Saha Halk Kongresi 13-17 Aralık 1992'de gerçekleştirilmiştir. Sahaların milli bilincini siyasi arenaya taşıma çabalarından olan bu kongrede milliyetçi aydınları tatmin etmemiştir. Bu kongreden Saha halkının gelişmesi için gündemdeki bir çok problemin çözülmesi bekleniyordu. Kongrenin çalışması esnasında Saha Keskile cemiyeti demografik durum, serbest piyasaya geçme sürecinde devletin varlıklarının halk arasında paylaşılırken Sahaların adil bir pay alması, Sahaların hayat standartlarının yükseltilmesi ve diğer problemlerin çözümü için bir Kongre Deklarasyon tasarısını hazırlamış ve kongrenin katılımcıları arasında dağıtmıştır. Deklarasyon tasarısında Saha halkının milli egemenliğinin gerçekleştirme programının gerekliliğinden bahsediliyordu. Saha halkının milli egemenliğinin gerçekleşmesi için Sahaların BM nezdinde bir hükümete sahip olması gerektiği ve Saha'nın uluslararası hukuka konu olması gerektiği savunulmuştur. Tasarıda Saha'nın tabiat zenginliklerini kullanma önceliğinin Saha halkına verilmesi gerektiği ve bundan yola çıkarak demir yollarının yapımı dahil olmak üzere, ulaşım yollarının değişmesi ve sanayi tesislerinin kurulması gibi projelere sadece Sahaların kabulüyle girişilebileceği yazılmıştır. Tasarıda Sahalar açısından gündemde olan toprak sorununa da değinilmiştir. Toprakların özel mülkiyete verilebilmesi için önce vatandaşlık için 15 yıl Saha'da ikamet etme şartının getirilmesi ve ayrıca halk oylamasının yapılması önerilmiştir. Devlet organları için Sahalar için en az %50'lik kotanın getirilmesi ve ayrıca Dil Kanunu'nun uygulanması için aşamalı programın yapılması da önerilmiştir.41

Saha Keskile tarafından yapılan bu proje katılımcıların çoğunda bir destek bulmamış ve tartışılmamıştır bile. Kongrede bir Konsey seçilmiş ve bu Konseye Saha halkının menfaatleriyle ilgili olan resmi karar alma sürecine katılma görevi verilmiştir.42

Yapılan Kongre Saha aydınlarının isteğini yerine getirmeyince, Saha Keskile yeni bir girişim başlatmış ve 27-28 Şubat 1993'te III. Aydın, İşadamı ve Sanayiciler Kongresi'ni tertip etmiştir. Bu kongrenin sonucunda Saha Keskile cemiyetin şeklini değiştirip milli demokratik harekete dönüşmüştür.43 Saha Keskile hareketi kendi bünyesinde bir çok milliyetçi demokratik kuruluş ve cemiyeti birleştirmiştir. Bunlar: İl partisi, Milli korporatsiya, Milli Toplum Akademisi, Saha Demokratik Partisi, Saha Omuk, Saha Halk Partisi ve Saha Gençler Birliği'dir.

Egemenliğin ilanından ve Saha Anayasası'nın kabulünden sonra, Saha'da da bir çok bölgede olduğu gibi milliyetçi hareket durgunluk yaşamıştır. Bunun sebebi halkın ilgisizliğidir. Rusya Federasyonu'ndaki ekonomik ve siyasi kriz dolayısıyla halkın hayat standartlarının düşmesi, halkı umutsuzluğa ve geçim derdine sürüklemiştir. Halkın en aktif kısmı bile siyaset dışı kalmışlardır. Yapılan kamu oyu yoklamalarına göre, üniversite öğrencileri, gençler ve yüksek eğitim almış insanlar arasında kayıtsız insanların oranı iki kat veya daha fazla artmıştır.44

Milliyetçi harekete olan halk desteğinin azalmasının diğer bir sebebi ise, Saha başkanı Nikolayev'in Saha Omuk liderlerini hükümete almasıyla milliyetçi güçleri bertaraf etmesi ve genel olarak siyasi iktidarı kendi elinde toplama siyasetidir. Bu siyasetle Nikolayev milliyetçi güçleri marjinal kalmasını sağlamıştır.45

Sovyetler Birliği'nin yıkılmasıyla ve eski Sovyet ülkelerinin ekonomik faciaya uğramalarıyla birlikte, Saha'ya büyük göçe sebep olan teşvik sistemi de bozulmuştur. Bununla bağlantılı olarak Saha'dan Rus göçü başlamıştır. Ancak bu göçe esas sebep olan etnikler arası gerilim değil, daha çok ekonomik krizdi ve 1993 yılında yapılan kamuoyu araştırması bunu açıkça ortaya koymuştur. Bunun yanı sıra Sovyetler Birliği yıkılmasından sonra siyasi belirsizlik ve Saha'nın diğer cumhuriyetler gibi ilan ettiği egemenlik da rol oynamıştır.46

Tablo 1: 1990'lı yıllarda Saha Cumhuriyeti'nden göç.
Yıllar Nüfus azalması (%)

1990 0,4
1991 2,6
1992 2,6
1993 1,9
1994 3,0
1995 1,8
1996 1,2
1997 1,7
1998 2,0

Kaynak: Goskomstat Rossiyi, Regionı Rossiyi: Statistiçeskiy Sbornik, Cilt 2, Moskova, Goskomstat Rossiyi, 1999, s.68-69, Tablo 2.16'dan hesaplanmıştır.

1990'lardaki Sahaların milli kimlik arayışlarına karşılık, Ruslarda da buna karşı tepki oluşmuştur. Rusların ayrıcalıklı statüleri alışkanlık haline gelmiş ve bu statü çok değişik bir zihniyete yol açmıştır. Eski Sovyet milli cumhuriyetlerinde yaşayan Rusların karakteristik özelliklerini Saha'daki Ruslar da taşımaktadır. Sahaların iki dilli olmalarını normal olarak karşılayan Ruslar, Sahaca öğrenmeye veya kültürlerine saygı göstermeye çalışmamaktadır. Sovyetler Birliği'nin son döneminde yapılan araştırmalara göre, Saha'da yaşayan Rusların sadece %2'si Sahaca biliyordu.47 Saha'nın kendi egemenliğini ilan etmesi, Sahaların milli kimlik arayışları, Saha kökenlilerin yönetimde daha da etkili rol oynamaya başlamaları, Saha kültürünün canlanması gibi faktörler cumhuriyette yaşayan Rusları harekete geçirmiştir.

Sahaların milli egemenlik taleplerinde ileri gitmelerini engelleyen Saha'daki Rus nüfusudur ve Saha milliyetçileri bunun farkındadırlar. Sahanın egemenlik taleplerinde çok ileriye gitmesi ters teperek Rusları harekete geçirebilir ve onları da yoğun oldukları bölgelerde ayrılıkçılığa teşvik edebilirdi. Bu durumda Sahadaki problem Moldova'daki Dnestr probleminin senaryosuna uygun olarak gelişebilirdi. Üstelik Rus nüfusu Saha'nın doğal zenginliklerinin bulunduğu bölgelerde, en sanayileşmiş bölgelerde yoğunlaşmıştır. Mesela, elmasların çıkarıldığı batıdaki bir bölgede Rus nüfusunun oranı %90'dır.48 Saha elmaslarının çıkarıldığı Mirnıy şehrinde Sahalar toplam nüfusun sadece %3'ünü oluşturmaktadır.49 1990'ların başında, Saha'nın egemenliğinin tartışıldığı sıralarda Mirnıy Şehir Meclisi'nin toplantısında, Saha'dan ayrılma ve bu ilçenin Krasnoyarsk krayına dahil olma meselesi gündeme alınmıştır. Bütün işlerini bırakmak durumunda kalan Nikolayev, krizin halledilmesi için iki haftalığına Mirnıy'e gitmiştir.50 Kriz hallolmuş, ancak Mirnıy'nın ayrılma ihtimali ortadan kalkmamıştır. İl Tümen'in Rus milletvekili Litvinenkov'un sözlerine göre, Saha bağımsızlık yolunu seçerse, maden ocaklarının bulunduğu bölgelerin ayrılması da gündeme gelecektir. Ruslar, kırsal kesimdeki Sahaların maden ocaklarında çalışmasını sağlamak gibi Sahaların taktik girişimine de karşı çıkmaktadır ve maden ocaklarındaki çoğunluğu kaybetmek istememektedirler.51

Geçen 10 yıllık süre içerisinde, Saha Cumhuriyeti'nin inşası sürecinde Sahalara vurgu yapılması, yönetim ve yasama organlarında Saha temsilcilerinin oran olarak önemli ölçüde artması da Ruslar arasında rahatsızlığı artıran sebeplerdir. 1990'lı yılların ikinci yarısında da bu rahatsızlıklar devam etmiştir. Mesela "halklar arası düşmanlığı kışkırttığı" gerekçesiyle Neryungri şehrinin Rusların kurduğu Halk Cephesi'nin faaliyetleri durdurulmuştur.52

Saha'da Sahaların ve Rusların Rusya'nın genel yapısına ve Saha Cumhuriyeti'nin statüsüne olan bakışları arasında kesin görüş ayrılıkları mevcuttur. Her ne kadar 1990'ların başındaki gibi milliyetçi duyguların kabarması yaşanmıyorsa da, böyle bir ihtimal her zaman mevcuttur. Kendilerini cumhuriyetin sahibi olarak hisseden Sahalar, cumhuriyetin egemenlikle elde ettiği kazanımların sürmesinden yanadırlar.

1990'lı yılların Saha'ya getirdiği milli uyanış, milliyetçi hareketin doğması gibi gelişmelerin yanı sıra, Sovyet yıllarında kökten değişen demografik durumu tersine çevirecek gelişmeleri de taşımıştır. 1990'ların başında Sibirya'nın bütün bölgelerinden başlayan İslav göçü halen devam etmektedir.

Rusya'da 1989'dan beri milletlerin sayımı yapılmadığı için Saha'nın bugünkü demografik durumu kesin olarak bilinmemekle birlikte, 1995 yılından itibaren Saha Cumhuriyeti'nde Saha oranının %40 olduğu tahmin edilmektedir.53 Yani 1989 yılının %33 oranına karşılık, Sahaların toplam nüfus içindeki payı 1970'lerdeki orana geri dönmüştür. John Young'un belirttiği gibi, eğer Sahalar cumhuriyette hala azınlıkta olsalar da, bu, statükonun korunacağı anlamına gelmemektedir.

Saha'nın Ekonomik Egemenliği

Saha yönetiminin daha geniş siyasi özgürlük talep etmeye başladığı yıllar Gorbaçov'un dönemi olmuştur. Sahalar arasında yükselen milliyetçilik ve 1989 yılında Saha Komünist Partisi'nin Genel Sekreteri, Saha kökenli Prokopyev, Sovyetler Birliği Komünist Partisi'nin milliyetler meselesi konusunda düzenlenen toplantıda konuşurken, Gorbaçov'a birlik cumhuriyetlerinin yetkilerinin genişletilmesi konusunda destek verirken, otonom cumhuriyetlerin de daha geniş haklara sahip olması gerektiğini dile getirmiştir.54

Sovyetler Birliği'nin son yıllarında Saha'nın genel durumuna bir göz atalım. Sovyet zamanında Saha'da madencilik sektörünün gelişmesi bölgenin demografik ve sosyal durumunu değiştirdiği gibi, Saha'nın merkez nezdindeki önemini de artırmıştır. Rusya'da çıkarılan elmasların %99,8'i Saha topraklarından çıkarılırken, bu elmaslar yılda 1.14 milyar dolar gelir getirme özelliğine sahipti. Dünya elmas üretiminin %12'sini Saha elmasları oluşturuyordu.55 Bunun dışında Saha'da altın, kömür ve petrol gibi doğal kaynaklar da bulunmaktadır.

Saha'daki yer altı zenginliklerinin büyük öneminden dolayı, madencilik sektörünün büyük bir kısmı yerel yönetime değil, direk merkezdeki bakanlıklara bağlıydı. 1989 yılında Saha yönetimi endüstri sektörünün sadece %4'ünü kontrol edebiliyor ve gelirlerinin %1'inden faydalanabiliyordu. Saha'da madencilik dışındaki sanayi, hizmet sektörü ve altyapı gelişmemişti. Saha gıda ve tüketim mallarının %90'ını cumhuriyetin dışından almak zorunda kalıyordu. 1989 yılı itibariyle Rusya Federasyonunun 73 üyesi arasında geçim açısından Saha 70. sırada ve kamu hizmetleri açısından son sıradaydı.56

Perestroyka zamanında yapılan ekonomik reformların sonucunda Saha'ya dışarıdan getirilen sınai malların fiyatları artarken, Saha'nın ürettiği malların fiyatları sabit tutulmuştur. Böylece kısmi fiyat serbestleştirilmesi Saha'yı ekonomik olarak etkilemiştir. Özellikle gıda mallarının Saha'nın dışından getirilmesi ve 1990'lı yılların başında yakıt fiyatlarının ardından taşıma tarifelerinin fırlaması, Saha halkının hayat standardını daha da düşürmüştür. İklim şartlarından dolayı Saha'ya dışarıdan getirilen malların 1-2 yıl stoklama ihtiyacı malların maliyetlerini artırıyordu. Uzun vadeli kredileri gerektiren bu sistem Sovyetler Birliği'nin krize sürüklenmesiyle bozulmuş, Saha ve Rusya'nın diğer Uç Kuzey bölgeleri bundan dolayı zaman zaman donma ve aç kalma tehlikeleriyle karşı karşıya kalmışlardır.57 Kısacası Rusya elmaslarının neredeyse tamamının çıkarıldığı bölgenin durumu hiç de iç açıcı değildi.

Yukarıda anlatılan faktörler de göz önünde bulundurularak, 1990'lı yıllarda Saha'nın kendi zenginliği üzerinde söz sahibi olmak istemesinin sebebi sadece milli uyanış değil, ayrıca ekonomik sebeplerdi. Saha'nın ekonomik egemenlik talebi sadece bir talep değil, aynı zamanda da bir zorunluluktu, çünkü merkezi otoritenin zayıfladığı ortamda, bölgeler kendi kaderlerine bırakılmışlardır. Özellikle zor iklim şartlarında merkezin ekonomik teşvikleri ve yardımları önemliydi. Ancak eski desteği vermeyen merkez, Saha halkına hiçbir şey önermeden, Saha'nın hammadde zenginliklerinden istifade etmeyi devam ettirme eğilimindeydi.

1980-1990'lı yıllarda Rusya'daki milliyetçi hareketlerin güçlenmesi, Rusya Federasyonu içinde yaşayan halkların milli bilinçlenmesi ve cumhuriyetlerin siyasi arayışları art arda ilan edilen egemenliklerle sonuçlanmıştır. Egemenliklerini ilan eden ve kendi Anayasalarını kabul eden Rusya içindeki cumhuriyetlerin çoğu şimdilik Rusya'dan tamamen ayrılamayacağının belki de farkındaydı, fakat eski rejimin yıkılmasıyla federasyonun yeniden şekillendirilmesi zorunluluğunu hissetmişler ve bu süreçten optimum fayda elde etmek istiyorlardı. Rusya'nın yeni federalizminin oluşmasına aktif olarak katılan federasyon üyelerinden birisi Saha Cumhuriyeti olmuştur.

27 Eylül 1990'da RF içinde Saha (Yakutya) Sovyet Sosyalist Cumhuriyeti'nin egemenliği ilan edilmiştir. Egemenliğin etnik rengi deklarasyon başlığında bile kendini belli ediyordu: Rusların kullandığı Yakutya kelimesiyle birlikte Sahaların kendilerine verdikleri ad resmi bir kağıtta kullanılmıştır. Bununla birlikte Saha'nın deklarasyonu realist bir şekilde, Saha'nın egemenliğinin Saha'nın çok milletli halkına ait olduğunu ilan etmiştir. Deklarasyona göre, Saha'nın bu çok milletli halkı kendi kaderini belirleme hakkına sahiptir. Deklarasyon, Saha'nın toprakları, yer altı, suları, ormanları, bitey ve direyi, hava sahası ve kıta sahanlığının mülkiyet hakkının Saha'nın halkına ait olduğunu ilan etmiştir. Ayrıca deklarasyon egemenliğin ekonomik temellerini de belirlemiştir. Cumhuriyetteki reel durum hükümetin Saha'daki bütün halkları yanına almasını ve birlikte hareket etmesini gerektiriyordu. Böylece çok milletli Saha'nın halkının bir bütün olarak kendi yer altı ve yer üstü kaynakları üzerinde müstesna hakkının olduğu ilan edilmiştir.58

Sovyetler Birliği'nin yıkılmasından sonra, rejimin iflasından, ekonomik krizden ve federasyon içindeki merkezkaç eğilimlerden zayıflayan Rusya merkezi otoritesi bünyesindeki milli cumhuriyetlerin ve hatta idari bölgelerin bile, içişlerinde ve hatta dışişlerinde, merkezden bağımsız olarak faaliyet göstermelerine razı olmak zorunda kalmıştır. Federasyon üyelerinin alabildikleri bağımsızlık derecesi doğrudan doğruya pazarlık güçleriyle doğru orantılı olduğu için, Saha'nın bir çok Federasyon üyesine göre daha avantajlı durumda olduğu düşünülebilir. Kısacası Saha'nın doğal zenginlikleri hem pazarlık gücünün bileşeni hem de pazarlığa konu olmuştur.

Daha Sovyetler Birliği zamanında, Rusya Federasyonu da Saha'nın elmas gelirlerinden pay almak niyetindeydi. Doğal olarak Sovyet zamanında Yeltsin'in merkeze karşı sürdürdüğü mücadelede Saha elmaslarının önemli bir rolü vardı. 1990 yılında Sovyetler Birliği Saha elmaslarının satışı konusunda De Beers ile anlaştıktan sonra, Rusya Parlamentosu ve Yeltsin bu anlaşmayı protesto etmiştir. Onlara göre, Saha elmaslarının satışı RF'nin bilgisi dahilinde gerçekleşmeliydi. Bu gelişemeden sonra Rusya Parlamentosu, Rusya topraklarında çıkarılan bütün kaynakların satışının Rusya Yüksek Sovyeti tarafından onaylanması gerektiği konusunda bir karar almıştır.59

Saha'nın daha fazla siyasi ve ekonomik hakları elde etmesi amacıyla, Nikolayev Sovyetler Birliği ve RF arasında bir seçim yapmak zorundaydı ve bu seçimini Yeltsin'den yana kullanmıştır. Daha Sovyetler Birliği mevcutken, Saha'nın bugünkü devlet başkanı Nikolayev, Yeltsin'i merkezle olan çatışmasında ilk destekleyen bölgesel liderlerden olmuştur. Daha Rusya başkanı olmadan 1990'da Saha'yı ziyaret eden Yeltsin, burada çok iyi ağırlanmış ve o zamanlardan beri Yeltsin ve Nikolayev arasında iyi bir ilişki kurulmuştur. Yeltsin dönemindeki şahsi ilişkilerin önemi çok iyi bilinmektedir.60 Yeltsin'i desteklemiş olmak Saha'nın ekonomik kozlarına siyasi kozları da katmış oluyordu. Daha sonraki gelişmelerde de, Nikolayev, önemli siyasi konularda desteğini bir pazarlık konusu yapmıştır.

Bunların yanı sıra, merkez de Saha'yı etki altına alacak ve egemenlik taleplerinde çok ileriye gitmesini engelleyecek bazı kozlara sahiptir. Bu her şeyden önce Saha'daki Rusların ve genel olarak İslavların çoğunlukta olması, bunların ülkenin maden ocaklarının bulunduğu yerlerde yoğunlaşmasıdır. Diğer önemli bir koz ise, Saha'nın gıda ve tüketim malları açısından Rusya'ya bağımlı olması ve bu bağımlılığın ağır iklim şartlarıyla birleşip ortaya çıkan Kuzey Tedarik61 problemidir.

Saha'nın Rusya'ya bağımlı olmasının sebeplerden birisi de petrol ürünleridir. Saha Cumhuriyeti, yılda yaklaşık 2 milyon ton petrol ürünlerine ihtiyaç duymaktadır. Sovyetlerde geçerli olan Kuzey Tedarik Sistemi bugün Sibirya'nın baş sorunlarından birisidir. Gıda, tüketim ve diğer sanayi malları ve ayrıca yakıt ürünleri açısından merkez bağımlı olan Sibirya'nın iklim açısından son derece zor olan bölgeleri her sene bu sorunu yaşamakta ve her sene aç kalma ve donma tehlikesiyle karşı karşıyadır. Saha'nın Rusya'ya olan bağımlılığın sebebi Kuzey Tedarikin bir kısmının merkez tarafından finanse edilmesi ve tedarikin yapıldığı su yollarının, nehir olsun, deniz olsun, Saha'ya değil, Rusya Federasyonu'na ait olmasıdır. Saha sadece kıyıların sahibidir.62

Merkez ve Saha arısındaki güç dengesi ve o dönemin özellikleri göz önünde bulundurularak, resmi Saha'nın uyguladığı stratejinin şartlara uyum sağlayan bir strateji olduğu ortaya çıkmaktadır. Yukarıda bahsedilen sebeplerden dolayı radikal kararları alamayan Saha yönetimi, buna rağmen pazarlık yoluyla ülkede çıkarılan değerli doğal kaynaklardan bir pay almaya başarmıştır. Ekonomik egemenliğe ilk adım, Saha'nın elmaslarının %10'unu satma hakkını elde etmesiyle atılmıştır.63 Böylece Saha ilk defa kendi topraklarından çıkarılan elmasların bir kısmını bağımsız olarak satabilecekti. Fakat Saha'nın esas amacı elmasları işleyen endüstrinin kurulmasıydı. Bunun için Nikolayev, ele geçen her fırsatı kullanmıştır.

Saha Cumhuriyeti, ancak doğal zenginliklerin paylaşımı konusunu da içeren ekonomik anlaşmaya vardıktan sonra yetki paylaşımını düzenleyen Federal Anlaşmasını imzalamayı kabul etmiştir. Böylece Federasyonun temellerini atan bu anlaşmanın imzalandığı gün, yani 31 Mart 1992'de, RF ve Saha Cumhuriyeti arasında bir de ekonomik anlaşma imzalanmıştır. Bu anlaşmaya göre, Saha, kuyumculukta kullanılacak elmaslar ve altın üzerinde %20'lik paya ve endüstride kullanılacak elmaslar üzerinde %100'lük paya sahip olmuştur.64 Bir süre sonra bahsedilen bu %20'lik pay %5 olarak arttırılmıştır.65 Saha'nın elde ettiği diğer önemli bir avantaj ise yeni elmas şirketinin kurulmasıydı. Rusya-Saha Elmasları (Alrosa) adındaki şirket hisselerinin %32'si RF'ye, %32'si Saha'ya, %23'ü şirketin çalışanlarına, %5'i garanti fonuna ve %1'lik pay Saha'nın her ulusuna (idari birimine) verilmiştir.66

RF ve Saha arasında yapılan ekonomik anlaşmaya göre, bütçeler arası ilişkilerde de Saha "özel" bir statüye sahip oluyordu. Yani, federal vergiler dahil olmak üzere Saha Cumhuriyeti'nin topraklarındaki bütün vergiler Saha'nın bütçesine dahil ediliyordu, federal bütçeye gelince, zaman zaman belirli bir miktarda Saha'nın bütçesinden merkezi bütçeye transferler yapılıyordu.67 Rusya'nın bütçe federalizmi açısından Saha'yla yapılan anlaşma özel bir bütçe ilişkisini başlatmıştır. Bunlar dışında, Saha, Tataristan gibi, dış ekonomi ilişkileri yürütme hakkına sahip olmuştur.68

Sovyet zamanındaki devletin aşırı merkezi yapısından daha demokratik ve gerçek federasyona uygun bir yapıya geçmek kolay değildi. RF ile avantajlı anlaşma yapan Saha, merkezin olası merkezileşme hareketinin önünü almak için, daha Rusya Federasyonu'nun Anayasası kabul edilmeden önce, 4 Nisan 1992'de kendi Anayasasını ilan etmiştir.

Saha Cumhuriyeti Anayasası, Saha Cumhuriyeti'nin egemen bir devlet olduğunu ilan etmiştir. Hangi milletten olursa olsun, cumhuriyetin bütün vatandaşlarından oluşan Saha'nın halkı, egemenliğin sahibi olarak ilan edilmiştir. Saha'nın topraklarının, yer altının ve yer altı zenginliklerinin, sularının, ormanlarının, hava sahasının ve kıta sahanlığının tek sahibi olarak Saha'nın halkı ilan edilmiştir.69

Yaklaşan Rusya devlet başkan seçimleri öncesinde, merkezi yönetim Saha ile pazarlık masasına oturmuş ve ödün vermek zorunda kalmıştır. 1995 yılında Rusya Federasyonu ve Saha Cumhuriyeti arasında yetki paylaşım anlaşması imzalanmıştır. Buna göre Saha çıkarılan elmasların bir kısmına sahip olabilme yanında bir yana, elmasları tıraş etme hakkına da sahip olmuştur. Bunun üzerine Tuimaada Diamond adında bir milli şirket oluşturulmuş ve 16 küçük elmas tıraş fabrikası kurulmuştur. Bunun karşılığında Saha, kıta sahanlığının ve yer altı zenginliklerinin federal mülkiyet olduğunu kabul etmiştir.70

1996'da Rusya devlet başkanı seçimlerinden sonra merkezileşme çabalarında bulunan Moskova, Saha'nın egemenliğini sınırlandırıcı tedbirler almıştır. Bunlardan biri Saha ve RF arasında yapılan ve süresi biten ekonomik anlaşmanın uzatılmaması ve Saha bütçe gelirlerinin neredeyse tamamını sağlayan "Alrosa" firmasının zarara uğratılmasıdır.71 Rusya Maliye Bakanlığı'nın Alrosa şirketinde yaptığı incelemelerin sonucunda vergi borçlarının bulunduğu ve gelirleri yanlış kullandığı gerekçesiyle şirkete karşı dava açılmıştır. Daha sonra, 1997 yılında Rusya gümrüğünde değerlerinin bilerek yüksek tutulduğu gerekçesiyle bir parti elmas durdurulmuştur. Aynı zamanda Saha'nın elmaslarını sattığı De Beers şirketiyle anlaşmanın süresi bittiği için, yeni anlaşmanın yapılması için Rusya devlet başkanının kararnamesi gerekiyordu. Fakat sadece Saha Başkanı Nikolayev, Saha ve RF arasındaki ekonomik anlaşmanın yenilenmemesi ve federasyonun diğer üyeleri gibi bütçeler arası ilişkilere uymayı kabul ettikten sonra, Yeltsin gerekli kararnameyi imzalamıştır. Bu süre içerisinde dış piyasalarla bağlantısı kesilen Alrosa şirketi gelirlerinin %30'unu kaybetmiş ve Saha'nın GSYİH'sı %10 olarak azalmıştır. 72

Rusya'da 1998'de patlak veren ekonomik ve siyasi kriz federasyon üyelerinin merkez kaç faaliyetlerini yoğunlaştırmalarına sebep olmuştur. Rusya yeni desentralizasyon dalgasına kapılıp, federasyon üyeleri merkezden soyutlanmak isterken, Saha da buna katılmıştır. Yaşanan ekonomik kriz, federasyon bölgelerinin kendi sınırları dahilindeki halkı, krizin sonuçlarından korumak ve bölgelerin ekonomik durumunun kötüleşmesini mümkün olduğunca engellemek gibi amaçlara sevk etmiştir. Bu amaçlarla, Saha başkanı Nikolayev, 27 Ağustos 1998'de bir kararname yayınlayarak, altın çıkaran işletmelere Saha Cumhuriyeti Değerli Taşlar Komitesinin dışındaki kurumlara altının teslim edilmesini yasaklamıştır.73 Bu kararname bölgesel liderlerin kendi güçlerini arttırmak için krizi kullanma yönündeki ilk çabalardandı. Buna ek olarak, Saha merkeze borçlarını ödemeyi reddetmiştir.74

Merkezi yönetim toparlanmaya çalışırken, sonbahar 1998'de Yeltsin, Nikolayev kararnamesinin federal hukuk mevzuatına uygun olmadığını belirterek kararnameyi iptal etmiştir.75

Görüldüğü gibi, Saha yönetiminin Rusya Federasyonu merkeziyle çekişmesi genellikle RF içindeki merkezileşme ve desentralizasyon dönemlerine uygun olarak kendisini göstermiştir. Bu çekişmede cumhuriyet kendisini güçlü hissettiği zaman bazı isteklerini kabul ettirmiş, güçsüz olduğu zaman ise ödün vermiştir. Fakat genel olarak Rusya'nın son dönem tarihine merkez kaç gelişmeleri damga vurduğu için, Saha'nın bu çekişmelerden daha avantajlı çıktığı söylenebilir.

Saha'nın elde ettiği avantajların başında ekonomik haklar gelmektedir. Her ne kadar Saha kısa süre içerisinde bütçeler arası ilişkilerde elde ettiği ayrıcalığı kaybettiyse de, cumhuriyetin özellikle elmas endüstrisi üzerinde kontrol kurması 1990'lı yıllarda federal merkezin önleyemediği bir gelişme olmuştur. Alrosa şirketi Saha egemenliğinin hem kazanımı, hem de temel dayanağı haline gelmiştir

Cumhuriyet bütçe gelirlerinin yaklaşık olarak %70-80'i bu şirketten gelen gelirlerden oluşmaktadır. De Beers'ten sonra dünyanın ikinci en büyük elmas şirketinin üzerindeki kontrolü sayesinde Saha Cumhuriyeti ekonomisini geliştirme ve halkın yaşam standardını koruma imkanını bulmuştur. Sıkı vatandaşlık kanunuyla cumhuriyete muhtemel insan akımını sınırlandıran yönetim, 1990'lı yıllarda Rusya'nın genelinde süre giden ekonomik kriz ortamında halkı sübvanse etmiştir.

Saha'nın ekonomisini geliştirmeye çalışan yönetim özellikle federal merkeze olan bağımlılığını azaltacak ve cumhuriyet ekonomisini geliştirecek projelere ağırlık vermiştir. Bunlar arasında yabancı ülkelere gaz ve boru ihracatının kolaylaştıracak boru hatları projeleri, petrol rafinerisi, büyük çaplı elmas fabrikası, elmas tıraş fabrikaları, ileride Saha'nın elmas endüstrisine olan bağımlılığını azaltabilecek ormancılık, gaz, petrol ve altın sektörlerini geliştirme çabaları yer alır. Yüklü maliyeti ve iddialı olma özelliği ile BAM-Yakutsk demir yolu hattı projesi göz çarpmaktadır. Saha'nın tedarik kredilerine olan ihtiyacını azaltacak olan bu proje bütün iklim zorluklarına ve yüklü maliyetine rağmen cumhuriyet yönetimi tarafından desteklenmektedir. Bunun dışında da cumhuriyetin altyapısını geliştirecek diğer yatırımlar yapılmıştır.76

RF içinde Saha halkı için otonomi oluşturulurken, geleceklerini düşünen Bolşevikler, Saha'ya ait olan bir milyon kilometre karelik toprağı Saha'dan ayırmışlardır. Böylece Saha'nın Ohotsk denizine ulaşma yolları kesilmiştir.77 Jeopolitik açıdan çok büyük önem taşıyan bu toprakların Saha'dan ayrılmasıyla Saha'nın Uzak Doğu'ya ve genel olarak Asya-Pasifik bölgesine açılan penceresi yok edilmiştir. Böylece Saha'nın bu bölgede dış sınırı bulunmamaktadır. Bu şekilde Saha'nın herhangi bir bağımsızlık talebi olduğu zaman özellikle Japonya'dan gelebilecek dış etki engellenmiş, bağımsızlığın yolu tıkanmış ve Saha Rusya içinde paketlenmeye çalışılmıştır. Yeni dönemde Saha Cumhuriyeti, Rusya içindeki bu hapis oluşunu dış ekonomik ilişkileri geliştirerek aşmaya çalışmaktadır. Bu yüzden Saha yönetiminin özel önem verdiği konulardan birisi de dış ekonomik ilişkilerdir.

Dış ekonomik ilişkilerin geliştirilmesi şüphesiz Saha'da devlet kurumlarının yapılanması sürecinde önemli bir rol oynamaktadır. Özellikle Uzak Doğu ülkelerine yönelmesi gelecek için bir zemin hazırlamaktadır.

Saha başkanı Nikolayev'e göre Rusya, Uzak Doğu ülkeleriyle ekonomik ilişkilerin geliştirilmesi konusunda pasif davranmıştır, halbuki Çin, Japonya ve Kore ile ekonomik ilişkileri geliştirmek Sibirya bölgelerinin menfaatlerinedir. Nikolyaev'in projelerinden birisi Kore'ye gaz boru hattının kurulmasıydı.78

Saha'nın kendi ekonomisi üzerinde söz sahibi olmaya hak kazandığı yılların ardından, 1998 yılından beri federal merkez daha güçlü pozisyonda olmaya başlamıştır. Özellikle Putin'in iktidara gelmesinden sonraki dönem, merkezileşme çabaları ve Rusya bölgelerinin güçlerinin zayıflamasıyla karakterize edilebilir. 1990'ların başında "egemenlik gösterisini" yapan milli cumhuriyetlere karşı "mücadele" başlatan Putin bölgesel liderleri sindirmiş ve milli cumhuriyetlerin hukuk mevzuatlarının federal mevzuata uydurulması konusunda kesin sonuçlar almıştır. RF Anayasa Mahkemesi'nin Altay Cumhuriyetinin Anayasası'nın federal anayasaya uydurulması konusundaki kesin kararı diğer cumhuriyetler için bir örnek oluşturmuş ve cumhuriyetlerin kendileri "gönüllü" olarak anayasalarını değiştirme sürecine girmişlerdir. Saha Cumhuriyeti de bunlardan birisi olmuştur. Temmuz 2000'de İl Tümen, Saha hukuki mevzuatının federal mevzuata uydurulması için bir komisyon oluşturmuştur.79

Putin'in başlattığı federal reform süreci çerçevesinde özellikle "egemenlik gösterisinin" önderlerine karşı yürütülen faaliyetler yoğun olmaktadır. Putin, 1990'ların başında elde ettiği bir çok ayrıcalığı Saha Cumhuriyeti'nin elinden almaya kararlıdır ve Saha'nın doğal kaynakları özellikle bu dönemdeki merkez-Saha ilişkilerinde belirleyicidir. Saha'nın elmasları, altın, petrol ve diğer hammadde zenginlikleri yeniden paylaşımdadır. Bu stratejik sektörler üzerinde yeniden kontrolü tesis etme amacıyla, Rusya yönetimi Saha başkanı Nikolyev'e karşı bir kampanya yürütmüştür. 2001'de Saha'da meydana gelen sel felaketiyle birlikte, merkezi yönetim Saha Cumhuriyeti'ne el atma şansını yakalamıştır, 2001 Aralık ayında yapılan Saha başkanlık seçimleri öncesinde Saha'da oluşan durum Rus basınında geniş bir yer tutmuştur.

Federal merkez Nikolayev'i üçüncü kez Saha'nın başkanı olarak kesinlikle görmek istemiyordu. Seçimlere birkaç ay kala alevlenen entrika, değişik güç odaklarının faaliyetlerine sahne olmuştur. Saha'nın içindeki Nikolayev karşıtı muhalefetin de yer aldığı seçim mücadelesinde paradoksal bir durum oluşmuştur. Saha Anayasasının federal mevzuata aykırı olduğu gerekçesiyle defalarca şikayet edilen Nikolayev, bu sefer kendisi federal mevzuata sarılmıştır, çünkü Saha Anayasası Nikolayev'in üçüncü defa seçilmesine izin vermezken, federal anayasa böyle bir imkan tanımaktadır. Saha Savcılığı, Rusya Federasyonu Baş Savcılığı, Yüksek Mahkemesi, Anayasa Mahkemesi ve Merkezi Seçim Komitesi'nin da karıştığı seçim öncesi mücadelenin diğer dikkat çeken aktörleri de mevcuttu. Özellikle son dönemde yurtdışında yargılanan Rusya-Beyaz Rusya Birliği'nin eski sekreteri ve Yeltsin Dönemi'nde başkanlık ofisinin başı olan Pavel Borodin ve ona yakın Mejprombank'ın olaylara dolaylı olarak karışmaları, bazı oligarşik grupların Saha'nın zenginliğini yeniden paylaşmak niyetinde olduklarını göstermiştir. Bu gruplar da seçimlerde kendi adaylarının kazanması için ellerinden geleni yapmışlar, ancak Saha'da başkanın kimin olacağı konusu Putin ve Nikolayev arasındaki pazarlık tarafından belirlemiş gibidir. Mücadelenin sonucunda Nikolayev ve Borodin'in desteklediği inanılan Kolmogorov adaylıktan çekilmişler. Böylece Alrosa'nın başkanı Ştırov rakipsiz kalmıştır.80

Federal merkezin elmas endüstrisini kontrol altına alma isteği Saha'nın Yeltsin Dönemi'ndeki kazanımlarını yitirme tehlikesiyle karşı karşıya getirmektedir. Bunun sebebi Saha'nın ekonomik egemenliğinin elmas endüstrisi ve dolayısıyla Alrosa şirketiyle özdeşleşmesidir. Rusya elmas üretiminin %98'i Saha'da yapılmaktadır. Saha'da elmas çıkarılmasında tekel halinde olan Alrosa şirketi 1998 yılında Rusya'nın en büyük şirketleri arasında gelir açısından 7. olmuştur. Vyaçeslav Ştırov ise Rusya'nın 20 en etkili girişimcilerin arasında sayılmaktadır.81 Alrosa şirketinin gelirinin ortalama olarak %45'i Saha bütçesine gitmekte ve bu gelirler Saha bütçe gelirlerinin yaklaşık olarak %75'ini oluşturmaktadır. Alrosa şirketinin gelirinin ortalama olarak yıllık 1,2-1,3 milyar dolar olduğu hatırlatılmalıdır. Bugün bütün Saha şirketlerinin gelirlerinin %97'sini Alrosa şirketinin gelirleri oluşturmaktadır. Alrosa şirketi doğrudan da Saha ekonomisine yatırım yapan bir şirkettir. Sosyal altyapının oluşturulması, gaz boru hatlarının yapımı, petrol ve gaz yataklarının işletilmesi ve su elektrik santralinin onarımı, Alrosa şirketinin yatırım yaptığı projelerden bazılarıdır ve hepsi de Saha ekonomisi için son derece önemlidir.82

Görüldüğü gibi Saha'nın ekonomisi ve genel olarak hareket serbestisi Alrosa şirketinin gelirlerine doğrudan bağlıdır. Federal merkezin Alrosa gelirlerine el koyma girişimleri başarıyla sonuçlanırsa, 10 yıllık kazanımların üstü çizilecektir.

Ancak Saha'nın yeniden Sovyet zamanında olduğu gibi zenginliğin üstünde oturan bir fakir haline dönmesi halk tepkisini çekecektir. Sonunda Saha Cumhuriyeti ve federal merkez arasında yeni bir uzlaşma noktası bulunacaktır.

Sonuç

Saha Türklerinin vatanı Saha Cumhuriyeti Sibirya'nın stratejik yerinde bulunmaktadır. Üstelik Saha, elmas, altın, petrol ve gaz gibi stratejik doğal kaynaklar açısından da zengindir. Bu zenginlik bir yandan Saha'nın demografik yapısının değişmesine yol açarken, diğer yandan Saha Cumhuriyeti'nin 1990'lı yıllarda verdiği mücadelenin dayanağını oluşturmuş, ancak Rusya merkezi yönetiminin güçlendiği bu sıralarda merkezin dikkatlerini üzerine çeken niteliğe de sahip olmuştur.

Saha Cumhuriyeti'nin 1990'lı yıllarda başarılı bir egemenlik mücadelesinin diğer bir dayanağı ise Saha toplumunda canlanan milli şuur olmuştur. Ortaya çıkan milli hareket 20. asrın başındaki milli hareketi hatırlatarak, milli hareketin devamlılığını ortaya koymuştur. Sovyet yıllarında asimilasyona uğrayan, önderleri, aydınları ve ruhani dayanakları yok edilen Sahalar 1990'lı yıllarda yeniden doğuş yaşamış, milli kimliklerini bulma, devletlerini oluşturma yolunda önemli adımlar atmışlardır.

Rusya'nın bugünkü yapısında Saha'nın yeniden Sovyet yıllarındaki duruma dönmesi imkansız gibidir. Tersine belirli bir sürecin, devletleşme ve milli şuurlanma sürecinin başlandığı ve Rusya'da 1990'ların başında başlayan demokratikleşme devam ettiği sürece bu sürecin artık çok zor kesileceği söylenebilir.

1 Goskomstat Rossiyi, Rossiyskiy Statistiçeskiy Ejegodnik: Statistiçeskiy Sbornik, Moskova, Rusya Federasyonu İstatistik Devlet Komitesi (Goskomstat Rossiyi), 1999, s. 55, tablo 5. 3.
2 F. F. Jelobtsov, "Saha Yeri ve Saha Türkleri", Türk Kültürü, Cilt 30, Sayı 356, Aralık 1992, s. 743-744.
3 G. V. Ksenofontov, Uraanghay-Sahalar: Oçerki po Drevney İstorii Yakutov, Cilt 1, tekrar basım, Natsionalnoye İzdatelstvo Respubliki Saha (Yakutiya), 1992, s. 196-204.
4 Ksenofontov, Uraanghay-Sahalar..., s. 241-242.
5 Akdes Nimet Kurat ve Ahmet Temir, "Sibir (Sibirya Hanlığı)", Türk Dünyası El Kitabı, Türk Kültürünü Araştırma Enstitüsü, İstanbul, 1976, s. 966-967.
6 U.A. Vinokurova, Skaz o Narode Saha, Yakutsk, Biçik, 1994, s.62-63.
7 Baymirza Hayit, "Yakut (Saka) Türkleri", Sovyetler Birliği'ndeki Türklüğün ve İslam'ın Bazı Meseleleri, Türk Dünyası Araştırmaları Vakfı, İstanbul, 1987, s. 49-50.
8 Vinokurova, Skaz o Narode Saha, s. 61.
9 S. A. Tokarev ve I. S. Gurvich, "The Yakuts", M. G. Levin ve L. P. Potapov (Eds.), The Peoples of Siberia, Chicago, London, The University of Chicago Press, 1964, s. 273.
10 Abdülkadir İnan, "Sibirya Türkleri", Türk Dünyası El Kitabı, Türk Kültürünü Araştırma Enstitüsü, İstanbul, 1976, s. 1280.
11 İnan, "Sibirya Türkleri", s. 1280; Hayit, "Yakut (Saka)...", s. 50.
12 Çokuur Gavriliyev, The Development of Russian Federalism and The Republic of Sakha (Yakutia), yayımlanmamış mastır tezi, Bilkent Üniversitesi, Ankara, 2000, s. 8-9.
13 Baymirza Hayit, "Komünizm Yakutistan'a ve Tuva Türk
Ülkesine Nasıl Girdi", Türk Dünyasında Rus Emperyalizminin İzleri, İstanbul, Sabah Kültür Yayınları, 1978, s. 47-48.
14 Hayit, "Komünizm Yakutistan'a ve Tuva Türk Ülkesine Nasıl Girdi", s. 48.
15 Vinokurova, Skaz o Narode Saha, s. 87-88.
16 Vinokurova, Skaz o Narode Saha, s. 63.
17 Vinokurova, Skaz o Narode Saha, s. 67.
18 Piers Vitebsky, "Yakut", Graham Smith (Ed.), The Nationalities Question in the Soviet Union, New York, Longman, 1993, s. 307-308.
19 A. N. Khazanov, After the USSR: Ethnicity, Nationalism, and Politics in the Commonwealth of Independent States, London: THA University of Wisconsin Press, 1995, s. 177; Vitebsky, "Yakut", s. 307-308.
20 Khazanov, After the USSR..., s. 178.
21 Balzer, M. M. ve Vinokurova U. A., "Ethnicity or Nationalism? The Sakha Republic", Drobizheva, L. ve diğerleri (Eds), Ethnic Conflict in the Post-Soviet World: Case Studies and Analysis, New York, London: M. E. Sharpe, 1998, s. 165-166.
22 Khazanov, After the USSR..., s. 177-178.
23 Khazanov, After the USSR..., s. 178.
24 Khazanov, After the USSR..., s. 178.
25 Balzer ve Vinokurova, "Ethnicity or Nationalism? The Sakha Republic", s. 166-167.
26 Vitebsky, "Yakut", s. 309.
27 Balzer ve Vinokurova, "Ethnicity or Nationalism? The Sakha Republic", s. 167; Vitebsky, "Yakut", s. 309.

28 Balzer ve Vinokurova, "Ethnicity or Nationalism? The Sakha Republic", s. 166; M. M. Balzer, "From Ethnicity to Nationalism: Turmoil in the Russian Mini-Empire", J. R. Millar ve S. L. Wolchik (Eds.), The Social Legacy of Communism, New York, Woodrow Wilson Center Press, 1994, s. 82.
29 Balzer ve Vinokurova, "Ethnicity or Nationalism? The Sakha Republic", s. 166; Khazanov, After the USSR..., s. 178.
30 Balzer ve Vinokurova, "Ethnicity or Nationalism? The Sakha Republic", s. 166.
31 Balzer ve Vinokurova, "Ethnicity or Nationalism? The Sakha Republic", s. 162.
32 Khazanov, After the USSR..., s. 182.
33 Vinokurova, Skaz o Narode Saha, s. 82.
34 Khazanov, After the USSR..., s. 182.
35 Balzer ve Vinokurova, "Ethnicity or Nationalism? The Sakha Republic", s. 162.
36 Elise Giuliano, "Re-thinking Transitions from Bottom-up: Nationalism, Federalism, and Local Accontability in the Soviet Transition", University of Notre Dame, s. 25.
37 Balzer ve Vinokurova, "Ethnicity or Nationalism? The Sakha Republic", s. 162.
38 Giuliano, "Re-thinking Transitions.", s. 27-28.
39 Marjorie Mandel Balzer, "Soviet Superpowers: World of the Shaman", Natural History, Cilt 106, No. 2, Mart 1997.
40 Vinokurova, Skaz o Narode Saha, s. 84-85.
41 Vinokurova, Skaz o Narode Saha, s. 86-87.
42 Vinokurova, Skaz o Narode Saha, s. 87.
43 Vinokurova, Skaz o Narode Saha, s. 87.
44 Vinokurova, Skaz o Narode Saha, s. 89.
45 Giuliano, "Re-thinking Transitions.", s. 28-29.
46 Calabuig, Erlends, "Mutations Geopolitique Dans Le Grand nord Siberien: Yakoutie, naissance d'une nation", Le Monde Diplomatique, Ocak 1995.
47 Balzer ve Vinokurova, "Ethnicity or Nationalism? The Sakha Republic", s. 161.

48 Calabuig, "Mutations Geopolitique.", s. 6-7.
49 Nezavisimaya Gazeta'da yayınlanan bir yazı Rusların bu konudaki görüşünü çarpıcı bir şekilde ortaya koymaktadır: "Mirnıy'e hiçbir zaman bir Saha şehri demeyeceklerdir. Bu şehir sadece coğrafik olarak öyledir. Burada Ruslar yaşadılar, yaşıyorlar ve yaşayacaklardır" Tanin, Sergey, "Trubka Mira", Nezavisimaya Gazeta, ek Regionı, No. 15 (59), 3 Ekim 2000.
50 Tanin, Sergey, "Trubka Mira", Nezavisimaya Gazeta, ek Regionı, No. 15 (59), 3 Ekim 2000.
51 Calabuig, "Mutations Geopolitique.".
52 Petrov N. ve N. Tükov, "Respublika Saha (Yakutya)", Makfol M. ve N. Petrov (Eds.), Politiçeskiy Almanah Rossiyi 1997, Cilt 2, Sotsialno-politiçeskiye Portretı Regionov, Moskova, Carnegie Merkezi, 1998, s. 322.
53 Young, John F., "The Repubilc of Sakha and Republic Building: The Neverendum of Federalization in Russia", Regions: A Prism to View the Slavic-Eurasian World. Toward a Discipline of "Regionology", Japan, Slavic Research Center, 1999, s. 203.
54 Vitebsky, "Yakut", s. 314.
55 "Yakutı Reshili: Vremya Prodavat Kamni", Kommersant, No. 14, 30 Mart-6 Nisan 1992.
56 Khazanov, After the USSR..., s. 177.
57 Nikolayev, Mihail, "Nujen li Sever Rossiyi?", Nezavisimaya Gazeta, No. 117 (288), 23 Haziran 1992.
58 Vinokurova, Skaz o Narode Saha, s. 126.
59 Kempton, Daniel R., "The Republic of Sakha (Yakutia): The Evolution of Centre-Periphery Relations in the Russian Federation", Europe-Asia Studies, Cilt 48, İssue 4, June 1996: s. 591.
60 Kasimov, Aleksandr, "Yakutia: Autonomy and Diamonds", Prism: A Biweekly on the Post-Soviet States, Cilt 2, İssue 18; 1. 11. 1996.
61 Sovyetler Birliği zamanında, Sibirya'nın zor ulaşılır yerlerine, ulaşım yolları açık olduğu zaman yapılan tedarik, Sovyetler Birliği'nin çökmesiyle mali sorunlarla karşılaşmıştır. Rusya Federasyonu'nun Kuzey bölgeleri denilen bölgelere ulaşım sadece belirli mevsimlerde mümkün, burada ne demir yolu ne de kara yolu mevcuttur. Saha'nın bazı yerlerindeki stok yapılan yerlere ulaşmak için kullanılan nehirlerin çoğu sadece bir ay için gemi taşımacılığına uygundur. Diğer taraftan ilk stok yapılan yerlerden diğer ilçelerdeki stoklara ulaşmak için bir dahaki seyrüsefer dönemini beklemek gerekmektedir. Üstelik stoklardan insanlara malları ulaştırmak için Aralığı beklemek gerekmektedir, çünkü sadece her şey donduktan sonra karın üstünde açılan yollar devreye girebilir. Böylece bir yıl içinde kullanılacak mallar değil, daha fazla mal stoklamak gerekmektedir. (Nezavisimaya Gazeta, ek Regionı, "Vasiliy Vlasov: Severnım Zavozom Nujno Zanimatsya Samım Seryoznım Obrazom", No. 17 (42), 16. 11. 99.

62 Bu 1995 yılından sonrası için geçerlidir.
63 "Yakutı Reşili...", Kommersant, No. 14.
64 Calabuig, "Mutations Geopolitique...".
65 Maksim Yulin, "Almaznıy Ray", Nezavisimaya Gazeta, ek Regionı, No. 17 (42), 16 Kasım 1999.
66 İ. Ageyçev, "Analogov na Planete Net: Alrosa-Samoye Nalogooblagayemoye Predpriyatiye v Mire", Nezavisimaya Gazeta, ek Regionı, No. 15 (59), 3 Ekim 2000.
67 Yulin, "Almaznıy Ray", 1999.
68 Drobizheva, Leokadia, "Power Sharing in the Russian Federation: The View from the Center and from the Republics", Lapidus G. W. ve Tsalik S. (Eds), Proceedings of a Conference in Moscow "Preventing Deadly Conflict: Strategies and İnstitutions", New York: Carnegie Cooperation of New York, 1996 içinde.
69 Konstitutsiya Respubliki Saha, 4 Nisan 1992.
70 Yulin, "Almaznıy Ray",
71 Petrov, Nikolay, "Otnosheniya Tsentr-Regionı'i Perspektivı territorialno-gosudarstvennogo pereustroystva stranı", Petrov N. (Ed), Regionı Rossiyi v 1998 godu: Yejegodnoye Prilojeniye k "Politiçeskomu Almanahu Rossiyi", Moskova: Carnegie Merkezi 1999, s. 59.
72 Petrov ve Tükov, "Respublika Saha...", s. 323.
73 Sokolova, Viktoriya, "Rossiyu Zahvatıvayet Volna Ekonomiçeskogo Separatizma", Russkaya Mısl, No. 4235, 3-9 Eylül 1998, s. 1, 4; "Yeltsin Cancels Sakha Gold Decree", EWİ Russian Regional Report, Cilt 4, No. 1, 14 Ocak 1999.
74 Petrov N. ve A. Titkov, "Vajneyshiye Sobıtiya 1998 Goda v Regionah", Petrov, Regionı Rossiyi v 1998 godu, 1999, s. 51.
75 "Yeltsin Cancels Sakha Gold Decree", EWİ Russian Regional Report, Cilt 4, No. 1, 14 January 1999.
76 Young, "The Republic of Sakha.", s. 198-200; Petrov ve Tükov, "Respublika Saha.", s. 322-323.
77 Vinokurova, Skaz o Narode Saha, s. 127.
78 Young, "The Republic of Sakha...", s. 201.
79 "Postanovleniye Gosudarstvennogo Sobraniya (İl-Tümen) Respubliki Saha (Yakutiya)", Yakutya, 25. 07. 2000.
80 Bkz mesela Rinat Dmitryayev, "V Yakutiyi Gotovitsya Almaznıy Perevorot", Nezavisimaya Gazeta, No. 197 (2507), 20 Ekim 2001; Konstantin Zorkin, "Sudba Rossiyi Reşayetsya v Yakutiyi", Nezavisimaya Gazeta, No. 214 (2524), 16 Kasım 2001; Alina Ganina, "Novaya Kolonialnaya Politika v Rossiyi", Nezavisimaya Gazeta, 1 Kasım 2001; Aleksey Batalov, "Komanda Direktora Yedet v Yakutiyu", Nezavisimaya Gazeta, 27 Kasım 2001.
81 Grigoriy Molçanov, "Opyat Almaznıy Peredel?", Nezavisimaya Gazeta, No. 189 (2005), 9 Ekim 1999.
82 Vladimir Sanko, "Pod Gnyotom Çinovniçyih Ambitsiy", Nezavisimaya Gazeta, 24 Mayıs 2000.
72 Sahalar (Yakutlar) ve Saha Türkçesi / Doç. Dr. Fatih Kirişçioğlu [p.133-140]

Paylaş |                      Yorum Yaz - Arşiv     
2118 kez okundu

Yorumlar

Henüz yorum yapılmamış. İlk yorumu yapmak için tıklayın