• Anasayfa
  • https://www.facebook.com/tarihtarihcemiyeti/
  • https://twitter.com/ttcemiyeti
TAVSİYE KİTAP
60.000'lik Tarihi Fotoğraf Arşivi
Çarlık İdaresindeki Kazakistan'da Ticarî Hayat / Yrd. Doç. Dr. Seyfullah Yalın

Rusya, 1552'de Kazan Hanlığı'nı, 1556'da Astrahan Hanlığı'nı ve 1558-1582 yıllarında da Sibirya'yı istila ederek ele geçirmiş ve ele geçirilen bu Tatar, Başkurt, Sibir Türk ülkelerinde, sömürgecilik siyaseti hususunda büyük tecrübe sahibi olmuştu.1

Astrahan'ın işgali Rusya'ya Türkistan ile arasındaki ticareti geliştirme imkanı da sağlamıştı. O devirde Buhara'dan Astrahan'a iki yol vardı: Biri karadan Hive-Ürgenç-Üst Yurt Şam Kalesi-Taş Keçi-Saraycık yolu; ikincisi deniz yolu olup, Ürgenç'ten Mangışlak'ta Hazar Denizi'nin Karagan Körfezi'ne, sonra Rus gemileriyle Astrahan'a gidilirdi.2

Rusya'dan Türkistan'a bilhassa İngiliz "çuha"sı, Rus deri ve köseleleri, "ogur" bıçakları, iğne gibi ufak demir eşyalar ve ağaçtan yapılmış tabak, çanak vs. ile kara tilki ve diğer yabanî hayvan derileri, avcı doğanlar, balık dişleri gibi süs eşyaları gelirdi. Türkistan'ın ihracatı mensucat, "kendek", "zendeni", "kıtat", "kamka" ve "edres" adlı kumaşlar ve pamuk idi. 1593'te, o zaman Rusya'da İngiliz emtiasının iskelesi olan Arkangels'te bile görülen Maveraünnehir tüccarları, ticaret için, Moskova, Kazan, Nijeogorod'a, Sibirya'ya Tobıl ve İrbit panayırlarına kadar gidiyorlardı.3

Fakat XVI, bilhassa XVII. yüzyıldan itibaren Türkistan iktisadî ve ticarî hayatı safha safha alçalmaya başlamıştı. Maveraünnehir'in dışarı ile olan bütün ticareti artık pek az sermaye ile idare olunan ehemmiyetsiz bir ticaretti. Rusya'nın Türkistan ile ticaretinde vasıtacılık eden Kazan Tatar tüccarları, 1750'de geldikleri Buhara ve Hive'de hiçbir kâr edemeden geri dönmüşlerdi. Çünkü XVII-XVIII. yüzyılda Türkistan'da iktisadî nizam bozulmuş, memlekette çapul hızla yayılmıştı. Kervanların güvenliği kalmadığından, sık sık yağma ediliyorlardı. Yolların emniyeti temin edildiği zaman münasebetlerde artış olmakla beraber Rusya'ya, Astrahan'a Buhara tüccarları yılda ancak bir veya iki defa gidiyorlardı. Türkistan'da ticaret tamamıyla yerli ahalinin elinde idi. Hatta Batı Sibirya'da Rusların Batı Çin ve Doğu Türkistan ile olan ticareti de Maveraünnehir ahalisi vasıtasıyla yürütülüyordu. Rus Avrupası ticareti için Hazar kıyısında, Astrahan'da Maveraünnehir tüccarlarının kervansarayları vardı. Bütün ithalat ve ihracatı kendi ellerinde bulunduran Maveraünnehir ve Harezm tüccarları, dış ülke tüccarlarının kendi memleketlerine gelmesini istemiyorlardı. O cihetten kendileri Hindistan ve Rusya'ya çok giderler, ama kendi memleketlerine gelen Hint ve Rus tüccarları baskı altında bulundururlardı.4 İç buhran geçiren Türkistan Türk devletlerinin hiçbiri [Üç Cüz Kazak, Hive (Harezm), Hokand, Buhara, Taşkent] , dıştan gelebilecek siyasî ve askerî baskıya karşı koyabilecek güce de sahip değildi.5

XVIII. yüzyıl başlarında İngilizler güneyde Fransızları da mağlup ederek Hindistan'da tek başlarına kalmışlardı. O devir Batı devletlerini taklit eden Rus Çarı I. Petro (1672-1725), Rusya'yı dünya ticaret yollarında, hammadde kaynaklarında ve pazar ülkelerinde söz sahibi yapıp zenginleştirmek için birtakım hedefler tespit etmişti. XIX. yüzyıl ortalarında Rusya'nın Kazakistan'daki müstemleke politikasının tatbikine bizzat katılmış olan B. Grigorev, I. Petro'nun ilk hedefinin şu şekilde olduğunu belirtir: "Rus tüccarlarına Orta Asya bozkırı içinden Hindistan servetinin yolunu açmak idi; çünkü biliyordu ki oraya nüfuz eden Batı Avrupa ülkeleri zenginleşiyor".6 Nihaî hedef ise, Rusya'nın Sibirya yolu ile Çin'e, Türkistan yolu ile Hindistan'a, Karadeniz ve Kafkaslar yolu ile İran'a, Türkiye'ye, sıcak denizler ve okyanuslara çıkmasını sağlayarak, buraların zenginliklerini ve yeni ticaret yollarını ele geçirmek idi.7

Ruslar, daha XVIII. yüzyılın bu ilk çeyreğinde, İrtiş nehri buyunca, 1705'te Ombı, 1716'da Omsk, 1718'de Semey (Semipalatinsk) ve 1720'de Öskemen (Ust-Kamenogorsk) kalelerini kurarak,8 Kazakistan başta olmak üzere bütün Türkistan'ı istila hazırlıklarını da yürütüyordu.

Kazakistan, 1570'li yıllardan itibaren Rusya'nın dip komşusu olmuştu. 1574'te IV. İvan Kama boyunun bazı yerlerini yöneten "Strogonov" denilen büyük feodallara Kazaklarla serbestçe ticaret yapmaları için izin vermişti. Bu izne göre Strogonovlar, Kazakistan ve Buhara'dan gelen tüccarlarla gümrük vergisiz ticaret yapma haklarına sahiptiler.9

Tavke Han, 1691'de Rus çarına yazdığı mektubunda şöyle der: "Sizin dedelerinizle babanız bize adamlar gönderip, bizim elçiler de sizlere varıp geliyordu. İki ülkenin arasındaki ticaret adamları birbirleriyle istişare içinde olup, dostane münasebetler kuruyordu".10 Yine Tavke Han, 1694'te elçisi Koltubay Atalıkov vasıtasıyla Rus Çarı I. Petro'ya, Rusya ile dostane münasebetler kurmak ve ticari münasebetler kurmaya hazır olduğuna dair haber gönderdi. O devirde elçiler bir yandan da ticaretle uğraştıklarından, elçilikler bir nevi küçük ticaret kervanları idi. Mesela, Kazak elçisi Atalıkov ile birlikte Türkistanlı tüccar Elseyit Şükürov da gelmişti. Bu ikisinin alıp geldiği dört paket yükün içinde her türlü eşya ve Buhara kumaşları vardı. Bu devirdeki elçiliklere ticaret kervanlarının katılmasına sık rastlanmaktadır.11

I. Petro, 1722'de, Kazak Ordalarının vaziyeti hakkındaki soruşturmada bilgi alırken "Kazak Ordaları bütün Asya memleketlerinin anahtarı ve kapısıdır.12 Bu yüzden, bu ordalar, Rus himayesi altına alınmalı ki, bunlar vasıtasıyla diğer bütün Asya memleketleriyle irtibat kurulabilsin ve Rusya için faydalı ve uygun tedbirler alınabilsin" demişti.13 Kazakistan, Rusya'nın Asya siyaseti için taşıdığı bu stratejik önemin yanında, Rusya için zarurî olan bakir tahıl sahalarına, zengin hayvancılık ve ürünlerine sahipti ve üstelik burada, diğer ülke pazarlarında sürüm bulmayan düşük kaliteli veya bayat malları, hem de yüksek fiyattan satma imkanı vardı.14

Üç Cüz Kazak Hanı Bolat'ın iktidarı zamanında (1718-1730), Bolat ile Küçük Cüz Hanı Ebül-Hayr arasında ihtilaf çıkmıştı. Pek kurnaz, devlet fikrini değil, en ücra köşelerdeki boyların uruk entrikacılığı ruhunu taşıyan Ebül-Hayr, üç cüz, Karakalpak ve hatta Harezm hükümdarlığı davasına kalkışmış,15 Bolat'ın hükümranlığını tanımaktan kaçınmış ve 1718'de Küçük Cüz'ün bağımsızlığını ilan etmişti. Bu tarihten itibaren her cüz hanı kendi başına hareket etmeye başladı.16 Ne Ebül-Hayr Han üç cüzün hanı olma iddiasından vazgeçiyor ne de diğer iki cüz de onu han olarak tanıyordu. Bu yüzden üç cüzün meselelerini tertip ve tanzim etmek mümkün olamamıştı. Üstelik Küçük Cüz, Türkistan'daki Hive, Hokand ve Buhara gibi devletlerle de anlaşamıyordu.17

Kalmuk-Kazak savaşları sebebiyle iktisadî bakımdan da büyük sıkıntı içine düşmüş bulunan Küçük Cüz Hanı Ebül-Hayr, rakipleri ile mücadeleyi kazanmak için, 1730 yılında Rusya tâbiyyetine girmeye karar vermiş ve Çariçe Anna İvanovna, 1731'de bir tamim yayınlayarak Ebül-Hayr Han ve maiyetini "Rus tebaası" olarak ilan etmişti. Bu "tebaalık" anlaşmasına göre Rusya, Küçük Cüz'e dıştan vakî olacak herhangi bir saldırıya karşı himaye edecek, Küçük Cüz de Rus sınırını rahatsız etmeyecek ve ticaret kervanlarının güvenliğini sağlayacaktı.18 Esasında, Rusya'nın Kazakistan'ı tâbiyyetine almakla ona yüklemek istediği vazifeler şunlardı: 1) Rusya'nın doğu sınırlarının güvenliğini temin etmek; 2) Kazaklarla mübadele ticaretini genişletmek ve Kazak topraklarını Doğu ülkeleri ile ticaret yapmada arabulucu olarak kullanmak.19

Küçük Cüz'e bağlı bazı boylar, Rus tâbiliğini kabul etmemeleri sebebiyle, Kazakistan üzerinden Hive ve Taşkent gibi şehirlere gönderilen kervanları durdurup yağma ediliyorlardı. Bu sebeple Çarlık hükümeti Kazakistan'ın kontrolünü tamamen kendi eline almak, Kazakistan üzerinden Orta Asya'ya bağlanan yollar açmak maksadı ile şehir ve kaleler kurmaya karar vermişti. 1735'te, Başkurtlarla Kazakların tam ortasında, Or ırmağının Yayık ırmağına döküldüğü noktada (şimdiki Orsk şehri yerinde), o zamanki adı ile Orenburg şehrinin temeli atıldı. Şehre yerleştirilen kişiler için bedava yer, inşaat malzemeleri almaya kredi verildi ve onlar oturma vergisinden muaf tutuldu.20 İlk yerleşenler Yayık Kozakları ile Rus köylüleri idi.21 Rus tüccarlarına Orenburg'da üç yıla kadar vergisiz ticaret yapma izni çıkarıldı.22 1736 ve daha sonraki fermanlarla, hizmet için hür adamların ve Türkistan tüccarlarının şehre gelmeleri sağlanarak ticaretle uğraşan herkese Orenburg'un kapıları açıldı.23 Rusça bilmeleri sebebiyle, aracı ve tercüman olmaları için, şehre Tatar tüccarları da getirilmişti.24

1738'de Orenburg'un Yayık nehri yakasında mübadele ticareti için bir pazar yeri yapılmıştı.25 Kazakça "Ak Bazar", Rusça "Menovoy dvor" denen bu Pazar yeri, Yayık ırmağının sağ kıyısında, kır tarafına ayrılan, şehirden göz ucuyla görülebilen yerde kurulmuştu. Pazarın içinde, Ruslara ayrılan 246 sergi, 140 depo yeri, Asyalılara ayrılan 93 sergi ve sekiz de depo yeri vardı. Pazarda bir top ile bir askerî müfreze de bulunuyordu.26 Aynı yıl, Miller adındaki bir subay idaresinde, Taşkent'e bir ticaret kervanı gönderilmişti. Miller'in maksadı, Türkistan hanlıklarında gümrük vergisi almaksızın ticaret yapma imkanını araştırmaktı. Fakat kervan, istenilen yere ulaşamadan yolda yağmalandı.27 1740'ta ise, Rus hükümeti, gümrükten geçmeyen malların müsadere edilmesine ve gümrük vergisinin altın veya gümüş ile ödenmesinin teşvik edilmesine karar veriyordu.28

Orenburg şehrinin yapımı Rusların Kazak bozkırlarındaki tesirini çok güçlendirdi. 1740'ta Küçük ve Orta Cüz topraklarından geçen kervan yollarının güvenliğinin bu cüz sultanları tarafından sağlanması, kervan kılavuzları ücretinin belirlenmesi29 hususlarında Orenburg'da bir görüşme yapıldı.30 1743'te Rus hükümeti Orta Cüz'e ayrılan bir ticaret yeri açmaya karar vermiş ve aynı yıl içinde Üy nehri kenarında Troytsk kalesinin temeli atılmıştı. 1749'da tamamlanan kalenin kır tarafında, içinde Kazak, Rus vd. tüccarlara ayrılan yerlerin bulunduğu bir pazar yeri de kurulmuştu.31 Böylece Rus hükümeti Kazaklarla ticarî münasebeti Orta Cüz'e kadar götürmüş ve bu cüzü de Rus tesirine almıştı.

Orenburg Valisi İ. İ. Neplyuyev ile Küçük Cüz Hanı Nurali arasında 1749'da yapılan bir anlaşmaya göre, "Küçük Cüz topraklarında geçen Asya ülkelerinin ticaret kervanları sadece Nurali'nin izni ile" geçecekti. Çünkü, eskiden beri devam edegelen usule göre, han topraklarında geçen kervan mallarından belli bir bölümü han adına hediye olarak alınıyordu. Esasında gümrük vergisi olarak alınan bu "hediye"den, sadece han ve sultanlar değil, nüfuzlu kişiler de faydalanıyordu.32

Rus hükümeti, Kazaklarla olan ticaret faaliyetlerini doğrudan kontrol etmesi maksadıyla Orenburg Valisi İ. İ. Neplyuyev'e geniş yetkiler vermişti. Neplyuyev, 1750'de, Rus tüccarlarının Kazakistan da dahil Türkistan tüccarlarına sattıkları mallara narh koydu. Çünkü Rusya'nın değişik şehirlerinde pek çok tüccarın Orenburg ve Troytsk'a gelmeye başlamasıyla Rus mallarının fiyatı düşüyor ve tüccarlar kendi mallarını çok ucuz bir fiyatla satmaya mecbur oluyordu.33 Rusya tüccarları mallarını "narh"a göre belirlenmiş fiyatla satmaya mecbur tutuldu. Eğer bir tüccar, belirlenen fiyattan aşağı satarsa ceza kesiliyor ve hatta mal satmaktan men ediliyordu. Hatta, Ticaret Kollekyumu'nun 17 Mayıs 1751 tarihli kararına göre, malını gösterilen fiyattan pahalı satan tüccarlar destekleniyordu. Fakat, Çarlık idaresinin bu şekildeki tedbirleri beklenilen neticeyi vermedi. Çünkü, tüccarlar getirdikleri malları çabuk satmak için "narh" ile gösterilen fiyattan aşağı sattı. Böyle yapanlarla mücadele etmek ve her tüccarı ayrı ayrı kontrol etmek mümkün olmadığından, ertesi yıl İ. Neplyuyev, bu uygulamadan vazgeçti.34 Yine İ. Neplyuyev, 1751'de, Asya ülkeleri ile olan ticareti genişletmek için kumpanya kurulmasının gerektiğini, bir projeyle Dış İşleri Kollegiyası'na bildirmişti. Bu kumpanyanın Asya ülkeleri ile ticaret yapmada tekel olması gerekiyordu. Kumpanyaya, Hive ve Buhara'da temsilcilikler açmalarına izin verilecekti. Fakat, henüz Türkistan hanlıkları ile Rusya arasında yakın siyasi ve ekonomik bağlantılar olmadığından bu kumpanyanın kurulması gerçekleşmedi.35

Orenburg müstahkem şehrinin inşaatından sonra, Troytsk'tan (Yayık nehri boyunca) Hazar Denizi'ne kadar Orenburg askerî hattının yapımına başlandı. 1759 yılına kadar 1100 verst36 uzunluğunda hat yapıldı. Aynı zamanda İşim Nehri'nden İrtiş Nehri üzerindeki Omsk'a kadar uzanan İşim Hattı ve Omsk'tan İrtiş Nehri boyunca İrtiş Hattı inşaatına devam edildi. 1745'te İrtiş Hattı'nda 24 kale vardı.37 Orenburg Hattı'nda 32 kale bulunuyordu.38 Kazakistan, kuzey, doğu ve batıda baştan başa bu askerî kale ve hatlara kuşatılarak nüfuz altına alındı. 6 Mayıs 1755 fermanıyla Kazakların İrtiş askerî hattına 12-15 km. yaklaşmaları ve 1756'da da Yayık nehrinin sağ yakasına geçmeleri yasaklandı.39

1747 yılında Rus hükümeti Kazakları Orenburg'da ticaret yapmaya teşvik için "Çin sınırından bu yana Kazaklarla ticaret Orenburg şehrinde hiçbir suretle vergisiz yürütülsün" kararını almıştı.40 Bir yıl sonra bu karar, gümrükten geçen Kazak mallarının vergisini, o malları alan Rus tüccarı tarafından ödenmesi şeklinde değiştirildi.41 Esasında, Kazak-Rus ticaret münasebetlerinin ilk devirlerinde de Çarlığın aldığı gümrük vergisi fazla değildi. Mesela, 1736'da mübadele ticaretinin başladığı yılda hayvan ve hayvan ürünlerinden alınan gümrük vergisi %2 olarak belirlenmişti. Daha sonra bu %5'e kadar çıkarılmış, 1750'li yıllara gelindiğinde ise Kazak mallarından gümrük vergisi alma tamamen kaldırılmıştı.42 Ayrıca Orta Asya, Hindistan ve Çin tüccarlarından alınan gümrük vergisi de düşük tutulmuştu. Gaye, Orenburg'u sadece Çarlığın Kazakistan'ı idare merkezi değil, aynı zamanda Rus, Kazak, Orta Asya, Hindistan ve Çin mallarının buluştuğu bir merkez yapmak idi.

Kazakistan topraklarında geçen ticaret kervanlarının güvenliğinin sağlaması hususunda, Orenburg Valisi D. V. Volkov ile Küçük Cüz Hanı Nurali arasında 1763 yılında Orenburg'da bir anlaşma yapılmıştı. Bu anlaşmanın maddelerine göre güvenlik şu şekilde sağlanacaktı:

1) Nurali Han, Orenburg'a gelen kervanların güvenliğini, sağlamalı ve Kazak bozkırlarında kervanların yağmalanmamasını temin etmelidir;

2) Orenburg idaresi, evvela kervanların nereden ve ne zaman geçeceğini haber vermekle yükümlüdür;

3) Nurali, kendinin göç yollarını Orenburg'a önceden haber vermelidir;

4) Kervanlar için güvenilir kılavuzlar temini hanın görevidir.43

Çarlık hükümeti, Türkistan hanlıkları ile ticareti geliştirmek için başka tedbirlere de başvuruyordu. Mesela, 1763'te Dış İşleri Kollegiyası, Buhara ve Hive kervanlarının Astrahan ve Orenburg'dan geçmesi için 1763'te Hazar Denizi'nin doğusundaki Mangısdağ civarında kale yapmaya karar vermişti. Bu kaleler, Rus tüccarlarının da oralardaki merkezi olacaktı. Ayrıca bu kervanların güvenliği için, kervanların geçtiği yerlerdeki Kazak boylarından rehineler alınıyordu.44

Orenburg'a ticaret için 1764'te 14.563, 1786'da 67.602 Kazak gelmişti.45 Fakat Kazakların Rus tüccarları ile ticareti sadece Orenburg ile sınırlı değildi. İşim ve İrtiş hatlarında bulunan, Troytsk, Semipalatinsk, Petropavl, Omsk, Yamışevsk, Öskemen (Ust-Kamenogorsk) gibi kale ve şehirlerin yanında kurulan ticarete elverişli yerlere de Kazaklar geliyordu.46 Gelenler at, koyun, sığır, deve gibi maldan başka koyun, kuzu ve tilki, kurt gibi av derileri ile yün, tüy, keçe, çadır, at kılından yapılma ip getirip satıyorlar, kendileri ise her türlü kumaş ve giysiler, kazan, balta, kazma, orak, tırpan, zincir, tel, kilit, bıçak, kapan, makas, kibrit, balta, düğme, iğne, kap-kacak, çivi, teneke, kadınlar için ayna, tarak, incik-boncuk gibi süs ve ziynet eşyaları, koşum, sandık, boya, av gereçleri alıyorlardı.47

1752 sonunda Orenburg sınır hattının beş kalesinde Kazaklar Rusya tüccarlarına 40 bine yakın at, 500'e yakın deve, 300'den fazla sığır ve 12 bin kadar da koyun satmıştı.48 XVIII. yüzyılda bu sınırda satılan koyun sayısı 1 milyondan fazla idi.49 XIX. yüzyılın başında aynı sınırda bir yıl içinde 1,5 milyondan fazla büyükbaş hayvan ve 100 binden fazla at satılmıştı.50 1816-20 yıllarında Orenburg'da satılan hayvan sayısı 592.251, Troytsk'te ise 14.743 idi.51 XIX. yüzyılın ortasında sadece İrtiş sınır hattında her yıl 150 bin kadar at, 3 milyon koyun, 100 bin öküz ve sığır, tamamı 8 milyon ruble değerinde mal, ayrıca donmuş yağ, yün, işlenmiş deri, yabani hayvan derileri, keçi kılından dokunmuş eşyalar vb. Rusya'ya gönderilmişti.52 1820'li yıllarda Rus tüccarları Sibir Kazaklarından 3 milyona yakın koyun, 150 bin kadar at ve 100 bin kadar öküz satın almışlardı. Bununla beraber binlerce deve, binlerce ton deri, keçe, kilim ve başka eşyalar da alınıyordu.53

Çarlık hükümeti, Kazakları Rus pazarına daha çok çekmek için tahıl ticaretine hayli ehemmiyet veriyordu. Tahıldan alınan gümrük vergisini kaldırarak, panayırlarda tahıl satışını teşvik ediyordu.54 Orenburg'da Kazakların aldığı buğday ve un alımı 1762'de 14.776 pud55 iken 1772'de 132.876 pud olmuştu.56 Rus tüccarları getirdikleri şekerlerin mal ve mal ürünleri ile mübadelesinde çok kâr ediyorlardı. Kazaklar arasında şeker tüketimi her geçen gün artıyordu. Meselâ 1803-1807'de 1.900 pud, 1842-45'te 16.959 pud şeker satılmıştı. 1800'den 1840 yıllarına kadar şeker ticareti 8 kat artmıştı.57

Kazak bozkırları ile ticaret yapılır iken müstemleke ticareti mübadele adıyla saklı tutuluyordu. Mübadele ticaretinde genel karşılık üç yaşındaki bir koyun idi. Mübadelede Kazakları aldatmak daha kolay olduğundan ticaretin bu türü Rus tüccarları için çok kârlı olmuştu.

1827'de sadece Bökey Hanlığı topraklarında 400 bine yakın koyun, 3 bin at ve 2.925.000 ruble değerinde her türlü hayvan ürünü Rusya'ya taşınmıştı.58 Bökey Ordası Astrahan'a 150 km., Orenburg'a ise 900 km. uzaklıkta olmasına rağmen, Kalmuklarla meskun Astrahan yolu Kazaklar için emniyetli olmadığından, Bökey Kazakları ticaret için Orenburg'a gidiyorlardı.59

1827-1837 arası on yıl içinde yapılan Rus-Kazak ticaretinin genel meblağı 10,53 milyon ruble değerinde idi. Bu meblağ 1840-1850 yılları arasındaki on yılda 15,73 milyon rubleye çıkmıştır.60 Yine aynı meblağ sadece 1858 yılında Sibir sınırında 4,5, Orenburg sınırında ise 2,5 milyon ruble olmuştu. 1840-50 yılları Semey gümrük kapısında ithal ve ihracat edilen malların değeri 700 ile 900 bin, Petropavl gümrüğünde 1, 8 milyon, Omsk gümrüğünde 100 bin ruble kadardı.61

Kazakların ihtiyaçlarına uygun çeşitli eşyalar Orta Asya hanlıklarından da geliyordu. El işi dokuma üstlük, şal, havlu, bel bağı, mest, kilim, porselen ve ağaç kaplar, bakır kap-kacaklar, çaydanlık, tabak gibi eşyalar Kazak ailelerinin kullandığı eşyalar idi. Fakat Orta Asya tüccarları daha çok yemiş, ceviz, badem satıyorlardı.62 XVIII. yüzyılın sonunda Rusya ile ticaret yapan Kazakların sayısı, Orta Asya ile ticaret yapanların sayısını geçmişti.63

XIX. yüzyılın birinci yarısında Rus tüccarları Kazakistan'a panayırlarla girmeye çalıştı. O yıllarda Nijegorod (veya Makarev) ve İrbit panayırları Rusya'nın iç ticaretinde çok büyük rol oynuyordu. Yıllık mal cirosu 200 milyon ruble ile Makarev, 25-30 milyon ruble ile de İrbit panayırları sansasyon yaratmış Rus panayırları idi.64 Toprağı geniş, fakat ulaşım yolları gelişmemiş, halkı seyrek ve göçebe Kazakistan'da toptan ticareti yapabilmek, Rus ve Kazak mallarını rahat buluşturabilmek için panayırlar kurmak gerekiyordu.

Kazakistan'da ilk panayır 1832 yılında Bökey Hanlığı'nın65 Han Ordası'nda (şimdiki Ural vilayetinin Orda köyü)66 açıldı.67 Bökey Hanlığı toprakları Rus ve başka tüccarlar için son derece müsait bir yerde bulunuyordu. Bökey Hanı Cihengir, başlangıçta dıştan gelen mallar için gümrük vergisini düşük tutmuş, yabancıların ticaretine kendi sermayesi ile de katılmış ve Kazakların borçlarına da kefil olmuştu.68

Han Ordası'nda 12 bina, 316 sergi yeri vardı. Bazı satıcılar depo olarak kullanmak için ev yaptırmıştı. 1846'da satıcıların 30'dan fazla deposu ve 50 teşhir dükkanı vardı. Bu yerleşen satıcılar arasında ticarî cirosu 30 bin rubleyi bulan zenginler de bulunuyordu. Panayıra mal getirenler Moskova, Tambov, Sarıdağ, Kazan, Simbirsk, Penza tüccarları ile Ural Kozakları idi. Kulagino, Karmanovka, Kızıloba, Mergen vs.'den de satıcılar ve alıcılar geliyordu. Satıcıların ekseriyeti Rus, Tatar ve Ermeni idi. Panayırın bitiminden sonra, at yarışı, güreş gibi müsabaka ve eğlenceler tertipleniyordu ki bu da her yerden buralara adam toplanmasına vesile teşkil ediyordu.69

Han Ordası'nda panayır, ilki mayıs, ikincisi eylül ayının 10'u ile 30'u olmak üzere yılda iki defa açılıyordu. Birinci panayırda Kazaklar yazlık, ikincisinde kışlık ihtiyaçlarını alıyorlardı.70 Panayırın 1836'daki ticarî cirosu 2 milyon rubleden fazla idi. 1837'de Kazak bozkırlarından Rusya'ya çıkarılan hayvan ve hayvan ürünlerinin değeri 4,5 milyon rubleyi bulmuştu.71 Bu panayıra 1846 yılının ilkbaharında gelen tüccar sayısı 1750, bir yıl sonraki panayıra gelen tüccarların sayısı ise 2184 idi.72 1839'da Han Ordası panayırında Kazaklar 4.122 büyükbaş hayvan (at, sığır, deve), 6.419 pud yün, 30.009 deri; Rusya tüccarları ise Kazaklara giyecek, çeşitli süs ve ziynet eşyaları, kap-kacak, şeker ve şekerlemeler, çay, buğday, un vs. satmışlardı.73

1880'li yıllarda Semey vilayetinde her yıl 11 panayır açılıyordu, ticarî ciro 2 milyon rubleden fazla idi. Semey şehrinde Moğolistan ve Orta Asya'nın değişik yerlerine 300-400 bin rublelik Rus mallarını yükleyen 40-50 kervan gidiyordu.74 XIX. yüzyıl sonlarında Semey vilayetindeki faaliyet gösteren panayır sayısı 28 olmuştu. Bunların içinde en büyüğü 1848 yılından beri her yıl 25 Mayıs-25 Haziran tarihleri (1882'den itibaren 1 Haziran-1 Temmuz) arasında açılan Koyandı panayırı idi. Bu panayırın kurulduğu yer Karkaralı-Kızıljar (Pavlodar) posta yolu üzerinde Koyandı kalesi idi ki "Botov Panayırı" diye de adlandırılıyordu. Panayır tüccarlarının ekseriyetini Rus ve Tatar tüccarları teşkil ediyordu.75 1852'de Tayınşa (Kökcedağ ile Petropavl arasında) panayırı faaliyete başladı. Çok önemli kervan yolu ve davar sevkiyatının kesiştiği yerde kurulan bu panayır uzun zaman Kazak bozkırının en büyük pazarlarından biri oldu. Semey panayırlarına Rusya ve Orta Asya'dan kumaş, şeker, tuhafiye malları getiriliyordu. Panayırların 1902 yılı cirosu 2.773.000 ruble idi. Bu cironun 1.205.705 rublesi mal ve hayvancılık ürünleri satan Kazak mallarına aitti.76 1907'de Semey panayırlarında 2.103.945 rublelik her türlü mal satıldı. 1913'te ise bu rakam 3.710.397 rubleye ulaşmıştı. 1903'te satılan malların %34'ü sanayi ürünleri, %21'i hayvancılık ürünleri ve %37'si de canlı hayvan idi.77

1870-90 yılları arasında Kazakistan'ın Şortandı, Karkara (Yedisu'da) , Oyıl, Temir (Ural'da) , Çernoyarsk, Evliyaata (şimdiki Jambıl), Kökşedağ, Konstantinovsk (Akmola), Tayınşagöl (Petropavl civarında), Petrovsk (Atpazar'da) gibi yerlerinde 50'den fazla küçük ve orta büyüklükte panayır faaliyet gösteriyordu.78

Panayırda asıl ticaret hayvan ve hayvan ürünleri üzerine idi. En çok sürüm koyun, ondan sonra keçi, at, deve, sığır ve koyun derisi ve yünü, deve yünü ve at kılı üzerine idi. Atlar önce Taşkent'e, oradan da askerî kışlalara gönderiliyordu. Diğer hayvan ve hayvan ürünleri ise Moskova, Orenburg'a gönderiliyordu.

Evliyaata panayırı, şehrin göçebeler ve en önemli ticaret yolunun ortasında bulunması dolayısıyla çok faal idi.

Kazakistan'daki panayırlar Rusya'nın Nijegorod, İrbit gibi ünlü ticaret yerleri ile sıkı bağlantı kurulmasını ve Rusya'nın merkez ilçeleriyle alışveriş faaliyetlerinin gelişmesini sağlamıştı.79 Böylece her yaz ve sonbaharda panayırların kurulduğu Petropavl, Semey, Akmola, Kökşetav, Atbasar, Ural, Guryev, Ombı, Korgan, Tumen, Orenburg, İrbit, Nijegorod gibi büyük ticaret merkezleri oluşmuştu.80

Akmola, Atbasar, Kökşetav panayırları bölgede göçebe Kazakların yaylalarının ortasına kuruluyordu. Yerleşim yerlerine mahsus küçük panayırlar da vardı.

Kazakistan'daki ekonomik münasebetler daha çok panayırlara göre şekilleniyordu. Tüccarlar devamlı bir dizi panayırla irtibat içinde idi. Mesela, mallar, Şar panayırından başlayarak Koyandı, Petrov, Konstantinov, Tayınşaköl panayırlarına sürülüyordu. Büyük panayırlar Rusya'nın Nijegorod, İrbit panayırları ile sıkı münasebette idi. Kazakistan'da satın alınan mal, evvela bu panayırlara geliyor ve buradan da sanayi malları da temin ediliyordu.81 Böylece Kazakistan, Rus işçiliği için mal, hammadde yetiştiricisi ve sanayi ürünlerinin tüketicisi olmuştu.82 Kazakistan'da demiryollarının yapılmasına bağlı olarak küçük çaplı mahallî panayırlar da kurulmaya başlanmıştı. Meselâ, 1890'da Akmola bölgesinde 30'dan fazla panayır kurulmuş ve 10 milyon ruble kadar ciro yapılmıştı; bu ciro 1917'de 19 milyon rubleyi bulmuştu.83

XIX. yüzyılın sonlarına kadar ticaretin en önemli türü olan panayırlar, bu tarihten itibaren ticarî faaliyet için yetersiz kaldı. Çünkü büyük ticarî firmalar, şehirlerde sabit işyerleri, sergiler, mağazalar, alışveriş merkezleri açmaya başlamıştı. Bilhassa, Semey, Pavlodar, Akmola gibi şehirlerde, Rus ve yabancı ticaret firmalarının mal depoları, büroları ve temsilcilikleri teşekkül etmişti. Kazalı, Türkistan, Atbasar, Kökşetav vs. gibi bazı şehir ve köylerde ise dükkanlar ticari hizmet veriyordu. Birinci Dünya Savaşı öncesi bütün Kazakistan'da sabit işyerlerinin sayısı 22.500'ü buldu. Fakat mağaza ve dükkanlar sadece sınır şehirlerinde birikmişti. İç bölgelerdeki ticaret ise seyyar (gezici) satıcıların elinde idi. Yedisu bölgesi gibi ekonomik merkezlere uzak ve dağınık olan yerlerde ise panayırlar önemini koruyordu. Bolşevik İhtilali'ne kadar Kazakistan'da her yıl 70 kadar panayır kuruluyordu.84

Kazak ekonomisinin pazar ile irtibatının artmasında ve para kullanımının yaygınlaşmasında Çarlık hükümetinin vergi siyasetinin tesiri büyük olmuştu.85 Rusya'nın, 1800-1818 yılları arasında Küçük Cüz Kazaklarından aldığı yol vergisinin yıllık ortalaması 15.894 ruble idi. 1824'te Küçük Cüz Kazaklarından toplanan bu vergi 1824'te ise 126.244.089 rubleye ulaşmıştı.86 1837'de her ev için 1,5 ruble vergi alınıyordu.87 Çarlık hükümeti, sadece Hıristiyanlığa geçen Kazakları 5 yıl vergiden muaf tutuyor ve Rus-Kozak kalelerinde, şehirlerde oturmalarına izin veriyordu. 1842'de bazı fakir Kazaklar Hıristiyan olmuştu.88 1868'de Aral, Torgay, Akmola, Semey vilayetlerinde her ev 3 rubleden vergiye tabi olmuştu. 1896'da bu vergi 4 rubleye çıkarılmış, aynı zamanda yerlilere mahsus 1,5 rublelik vergi konmuştu.89 Hazar Denizi sahillerinde mal yayan Kazaklar, 1883'de, her büyükbaş mal ve at için 20, koyun için 5 tıyın (sincap derisi), her ev başına da 1 ruble ödemekle mükellef idi.90

Vergilerin para ile ödenme mecburiyeti Kazakistan'da her geçen gün tefeciliği arttırdı. Kırdaki ticarette, tüccarlar arasında kabullenen usule göre, yıllık faiz borcun iki katı idi. Borçlar genellikle malla ödendiği için, adeta tefeciler, esasta ise vergiler için mal yetiştiriliyordu ki, bu durum hayvancılığı perişan etmişti.91 Bu sistem Rusya'daki derebeylik sisteminin prototipinden başka bir şey değildi. Nitekim kaymakamlar (volost), yönettikleri ilçeye düşen vergileri zamanında ödemek için tefecilerden yüksek faizle borç alıyorlardı. Çünkü vergileri zamanında ödeyen kaymakamlar terfi ve maddî mükafatla ödüllendiriliyordu. Kaymakamlar tefecilere olan borçlarını ise, parasız göçebeleri, vergisini ödeme karşılığında ya hayvan olarak borçlandırıyorlar ya da sürülerine hayvan katıp kendi hesaplarına yetiştirtiyorlardı. Bu düzen öyle kârlı olmuştu ki, mal olarak zengin, fakat yeterli parası olmayan Kazak zenginleri de Rus tefecilerden pek çok borç para alıyorlar ve bu paraları avullarda92 daha yüksek faizle mal karşılığında işletiyorlardı.93 Bilhassa Han Ordası'nda faizcilik, tefecilik o kadar ilerlemişti ki, daha 1829'da, "Kazaklar hep borca batıyor" türünden haberler arşiv kayıtlarına geçmişti. Han Ordası panayırındaki dükkan sahiplerinin her birinin elinde yüzlerce borçlu listesi vardı.94

Seyyar satıcılar, göçebelerin yılın hangi mevsiminde hangi avullarda oturduğunu bililerdi. Deve veya at arabasına yükledikleri eşyaları ile bildikleri bu avulları takip ederlerdi. Bunlar daha ziyade şehirdeki büyük veya orta işyerlerinin veya yerleşik yerlerdeki ticarî işletmelerin hesabına çalışıyorlardı. Halk arasında dolaşan bu tüccarların durduğu yere Kazaklar "köş (göç)" derlerdi. A. İ. Dobrosmıslov'un verdiği malumata göre her yıl Kazak bozkırlarına, her büyük şehirde 100, her küçük şehirlerde ise 50-60 kadar "göç" çıkardı.95 Bozkırlardaki mübadele ticareti bu seyyar satıcıların elinde idi. Şehirlerde, peşin para ile veya vadeli mal alıp bu malları Kazak avullarında hayvan veya hayvanî ürünlerle mübadele ediyorlar ve mübadele edileni getirip panayırlarda satıyorlardı.

Faizciliğin pek çok türünün de uygulandığı bu seyyar ticaret, bilhassa uzak avullarda açıktan açığa soygun niteliğinde idi.96 Kazaklar o devirde kendi ürünlerinin de, satın aldıkları eşyaların da fiyatlarını da bilmiyorlardı. Çünkü Kazaklar ticarete pek kıymet vermiyor, çok az kimse pazara çıkıyor, ihtiyaçlarını daha çok ayaklarına kadar gelen seyyar satıcılardan temin ediyorlardı.97 Şehirle pek irtibatı olmayan avul halkı ayrıca ne metre ile ölçmeyi ne de kilo ile tartmayı biliyor, daha ziyade göz kararı pazarlığı yapıyordu.98 Bu seyyar tüccarlar kendi mallarına yüksek, hayvancı Kazakların ürünlerine ise düşük fiyat biçerlerdi. Mesela, yarım fund99 çay ile bir kadak şekere koyun talep ederler, maliyeti 15 kapeyki100 aşmayan ustura için bir koyun alınırdı. Rusya'da 6-7 rubleye satın alınan semaverin değeri kırda 20-25 koyun idi.101 Petropavl gümrük şefi Çeryavski'nin verdiği malumatlara göre, kurşun karışımı demir kazanların her bir 22 santimetresi için Kazaklar en iyi 3-5 kürklük deri veriyordu. Bu mübadelede ağırlığı bir pud, çemberi 2 metre olan kazanın fiyatı paraya çevrildiğinde o zamanın parası ile 50 rubleye yaklaşıyordu. Halbuki bu kazan İrbit panayırında 2,70 rubleye satılıyordu.102

1898'de seyyar satıcılar da pazar satıcıları gibi vergiye tâbi tutuldu. Fakat seyyar satıcıları vergi ödemeye mecbur eden çareler yetersiz kalıyordu. Bunlara vergi ödetmek ve (göçebeleri de kontrol etmek için) bozkırlarda da pazar kurulmaya başlandı. Pazarın seçme ve rekabet gibi avantajları göçebelere daha avantajlı geldiğinden, pazar hızla yayıldı ve fiyatlar da bilinmeye başlandı. Bir yere yığılan bu satıcı ve alıcıları hükümet kolaylıkla kontrol edebiliyordu.

Hem Kazakistan'ı tamamen kontrol altına almak hem de Rus göçmenleri yerleştirmek için, Rusya'ya dahil edilişinden itibaren Kazakistan topraklarına 30'dan fazla şehir ve 400 Kozak köy ve kasabası inşa edilmişti.103 1831'de Ayagöz, Yeni Mergilan 1847'de Kapal, 1855'te Lepsi, 1867'de Sir Derya'da Kazalı, 1869'da Karakul, 1882'de Jarkend, kurulmuştu. 104 1854'te "Zayliykoe", sonra "Vernıy" adı ile bir Rus kalesi olarak kurulan Almatı, 1867'de şehir derecesinde Yedisu bölgesinin idarî merkezi olmuştu.105 1869'da askerî kale olarak yapılan Aktöbe, 1891'e gelindiğinde artık bir şehir idi.106

1850'de Ural şehrinde 658, Gurev'de 171, Kalmıkova'da 6 küçük (toplam 835) dükkan vardı. 107 Kervan ticaret yollarındaki kalelerin hepsinde Kazak satıcıları da vardı. Mesela, 1860'da Perovskiy kalesinde Kazak, Özbek ve Hokand tüccarlarının 101 dükkanı mevcut idi. Dükkanlarda Buhara mallarından her türlü ipek eşyalar, kilim, deriden dikilen eşyalar, kuru yemişler, buğday, her türlü boya vs.; Rus mallarından ise demir eşyalar, semaver, ağaçtan yapılma eşyalar, çay, şeker vs. satılıyordu. 1880-90 yılları arasında Petropavl, Semey, Ural, Omsk, Vernıy (Almatı), Orenburg, Pavlodar gibi şehirlerde yüzlerce mağaza, dükkan, toptan satış depoları ve mübadele sarayları açılmıştı. Buralarda ekseri Rusya'nın sanayi malları satılıyordu.

Kazakistan'daki ticaretin kârlılığı ve paralı ticaretin artması şehirlere ve bu şehirlerdeki iş yerlerine olan talebi de arttırmıştı. Mesela, 1897-1914 arası şehir nüfusu 1,5 kat artmıştı. Şehirlerin tamamına yakını askerî-idarî merkez olarak kurulmuşken, kısa zamanda ticaret merkezleri olmuştu. Şehirlerde oturanların %20,3'ü ticaret burjuvası, %33,1'i işçi (özellikle maden işçisi), %20'si de tarım ve ticaretle uğraşanlar idi.108

Rusya, Kazaklarla ticareti başlangıçta Tatar tüccarları vasıtasıyla yürüttüğünden, yeni kurulan şehirlerdeki Müslüman mahallelerinin sakinleri umumiyetle Tatarlar idi. Tatarlar, Kazaklarla aynı dine ve dile mensup olmalarına ilaveten Kazak geleneklerini, Rus dil ve ticaret usulünü bilmeleri sebebiyle, hem şehirlerdeki mağaza ve dükkanların tezgahtarlığını yapıyorlar hem de seyyar ticaretle uğraşıyorlardı. Seyyar Tatarlar, at arabaları ile bozkıra çıkar, avulları gezerek şehirden buralara, çay, şeker vs. ve buralardan da şehirlere hayvan taşırlardı. Tatarlardan çoğu zenginleştikten sonra kendi hesaplarına da çalışır olmuşlardı. Şehirlerdeki manifatura ve tuhafiye işi ile uğraşan büyük Tatar tüccarlarının çoğu tezgahtarlar arasında çıkmıştır.109 Kazaklar ise, Orenburg, Orsk, Troytsk ve Semi Palat gibi şehirlerin dışında mübadele pazarları etrafında toplanmışlardı. Lâkin bunlar temelli bir surette yerleşerek mübadele pazarları etrafında bir kasaba vücuda getirmemişlerdi. Güçlü olanlar Rus şehirlerine yerleşiyorlardı. Yalnız Semi Palat'ın karşı tarafında Tatar ve Kazaklar birleşip bir yerli şehir vücuda getirmişlerdi. Bolşevik İhtilali devrinde buna "Alaş" adı verilerek Kazakistan'ın payitahtı yapılmıştı. Temir-Uyıl, Karkaralı, Turgay, Irgız gibi bozkır içindeki şehirlerde Kazaklar cidden şehirli olarak yerleşmişlerdi.110

XIX. yüzyılın son çeyreği Kazakistan'da kredi veren banka ve başka müesseselerin açıldığı devirdir. İlk bankalar 1871'de Petropavl, 1875'te Omsk'ta açıldı. Rus Devlet Bankası Ural (1876), Petropavl (1881), Semey (1887), Omsk (1895), Almatı (1912) gibi ticaret merkezlerinde şubeler açtı. Kazakistan'da şube açan ilk şirket bankası ise 1879'da Peterburg'da kurulan Sibir Ticaret Bankası'dır. Ural dışındaki ticarî işlere kredi vermeyi ilk başlatan bu bankadır. 1894'te Omsk'ta, 1898'de Semey'de açılmaya başlayan bankanın Kazakistan'da 57 şubesi vardı. Şube sayısı bakımından ikinci sırayı Rus Ticaret-Sanayi Bankası aldı. Bu bankanın şubeleri 1904 yılından itibaren açılmaya başladı: Petropavl (1904), Almatı (1908), Kostanay (1909), Ural (1909), Pavlodar (1916). Bankaların esas müşterisi tefeciler idi. Bu sebeple banka hizmetleri ticarî muameleler ile sınırlı kaldı ve tefecilik hızla büyüdü. Bankalar faizden büyük para kazanıyorlardı. Hayvancılık ve hammadde ticaretinin bir hayli artması üzerine Rus Devlet Bankası, 1894'te başlayarak, her yıl Koyandı panayırında mevsimlik şube açıyordu. Bu şubenin 1894'te 1,1 milyon ruble olan ticarî işlemi, 1896'da 2.5 milyon rubleye çıkmıştı.111

Birinci Dünya Harbi öncesi (1910-1914) Kazakistan'da ecnebi şirketler bir hayli artmıştı. Bu şirketlerin en büyüklerinden biri de, üç ortaklı "Treugolnik" adlı şirketti. Bu şirketi Rusya'nın İran'daki bankası finanse ediyordu. Treugolnik şirketinin acentaları Evliyaata, Petrovski, Türkistan, Almatı, Kazalı gibi Kazakistan'dan İran'a kadar olan bütün yerlerde ticarî faaliyette bulunuyordu. Harp öncesi 6,5 milyon ruble sermayesi olan şirketin, 1917'deki sermayesi 60 milyona rubleye ulaşmıştı.112

XIX. yüzyılın ikinci yarısında Kazakistan ile Rusya arasındaki ticari münasebeti güçlendiren en büyük faktör demiryolu idi. 1874-1876 yılları arasında Samara-Orenburg demiryolu inşa edilip Torgay vilayeti ile Orenburg Merkezî Rusya ile yakınlaştırılmıştı. 1890 yılında Sibirdemiryolu Akmola'ya bağlandı. 1901-1905 yıllarında Orenburg-Taşkentdemiryolu tamamlandı. Bu bağlantı 1910'da İran'a kadar Türkistan'ın tamamını kapsayacak şekilde genişletildi.113

Kazakistan'da 1917 yılına kadar döşenen 2793 kilometrelik demiryolun sadece 236 kilometresinin mahallî önemi vardı, gerisi ticarî ve askerlerin bir yerden bir yere tez sevkini sağlayıp, millî hareket ve isyanları bastırmak maksadıyla askerî-stratejik kullanım için yapılmıştı. O zamandemiryolu bağlantısı olmayan Semipalatinsk ise İrtiş su yolundan faydalanıyordu. 1911 yılı içinde İrtiş üzerinden 73 vapur ve 214 buharsız gemi Omsk-Semipalatinsk arasında yük taşımıştı.114

Taşkent'e kadar uzanan demir, kara ve su yolları ile posta ve telgraf bağlantısı, Kazakistan şehirlerinin Rusya ile doğrudan bağlantısını sağlıyordu. Mesela, Sibir-Petropavlovsk-Omsk demiryolu ile Kuzeydoğu ve İç Kazakistan'dan Rusya'ya her türlü mal taşınmaya başlanmıştı. Kuzeydoğu Kazakistan'dan Rusya'ya mal toplanan ve gönderilen esas yer Petropavlovsk idi. Bu bölgedeki en büyük ticaret merkezi ise Semipalatinsk olmuştu. Oraya mal bütün Doğu Kazakistan'dan naklediliyordu ve Yedisu bölgesinden hayvan ve işlenmemiş hayvan ürünleri İrtiş nehri ve sonra kara yolu ile Omsk'a ve Petropavlovsk'a gönderiliyordu. Bu yolla Çin'den de mal gidiyordu.

Demiryolu, Rus ticaretinin Kazakistan'da hızla yayılmasına imkan sağlamış ve Rus ticaret evleri ve şirket firmalarının büro ve şubeleri hızla açılmaya başlamıştı. Böylece, demiryolları sayesinde hem mübadeleli, hem de paralı ticaret çok genişlemişti. Meselâ, Ural bölgesinde ticarî işlem 1895'de 13.769.600 ruble iken, 1913'de 54.189.799 rubleye; Sir Derya bölgesinde 1895'te 33.087.600 ruble olan ciro 1909'da 800 milyon rubleye ulaşmıştı.115 1900'da Petropavl ve Ombı demiryolu istasyonlarından Peterburg ve Moskova'ya 30, 4 bin pud yağ ve 1 milyon 44 bin pud et taşınmıştı.116

Kazak bozkırlarında Rusya'nın içlerine götürülen pek çok mal ve hammadde, oralardaki fabrikalarda işlenip tekrar bozkıra deri ceket, kalpak (börk), kundura, kandil, sabun, deri meşin türünde geri dönüyordu.117

Rusya, Kazak mal ve mal ürünlerini Orta Asya-Batı Avrupa'ya ihraç da ediyordu. İhraç edilen malların çoğu küçük ve büyükbaş hayvanlar idi. Bozkır atları ekincilik işlerinin kullanımına alışık olmadığından satışı azdı. Çok miktarda deri, yün ve at kılı da ihraç ediliyordu. Avrupa'nın kösele, kundura, çuha sanayilerinin siparişleri her geçen gün artıyordu.118

1870-80 yıllarında Rusya'da dokuma sanayiinin hızla gelişmesine paralel olarak Kazakistan pazarlarına Rusya'dan emtia çok gelmeye başlamış;119 fabrikalarda üretilen ucuz pamuklu kumaşlar Doğu ülkelerinin el ile dokunan eşyalarının yerini almıştı. Bu yıllarda Kazaklar arasında boncuk, yüzük, bilezik, ayna gibi süs eşyalarının alımı da hızla yayılmıştı.120

XIX. yüzyılın ilk yarısında İç Ordalı Kazaklar arasında çay içimi yayılmaya başlamıştı. Aynı zaman içinde Kazaklar Rus, Kozak, Tatar alışkanlıklarını benimsemeye ve votka, sigara, enfiye içmeye başladılar. Yayık nehrine yakın göçebe Kazaklar içkiyi Kozaklar vasıtasıyla tanımıştı.121 28.1.1893 tarihli Torgay bölge gazetesinin malumatına göre ise Kazakları Rus votkası ile tanıştıranlar, Kolupaev ve Razuvaev adlı iki mirza idi.122

1860-1917 yılları arasında Kazakların verimli toprakları zorla ellerinden alınıp Rus göçmenlerine tahsis edilmişti. Başta Semey'in %25,6'sı, Akomola'nın %17,5'i, Ural'ın %31,2'si, Aktöbe'nin %8,7'si, Yedisu vilayetlerini 13,9'u, Kostanay'ın %32'si olmak üzere bütün Kazak topraklarının %15,9'u Rus göçmenlerinin olmuştu.123 1916'da bu göçmenlerin sayısı 1.367.000, Kozak askerleri ile birlikte 1.746.000'i (genel nüfusun %29,5'i) bulmuştu. 124

Kazakların verimli arazilerinin ellerinden zorla gasp edilmesi, yerli halkın çöl veya kurak yerlere kovulması, ziraat ve hayvancılığı menfi yönden etkilemişti. Mesela, Kazakistan'ın bozkır bölgelerinde (Yedisu hariç) koyun-keçi 1880'den 1905'e kadar %24,9, at ise 1905'ten 1914'e kadar %4,1 azalmıştı.125 Fakat hayvan yetiştiriciliği, Rusya'daki tüketime bağlı olarak da değişikliklere uğruyordu. Rusya'da toprak köleliğinin kaldırılmasından sonra Rus tüccarlarının at alımı artmış, buna bağlı olarak da, Kostanay'da 1865-1879 arasında hayvanlar içinde atın payı %6,8'den %37,7'ye çıkmış, koyunun payı ise %86'dan %44,6'ya düşmüştü. Rusya'nın büyük şehirlerinde büyükbaş hayvan etine talep fazla olduğu için bu malın mevcudu 1855-1898 arasında Torgay'da %17'den %23'e ulaşmıştı.126

Üretimin azlığına ve bolluğuna paralel olarak mal fiyatları da değişiyordu. Mesela, bir yaşındaki koyunun fiyatı 1891'de 1,60 ile 1,80 ruble arasında iken 1892'de 3 ile 3,50 rublelik fiyatla iki katına çıkmıştı. 3 yaşındaki koyun aynı bir yıl içinde 3 ile 3,50 rubleden 5-6, bazen ondan da yüksek fiyata çıkmıştı. Orenburg pazarlarına 1891'de 163.426 koyun getirilmiş iken bir yıl sonra gelen koyun 82.711 yani yüzde elli azalarak 80.715'e düşmüştü. Troytsk'ta ise bu sayı 1891'de 216.079, 1892'de 166.432 olmuş ve yaklaşık 50 binlik bir azalma olmuştu.127

Gerek gelişen Rus ticareti, gerekse göçmen iskanı gittikçe hayvancı Kazakları yoksulluğa doğru itiyor, Kazakların servetini teşkil eden davar devamlı azalıyordu. Semi Palat vilayetinde 1884'te 3.000.000 olan hayvan, 1888'de 2.700.000'e, 1893'te ise 2.500.000'e inmişti. Bökey Ordası'nda kişi başına 1835'te 15,8 adet olan hayvan sayısı, 1840'ta 11,3; 1850'de 10; 1888'de 6,6; 1896'da 4 idi.128 Ekincilik ise artıyordu. Fakat onun artması da hayvanların eksilmesinin yerini tutmuyordu. Ekinciliğe geçmek, Rus köylüsü şartlarına geçmek olduğundan buna ancak zarurî hallerde başvuruluyordu. Esasen 1882'ye ait bir kanun ve müteakip emirlerde, ziraata geçen Kazakları Rus köylüleri ile karıştırmak, aşiretlerinden ayırmak, Rusluğa temsil etmek hükümleri vardı. Bu sebeple ekinciliğe geçenlere kendi soydaşları tarafından da Hıristiyanlığa geçirilecekler gözüyle bakılıyordu. Fakat yine de fakir Kazaklardan bir kısmının ekinciliğe kaydıkları bilinmektedir.129

1 Rusya'nın Türk illerindeki sömürgecilik siyasetinin ilk tatbik şekilleri hakkında bkz.: A. Battal Taymas, Kazan Türkleri, Ankara 1966, Alexandre Bennigsen-Chantal Quelquajay, Sultan Galiyev ve Sovyet Müslümanları, çev. Nezih Uzel, İstanbul 1981; Azade-Ayşe Rorlich, Volga Tatarları, çev. Mehmet Süreyya Er, İstanbul 2000; W. Bruce Lincoln, "Vahşi Batı", Sibirya ve Ruslar, çev. Mehmet Harmancı, İstanbul 1996.
2 A. Z. V. Togan, Bugünkü Türkili Türkistan ve Yakın Tarihi, İstanbul 1981, s. 182.
3 A. Z. V. Togan, a.g.e., s. 182.
4 A. Z. V. Togan, a.g.e., s. 182 vd.
5 B. Hayit, Türkistan Rusya ile Çin Arasında, İstanbul 1975, s. 21.
6 S. B. Grigorev, Russkaya Politika v Otnoşenii Credney Azii, Ct. Petersburg 1874, s. 11'den zikreden S. Z. Zimanov, Politiçeskiy Ctroy Kazahstana kontsa XVIII i Pervoy Polovinı XIX v.,
Almatı 1969, s. 219.
7 S. Z. Zimanov, a.g.e., s. 221; B. Hayit, a.g.e., s. 44.
8 M. Mukanov, Kazak Jerinin Tarıyhı, Almatı 1994, s. 11; A. Z. V. Togan, a.g.e., s. 211.
9 A. Sabırhanov, Kazakstan Men Rossiyanıng XVIII ğasırdağı Karım-Katınastarı (Kazaktıng Kişi Jüzine Katıstı Mâlimetter Negizinde), Almatı 1970, s. 14.
10 A. Sabırhanov, a.g.e., s. 24. Tavke Han hakkında bkz.: Seyfullah Yalın, "Yedi Yargı: Tavke Han Kanunları", Türk Dünyası Araştırmalar, Sayı 123 (Ağustos 2001), s. 105-128.
11 A. Sabırhanov, a.g.e., s. 25.
12 S. Z. Zimanov adı geçen kitabında sadece bu cümleyi verir (s. 219).
13 B. Hayit, a.g.e., s. 49.
14 S. Z. Zimanov, a.g.e., s. 221.
15 A. Z. V. Togan, a.g.e., s. 173.
16 B. Hayit, a.g.e., s. 21 vd.
17 B. Hayit, a.g.e., s. 26.
18 B. Hayit, a.g.e., s. 52; J. O. Artıkbaev, Kazak Etnografiyası: Etnos jâne Koğam, XVIII ğasır, Karağandı, 1995, s. 52.; K. Esmağambetov, Kazaktar Şetel Âdebiyetinde, Almatı 1994, s. 18.
19 A. Sabırhanov, a.g.e., s. 40.
20 K. Esmağambetov, a.g.e., s. 90.
21 S. Mâşimbaev, Patşalık Reseydin Otarlık Sayasatı, Almatı 1994, s. 8.
22 K. Esmağambetov, a.g.e., s. 90.
23 S. Mâşimbaev, a.g.e., s. 8.
24 S. Mâşimbaev, a.g.e., s. 125.
25 S. Mâşimbaev, a.g.e., s. 9.
26 J. O. Artıkbaev, a.g.e., s. 54.
27 M. Abduraimov, "Pervıy russkiy kupeçeskiy karavan v Taşkent (1738-1739 gg.)", İzvestiya AN UzbSSR, No 6 (1955), s. 87-93.
28 Kazak SSR Tarıyhı (Köne zamannan büginge deyin), Bes tomdık, III, Almatı 1982, s. 58.
29 Abılay Sultan, kervan kılavuzları ücretinin deve başı 12,5 ruble olmasını talep etmişti. (J. O. Artıkbaev, a.g.e., s. 52).
30 S. Mâşimbaev, a.g.e., s. 10.

31 J. O. Artıkbaev, a.g.e., s. 53.
32 A. Sabırhanov, a.g.e., s. 63.
33 A. Sabırhanov, a.g.e., s. 83.
34 Bkz., Materialı po istorii Kazahskoy SSR, T. 2, Ç. II, Alma-Ata 1948, s. 358-359.
35 A. Sabırhanov, a.g.e., s. 85.
36 Bir "verst" 1,067 kilometredir.
37 B. Hayit, a.g.e., s. 50.
38 Kalelerin yerleri için bkz. Kazak SSR Tarıyhı, III, s. 114 (harita).
39 B. Hayit, a.g.e., s. 57.
40 S. Mâşimbaev, a.g.e., s. 125.
41 Kazak SSR Tarıyhı, III, s. 58.
42 A. Sabırhanov, a.g.e., s. 86.
43 Kazaxsko-Russkiye Otnoşeniya v XVI-XVIII Vekax (Sbornik Dokumentov i Materialov), Alma-Ata 1961, s. 658).
44 A. Sabırhanov, a.g.e., s. 87.
45 S. Mâşimbaev, a.g.e., s. 125.
46 İstoriya Kazahstana s Drevneyşih Vremen do Naşih Dney (oçerk), Almatı 1994, s. 189.
47 Kazak SSR Tarıyhı, III, 57 vd.; J. O. Artıkbaev, a.g.e., s. 53 vd.
48 Kazakhcko-russkie otnoşeniya v XVI-XVIII vekakh. Sbornik dokumentov i materialov, s. 532; A. Erenov, Oçerki po İtorii Feodalnıkh Zemelnıkh Oynoşeniy u Kazakhov, Alma-Ata 1960, s. 85; Kazak SSR Tarıyhı, III, s. 59.
49 J. O. Artıkbaev, s. 55; H. Madanov, Kazak Halkınıng Arğı-bergi Tarıyhı Almatı 1995, s. 89.
50 İstoriya Kazahstana c Drevneyşih Vremen do Naşih Dney (Oçerk), s. 190.
51 S. Mâşimbaev, a.g.e., s. 127.
52 İstoriya Kazahstana c Drevneyşih Vremen do Naşih Dney (Oçerk), s. 190.
53 E. Bekmahanov, Kazahstan v 20-40 Godı XIX Veka, Almatı 1992, s. 65.
54 Kazak SSR Tarıyhı, III, s. 160.
55 Bir "pud" 16, 380 kg.
56 S. Mâşimbaev, a.g.e., s. 125.
57 S. Mâşimbaev, a.g.e., s. 127.
58 Kazak SSR Tarıyhı, III, s. 141.
59 Salık Babajanov, Etnografiyalık Makallar, Almatı 1993, s. 25.
60 E. Bekmahanov, a.g.e., s. 65.
61 İstoriya Kazahstana s Drevneyşih Vremen do Naşih Dney (oçerk), s. 189-190.
62 Kazak SSR Tarıyhı, III, Almatı 1981, s. 302.
63 Misaller için bkz. Kazak SSR Tarıyhı, III, s. 59.
64 Kazak SSR Tarıyhı, III, s. 305.
65 Bökey Hanlığı hakkında bkz. S. Z. Zimanov, Rossiya i Bukeevskoe Khanstvo, Almatı 1982; V. F. Şakhmatov, Bukeevskaya Orda i Vosstanie İsataya Taimanova, Almatı 1946; Kazak SSP Tarıyhı, III, Almatı 1982, s. 132-156.
66 S. Mâşimbayev, a.g.e., s. 54, 125.
67 Kazak SSR Tarıyhı, III, 305; Kazak Sovet Entsiklopediyası, Almatı 1980, s. 367; H. Madanov, a.g.e., s. 121.
68 Bkz. Kazak SSR Tarıyhı, III, s. 140.
69 H. Madanov-A. Musabayev, Muhambetsalık Babajanov, Almatı 1995, s. 37.
70 Salık Babajanov, a.g.e., s. 32.
71 Kazak Sovet Entsiklopediyası, IV, Almatı 1974, s. 352.
72 Mâşimbayev, a.g.e, s. 55.
73 Mâşimbayev, a.g.e, s. 55.
74 K. Esmağambetov, Kazaktar Şetel Âdebiyetinde, Almatı 1994, s. 25.
75 Kazak Sovet Entsiklopediyası, IV, s. 352 ve X, s. 117; Kazak SSR Tarıyhı, III, s. 305­306.
76 Kazak Sovet Entsiklopediyası, VII, Almatı 1975, s. 9.
77 Kazak Sovet Entsiklopediyası, X, Almatı 1977, s. 117.
78 Kazak Sovet Entsiklopediyası, IV, 352; Kazak SSR Tarıyhı, III, s. 306; H. Madanov, a.g.e., s. 121-122.
79 Kazak Sovet Entsiklopediyası, IV, s. 352.
80 Kazak SSR Tarıyhı, III, s. 159.
81 Kazak SSR Tarıyhı, III, s. 306.
82 H. Madanov, a.g.e., s. 89.
83 M. H. Asılbekov, "K voprosu o vlyanii jeleznıh dorog", s. 51-52.
84 Kazak Sovet Entsiklopediyası, Almatı 1980, s. 367.
85 H. Madanov, a.g.e., s. 121.
86 S. Mâşimbaev, a.g.e., s. 31.

87 S. Mâşimbaev, a.g.e., s. 45.
88 S. Mâşimbaev, a.g.e., s. 52.
89 Manaş Kozıbaev, Javdı Şaptım Tuv Baylap, Almatı 1994, s. 17.
90 M. Kozıbaev, Javdı Şaptım Tuv Baylap, s. 17.
91 Kazak SSR Tarıyhı, III, s. 307.
92 "Avul (avıl)" bir kaç çadırdan meydana gelen topluluk, çadır halkı.
93 Kazak SSR Tarıyhı, III, s. 308.
94 Kazak SSR Tarıyhı, III, s. 141.
95 A. İ. Dobrosmıslov, Torgovlya v Turgayskoy Oblasti, Orenburg 1898, s. 99.
96 Kazak SSR Tarıyhı, III, s. 304.
97 Salık Babajanov, a.g.e., s. 30; H. Madanov-A. Musabayev, a.g.e., s. 35.
98 Turgayskoy Oblastoy Vedomosti, 28-1-1893.
99 Bir "fund" 409, 5 gr.
100 Kapeyk (Kazakça "tiyin") "kuruş".
101 Kazak SSR Tarıyhı, III, s. 305.
102 E. Bekmahanov, a.g.e., s. 67; J. O. Artıkbaev, a.g.e., s. 54.
103 Kazak SSR Tarıyhı, III, s. 311.
104 A. Z. V. Togan, a.g.e., s. 263-264.
105 Kazak Sovet Entsiklopediyası, I, Almatı 1972, s. 282.
106 Kazak Sovet Entsiklopediyası, I, s. 224.
107 S. Mâşimbaev, a.g.e., s. 126.
108İstoriya Kazahstana c Drevneyşih Vremen do Naşih Dney (Oçerk), s. 261.
109 Turgayskoy Oblastoy Vedomosti, 28-1-1893.
110 A. Zeki Velidi Togan, a.g.e., s. 263-264.
111 İstoriya Kazahstana c Drevneyşih Vremen do Naşih Dney (Oçerk), 232; Kazak SSR Tarıyhı, III, 309.
112 Sbornik Rossiya, X, Ural i Priurale, s. 501.
113 Togan, 263; İstoriya Kazahstana c Drevneyşih Vremen do Naşih Dney (Oçerk), s.
114 İstoriya Kazahstana c Drevneyşih Vremen do Naşih Dney (Oçerk), s. 262-263.
115 Asılbekov, a.g.e., s. 51-52.
116 Kazak SSR Tarıyhı, III, s. 303.
117 Kazak SSR Tarıyhı, III, s. 303.
118 Kazak SSR Tarıyhı, III, s. 303.
119 H. Madanov, a.g.e., s. 121.
120 Kazak SSR Tarıyhı, III, s. 302.
121 H. Madanov-A. Musabayev, a.g.e., s. 32-33.
122 Turgayskoy Oblastoy Vedomosti, 28-1-1893.
123 Mâmbet Koygeldiyev, Alaş Kozgalısı, Almatı 1995, s. 50. Bu konuda teferruatlı bilgi için bkz. Teljan Şananulı, Jer tağdırı-el tağdırı (Kazak jer Mâselesi Tarıyhı), Almatı 1995, s. 137­148.
124 M. Koygeldiyev, a.g.e., s. 51.
125 H. Madanov, a.g.e., s. 120.
126 İstoriya Kazahstana s Drevneyşih Vremen do Naşih Dney (oçerk), s. 230.
127 Turgayskoy Oblastoy Vedomosti, 28-1-1893.
128 A. Z. V. Togan, a.g.e., s. 297.
129 Bu konuda bkz. A. Z. V. Togan, a.g.e., 296-299.

Paylaş |                      Yorum Yaz - Arşiv     
2203 kez okundu

Yorumlar

Henüz yorum yapılmamış. İlk yorumu yapmak için tıklayın