• Anasayfa
  • https://www.facebook.com/tarihtarihcemiyeti/
  • https://twitter.com/ttcemiyeti
TAVSİYE KİTAP
60.000'lik Tarihi Fotoğraf Arşivi
Bağımsızlıktan Günümüze Türkmenistan Ekonomisi / Saule Baitzhaunova

Genel Ekonomik Durum

Bağımsız Devletler Topluluğu'nun (BDT) oluşumunun ilk yıllarında Türkmenistan, ekonomik ve istatistik verilerin bulunmadığı tek ülke olmuştu. Türkmenistan bağımsızlıkla birlikte, aynı zamanda ekonomik özelliğine bağlı olarak büyük ekonomik sorunlarla karşı karşıya kaldı. Ülkenin ekonomik özelliği, daha Sovyetler Birliği zamanında takas ticaretine bağlı olarak işliyordu. Buna bağlı olarak Türkmenistan hâlâ kaynakların büyük bir bölümünü başka devletlere ihraç ederken, diğer devletlerden malları ithal ediyor. Bu durumda yapılan küçük değişiklikler bile ekonomiyi ciddi bir şekilde etkilemektedir.

IMF ve Dünya Bankası, ülkenin ekonomik krizden çıkması için katı antieflasyonist politikanın uygulanması, paraların serbestleştirilmesi ve özelleştirme gibi çeşitli önerilerde bulunuyor.1 Fakat Türkmenistan, Rusya, Ukrayna, Kırgızistan ve diğer Orta Asya devletlerinden farklı olarak, kendi belirlediği yolda devam etmeyi tercih ederek, IMF reçetelerini uygulamakta acele etmiyor. Türkmenistan'ın IMF ve Dünya Bankası'yla çalışmak istememesinin iki nedeni vardır. Birincisi, IMF ve Dünya Bankası çerçevesinde gerçekleştirilen projelerin çoğu vatandaşların büyük bir kısmına ek ekonomik hak ve özgürlüklerin tanınması koşulunu getirmektedir. IMF ve Dünya Bankası'ndan gelen bu tehlikeyi fark eden Türkmenistan yetkilileri, hemen işbirliği sürecini askıya aldılar.

Türkmenistan basınında zaman zaman bu kurumlarla olan işbirliği konusunda çıkan haberler ise, propaganda amacını taşımaktadır. İkinci önemli nedeni, Türkmenistan'ın IMF ve Dünya Bankası'yla işbirliği içerisine girmesi durumunda, her iki kuruma da dış ticaret ile ödemeler dengesi ve ülke bütçesinin gelir ve giderleriyle ile ilgili ayrıntılı ve gerçek bilgileri vermek zorunda kalacak olmasıdır.2

Zira, ülkede ekonomik program ve reformlar basının bahsetmeyi çok sevdiği Niyazov tarafından belirlenmektedir. Türkmenistan'ın eski Komünist Partisi Birinci Sekreteri daha sonra ise Türkmenistan'ın ilk Devlet Başkanı olan Niyazov, "Türkmenbaşı" -yani tüm Türkmenlerin lideri unvanını- benimsedi. Milli para birimi ve heykellerden başlayarak Fransa'da üretilmiş erkek parfümlerine kadar, Türkmenbaşı'nın resimlerine Türkmenistan'ın hemen hemen her yerinde rastlamak mümkündür. Ülkede yüzlerce şirket onun adını taşıyor, doğum günü ise Türkmenistan'ın Milli Bayrak günü olarak kutlanmaktadır.

Ülkenin dış ticareti 1992 ve 1993 yıllarında iyileşme göstermiş, dünya doğalgaz fiyatları ise artmıştır. Fakat eski Sovyetler Birliği devletlerinin borçlarını ödememesi doğalgaz ihracatının azalmasına ve dolayısıyla ülkeye giren para miktarının düşmesine neden oldu. Bunun üzerine Türkmenistan en büyük müşterisi olan Ukrayna ve Gürcistan'a gaz sevkiyatını düşürdü ve hatta 1997'de tamamıyla durdurdu. Bunların sonucunda, ülkede GSYİH oranı 1993-1995 yıllarında %30, 1996'da %3, 1997'de ise %26 azaldı .3

Doğalgazdan beklenen geliri elde edemeyen hükümet, harcamaları kısma yoluna gitmiştir. 1994 ve 1995 yıllarında bütçe açığı GSYİH'nin %1.5'ine ulaşmıştır.4

1997 yılının ilk altı ayında sanayi üretimi %14.7, doğalgaz üretimi %27.3 düşerken, petrol üretimi %0.4 artmıştır. Pamuk üretiminde de çok önemli bir gerileme yaşanmıştır. 1997 yılı üretiminin 1.4 milyon ton olması amaçlanmışken ancak 620,000 ton pamuk üretimi gerçekleşmiştir. 1998 yılı Eylül ayı itibariyle pamuk üretimi 270,400 ton olarak gerçekleşmiştir. 1997 yılının aynı döneminde ise 181,900 ton üretim yapılmıştır. 1998 yıl sonu verilerine göre pamuk üretimi aynı sene içerisinde 1.3 milyon tonu bulmuştur. 1998 yılı pamuk rekoltesinin geçmiş yıllara göre daha iyi olması ve ayrıca daha dün ürettiği pamuğun %5'ini bile zor işleyen ülkenin bugün %40'tan fazlasını kendisi işlemesi, 1999'da Türkmenistan'ın iç pazarında canlılık yaratması bekleniyordu. Gerçekten de 1999 Ocak-Nisan ayları arasında sanayi üretiminde toplam %16'lık bir artış kaydedilmiştir. Üretilen pamuk artık en son teknoloji ile ipliğe, kumaşa ve elbiseye Türkmenistan'da dönüştürülüyor.

GSYİH (cari fiyatlarla,milyar manat) 1.072 7.608 9.647 13.24 19.065
GSYİH (milyar ABD Doları) (b) 2,5 1,9 1,8 2,5 1,6
GSYİH (satın alma gücüne göre,milyar ABD Doları) 6,7 7,3 6,6 7,0 8,3
GSYİH %reel büyüme -8,2 -7,7 -25,9 5,0 16,0
Gösterge 199519961997 1998 1999

Kaynak: The Economist Inettigence Unit, Turkmenistan Country Report, September, 2000.

Tablo 1: Yıllara Göre GSYİH

Bağımsızlığın ilk yıllarında Türkmenistan'da daha çok otellerin ve tekstil şirketlerinin inşa edilmesine önem veriliyordu. Ülke pamuk işlemeye yönelik tekstil sanayiine sahip değildi. 1990'da yetiştirilen pamuğun yaklaşık olarak sadece %4'ü ülkede işleniyordu. Fakat, ülkenin neredeyse tüm bölgelerinde son teknoloji ile donatılan tekstil fabrikalarının inşa edilmesiyle pamuğun yarısına yakın bir bölümü ülkede işlenmektedir. Yerel şirketler rekabet edebilecek düzey ve kalitede mallar üretmektedir:

Üretilen tekstil ve tekstil ürünleri 2/3'i Almanya, Türkiye, İsviçre ve ABD gibi ülkelere ihraç edilmektedir. 2000 senesinde Aşkabat'ta teknoloji açısından Orta Asya bölgesinde en gelişmiş tekstil kompleksi devreye girmiştir.5 Yeniden yapılanma faaliyetlerinin önemli parçalarından birisi olan inşaat sektöründeki gelişmeler ümit verici olmuştur. Başta Türk firmaları olmak üzere yabancı firmaların kısa zamanda tamamladığı 30'a yakın proje planı işlerliğini kuvvetlendirmiştir.

Türkmenistan hükümetinin ithal ikameci programın dahilinde gaz üretimine verdiği önem nedeniyle, ülkedeki hizmet sektörü az gelişmiştir. Sınırlı kredi kullanma hakkı ve düşük satın alma gücü nedeniyle sektör tehlike içindedir.

Bununla birlikte hükümet, serbest piyasa ekonomisine geçiş için önemli adımlar atmıştır. Bu adımlar son yıllarda daha da hızlanmıştır. Bazı mallar üzerindeki fiyat kontrolü kaldırılmış, özel çiftliklerin artmasına izin verilmiştir. Mali sistemin yeniden yapılandırılması ve KDV sistemine geçiş çalışmaları başlatılmıştır. Bir yandan vergi gelirlerinin arttırılması yönünde çalışmalar yürütülürken, diğer yandan da bütçe açığını en aza indirebilmek için hükümet harcamalarında tasarruf tedbirlerine gidilmiştir. Yabancı sermaye, para politikası ve özelleştirme ile ilgili kanun taslakları hazırlanmıştır. Hükümet, kalkınmayı 10 yıllık bir vadeye yayarak, 10 yıllık üretim ve yatırım planı hazırlamıştır. Plan, ülkede yabancı sermaye ile yabancı ortaklığa açılımını ve pazar ekonomisi düşüncesinin yasal zemine oturtularak idari alanlarda hakim kılınmasını amaçlamaktadır.

Türkmen yönetimi, çoğulcu demokratik rejim ve serbest piyasaya geçiş yönünde oldukça tedbirli, toplum alışkanlıklarını sarsmayan, bağımsızlıklarını yeni kazanmış diğer cumhuriyetlere oranla daha yavaş tempoyla gelişen bir reform süreci benimsemiş ve Batılı ülkelerin eleştirilerine rağmen bu alandaki tutumunu değiştirmemiştir. Diğer taraftan ise, bürokrasinin fazlalığı, nihai kararların devlet başkanı tarafından alınması ve diğer sebepler, yabancı yatırımlar ve ülke ekonomisi için ciddi birer engel oluşturmaktadır. Yabancı sermaye, bankacılık, mülkiyet haklarının korunmasına ilişkin yasalar, 1992 yılında çıkarılmıştır. Öte yandan, vergi, işgücü, sağlık ve güvenliğe ilişkin yasalar yeterli içeriğe sahip değildir.

Ekonomik reformların gerçekleştirilmesinde Türkmenistan, diğer BDT ülkelerine göre biraz geride kalmıştır. Bunun en önemli sebeplerinden birisi kaynak sıkıntısı olmuştur. Başta Rusya ve Ukrayna olmak üzere doğalgaz ihraç ettiği ülkelerin milyarlarca dolar tutarındaki borçlarını ödememesi, Türkmenistan'ı zor durumda bırakmıştır ve bırakmaya da devam etmektedir. Geniş kapsamlı reformların uygulanmasında, devlet işletmelerinin özelleştirilmesinde ve tam fiyat serbestleştirme sağlanmasında zorluklarla karşılaşılmaktadır.

Türkmenistan dış ticareti daha çok karşılıklı mal takası temeline dayandırılmış olup, yoğun olarak BDT ülkeleri ile gerçekleştirilmektedir. 1994-1995 yıllarında pamuk üretiminin yarısına yakını takas yoluyla ihraç edilirken, 1 Mayıs 1996 tarihinde kabul edilen kararla pamuk, kereste, petrol ve ürünlerinin takas yoluyla ihracatı yasaklanmıştır.6

Ülkedeki ekonomik krizle karşı karşıya kalan halkın sıkıntılarını ve giderlerini hafifletmek için "karne sistemi" uygulanmaya konuldu. Bu karne sistemine göre, önemli gıda maddeleri devlet tarafından tespit edilmiş fiyatlardan belirli miktarda satılmakta idi. Ancak, Türkmenistan'ın başkentinde bile karnelerle yiyeceğin sağlanması %60'ı geçmiyordu, diğer bölgelerde durum daha da vahimdi. 1996 sonbaharında karne sistemi kaldırıldıktan sonra, hükümet tarafından alınan karara göre, karne sisteminden maaşı toplam 80 bin Türkmen Manatı geçmeyen aileler özel belge ile yararlanabilmekte idi.7 Türkmenistan yetkililerinin bu kararı halka gıda maddelerini sağlama sorununu çözmemektedir.

Karnelere göre sağlanan gıda malzemeleri ise kullanma tarihi geçmiş ve kalitesizdir. Karneden yararlanamayanların durumu ise daha da kötüdür: Çok sık ekmek almak için insanlar çok uzak bölgelerden Aşkabat'a gelmektedir.

Bütün bunlara rağmen, ülkede grev ve benzeri eylemler bugüne kadar olmamış hadiselerdir. Devletin izlediği politikalar zaten bu tür gelişmelere izin vermemektedir. Ülkede yaşanan ekonomik zorluklar istihdamı olumsuz yönde etkilemiş ve işsizlik oranı %30'a çıkmıştır.

Sağlık Sektörü

Türkmenistan'da yaşanan ekonomik kriz sağlık sektörünü de ciddi bir şekilde etkilemiştir. Poliklinik ve hastanelerde yeterli malzemelerin bulunamamasına bağlı olarak insanlara zamanında gerekli yardım müdahalesi yapılamıyor ve basit hastalıklar bile ölümle sonuçlanıyor. Eczane ve hastanelerde ilaçların olmamasından dolayı insanlar çoğunlukta düşük kaliteli ilaçları normal fiyatın birkaç katına pazardan lisansı olmayan tüccarlardan satın almak zorunda kalıyorlar.

Türkmenistan Sovyetler Birliği zamanında da sağlık sektöründe en düşük seviyede idi. Alınan istatistiklere göre, Türkmenistan'da diğer Orta Asya Türk Cumhuriyetlerine nazaran bebek ölüm oranı daha fazladır.

Tablo 2: Ülkelere Göre Bebek Ölüm Oranı (2000)
ÜlkeKazakistan Kırgızistan Özbekistan Türkmenistan Bebek
Ölüm Oranı 2.2 2.6 2.2 3.3

Kaynak: World Development Report, 2000 Enflasyon

Türkmenistan, bağımsızlık sonrasında enflasyon yönünden oldukça zor dönemler yaşadı. Enflasyon, 1994'te %1800 seviyelerine çıkmış ve Türkmenistan geçiş sürecinde olan ülkeler arasında en yüksek enflasyona sahip ülke konumuna gelmiştir. 1995'te ise ancak %1000'e kadar inmiştir. Manatın dolar karşısındaki değer kaybının önüne geçilemediği için ücretler enflasyon karşısında erimiştir. 1995 senesinde kişi başına GSYİH 970 doları buluyordu. 1993-1995 seneleri arasında reel ücret %80 düşmüştür. Enflasyon ciddi anlamda ancak 1996 yılında düşürülebildi: %450. Buna bağlı olarak, 1996'da reel ücretler %84 artışla 1994 senesinin 2/3 oranını oluşturdu. Kişi başına gelir ise 870 dolar idi. Enflasyonun düşürülmesinde en çok, resmi ve piyasa döviz kurları arasındaki farkın ciddi bir şekilde azaltılması ve resmi kurun borsada haftada bir tespit edilmesi etkin oldu.

1997'de enflasyon hızlı bir şekilde azalmaya başlamış ve %20'ye kadar gerilemiştir. Bu gerilemedeki en büyük etken hükümetin döviz kurunu sabit tutmadaki başarısı olmuştur. Kişi başına GSYİH 1630 dolara çıkmıştır. 1997 yılının sonunda tekrar başlatılan doğalgaz ihracatının artmasıyla 1998 yılında GSYİH 1997'ye oranla %5 arttı. 8

"Turkmenmillihasabat"tan açıklanan istatistiklere göre, 2001 yılının ilk yarısında GSYİH 5.9 trilyon manat oluşturarak 1999'un aynı dönemine nazaran %10.4 arttı.

Şekil 1: Yıllara Göre Enflasyon Oranları

Türkmenistan hükümeti, ülkeyi ekonomik krizden çıkarmak için, doğal kaynaklarına ve ekonomik potansiyeline bağlı olarak, üç yön belirlemiştir: Enerji sektörü, tarım sektörü ve tüketim malları sektörü. İlk başlarda ülke refahının temelini enerji sektörünün sağlayacağı düşünülüyordu.

Enerji Sektörü

Orta Asya ülkeleri arasında en büyük doğalgaz rezervlerine ve yıllık üretim kapasitesine sahip olan ülke Türkmenistan'dır. Türkmenistan'daki doğalgaz rezervleri, bölgedeki toplam rezervlerin %5'ini oluşturmakta olup, tespit edilen toplam doğalgaz rezervleri yaklaşık 2,86-4,4 trilyon m3 civarındadır. Ancak bağımsızlıktan sonra üretim, ihracat imkanlarının da daralmasıyla yarı yarıya azalmıştır. Bağımsızlıktan bu yana gaz üretimi 100 milyar m3'lerden, 15 milyar m3'e gerileyen Türkmenistan, 1999 yılında 22,9 milyar m3 gaz üretmeyi başarmıştır.9

Ülke ekonomisini çoğunlukla etkileyen faktörler, doğalgaz ve petroldür. Nitekim, 1997 yılı verilerine göre GSYİH'nin %13,4'ünü gaz endüstrisi sağlamaktadır. 19 Şubat 2000 tarihli Türkmen-Rus başkanları toplantısında Vladimir Putin, Türkmenistan'dan gaz alımlarını arttırmayı ve bu ilişkiyi uzun zamana yaymayı kabul etmiştir. İki ülke başkanı 2003 yılına kadar yıllık 20 milyar m3'lük değerden 50 milyar m3'lük değere ulaşmayı amaçlamaktadırlar. Bu anlaşma her ne kadar Gazprom'un başkanı Rem Vyakhirev'le görüşülmüşse de, iki ülke başkanlarının ortak bir ücret üzerinde anlaşamaması nedeniyle imza aşaması gerçekleşememiştir.

1999 yılında Türkmenistan'ın İran'a Kurt Köy boru hattından göndermiş olduğu gaz miktarı 1,8 milyar m3'tür. İran ayrıca 2000 yılındaki gaz alımlarını 5 milyon m3'e yükseltmede Türkmenistan'la anlaşmıştır. İran'dan veya Afganistan'dan Pakistan'a veya Hindistan'a geçecek boru hatları projeleri halen gündemdedir.10

Türkmenistan'ın petrol ve gaz üretimindeki ana sorunu, ürettiği bu ürünleri dış pazarlara nasıl ihraç edeceğidir; çünkü denize çıkışı olmayan bir ülke olmasından dolayı petrol ve gazı deniz yolu ile dış pazarlara satamamaktadır. Fakat "Türkmenistan-Türkiye-Avrupa Boru Hattı Projesi (Trans-Caspian Project,TCP)"nin Hazar'ın altı-Ermenistan ve Azerbaycan-Türkiye-Batı Avrupa Pazarı güzergahında ilerlemesi sayesinde Türkmenistan'ın bu sorunları aşacağı düşünülmektedir. Ancak Türkmenistan'ın bu projede de diğer projelerinde karşılaştığı finansal destek sorunlarıyla karşılaşması muhtemeldir. Diğer bir proje olan Rus-İtalyan Mavi Akım Projesi Rusya'dan Türkiye'ye gaz nakletme amaçlı olup adı geçen projeye rakip olabilir niteliktedir. Fakat Batı Avrupa gaz talebinin kısa dönemli olabilirliği ve Türkiye'nin talebinin de artmayabileceği düşünülürse iki ayrı boru hattı rotasının gerekli olup olmadığı soru konusu olmaktadır.11

İstatistiklere bakıldığında ülke doğalgaz üretiminin yıllar içinde azaldığını görmekteyiz. Ülke petrol üretimi ise petrol dağıtımının daha kolay ve tüketiminin daha yoğun olması nedeniyle küçük değişmeler göstermektedir.

Tablo 3: Enerji Üretimi, Tüketimi ve İhracatı
1995 1996 1997 1998 1999
Gaz (milyar m3):
Üretim 32,26 35,18 17,32 13,25 22,9
Eski SSCB'ye ihracat22,56 24,33 6,52 0,0 8,7
İran'a ihracat0,0 0,0 0,0 1,8 1,8
Yerel tüketim9,7010,8510,8511,48 (1)12,4(1)
Petrol (milyon ton):
Milyon ton4,4 4,1 5,4 6,6 7,4 Varil/gün(2)88.23383.273108.434132.530 148.594 Elektrik (m kws):
Kaynak: The Economist Intelligence Unit, Turkmenistan Country Profile, 2000.

(1) EIU tahminleri,
(2) EIU hesaplamaları,
(3) Ocak-Ekim. Tarım Sektörü

Ülkede sulama yöntemleri etkin olmadığı ve modern makine, araç ve gereç kullanılmadığı için tarım alanında verimlilik düşüktür. Tarım üretiminin büyük bölümü "kolektif çiftlikler" anlamına gelen "kolhoz" ve devlet çiftlikleri anlamına gelen "sovhoz"larda yapılmaktadır. Özel şahısların ellerindeki araziler genelde küçük olduğu için ekonomiye katkıları henüz istenilen noktada değildir. Toprağın, üretim araçlarının ve hayvanların kolhozun malı olduğu işletme tipinde, elde edilen gelirler, kolhoz üyeleri arasında emeğin niteliğine göre bölüştürülmektedir. Sovhozlar ise, devlet tarım işletmeleridir. Son yıllarda sovhoz ve kolhoz arazileri kiraya verilmeye başlanmıştır.12

Üretim10.500 9.90510.076 9.2007.840(3) İhracat 1.003 1.488 1.467 1.248

Son yıllarda hükümet tarım sektöründeki reformlara öncelik tanımıştır. Çiftçilere uzun vadeli krediler sağlanmaktadır. Merkez Bankası 1998 yılında çiftçilere gerekli makine, teçhizatı satın alabilmeleri için yaklaşık 73 milyon ABD Doları tutarında bir kredi açmıştır.

Türkmenistan'da en önemli tarımsal ürün pamuktur. Buğday ise ikinci sırayı almaktadır. Güneybatıda Hazar kıyısıyla İran sınırına yakın kesimde sulamaya açılan alanlarda turunçgiller, hurma, şekerkamışı yetiştirilmektedir. Ülkenin en önemli tarımsal ihraç ürünleri; pamuk, susam, antepfıstığı ve ipektir. Hayvan varlığının çoğu koyun ve keçiden oluşmakta, yem yetersizliği nedeniyle hayvancılık gelişememektedir.

SSCB döneminde uygulanan merkezi planlamayla belirli bir ürün yetiştirilirken aynı ürünün işlenme, değerlendirilme ve pazarlanması ile ilgili hizmetler de başka bir ülkede gerçekleştirilmekteydi. Bu uygulama ürün ile onu işleyen ve girdi sağlayan sanayi arasındaki bütünleşmeyi engellemiştir. Dolayısıyla teknoloji de yenilenememiştir. Teknolojik yetersizlikler ve halkın yalnızca birincil ihtiyaçlarının karşılanması nedenleriyle kalite ikinci plana itilmiş, ürünlerin işlenmesi, pazarlanması ve dağıtımında eşgüdüm eksikliği ortaya çıkmıştır.

Pamuğun ekonomi için önemli bir gelir kaynağı olması sebebiyle tarım sektöründeki kamu kontrolü devam etmekte ve serbestleştirme süreci minimum düzeyde seyretmektedir. Hükümet tekstil ve giyim sanayiini desteklemek suretiyle pamuk sektöründeki katma değeri ve istihdamı artırmaya çalışmış ancak, bu yolla şimdiye kadar yabancı firmaları teşvik etmiştir. Tarım sektörü halihazırda en önemli istihdam kaynağıdır.

Hükümetin tahıl üretiminde uyguladığı "kendi kendine yeterlilik" politikası neticesinde 1993-1998 yılları arasında tahıl üretimine tahsis edilen toprak yüzölçümü 259 bin hektardan, 650 bin hektara çıkmış ve üretim %150 artış göstermiştir. Yüksek destekleme fiyatları ve iyi hava koşulları, kendi kendine yeterlilik hedeflerinin tutturulamadığı dört yılı müteakip, 1998 ve 1999 yıllarında büyük tahıl hasılatın elde edilmesi sonucunu vermiştir. 1999 tahıl hasadının tohum kalitesini düşüren sarı kurt zararlısından etkilenmiş olması, 2000 yılı hasadının oldukça düşük olması beklentilerine yol açmıştır.

1997 yılı verilerine göre tarım sektörü ülke işgücünün %46.8'lik önemli bir bölümünü kapsamasına rağmen toplam yerli üretimin sadece %9.5'lik bölümünü gerçekleştirebilmiştir. Sulama imkanlarının yetersizliği, kuraklık, teknik bilgi eksikliği gibi nedenler dolayısıyla üretim düşük olmaktadır. Nitekim, hedeflenmiş değerler ile üretim sonrası elde edilen değerler arasında farklar mevcuttur. Yerel bilgi kaynaklarına göre, resmi görevliler hedeflerine ulaşabilmek için ucuz Türkmen petrolünü Özbekistan pamukları ile değiştirmektedirler.13

1997 yılına kadar pamuk, en önemli ihraç kalemi ve gazdan sonra GSYİH'ye katkıda bulunan ikinci sektördür. Ancak; 1996 yılında hasılatın çok düşük düzeyde gerçekleşmesi pamuk ve pamuğa dayalı ürünlerin ihracatını önemli ölçüde azaltmış olup, ihraç kalemleri ve GSYİH içinde pamuğun payını 3. sıraya düşürmüştür. 1997 ve 1998 yıllarında pamuk üretiminde artış görülse de 1990'ların ilk yarısındaki üretim seviyesine henüz ulaşılamamıştır. Pamuğun önemli bir vergi kaynağı olması ülke hükümetinin tarım sektöründe kontrolü devam ettireceği ve en düşük seviyede özelleştirme yapılacağı anlamına gelmektedir.14

Tablo 4: Tarım Sektörünün Üretimdeki Yeri (%) 1994 1995 1996 1997
9.0 6.4 6.4 9.5

Türkmenistan tarım ve tarıma dayalı sanayi ürünlerinde, ithalatçı bir ülkedir. Halen dış alımların büyük bir bölümü, başta Rusya Federasyonu olmak üzere BDT ülkelerinden yapılmaktadır. Ülke, Kazakistan ve Ukrayna'dan un satın almaktadır. Bu durum Türkmenistan'ın kendini ekmek kıtlığından korumaya çalıştığını gösterir. Ülkede tarımsal ürünlerin işleneceği fabrikalar veya saklanacağı soğuk hava depolarının talebi karşılayamamasından ve ürünlerin çeşitsizliğinden ülkenin ithalat harcamalarının %18.9'unu yiyecek maddeleri kapsamaktadır.

Ancak, Türkmenistan'ın BDT dışı ülkelerden yaptığı dış alımların giderek artması beklenmektedir. Türkiye bu ülkeye turunçgil meyveleri, tüketim alışkanlığı yaratılabilirse baklagiller, unlu mamuller, kuru meyveler, meyve-sebze konserveleri, margarin, sigara gibi çok çeşitli ürünleri satma potansiyeline ve deneyimine sahiptir.

Tarım üretiminde görülen düşüşler, ciddi reformların başlatılması ihtiyacını gündeme getirdi. Devletin tarım alanında yapacağı reformlarla ilgili koordinasyonu sağlamak için Tarım Bakanlığı bünyesinde bir Reform Merkezi kuruldu. Yeni yapılan uygulama ile kârlı çalışmayan devlet arazileri "A.Ş." şirketlere, çiftçi arazilerine dönüştürülmeye başlandı. Çiftçilere kira ya da özel mülkiyet için parsel dağıtıldı. 1994 yılında 4,000 kişi 80,000 hektardan fazla arazi aldı. Bununla birlikte süreçte birtakım sıkıntılar da yaşandı. İstenen hıza ulaşılamadı.

Bunun sonucunda Türkmenistan, tarım yatırımlarına yabancı ve yerel müteşebbisleri çekmeye çalışıyor. Özellikle Türkiye'nin yanında Hollanda, Almanya ve İsviçre firmalarının tarım işletmeciliğine yönelik olarak başlattıkları yatırımlar dikkat çekicidir.

Türkmenistan, üretim düşüşüyle birlikte, ihtiyaç duyduğu tarım ürünlerini daha çok yakın olan İran'dan ya da Türkiye'den temin etme yoluna gitmişti.

Devlet Başkanı Türkmenbaşı tarafından 1997 yılı Nisan ayında açıklanan ve özelleştirmede önemli adımlar atmayı hedefleyen "1000 Gün Maksatnamesi" adı verilen programda tarıma da yer verildi. Buna göre 1996 yılında ciddi düşüş göstererek 480,000 ton olan buğday hasadının 2000 yılına girildiğinde 1,200 bin tona, pamuk üretiminin ise 1,500 bin tona ulaştırılması hedefleniyordu. Program ayrıca toprak reformunu ve sulama sistemi içindeki Karakum Kanalı sularının en etkili biçimde kullanılmasını amaçlıyor.15

Program çerçevesinde devlet, yerel tarımsal üreticiler ve işadamlarına makine teçhizat alımları ve küçük tesisler kurmak için 20 milyon dolara kadar tarımsal kredi vermiştir. 1 Şubat 1997'de yapılan bir değişiklikle çiftçiler gelir vergisi ve KDV'den muaf tutulmuştur.

Tüketim Malları Sektörü

Ülke imalat sanayii, eski SSCB döneminden kalma fabrikalarla yürütülmeye çalışıldığından verim yetersizdir. Gaz sektörü dışında yerel endüstrideki katma değer azdır. Bu açıdan bakıldığında, ülkeye yapılacak yatırımların katma değeri arttıracak nitelikte olması ülke ekonomisi için oldukça önemlidir.

İmalat sanayiinin başlıca gelişmiş dalları: Halı, kilim, pamuklu ve yünlü giysilerdir. İpekböceği de gelir getiren diğer bir üründür. Ancak son yıllarda Türkmenistan'ın sanayi potansiyeli mineral ve tarımsal hammaddelerin işlenmesi alanında gelişim göstermiştir.

Gıda üretimi yurtiçi talebini karşılayacak düzeyde olmadığından; tahıl ihtiyacının 2/3'ü, sütün ise %50'si ithalat yoluyla karşılanmaktadır. Tarımda üretim düşüşünün en önemli sebebi SSCB döneminden kalan metotların henüz uygulamadan tamamen kaldırılamaması ve özelleştirmenin henüz tamamlanamamış olmasıdır. Buradaki bir başka önemli nokta da Rusya'dan sağlanan yakıt ve tarımsal makine miktarının eski düzeyin altında kalmasıdır.16

Gıda sanayii üretimi içinde et ve et mamulleri, un ve mamulleri, süt ve mamulleri ilk sırada yer almaktadır. Türkmenistan'da gıda sanayii işletmeleri sayısı 1980'den itibaren önemli ölçüde artış göstermiştir. Bunun başlıca nedeni iç piyasada düşük olan gıda sanayii ürünleri talebinin artışı ve ihtiyacın yurt içinden karşılanmasının istenmesidir. Bu durum, özel teşebbüs için gıda sanayiinin önemli bir yatırım alanı olduğuna işaret etmektedir.17

Gıda sektörünün geliştirilmesi gereken bölümleri; mandıra, kesimhaneler, bira, konserve ürün, tarımsal atık, meyve ve sebzedir.
Ticaret Odası, gıda ambalajlama sanayiini geliştirerek üreticinin tüm gıda üretimini hasattan paketlemeye kadar tamamen gerçekleştirmesi amacındadır.

1997 yılı verilerine göre, ülke nüfusunun %11,2'si imalat sanayiinde çalışmaktadır. 1999 Ocak-Nisan döneminde sanayi üretimi %16 artmıştır.18

Küçük ve orta ölçekli işletmelerin özelleştirilmesine önem verilmekle beraber, bu tip işletmelerin özellikle yabancı yatırımcılar tarafından satın alınmasına imkan sağlanmasına çalışılmaktadır.

Yabancı Yatırım

Ekonomide oluşturulan dinamizm ile çeşitli alanlarda sermaye politikası izlenebilmektedir. Son yıllarda yatırım büyüklüğü açısından petrol ve doğalgaz alanı ön plana çıkmaktadır. Sovyetler Birliği döneminde Türkmenistan'da petrol, doğalgaz ve pamuğun işletilmesine dayanan bir ekonomi hakimdi. Ülke, dünyanın 10. büyük pamuk üreticisi konumundadır. Bugün hükümet, ekonomiyi çeşitlendirmek için yollar aramaktadır. Yeni havaalanları gibi altyapı yatırımlarına, yabancı yatırımcıları çekmek için öncelik verilmektedir.

İstikrar, zengin hammadde kaynakları, yabancı yatırımların korunmasını sağlayan müsait hukuki ve iktisadi alt yapı, yabancı ülkeler ile ticarî ve iktisadi işbirliğine hız verilmesi için koşullar yaratmıştır.

Bütün bunlara rağmen, ülkede vergi, işgücü, sağlık ve güvenliğe ilişkin kanuni düzenlemeler yeterli değildir. Ayrıca, Sovyetler Birliği zamanında adapte edilen rüşvet karşıtı yasa, güncelleştirilmek amacıyla değişiklilere uğradıysa da yeterli olmaktan uzaktır. Yabancı sermaye, rüşveti ciddi bir sorun olarak görmektedir.

Ülkede Alman yatırımcıları ağırlıklı olup (24 ortaklık), ABD ve Rusya ikinci sırada (19 şirket) yer almaktadır. İngiltere (16 şirket) ve Türkiye'de (12 şirket) yatırımcı ülkeler arasında ön sıralardadır. Ticaret ve Dış Ekonomik İlişkiler Bakanlığı'na göre, yabancı yatırımcılar toplam 48 milyon dolarlık yatırım yapmışlardır. 50 milyon dolarlık yatırım da sözleşmeler kanalıyla gerçekleştirilmiştir.19

Doğrudan Yabancı Sermaye (DYS), ülkenin sermaye ve teknoloji ihtiyacını karşılama açısından önemlidir. Öncelikli alanlar; gaz, telekomünikasyon, ulaştırma, endüstri, sulama sistemleri, ziraat yatırımları, tekstil ve sağlık sektörleri olarak tespit edilmiş ve Kasım 1995 yılında öncelikli 93 adet yatırım projesi belirlenmiştir. Enerji ve tarım sektörlerinde gerekli mali kaynağın sağlanması için de iki yatırım fonu oluşturulmuştur.

Yabancı yatırımcıları ülkeye çekmeye çalışan yetkililer, yabancıların kârlarını serbestçe ülkelerine transfer etmeleri ve Merkez Bankası tarafından düzenli olarak yapılan kur belirleme seanslarında ortaya çıkan kurdan döviz alabilmeleri için gerekli düzenlemeleri yapmışlardır. Ancak döviz rezervleri son derece düşük olan Türkmenistan'da döviz işlemi yapmakta bu açıdan sıkıntılarla karşılaşılabilmektedir. 1 Kasım 1993 tarihinde piyasaya sürülen Türkmen Manatı'nın 11 Haziran 1999'daki resmi kuru 1 USD = 5,200 manattır. Yabancı şirketler yerel bankalardan döviz alım-satımı yapabilmektedirler. Ancak genel olarak Türkmen bankalarının gerek manat, gerekse dolar cinsinden likidite sıkıntısı çektikleri görülmektedir.20 Yerel bankaların yabancı bankalarla (özellikle başlıca Amerikan bankaları ile) muhabirlik ve hesap ilişkisi bulunmasına rağmen döviz çeklerinin ve seyahat çeklerinin nakde çevrilmesi imkanı yoktur.

BDT ile İlişkileri

Türkmenistan, başlangıçta BDT ile olan ekonomik ilişkilerini yüksek bir seviyede tutmuş olmasına rağmen bu oranların yıllar geçtikçe azaldığını istatistiklere baktığımızda görebiliyoruz. Türkmenistan'ın BDT dışı ülkelerle ekonomik ilişkileri artmaktadır. Ancak yine de, BDT ülkeleri ana pazarı oluşturmaya devam etmektedir. 1994 yılında ülke ihracatının %76,7'sini BDT ülkeleri, %23,3'ünü BDT dışı ülkeler oluştururken 1997 yılında sırasıyla %59,3'e %49,7 gibi değerler elde edilmiştir. 1994 yılında Rusya'ya yapılan ihracat %6,3'ken 1996 yılında %62,4'e ulaşmıştır. Ancak bu durumun nedeninin Ermenistan, Azerbaycan, Gürcistan ve Ukrayna gibi BDT ülkelerine yapılan gaz satışlarının Rusya üzerinden olması dolayısıyla Rusya'nın toplamına eklendiği için meydana geldiği düşünülmektedir. 1994 yılının Rusya ile olan ithalat değeri toplamın %8,8'i iken 1997 yılında %10.0'dır.Türkmenistan'ın ihracatta ve ithalatta başlıca partnerleri ulaşım sorunları nedeniyle BDT ülkeleri olmaya devam etmektedir.

Tablo 5: Türkmenistan'ın Toplam Ticaretinde BDT Ülkeleri Arasındaki Başlıca Partnerleri

(1) İran %16,3; Türkiye %6,7; İsviçre %2,4; Hong Kong %2,1; İngiltere %1,3 (2) Türkiye %12,7; ABD %8,8; Almanya %4,8; İran %3,9.

Türkmenistan 1994-1996 yılları arasında dış ticaret fazlası vermiş; ancak ihracatındaki aşırı düşüş nedeniyle 1997 ve 1998 yıllarında ithalat değerlerinin de azalmasına rağmen dış ticaret açığına engel olunamamıştır.
BDT ile ekonomik entegrasyona sıcak bakmayan Türkmen yönetimi, entegrasyona gidilebilecek uygun ekonomiler arıyor. 1991 yılından bu yana 1997 Şubat ayında Kazakistan'ı resmi olarak ilk kez ziyaret eden Devlet Başkanı Saparmurat Türkmenbaşı, burada Sovyet yönetimi döneminde 70 yıl Kazakistan ile ülkesinin yakınlaşmasını sağlayacak temellerin atılmadığını belirterek, Türkmenistan'ın öncelikle Türkiye ile entegrasyona gitmek istediğini açıklıyordu. Türkmenistan ekonomisinin farklı olması yüzünden Kazakistan'la entegrasyonunun zor olduğunu söyleyen Türkmenbaşı, 5 yıl içinde Türkiye ile sanayi sektöründe 100'den fazla şirketin kurulduğunu ifade ederken, Türkiye'deki modern ve yüksek teknolojiden istifade ettiklerini belirtiyordu.21 Ülkede faaliyet gösteren Türk özel sektörünün kurduğu sanayi tesisleri ve yaptığı faaliyetler, iki ülke ekonomilerinin birbirini tamamlayıcı özelliğe sahip olduğunu göstermesi açısından önemlidir.

Türkmenistan hiç bir Serbest Ticaret Antlaşması'na üye değildir. Dolayısıyla, BDT Gümrük Birliği'ne de üye bulunmamaktadır. İran ve Ukrayna, İran ve Ermenistan, İran ve Bangladeş, İran ve Filipinler, İran ve Hindistan'la üçlü ticaret antlaşmaları imzalamıştır. 1993'te Türkmenistan ABD ile En Çok Kayrılan Ülke Ticaret Antlaşması'nı imzalamış ve tasdik etmiştir. Ama buna rağmen ikili bir vergi antlaşması ve iki taraflı bir yatırım antlaşması henüz imzalanmamıştır. Türkmenistan Dünya Ticaret Örgütü'nün de üyesi değildir. Türkmenistan ABD'nin OPIC (Denizaşırı Özel Yatırım Ortaklığı) ile bir antlaşma imzalamıştır. Her ne kadar Hazar üzerinden gaz boru hattı inşaatı ile ilgili bazı OPIC katılımları bekleniyorsa da, bugüne kadar Türkmenistan'da hiç bir OPIC aktivitesi yoktur.22

Türkiye ile İlişkileri

Türkmenistan, Türk işadamlarının en faal olduğu ülkelerden bir tanesidir. Türkmenistan'daki Türk yatırımları daha çok "joint venture" şeklinde yapılmaktadır. Çok sayıda Türk firması, Türkiye'de bulamadığı ilgi ve imkanı orada bulmuş, orada büyümüştür. Türkmenistan'daki Türk firmaları daha

İhracat (%) İthalat (%)
Rusya 43,6 Ukrayna 14,9
Kazakistan3,8 Rusya 10,0
Azerbaycan3,8 Özbekistan 8,8
Gürcistan 1,4 Kazakistan 8,7
Özbekistan0,7 Ermenistan 2,3
Diğer(1) 46,7 Diğer(2) 55,3

çok inşaat, tekstil, turizm ve eğitim sektöründeki yatırımlarıyla kendilerini göstermektedirler. 1999 yılı itibarıyla ülkede sadece Türk yatırımcılara ait 57 firma, 213 proje, 4 milyar 123 milyon 642 bin dolarlık yatırım bulunmaktadır. Türkiye'yi 71 firma ile İran, 53 firma ile de Rusya takip etmekte idi.

Devlet Başkanı S. Türkmenbaşı bu rakamın hızla yükseleceğini ve 2000 yılına kadar 5 milyar doları bulacağını söylüyordu. Gerek işadamı, gerekse işçi, mühendis, öğretmen ve bunların aileleri olarak Türkmenistan'da yaşayan Türk sayısı o zaman bile 7 bin kişiyi aşmıştı.

Ülkedeki inşaat sektörüne bakıldığında yabancı yatırımcılar arasında Türk firmalarının birinci sırada yer aldığı görülmektedir. Türkmenistan'da bugüne kadar başlanılan ve maddi değeri 2.5 milyar dolara varan inşaat işlerinde 20'nin üzerinde ülkeden firma çalışıyor. Bunlar arasında Türk inşaat firmaları çoğunluğu teşkil etmektedir.

Aşkabat Havaalanı yeni terminal binası Türkiye'den "Alarko"nun taahhüt şirketi ALSİM ile İngiltere'nin John Laing International firması arasında kurulan ortak girişim tarafından tamamlandı. Terminalin 25 Ekim 1994'teki açılışına Cumhurbaşkanı Süleyman Demirel ve Türkmenistan Devlet Başkanı Saparmurat Türkmenbaşı da katıldı.

Temelsu mühendislik firması, Türkmenistaniçin büyük önem taşıyan Karakum Su Kanalı'nın uzatılması ile ilgili teknik projeyi tamamlayıp, Türkmenistan hükümetine teslim etmişti. Kanalın Kazancık-Kızıletrek arasında yapılması planlanan yeni bölümünün uzunluğu 270 km olacaktır. Bu bölümün inşa edilmesi ile birlikte, 6,000 hektarlık toprak sulanabilecek, 28,000 hektarlık alan ise rehabilite edilecektir. Proje ayrıca 18,000 hektarlık bakir alanın tarıma açılmasını da sağlayacaktır. Temelsu firması projeyi 1993 yılında İslam Kalkınma Bankası'nın Türkmenistan'a sağladığı hibe ile tamamladı.

Türkmenbaşı Rafinerisi'nin modernizasyonunda yer alacak olan Türk firması GAMA, Aşkabat şehrinin altyapısını yapmak üzere Aşkabat Valiliği ile anlaştı. GAMA, 150 milyon dolarlık bu projeden başka Türkmenistan Petrol ve Gaz Bakanlığı binası ile bir spor kompleksinin inşaatını da gerçekleştirecek. Bir diğer Türk firması T&T de Özbekistan'ın Aşkabat Büyükelçiliği inşaatını tamamladı.23

Türkiye Petrolleri Anonim Ortaklığı (TPAO) da Türkmenistan'la hidrokarbon kaynaklarının keşfi ve işletilmesine ilişkin bir anlaşma imzalandı. 28 Ağustos 1996 tarihinde Aşkabat'ta varılan antlaşmaya göre TPAO 19,000 km2'lik bir alanda hidrokarbon kaynaklarının araştırılması ve işletilmesi konusunda jeolojik ve ekonomik çalışma yapma hakkını elde etmiştir.24

Türkmenistan, Türkiye'ye yaptığı ihracatı 1995 yılında arttırmıştır. Bununla birlikte ithalatında kısmen bir azalma gözlenmektedir. Türkiye'den yaptığı ithalat 1994 yılında 84 milyon 317 bin dolar iken, bu rakam 1995 yılının sadece ilk 10 ayında 45 milyon 44 bin dolara gerilemiş, yıl sonunda da 56 milyon dolar olarak gerçekleşmiştir. Yaptığı ihracat ise 1994'te 65 milyon 562 bin dolar olurken, 1995'in ilk 10 ayında 105 milyon 674 bin dolara yükselmiştir. Yıl sonunda da rakam 112 milyon dolara çıkmıştır.

1992 yılında 7.3 milyon dolar düzeyinde olan Türkiye'nin Türkmenistan'a ihracatı 1993 yılında yaklaşık olarak 12 kat artarak 83.8 milyon dolara yükselmiş, ancak 1995 yılında 56 milyon dolara kadar düşmüştür. 1994 yılına göre 1995 yılında makine sanayii ürünlerinin ihracatında gerileme meydana gelmiş, dokumacılık ve gıda sanayii ürünleri ise ihracatı artan kalemler içinde yer almıştır.

Türkmenistan'dan yapılan ithalat ise 1992 yılında 21.2 milyon dolar iken, 1995 yılında 5.3 kat artarak 11.8 milyon dolara ulaşmıştır. 1995 yılı ithalatının da, 1994 yılı ile karşılaştırıldığında 46.3 milyon dolar artış gösterdiği, bu değerin 41.9 milyon dolarlık bölümünün ise bu ülkeden alınan pamuk miktarındaki artıştan kaynaklandığı anlaşılmaktadır. Türkmenistan'dan ithal edilen pamuk 1994 ve 1995 yılları toplam ithalatının %90'ını teşkil etmektedir.

Tablo 6: Türkiye'nin Türkmenistan'a Olan İhracat ve İthalatı
19921993199419951996199719981999
İhracat7,2883,8884,1556,28127,12117,53 95,81 106,62
İthalat17,1976,8965,55111,8299,8972,60 41,99 67,02 Toplam24,47160,77149,71168,1227,01190,13 137,8 173,64

Kaynak: TİKA, 2000

1995-1999 yılları arasındaki Türkiye-Türkmenistan dış ticaret ilişkisine baktığımızda göze çarpan şey şudur: Türkiye'nin Türkmenistan'a olan ihracatı her sene artmaktadır. Nitekim, Türkiye'nin Türkmenistan'la olan ticari dengesi 1997, 1998 ve 1999 yıllarında artış gösterip, -2.9'dan yaklaşık 39.6 milyon dolara yükselmiştir.

Türkmen dilinin Azeri dilinden sonra Türkçeye en yakın dil olması iki ülke vatandaşları arasındaki ilişkilerin daha da ileri seviyede olmasını sağlamaktadır. Türkmenler, Türk vatandaşlarının Orta Asya'da tercüman yardımı olmaksızın anlaşabildiği tek halktır, diyebiliriz.

Türkiye'den Türkmenistan'a olduğu gibi son zamanlarda Türkmenistan'dan Türkiye'ye az da olsa bir sermaye akışı gerçekleşmektedir. Türkmen girişimcilerinin bugüne kadar Türkiye'ye kurmuş olduğu ortaklık sayısı 6'yı, bu yolla gelen sermaye tutarı da 21.4 milyar TL' yi geçmiştir. Türk cumhuriyetleri arasında Azerbaycan ve Kazakistan'dan sonra en fazla sermaye girişi Türkmenistan'dan gerçekleşmiştir. Bu da Türkiye ile Türkmenistan arasındaki ekonomik ilişkilerin diğer cumhuriyetlere nazaran daha iyi bir noktada olduğunu göstermektedir.

İki ülke arasında ticarette en önemli sorun ulaşım problemidir. Türkiye ile Türkmenistan arasında direkt bir ulaşım hattının olmaması iki ülke arasında yapılan ticaretlerde zorluklar yaşanmasına yol açmaktadır. Özellikle İran üzerinden geçişlerde güvenlik sorunları ve diğer bazı sorunlarla karşılaşıldığı için dış ticarette tıkanıklıklar ortaya çıkmaktadır.

Sonuç

Türkmenistan'ın 1991 yılında bağımsızlığını ilan etmesiyle ülkede ekonomik durumun ve yaşam standartlarının çok düşük, idari sistemin ise zayıf olduğu görüldü. Türkmenistan hükümetinin Türkmenbaşı'nın liderliğinde XXI. yüzyıla ekonomisi gelişmiş bir ülke olarak girebilmesi için tüm yetenek ve çabalarını kullanmaları gerekiyordu. Türkmenistan ülkenin doğal kaynaklarına ve ekonomik özelliğine bağlı olarak, üç yön belirlemiştir: Enerji sektörü, tarım sektörü ve tüketim malları sektörü. Ülke ekonomisi çoğunlukta doğalgaz ve pamuk üretimine bağlıdır. İstatistiklere bakıldığında ülkede doğalgaz üretimi her yıl daha da azalmaktadır. Denize çıkışı bulunmayan Türkmenistan için ana sorun, doğalgaz ve petrolü dış pazarlara nasıl ihraç edeceğidir. Doğalgaz ihracatı Rusya üzerinden geçen boru hattı aracılığıyla yapıldığından, Rusya'ya olan bağımlılığından kurtulmak isteyen Türkmenistan, alternatif ihracat yolları bulmaya çalışmaktadır. Bunun için, Türkmenistan, Afganistan sorununun BM aracılığıyla çözüme kavuşturulması ve Afganistan'ın içişlerine müdahale anlamına gelebilecek tek taraflı hareketlerden kaçınılması gerektiğini ve bu tür davranışların Taliban'ın karşı tepkisine zemin hazırlayacağını savunmaktadır. Türkmenistan'ın en önemli kaygısının bir an evvel sahip olduğu doğalgaz ve petrol kaynaklarının Rusya'nın denetiminden bağımsız olarak uluslararası pazarlara sevk edilmesi yoluyla ekonomik bağımsızlığı kazanmak olduğu bilinmektedir. Türkmenistan bu çerçevede, Afganistan'da istikrarın tesis edilmesi halinde Afganistan ve Pakistan yoluyla doğalgaz ve petrol boru hatlarının döşenebileceğine inanmakta ve Taliban'ın söz konusu beklentisini karşılayabilecek bir oluşum şeklinde algılamaktadır.25 Türkmenistan, Afganistan sorununda bölgedeki "tarafsızlık statüsü" iddiası çerçevesinde tüm Afgan gruplarına eşit mesafede bulunduğunu belirtmektedir.

Türkmenistan pazar ilişkilerine göre yönlendirilmiş ekonomik reformları derinleştirme aşamasındadır. Türkmenistan gelişmeye açık ekonomisine ve yeni ekonomik mekanizmaları benimseyen kişilere bağlı olarak "aşamalı ekonomik reformu" strateji olarak benimsemiştir. Ekonomik reformun her aşamasında hükümetin öncelikleri makro ekonominin güçlendirilmesi, ekonominin büyümesi ve sosyal güvenlikle beraber yüksek istihdam olarak belirlenmiştir.

Yabancı sermaye, ülkenin petrol ve gaz üretimini arttırmayı amaçlamaktadır. Ancak, hukuki çerçevenin oluşturulmamış olması ve ihracat pazarlarına ulaşmadaki zorluklar yabancı sermayeyi engellemektedir. Rus boru hattına bağımlılık, bu sektörde gelişmeyi engellemektedir.

Her ne kadar serbest pazar ekonomisine hızlı bir geçiş yaşanmıyorsa da, Türkmenistan'ın makro ekonomik reformları, iş ve yatırım ortamını geliştirmektedir. Reform programındaki ana hedefler, serbest pazar ekonomisine geçiş ve ekonominin yeniden yapılandırılmasıdır.

Ancak, ülkede var olan otoriter rejim ve bürokrasinin fazlalığı, nihai kararların devlet başkanı tarafından alınması serbest pazar ekonomisine geçişte ve ekonominin gelişmesinde, ciddi birer engel oluşturmaktadır.

Her ne kadar Türkmenistan Devlet Başkanı Niyazov tarafından ileri sürülen gelişmişlik hedefine şimdilik ulaşılamadıysa da, mevcut sorunların aşılmasıyla ve ülkenin doğal kaynaklarının rasyonel bir şekilde kullanılmasıyla ülkenin ileride amaçladığı hedefe ulaşacağı muhakkak gibi görünmektedir.

1 Nezavisimaya, 8 Aralık 1995.
2 Muhamaedgeldı Berdıyev, "Osobennosti Agrarnıh Reform V Turkmenistane", Tsentralnaya Aziya İ Kavkaz, Sayı 15, 1998, s. 19.
3 Muhamedgeldı Berdıyev, "Osobennosti Agrarnıh Reform V Turkmenistane", Tsentralnaya Aziya İkavkaz, Sayı: 15, s. 21.
4 Moskovskaya Pravda, 8 Nisan 1997.
5 Atayev, "Ekonomiçeskaya Model Prezidenta Turkmenistana Saparmurata Turkmenbaşı", Türkmenistan İnsan Hakları ve Demokrasi Enstitüsü Dergisi, Sayı 2, s. 17.
6 Muhamedgeldı Berdıyev, "Osobennosti Agrarnıh Reform V Turkmenistane", s. 22.
7 Aşır İoliyev, "Problemı Ekonomiçeskogo İ Sotsialnogo Razvitiya Turkmenistana", Tsentralnaya Azia İ Kavkaz, Sayı 13, 1998, s. 17.
8 Meredeov, "Zakonodatelnoye Obespeçeniye Reform İ Preobrazovaniy Prezidenta Turkmenistana Saparmurata Turkmenbaşı", s. 24.
9 T. C. Başbakanlık Türk İşbirliği Kalkınma Ajansı, Ülke Profilleri, Kasım 2000, s. 185.
10 Mihail Pereplesin, Yegor Yaşın, "Ne Gazom Yedinım: Turkmenistan Sohranayet Liderstvo Po Rostu Valovogo Vnutrennego Produkta", Nezavisimaya, 20 Ağustos 2001.
11 Mihail Pereplesnin, Eduard Petrov, "Davleniye SŞA Na Turkmeniyu", Nezavisimaya, 26 Şubat 2000.
12 T. C. Başbakanlık Türk İşbirliği Kalkınma Ajansı, s. 179.
13 Murat Yemutbayev, "Şkola Sobstvennikov Saparmurata Turkmenbaşı", Ogonyok, Sayı: 2, Şubat 2001.
14 Muhamaedgeldı Berdıyev, "Osobennosti Agrarnıh Reform V Turkmenistane", s. 27.
15 Adalet Nuraddin Oglı Djabiyev, "Ekonomika Turkmenistana: Puti İ Napravleniya Razvitiya", Tsentralnaya Aziya İ Kavkaz, Sayı: 9, 1997, s. 7.
16 Adalet Nuraddin Oglı Djabiyev, "Ekonomika Turkmenistana: Puti İ Napravleniya Razvitiya", s. 9.
17 Muhamedgeldı Berdıyev, "Osobennosti Agrarnıh Reform V Turkmenistane", s. 29.
18 Eastern Europe, Russia and Central Asia, Europa Publications, Londra, 2000, s. 520.
19 Daha geniş bilgi için bkz. The Economist Intelligence Unit, Turkmenistan Country Profile, 2000.
20 Daha Geniş Bilgi İçin Bkz. Devlet Planlama Teşkilatı, Sekizinci Beş Yıllık Kalkınma Planı, Türkiye ile Türk Cumhuriyetleri ve Bölge Ülkeleri İlişkileri Özel İhtisas Komisyonu Raporu, Ankara 2000, s. 112.
21 Kamenev, "Rossiya-Turkmeniya: Rasşıreniye Ekonomiçeskih Svazey", Aziya İ Afrika, Sayı: 10, 2000, s. 48.
22 Morozova, "Turkmenistan: Ot Stabilnosti K Protsvetaniyu", Aziya İ Afrika, Sayı: 12, 1997, s. 8.
23 Devlet Planlama Teşkilatı, Sekizinci Beş Yıllık Kalkınma Planı, Türkiye ile Türk Cumhuriyetleri ve Bölge Ülkeleri İlişkileri Özel İhtisas Komisyonu Raporu, s. 263.
24 Devlet Planlama Teşkilatı, Sekizinci Beş Yıllık Kalkınma Planı, Türkiye ile Türk Cumhuriyetleri ve Bölge Ülkeleri İlişkileri Özel İhtisas Komisyonu Raporu, s. 205.
25 Saule Baycaun, İdris Bal, "Orta Asya Ülkeleri Taliban'a Yaklaşıyor Mu?", Stratejik Analiz, Sayı 9, s 52.

Paylaş |                      Yorum Yaz - Arşiv     
2871 kez okundu

Yorumlar

Henüz yorum yapılmamış. İlk yorumu yapmak için tıklayın