• Anasayfa
  • https://www.facebook.com/tarihtarihcemiyeti/
  • https://twitter.com/ttcemiyeti
  • https://www.instagram.com/tarihtarihcemiyeti/
Bağımsızlığının 10. Yılında Kazakistan Cumhuriyeti / Yrd. Doç. Dr. Orhan Söylemez

Yeni bir yüzyılın başındaki Kazakistan'da aktüel meseleler; milli kimliğin geliştirilmesi, Kazakçanın kullanımının yaygınlaştırılması, çok fazla değişikliğe uğrayan tarihin yeniden yazılması, unutturulan dinin cemiyet hayatındaki yerini alması, ülkenin geniş enerji kaynaklarının genişletilmesi ve dünya piyasasına ihraç edilmesi, hem komşu ülkelerle hem de diğer güçlerle ilişkilerin sağlamlaştırılmasına devam edilmesidir.

10 Aralık 1991'de Bağımsız Devletler Topluluğu'nun kurulmasından iki gün sonra Kazakistan bağımsızlığını ilân etti. İlgili kararname de 16 Aralık'ta yürürlüğe girdi. Böylece bağımsız bir Kazakistan Cumhuriyeti ortaya çıkmış oldu. Nüfus yapısı itibariyle çok karışık bir durum arz eden Kazakistan'da siyasi bütünlük bugüne kadar korunmuş vaziyettedir. Bu yılın Şubat ayında Columbia Üniversitesi'nde yaptığı konuşmada, Cumhurbaşkanı Nazarbayev, Kazakistan'da yayaşan halkların dostluğuna önem verdiklerini bir kere daha vurguladı. 1991 yılının sonunda ilân edilen bağımsızlık ile birlikte 70 yıllık Sovyet hâkimiyeti de son bulmuş oldu. Bundan sonra yapılacak olanlar da kesintiye uğrayan Kazak tarihinin yeniden ele alınması, unutturulmaya çalışılan Kazak dilinin itibarının iade edilmesi, 30'lu yılların sonunda katledilen Kazak aydınlarının aklanması, Kazakça eğitim veren ve Kazak milliyetçiliğine dayalı bir program takip eden okulların açılması, tamamen olmasa da kısmen yasaklanan İslam dininin sosyal hayatta yerini alması ve de en mühimi diğer Türk halkları ile bağların sağlamlaştırılması olacaktır. Nitekim Kazak aydınları bu konularda çalışmalarına devam etmektedirler.

Bağımsızlığın üzerinden 10 yıl geçti. Kazak aydınlarına göre bu on yıllık süre içinde yüz yıllık iş başarıldı. Kazakistan dünya devleti olma yolunda önemli mesafe kaydetti. Bunları aşağıdaki başlıklar altında incelemek mümkündür.

Kazakça, 28 Ocak 1993'te Kazakistan Cumhuriyeti Yüksek Sovyeti'nin 9. toplantısı sonunda kabul edilen Anayasa'nın sekizinci maddesi ile resmî dil olarak ilân edildi ve resmî bütün işler ile okullarda Kazakçanın kullanılması hükme bağlandı. Anayasa'nın sekizinci maddesi şöyle diyor: "Kazak dili, Kazak Cumhuriyeti'nin resmî dilidir. Rusça, halklar arasındaki iletişimi sağlayacaktır. Ayrıca, hükümetimiz, diğer dillerin de kullanılmasını ve gelişmesini garanti eder. Vatandaşların, resmî dili bilmediği için haklarında kısıtlama yapılması yasaktır." Bu madde her ne kadar Rusçayı korumayı ve Kazakistan'daki diğer halkları ürkütmemeyi hedef almaktaysa da Kazak aydınları bu konuda hükümeti sert şekilde eleştirmişlerdir.

Okulların, şehirlerin, caddelerin, sokakların, semtlerin, binaların isimleri değiştirilmeye başlandı. Diğer cumhuriyetlerde olduğu gibi Kazakistan'da da bu konuda oldukça hızlı bir faaliyet gösterildi. Sovyet kahramanlarının isimleri yerlerini Kazak kahramanlarının isimlerine bıraktı. Bunlara binlerce misal vermek mümkün.

Bunlardan daha önemlisi, Kazak aydınları, Rusça soy belirten -ov, -ova, -ev, -eva gibi ekleri tamamen Türkçe olan -oğlu veya -kızı ile değiştirme kampanyası başlattılar. Bunun neticeleri de ortadadır.

Kazakistan'da ilk defa olarak Ramazan ve Kurban Bayramları resmî olarak kabul edildi. Ve belki de ilk defa, Kazakistan'ın en önemli edebiyat ve kültür dergisi olan Culdız (Yıldız), 1992 yılında yayınladığı on iki sayıda Kur'an-ı Kerim tercümesini bastı. Mescidler ve camiler açılmaya başladı. Kazak halkı yıllar sonra yeniden ne kadar Müslüman olduklarını sorgulamaya başladılar. Edebiyat dergileri, dinî bilgileri ihtivâ eden yazılara yer vermeye başla­dı. Hatta edebî eserlerde bile din konusu işlenmeye başladı. Meselâ bir şiirde, Kazak şâiri Evbekir Smailov (Ebubekir İsmailov) tanrının varlığını şöyle sorguluyor:

Hüday turalı (Tanrı hakkında) Ne kudiret kaytargan mıhdı raydan, Nege bizder korkamız bir hüdaydan? Ata-babam körmese közimenen, Bar ekenin hüdaydıh bildi kaydan? Hüday-medet kuganga, kaşkanga da, "Hüday!" deymiz askanda, saskanda da. Meni bir oy mazalap koymay koydı Mekeni onıh jerde me, aspanda ma? Kiyalıma kelbetin müsindetem, Keliptire alar ma ol tüsin böten. Hüday degen jerde de, kökte de imes, Hüday degen adamnıh işinde eken!1

Kazakistan'da başlayan milliyetçilik hareketlerinin öncülüğünü, ileride bahsedilecek kuruluş ve partiler ve onların yayın organları olan dergi ve gazeteler yapmışlardır. "Adilet" adlı cemiyetin faaliyet programı bunu açıkça göstermektedir. Bu kuruluşun amaçlarını maddeler hâlinde şöyle sıralamak mümkündür:

a. Stalin dönemi kurbanlarının haklarının iade edilmesi,

b. Stalin dönemi kurbanlarının isimleri ve gömüldükleri yerler tesbit edilerek büyük bir liste hazırlanması,

c. 1930'lu yıllarda yaklaşık 2 milyon Kazağın ölümüne sebep olan açlığın gerçek nedeninin "kollektifleştirme" yani Stalin döneminde uygulanan "yerleşik hayata ve kollektif hayata geçirme" programının olduğunu kabul ettirilmesi,

d. İkinci Dünya Harbi'nden sonra katledilen Kazakların aklanması,

e. Kazak tarihindeki boşlukları doldurmak.

Kazakistan'daki gelişmeler bu şekilde maddeleştirildikten sonra 21. yy.'ın eşiğindeki bu yeni ve bağımsız ülkeye daha ayrıntılı olarak bakılabilir.

Coğrafya

Kazakistan, Avrupa ile Asya arasında, 45 ve 87 doğu paraleleleri ile 40 ve 55 Kuzey meridyenleri arasında yer almaktadır. 2724.9 bin km2'lik bir alanı işgal ederken, Hazar Denizi'nin doğusu ile Volga yaylarından başlayıp Altay Dağlarına ve güneyde ve güneydoğuda Tanrı Dağlarının eteklerine, kuzeyde de Batı Sibirya'ya kadar uzanır. Ülkenin batısı ile doğusu arasındaki mesafe 3000 km.'den fazla, güneyi ile kuzeyi de 1700 km.'dir. Doğuda, kuzeyde ve kuzeybatıda Rusya ile (yaklaşık olarak 6477 km), güneyde Özbekistan (2300 km), Kırgızistan (980 km) ve Türkmenistan (380 km) ile sınırları paylaşırken güneydoğudaki komşusu Çin ile de 1460 km.'lik bir sınıra sahiptir. Denizlere çıkışı olmayan Kazakistan'ın ekolojik olarak yok olmaya yüz tutmuş Aral Denizi ile 1.070 km ve Hazar Denizi ile de 1.894 km2'lik bir sınırı vardır.

Doğal Şartar ve Kaynaklar

İklim olarak Kazakistan'ın kuzeyi ile güneyi çok büyük farklılıklar arz etmektedir. 11 bin ırmağı, 7 bin kadar gölü ile coğrafi güzelliğe sahip olan Kazakistan'ın çöl alanları da vardır. Bu bölgelerde kuraklık, soğuk hava ve rüzgar hakimdir. Güney ve güneydoğuda ise dağ havası ve iklimi hakimdir. Altay Dağlarının güneyi Kazakistan'ın doğusunda uzanır. Dolayısıyla doğal kaynaklar bakımından ülke çok zengindir. Ülkenin en büyük ırmaklarından olan 4248 km.'lik İ rtiş'in 1700 km.'lik bölümü Kazakistan'dadır. Yine aynı şekilde 2450 km.'lik İşim'in 1400 km.'si, 2428 km.'lik Ural'ın 1082 km.'si, 2219 km.'lik Sır Derya'nın 1400 km.'si, 1001 km.'lik İli'nin 815 km.'si, 1186 km.'lik Çu'nun 800 km.'si, 1191 km.'lik Tobol'un 800 km.'si ve 978 km'.lik Nura nehrinin tamamı Kazakistan toprakları içinde yer almaktadır.

Kazakistan, Mendeleyev periyodik sisteminde yer alan 110 madenden 99 tanesinin bulunduğu bir ülke konumundadır. Fakat bunlardan sadece 60 tanesi çıkarılabilmektedir. Tungsten üretiminde dünya birincisi durumundaki Kazakistan, krom ve fosfor üretiminde ikinci, kurşun ve molibdenum üretiminde dördündüncü sırada yer almaktadır.

Dolayısıyla Kazakistan bütün ülkelerin ilgi odağıdır. Hazar bölgesindeki zengin petrol ve gaz yatakları Kazakistan'ı yakın bir gelecekte Suudi Arabistan, Kuveyt ve Arap Emirlikleri gibi petrol zengini ülkeleri arasına sokacaktır. Son açıklanan uzay filmleri Hazar'ın kuzeyinde daha da zengin yatakların olduğunu göstermektedir.

1991 yılında 26.6 milyon ton petrol ve 8.2 milyar kübik metre gaz üretimi en yüksek seviyesine çıktı. Ülkenin kendi ihtiyacı yılda 18-20 milyon ton petrol ile 16-18 milyar kübik metre gaz. Kapasitesi çok büyük olmasa da üç tane petrol rafinerisi bulunmakta. 1945 yılında inşa edilen Atırav rafinerisinin yıllık kapasitesi 5.2 milyon ton, Pavlodar rafinerisinin kapasitesi 8 milyon ton ve 1970'li yıllarda inşa edilen Çimkent rafnerisinin kapasitesi 6.2 milyon ton. Kazakistan'da üretilen petrolün çok büyük bir bölümü Rusya'ya taşınıyor.

Chevron 1992'den beri ülkede faaliyet halinde. Diğer taraftan 2010 yılında Tengiz bölgesinde 36 milyon ton petrol çıkarmayı planlayan Ortak Şirket Tengizşevronoil, 20 milyar dolarlık bir yatırım yapıyor. Buna benzer olarak Kazakistan ile işbirliği halinde olan diğer şirketlerden British gas, Agip ve Elf, bir taraftan üretimi düşünürken diğer taraftan da boru hatları, demiryolları gibi alt yapıyı oluşturmaya çalışmaktadırlar. Hazar Denizi kıyısındaki petrol platformlarının genişletilmesi ile kısa bir süre sonra Kazakistan'daki petrol üretiminin 70 milyon tona çıkacağı tahmin edilmektedir.

Kazakistan'da 173 tanesinin detaylı araştırması yapılmış, bazılarının da mücevher değerinde olduğu söylenen 300'e yakın altın madeni olduğu belirtilmekte iken henüz yalnızca çıkarılmaktadır. Yapılacak olan ciddi yatırımlarla yılda 100 ton altın çıkarılabileceği tahmin edilmektedir.

Siyasi veİdari Yapı-Teşkilat

Kazakistan SSC Anayasası 26 Mart 1937'de yapılan Kaz. SSC Yüksek Sovyeti'nin 10. Toplantısı'nda kabul edildi. Kaz. SSC Yüksek Sovyeti, halkın 27 bin kişiye bir vekil hesabı ile 4 yılda bir seçtiği vekillerden oluşmaktaydı. Yüksek Sovyet de hükümeti kurmaktaydı ve kanunları kabul etmekteydi. Vilayet, şehir ve köylerde kurulan İşçi Sovyetleri ise 2 yıl için seçiliyordu ve Yüksek Sovyet'in temsilcileri olarak çalışıyorlardı. Kaz. SSC Yüksek Sovyeti de SSCB Yüksek Sovyeti'nin Milletler Sovyeti'ne 32 temsilci göndermekteydi.

Bağımsızlığın ana prensipleri ve siyasi system ise, Ocak 1993 yılında kabul edilen ve Ağustos 1995'te referandum ile onaylanan Kazakistan Anayasası ile tespit edildi. Başkanlık sistemi ve hükümeti ile üniter bir devlet olan Kazakistan Cumhuriyeti, demokratik ve kanunlara saygılı modern bir devlettir. En yüksek değer insan, onun hayatı, hakları ve hürriyetidir. Cumhuriyet'in başkanı aynı zamanda devletin de başıdır. Devlet politikasını tespit eder ve doğrudan 5 yıllık bir süre için seçilir. Cumhuriyet'in Yüksek Sovyeti tarafından 1990 yılında başkanlığa getirilen Nursultan Abişeviç Nazarbayev, Kazakistan tarihinde ilk defa yapılan 1 Aralık 1991 demokratik başkanlık seçimine katıldı ve oyların %98.8'ini aldı. 16 Aralık 1991'de de Kazakistan bağımsızlığını ilan ettibaşkanlığı da referandum ile 2001 yılına kadar uzatıldı. Başkan Nazarbayev'in karizmatik yapısı, demokratik düşünce tarzı ile Kazakistan dünyada saygın bir yer edinmiştir.

Parlamento en yüksek yasama organıdır. 1995 yılında seçilen Parlamento, 47 sandalyeli Senato ile 67 sandalyeli Meclis olmak üzere iki bölümden oluşmaktadır. Alt kurum olan Meclis'in seçimi doğrudan oylama ile yapılıken, Senato seçimi dolaylı ve şahsi oylama ile gerçekleştirilmektedir.

Parlamentonun süresi 4 yıldır. Kazakistan'ın yürütme organı hükümettir ve bu hükümet de başkana ve parlamentoya karşı yaptıklarından sorumludur. Ayrıca hükümetin başkan ve parlamento tarafından onaylanması gerekmektedir. Ülkeyi ilgilendiren politikaların ise başkan, hükümet ve parlamento tarafından onaylanması gerekmektedir.

Yüksek devlet organları Kazakistan için siyasi çözümleri onaylamaktadır. Hükümetin yaptırımlarının anayasaya uygunluğunu sağlamak için de Yüksek Anayasa Komitesi kurulmuştur. Ülkede adi suçlar, organize suçlar ve ekonomik sorunlarda Yüksek Mahkeme en yüksek yargılama kurumudur. Vatandaşların hürriyeti Anayasa ile garanti altına alınmıştır. En önemli ve dikkate değer sivil organizasyonlar, ticari kurumlar ve şubeleri, kadınlar, emekliler, genç ve çocuk kurumlarıdır. Siyasi partiler de kendi siyasi görüşlerine göre en büyük halk organizasyonu olarak kabul görmektedir. Resmi olarak kayıtlı dokuz siyasi parti mevcuttur ve en büyük partiler, Kazakistan Milli Birlik Partisi, Kazakistan Sosyalist Partisi, Kazakistan Cumhuriyeti Demokrat Partisi. Bu partilerin milletvekilleri parlamentoda mevcuttur.

1991 öncesinde Kazak Sovyet Sosyalist Cumhuriyeti olarak bilinen Kazakistan cumhuriyet ile yönetilmektedir. 30 Nisan 1995'te yapılan referandum ile görevi 2000 yılına kadar uzatılan Nursultan Nazarbayev, son olarak 10 Ocak 1999'da yapılan seçimle 7 yıllığına Cumhurbaşkanlığı görevine seçildi. Adayların almış oldukları oy oranları şöyle: Nursultan A. Nazarbayev %81.7; Serikbolsın Abdildin %12.1; Gani Kasımov %4.7; ve diğer %1.5. Bir sonraki seçim tarihi 2006. Yapılan bir düzenleme ile Cumhurbaşkanı'nın görev ve yetkileri genişletildi. Böylece Cumhurbaşkanı kanun tekliflerinin verilmesinde, hükümetin ve bakanların göreve getirilmesi ve görevden alınmasında, valilerin ve şehir hakimlerinin atanmasında tek yetkili haline geldi.

Başbakan Kasımcömert Tokayev 2 Ekim 1999'dan beri görev başında. Başbakan ve Bakanlar Kurulu Cumhurbaşkanı tarafından atanan bakanlardan oluşuyor. 2001 yılı itibariyle Meclis'te sandalyesi bulunan siyasi partilerin adları ve sandalye sayıları şöyle: Vatan Partisi 23; Sivil Parti 13; Komünist Parti 3; Ziraat Partisi 3; Halk Kooperatif Partisi 1; Bağımsızlar 34.

Ülkenin başkenti Aralık 1998'de Almatı'dan Astana'ya taşındı. 25 Ekim (1990) Cumhuriyet günü olarak kutlandığı için resmi tatil ilan edildi. Yönetim olarak Kazakistan 14 Oblast (Valilik) ve 3 Büyükşehir olarak ayrılmış vaziyette. Almatı, Astana, Aktöbe, Atırav, Batıs Kazakistan (Oral), Mangıştav, Ongtüstik Kazakistan (Çimkent), Pavlodar, Karagandı, Kostanay, Kızılorda, Şıgıs Kazakistan (Öskemen), Soltüstik Kazakistan (Petropavl) ve Jambıl vilayetleri ile Almatı, Astana ve Baykonur Kazakistan'ın büyükşehirleridir.

Kazakistan hükümeti ile Rusya arasında 1995 yılında imzalanan antlaşma ile 6.000 kilometrekarelik Baykonur Uzay İstasyonu ile Baykonur şehrinin yönetimi 20 yıllığına Rusya'ya kiralandı.

Sivil kanunların geçerli olduğu Kazakistan'da 18 yaşındakiler oy kullanabiliyor. Anayasanın seçme seçilmede sınırlama getirmediği, dil, din ve ırk ayrımı yapmadığı Kazakistan'ın nüfusu oldukça karışık bir durum arz etmektedir. Bunun başlıca sebebi de Sovyetler döneminde uygulanan politikalardır.

Demografik Yapı

Kazakistan'ın nüfusu oldukça karışık bir yapıya sahip. Yetkililerin ifadeleriyle yüz değişik halkın yaşadığı Kazakistan'da toplam nüfus 15 milyonu aştı. Rusya'nın ülkeyi işgali ve 1930'lu yıllardaki kollektif hayata geçirme politikası Kazak halkının büyük bir kısmının hayatını kaybetmesine sebep oldu. Bu durum Kazakların kendi ülkelerinde azınlık durumda kalmaları sonucunu ortaya çıkardı. İleride de görüleceği gibi, ülke nüfusundaki hızlı büyüme bu durumun yakın gelecekte Kazaklar lehine döneceğini göstermektedir. Tablo 1, 1992 yani bağımsızlığın ilanından hemen sonra gerek Kazakistan gerekse ülke dışındaki Kazakların sayılarını göstermektedir.


Tablo 1: Kazak Dünyası 19922 (Hesaplar 1991 yılı ortalarında yapılmıştır.)

01. ÖZBEKISTAN 870,000
02. Rusya 660,000
03. Türkmenistan 90,000
04. Kırgızistan 40,000
05. Ukrayna 15,000
06. Tacikistan 2,000
07. Beyaz Rusya 5,000
08. Gürcistan 3,000
09. Azerbaycan 3,000
10. Moldovya 3,000
11. Litvanya 2,000
12. Latvia 2,000
13. Ermenistan 1,000
14. Estonya 1,000

Toplam 1,707,000

Cumhuriyetlerdeki Mevcudiyeti Bağımsız Devletler Topluluğu içinde (TMD Boyınsha)

01. Karakalpakistan 319,000
02. Altay 11,000
03. Kalmuk 6,500
04. Başkurdistan 3,700
05. Tataristan 2,200
06. Komi 2,000
07. Saha 1,900
08. Buryat 1,400
09. Daghistan 900
10. Çeçen-İnguş 600
11. Kareliya 500
12. Karaçay-Malkar 200
13. Tuva-Hakas 100

Toplam 350,000

Kazakların toplam sayısı 1991-1992 arasındaki bir yılda 10,250,000'den 10,537,000'e çıktı.

Kazakistan Oblastlarındaki Kazakların sayısı

1. Ongtüstik Kaz. 1,108,000
2. Kızılorda 546,000 
3. Jambıl 543,000 
4. Semey 456,000 
5. Almatı 439,000 
6. Aktöbe 439,000 
7. Atırav 359,000 
8. Taldıkorgan 390,000 
9. Batıs Kaz. 378,000
10. Pavlodar 291,000 
11. Almatı Kalası 289,000 
12. Şıgıs Kaz. 271,000
13. Karagandı 257,000
14. Cezkazgan 241,000
15. Akmola (Astana) 201,000
16. Kostanay 195,000
17. Kökşetav 206,000
18. Mangıstav 189,000
19. Torghay 138,000
20. Soltüstik Kaz. 118,000

Toplam 6,970,000

Kazakistan Oran Oblastları Kazaklar Ruslar Diğerleri

01. Kızılorda 81,5 12,6 5,9
02. Atırav 75,0 19,0 6,0
03. Ongtüstik Kaz.58,2 14,7 27,1
04. Batıs Kazakistan 57,5 34,0 8,5
05. Aktöbe 57,1 22,9 20,0
06. Semey 54,0 34,5 11,5
07. Jambıl 52,5 24,0 23,0
08. Taldıkorghan52,1 31,9 16,0
09. Mangghıstav52,0 33,0 15,0
10. Cezkazgan 48,2 34,0 17,8
11. Torghay 48,0 33,9 18,1
12. Almatı 43,5 29,8 26,7
13. Kökşetav 31,5 39,0 29,5
14. Pavlodar 31,0 45,0 24,0
15. Şıgıs Kaz. 30,5 63,0 6,5
16. Almatı kalası25,0 57,5 17,5
17. Akmola 24,5 44,0 31,5
18. Soltüstik Kaz.20,0 62,0 18,0
19. Karagandı 18,5 52,0 19,5
20. Kostanay 18,0 47,5 38,5

Toplam 41,9 37,0 21,5

Yabancı ülkelerde

01. Kıtay (Çin) 1,296,000
02. Monggolia (Mongolya) 157,000
03. Aughanstan (Afghanistan) 45,000
04. Türkiya (Türkiye) 30,000
05. Iran (İran) 15,000
06. AKŞ (ABD) 10,000
07. Germaniya (Almanya) 7,000
08. Kanada 5,000
09. Frantsiya (Fransa) 4,000
10. Pâkstan (Pakistan) 3,000
11. Angliya (İngiltere) 2,000
12. Shvetsiya (İsviçre) 1,000
13. Avstraliya (Avustralya) 900
14. Arabstan (Arabistan) 800
15. Avstriya (Avusturya) 600
16. Argentina (Arjantin) 400
17. Ündistan (Hindistan) 300
18. Jordaniya (Ürdün) 200
19. Gollandiya (Hollanda) 200
20. Suriya (Suriye) 100

Toplam 1,578,000

Bu rakamların yayınlanmasından 10 yıl sonra yapılan bir başka araştırma bu defa Kazakların sayısını daha derinlemesine inceliyor. Son 200 yıllık dönem dikkate alındığında Orta Asya halkları arasında nüfusu artacağı yerde azalan tek halk Kazaklar. Bunun tarihi ve askeri olduğu kadar tabii sebepleri de var. Kazak araştırmacı, demograf Akas Tajutov'un yaptığı araştırma bu dönemdeki Kazak nüfusun ne kadar olduğunu ve 21. yy.'ın başında ne olması gerektiğini ilmi olarak ortaya koymaktadır. Araştırmacıya göre 18. yy.'ın ortasına kadar Nogayların ne zaman tarihten silindiği, Kazakların nasıl onların yerini aldığı bilinmiyor. 200 yıl önce sadece Küçük Cüz Kazaklarının nüfusunun 4 milyon olduğu konusunda bütün araştırmacılar hem fikir iken Orta Cüz ve Ulu Cüz Kazaklarının sayısı hakkında malumat yoktur. Buna rağmen Tajutov'un hipotezine göre 18. yy. sonu ve 19. yy.'ın başında 8 ila 10 milyon Kazak olması gerekiyor.

19. yy.'da Kazakların demografik olarak gelişmesinin pek de kolay olmadığı ortadadır. Çünkü bu asırda Rusya Kazakistan'ı bir müstemleke haline getirme siyasetine başlamıştır. Rusya'da yapılan 1897 sayımında Kazakların sayısı 3 milyon 787 bin olarak gösterilmektedir (Türkistan Vilayeti'nde 2 milyon 138 bin, Dala Vilayeti'nde 1 milyon 649 bin). Fakat bu rakamın sadece Türkistan ve Dala Vilayeti'nde yaşayan Kazakları ifade ettiği düşünülürse, o dönemde Buhara ve Hive Hanlığı içinde yaşayan Kazakların dahil edilmediği anlaşılmaktadır. O dönemde Hive Hanlığı'nda yaşayan 30 bin Kazak toplam nüfusun %4'ünü meydana getirmekteydi. 2-2.5 milyon nüfuslu Buhara Hanlığı'nın %30-35'i göçmen ve yarı göçmen olarak yaşamaktaydı. Bunların Kazaklar olduğu düşünüldüğünde sayıları 750 bini bulmaktadır. Dağınık olarak gösterilen bu sayılar bir araya getirildiğinde 1897 yılında Kazakların sayısının 4 milyon 567 bin olduğu görülmektedir.

1911 yılında Rusya'da yapılan resmi sayım da Kazakların nüfusunu 4 milyon 692 olarak göstermektedir. Dolayısıyla resmi kayıtlarda Kazakların sayısı 1897-1911 arasındaki 14 yılda 905 bin artmışken, 1926'da Sovyetler Birliği zamanında yapılan sayımda bu sayı %15 veya 724 bin azalarak 3 milyon 968 bine düştü. 1939 yılında Sovyetler Birliği zamanında yapılan ikinci sayımda da Kazakların sayısı %21.9 veya 869 bin azalarak 3 milyon 99 bine düştü. Bunun en önemli sebebi 1930'lu yılların başındaki kooperatifleştirme sonucu yaşanan açlıktır.

Kazak demograflarının hesaplarına göre 1926-1939 yılları arasında hayatını kaybeden Kazakların sayısı 1 milyon 745 bindir. Bu da o dönemde nüfusun %33'ünün yok olduğunu göstermektedir.

1960'lı yılların başında Kazakların sayısı 1897'deki resmi sayısına yeniden ulaştı. 1970'teki sayımda Kazak nüfusu genel nüfus içinde %32'ye, 1979'da %36'ya çıktı. Bütün dünyadaki Kazak sayısı ise 1961 -1985 arasında %85 artışla 4.5 milyondan 8.5 milyona çıktı. Rakam olarak vermek gerekirse 1897'de 3 milyon 787; 1911'de 4 milyon 692; 1926'da 3 milyon 968; 1939'da 3 milyon 99 bin; 1959'da 6 milyon 556; 1989'da 8 milyon 135 bin oldu. Kazakların sayısının yanı sıra yıllara göre Kazakistan'daki nüfusu bir başka kaynak şu şekilde vermektedir: 1913 yıl sonu itibariyle 5.597 bin; 17 Aralık 1926'da 6.025 bin; 1 Ocak 1940'ta 6.148 bin; 15 Ocak 1959'da 9.295 bin; 15 Ocak 1970'te 13.009 bin ve 1 Ocak 1974'te 13.928 bin. Bu veriler içinde 1970 yılına göre halkların dağılımı da şöyle:

Kazaklar 4.234
Ruslar 5.522
Ukraynalılar 933
Tatarlar 288
Özbekler 216
Belorus 198
Uygurlar 121
Koreliler 82
Dunganlar 17
Halklar Nüfus (bin)

Tablo 2: 1970 Yılına Göre Halkların Dağılımı

Resmi bir kaynakta yayınlanan bu rakamlarda toplam 13.009 bin kişiden 11.611 bini Tablo Il'de belirtilmişken, geride kalan yaklaşık 1.400 bin kişinin milliyeti belirtilmemiştir.3

2000 yılı itibariyle Kazakların sayısının 10 milyonu aştığı söylenmektedir. Bu rakama yabancı bir ülkenin vatandaşı olan ve bağımsızlığın elde edilmesinden sonraki 10 yılda Kazakistan'a göç ederek yerleşen Kazaklar da dahildir. Bu rakam da resmi olmayan kayıtlara göre 400-500 bin civarındadır. Kazakistan'daki Kazakların nüfusunu artırma projesi kapsamı içinde bu göçler devlet tarafından teşvik edilmekte ve "oralman" olarak tanınan bu Kazaklara imkanlar dahilinde iş ve ev verilmektedir. Bunun son örneği de 13 Aralık 2001'de başkent Astana'da görüldü. Cumhurbaşkanı Nursultan Nazarbayev, Astana'da yapılan bir törenle 38 oralmana evlerinin anahtarlarını teslim etti. 2001 yılına kadar ev verilen oralmanların sayısının 50 bini bulduğu da yetkililer tarafından ifade edilmektedir.

Haziran 2001'de genel nüfusun 16 milyon 731 bin 303'e ulaştığı tahmin edilmektedir. 1999 verilerine göre nüfusun halklara göre dağılımı şöyle: Kazak %53.4; Rus %30; Ukraynalı %3.7; Özbek %2.5; Alman %2.4; Uygur %1.4 ve diğer %6.6. Genel nüfusun:

%26.73'ü 0-14 yaş (erkek 2.271.866; kadın 2.200.078);
%66.03'ü 15-64 yaş (erkek 5.358.535; kadın 5.688.550);
%7.24'ü 65 yaş ve üstüdür (erkek 412.761; kadın 799.513).

Kazakistan'da %0.03 olan nüfus artışı içinde doğum oranı %017.3'tür. Ölüm oranı %0.10 olan Kazakistan'da Kazak olmayanların çoğunlukta olduğu dış göç oranı %0'de-6.43; bebek ölümleri %0'de 59.17; ortalama ömür 63.29'dur (erkek 57.87; kadın 68.97). Nüfusun 15 yaş ve üstündekileri okuma yazmayı bilmektedir. Bu da nüfusun %98'ini oluştururken erkeklerin %99'u, kadınların ise %96'sı okur yazardır.

Kültürün mühim parçalarından olan din de, millî şuurun güçlenmesi ile birlikte cemiyet içinde yerini almaktadır. Özellikle İslam, üniversitelerde araştırma konusu olmaya devam ederken, Kazak halkı da daha serbest olarak dinî vecibelerini yerine getirmektedirler.4

Dinin Yeniden Yükselişi

Orta Asya'da güçlü bir kimliğin oluşmasında dinin ehemmiyetini inkâr etmek oldukça güçtür. Kültür, dil ve ortak geçmişin yanında Türklerin eski dinlerinden olan Şamanizm'in de millî kimliğin oluşmasında ayrı bir kaynak olduğundan Batılı bir araştırmacı kitabında bahsetmektedir.5 Bugün de İslam, bu vazifeyi görmekte ve güçlü bir kaynak durumuna gelmektedir. Hatta millet ve milliyetçilik konusunda mütehassıs bazı teorisyenlere göre din, diğer unsurlardan daha güçlü bir kaynaktır.6 Aynı şekilde Benedict Anderson da, "muhayyel cemâatler"in oluşmasında dinin vazgeçilmez bir unsur olabileceğini vurgulamaktadır.7 Türk tarihine bakıldığında da onların dini çok yüksek bir değer olarak gördüklerini ve hatta çok daha ileri giderek dini veya tanrıyı bile millîleştirdiklerini, kendilerine mâlettikleri görülür. Orhun Kitabelerinde tanrı, "Türk Tengrisi" olarak vasıflandırılır.

Müslüman bir toplumda İslam, hayatın hemen hemen bütününde düzenleyici bir faktördür. Dereceleri farklı olmakla birlikte Orta Asya cumhuriyetleri için de bu durum geçerlidir. Bir hayat tarzı olarak yaşanan İslam, bu bölgede kendini hissettirmeye özellikle Sovyetlerin dağılmasından sonra başladı. Sovyetlerin bütün iddialarına rağmen, diğer dinlerle birlikte, İslam'ın toplumdan tamamiyle silinemediği bilinen bir gerçektir. Kazakistan'da da durum aynıdır. Yeniden inşa edilmekte olan veya düzenlenmekte olan camiler ve mescidler dikkati çekmektedir.

Kazakların Müslümanlığı kabul etmeleri, diğer Orta Asya Cumhuriyet'lerinden biraz farklıdır. Bu konuda değişik görüşler ileri sürülmektedir. Batılı araştırmacılara göre Kazakların İslamiyet'e girişi, 18. yüzyılın ikinci yarısında tamamlanmıştır. Bunda da, Çarlık rejiminin siyâseti önemli rol oynamıştır. Bu görüşe karşıt olarak Türkiye'deki araştırmacılardan bazıları, Kazakların İslamiyet'e girişinin, 1680'de Tevke Han'ın iktidara gelmesiyle tamamlandığını iddia etmektedirler.

Bu iddianın kaynağı, Tevke Han'ın çıkardığı "ceti cargı" veya "yedi kanun" maddeleridir.8 Bu ceti cargıya göre Tevke Han, İslamiyet'e ve din adamlarına önemli yetkiler vermiş ve onlara karşı yapılacak her türlü saldırıyı şiddetle cezalandıracağını belirtmişti. 2001 yılı sonu itibariyle ortaya çıkan durum, Sovyetlerin iddia ettiklerinin askine İslamiyet'i veya daha genel bir ifâde ile dini tamamen silemediklerini gösteriyor. Tacikistan ve Özbekistan'ın Fergana Vadisi'ndeki gelişmeler dışında Kazakistan ve Kırgızistan'da İslamiyet'in bir din olarak toplumu sürükleyici bir işlevinin olmadığı görülüyor.9 Buna rağmen İslamiyet, Kazak aydınları ve halkı arasında gittikçe yükselen bir ilgi odağı durumundadır.

21. yy.'ın ilk yılında Kazakistan'da din konusundaki gelişmeler ise oldukça önemli. Özellikle Cumhurbaşkanı Nursultan Nazarbayev, Kazakistan halklarının dini görüşlerine, inanışlarına samimi olarak ilgi göstermekte ve bunu da devlet politikası olarak uygulamaktadır. 2001 yılının son çeyreğinde Hıristiyan dünyasının gözü kulağı durumunda olan Vatikan Papası II. Jean Paul'ün ülkenin başkenti Astana'yı ziyareti hem zamanlama hem de gösteriş açısından çok önemli bir gelişme olmuştur. Büyük bir devlet töreniyle karşılanan Papa, Astana'da kaldığı süre içinde pek çok dini cemiyet başkanı ile görüştü ve ülkenin birliği için dinler arasındaki hoşgörünün yaygınlaştırılması mesajını verdi. Bu önemli gelişmeden sonra ülkedeki son duruma bakmak gerekmektedir. Kazakistan'da din hürriyeti yani insanların kendi dinlerini seçmeleri ve dinlerinin emirleri doğrultusunda yaşamaları kanun ile tespit edilerek Anayasa ile güvence altına alınmıştır.

Anayasa din hürriyetini garanti ediyor ve farklı gruplar hükümetin müdahalesi olmadan ibadet edebiliyorlar. Fakat hükümet arasıra üyelerini dini fanatikler olarak değerlendirdiği İslami ve Hıristiyan gruplara müdahale etmektedir. Çünkü Anayasa, devleti "seküler" yani "laik" olarak tanımlamaktadır. Aynı madde, yabancı din derneklerinin faaliyetlerini ve başkanlarının atanmalarını devlet kurumları ile işbirliği içinde yapılmasını öngörmektedir. Fakat genelde hükümet dini grupların başkanlarının atanmasına ve faaliyetlerine karışmamaktadır. Fakat, Anayasa aynı zamanda dini derneklerin başkanlarının yabancı dini merkezler tarafından atanmalarında, aynen yabancı dini grupların faaliyetlerinde olduğu gibi, hükümet ile koordineli olarak yapılmasını da istemektedir. Uygulamada hükümet dini liderlerin atanmasına karışmasa da yabancı misyonerler düşük rütbeli memurlar tarafından taciz edildiklerini rapor etmişlerdir. Buna rağmen meselenin devamı hakkında elde bilgi yoktur. 1996 yılında hükümet tarafından kontrol edilen bir televizyon kanalı, halkın yabancı dinlere yönlendirilmesinden şikayet ederek Kazak topraklarında Hıristiyan ve Krişna fikirlerinin misyonerler tarafından yayılmasına son verilmesi talebinde bulunmuştur.

Kilise de dahil olmak üzere bütün dini kurumlar Adalet Bakanlığı'na müracaatla hukuki statüye sahip olmaktadırlar. Bu bakanlığa kayıt yaptırmayan dernekler gayri menkul alamazlar veya kiralayamazlar, görevli çalıştıramazlar, yabancı misyonerleri için viza alamazlar veya herhangi bir hukuki faaliyette bulunamazlar. Diğer sivil organizasyonlardan farklı olarak dini kurumlar resmi kayıtları olmadan faaliyet gösterebilseler de uygulamada pek çok yerli yönetici onların da resmi olarak faaliyet göstermelerini talep etmektedirler. Kayıt da yalnızca 10 (on) ferdin müracaatı ile gerçeklen çok basit ve kolay bir işlemdir. Hükümetin hoşgörüsü dışında kalan bazı gruplar kayıt işlemlerinde güçlüklerle karşılaşmaktadırlar. Mesela Yahova Şahitleri, bazı Kore Protestanları, Müftülerden bağımsız İslami gruplar ve Ortodoks Başpiskoposundan bağımsız Rus Ortodoksları bunlardan bazılarıdır. Fakat 2001 yılına kadar kayıt için müracaat edip de yaptıramayan veya faaliyetleri yasaklanan hiçbir grup yoktur.

Dini organizasyonlar için özel bir vergi indirimi yoktur, fakat Kilise'de toplanan paralar vergi matrahı dışında tutulmaktadır. Hükümet yeni camilerin ve Doğu Ortodoks kiliselerinin yapılması için binalar tahsis etmiş, maddi yardımlarda bulunmuştur.

Toplum etnik olarak karışık bir yapıya sahiptir ve pek çok din temsil edilmektedir. Ülke nüfusunun yarısını teşkil eden etnik Kazaklar tarihi olarak Hanefi mezhebine bağlı Sunni Müslümanlardır. 1999 tahminlerine göre Kazakistan'da nüfusun %47'si Müslüman; %44'ü Rus Ortodoks; %2'si Protestan ve diğer %7'dir. Müftü Derbisalin ise yaptığı açıklamasında Kazak halkının talihsiz geçen 70 yıllık dönemde ateist ideolojisiyle yaşamak zorunda kaldığı halde 15 milyon Kazakistanlının %70'inin Müslüman olduğunu belirtiyor. Fertlerin kötü ahlaktan uzak durarak bağımsızlığa şükretmesine gerektiğine, her vatandaşın diline, dinine, milli ruhuna sahip çıkmasına temas eden Derbisalin, camilerin de insanların dini düşüncelerini canlandıran yerler olduğunu belirtiyor. Kazakistan'daki camilerin durumuna da temas eden Müftü Derbisalin, başkent Astana'daki bin kişilik mescidin gelecek on veya on beş yılda yetersiz kalacağını, bu yüzden cumhurbaşkanından Esil Nehri kıyısında inşa edilecek olan üç bin kişilik cami için izin aldıkları müjdesini veriyor.10

Diğer taraftan, 1998'de hükümet tarafından yaptırılan bir araştırma Kazakların %80'i kendilerini Müslüman olarak tanımlasa da bunların büyük bir çoğunluğunun İslam'ın gereklerini yerine getirmediğini gösteriyor. Tatar, Uygur, Özbek, Türk ve Çeçen gibi diğer Sunni Müslüman gruplar ülke nüfusunun %5-10'unu oluşturmaktır. Rus ve Ukraynalı gibi geleneksel Doğu Ortodoks Hıristiyanlığa mensup olanlar ise nüfusun yaklaşık olarak 1/3'ünü oluşturmaktadırlar. 1998'deki araştırma Slav kökenli bu halkın %60'nın kendilerini Ortodoks olarak tanımladıklarını ortaya koymuştur. Fakat bağımsız araştırmacılar Slav kökenli nüfusun 2/3'ünün kendilerinin hiçbir dine mensup olmadıklarına inandıklarını belirtmektedirler. Ülkedeki Yahudi grup ise ancak ülke nüfusunun %1'i kadardır.

Hükümet, devletin resmi törenlerine İslam ve Rus Ortodoks gruplarının milli liderlerini de davet etmektedir. İslam dininin müftüsü ile Ortodoks başpiskoposunun bu tür törenlerde cumhurbaşkanı ile birlikte görülmesi dini ve etnik birlikteliğin geliştirilmesi ve özendirilmesini amaçlamaktadır. Fakat bu durum da müftüye veya başpiskoposa bağlı olmayan gruplar tarafından hükümetin Anayasaya muhalif bir davranışı ve diğer gruplara karşı tavrı olarak yorumlanmaktadır.

Mart 1999 yılında devletin dinler ve dini organizasyonlar üzerindeki kontrolünü artıran kanun hükmündeki kararnamesi, dini gruplar ile yabancı gözlemcilerin baskıları ile geri çekilmiştir. Yapılan resmi açıklamada böyle bir çalışmanın geleneksel olmayan dinler üzerindeki devletin kontrolünü artırmak için İslam ve Rus Ortodoks liderlerinin tavsiyesi ile hazırlandığı belirtilmiştir. Hazırlanan fakat geri çekilen bu kanun hükmündeki kararname, yeni dini organizasyonların gelişmesini güçleştirmeye yönelikti. Mesela dini grupların resmi hüviyete kavuşabilmeleri için müracaatlarında aranan şartlardan biri ülkede en az on yıldır faaliyet göstermelerini şart koşmaktaydı. Ayrıca bu grupların dini faaliyetlerini, uygulamalarını, aile ve evlilik, eğitim ve üyelerinin sağlıkları ile ilgili görüşlerini açıklamalarını da istemekteydi.

Toplum uzun ve geleneksel hoşgörü ve laikliğe dayalı karışık bir etnik yapıya sahiptir. Farklı dini gruplar arasındaki ilişkiler genellikle gözle görülebilir niteliktedir. Ocak 1999'da Kazakistan Halkları Asemblesi için yaptığı konuşmada Cumhurbaşkanı Nursultan Nazarbayev, İslam, Hıristiyanlık, Semitizm ve diğer formlardaki bütün dini ve etnik karşıtlığa karşı tavır aldığını göstermiştir.

Bağımsızlığın kazanılmasından sonra geçen 10 yıl içinde açılan cami ve mescidlerin sayısı 60'tan 1.400'e ulaştı. Almatı'da yeni sinagogun açılması ise devletin Yahudiliğe karşı da açık olduğunun göstergesi oldu.

2001 yılı Ramazan ayının sonunda Müslümanların Bayram Namazı kılmak için başşehir Astana'nın tek camisini doldurduğu sırada, resmi bir ziyaretle Astana'da bulunan Kırgızistan Cumhurbaşkanı Askar Akayev ile birlikte Nursultan Nazarbayev'in de camiyi ziyaret etmesi Cumhurbaşkanlarının İslamiyet'e yakınlığını göstermesi açısından önemlidir. Müftü Derbisalin de Ramazan ve Kurban bayramlarının daha renkli kutlanması gerektiğini ve bayramlarda açık konferanslarla halkın İslamiyet konusunda daha da bilinçlenmesi gerektiğini söylüyor.11

20. yy.'ın son yıllarında, din ve milliyetçiliğin biribirinden bağımsız unsurlar olarak dikkat çektiği gözlemlenmektedir. Kazaklar arasında İslam'ın körü körüne bir bağlanış olmaktan ziyade kültürün bir parçası olarak değerlendirildiği de araştırmacılar tarafından kabul edilen bir iddiadır. Namaz ve ibâdet, câmi ve cemaat kavramları da sosyal hayatın bir parçası durumundadır. Günlük hayata damgasını vuran din ile yine günlük hayatın her anında kullanılan dil de önemli bir konudur.

Rusların ve daha sonra da Sovyetlerin, Orta Asya halklarının alfabelerini değiştirerek onların geçmişleri ile bağlantılarını kopardıkları bilinen bir gerçektir. Geçmişle birlikte dinî inanışların veya dinden gelen kültürel değerlerin de unutulan dil ile yavaş yavaş cemiyet hayatından yok olduğu açıktır. Bu konuda da çalışmalar yapılmaktadır. Bu da Kazak halkı ile diğer Türk cumhuriyetleri arasında kurulacak ilişkiyi şekillendirecek, ona yön verecek başka bir mühim konudur. İlişkilerin geliştirilmesinde de eğitim rolü inkar edilemez. Sovyetler Birliği döneminde eğitimin önemli bir yer tutmuş ve sistemin yerleştirilmesi için eğitimden yeterince yararlanılmıştır. Bu yüzden eğitimin dününe ve bugününe dikkatle eğilmek gerekir. Ana hatlarıyla eğitimdeki gelişmeleri şu şekilde değerlendirmek mümkündür.

Eğitim

19. yy.'ın ortasına kadar Kazakistan coğrafyasında mollalar tarafından genellikle İslam dininin öğretildiği mektep ve medreseler vardı. 1860'lı yıllardan itibaren Şokan Velihanov, İbray Altınsarın ve Abay Kunanbayev gibi Kazak aydınlarının öncülüğünde yeni usülde okullar açıldı.

1914-15 öğretim yılında Kazakistan'daki 2006 okulda okuyan 105 bin çocuğun sadece 7.900'ü Kazak idi. 1917 Ekim İhtilali'ne kadar Kazak halkının okur-yazarlık oranı %2 idi ve kadınların hemen hemen tamamı okur-yazar değildi. Açılan okullar ve kısa süreli kurslarla halkın okur-yazarlığı arttırıldı. Ana dilde eğitim yapılıyordu. 1928'de Arap harflerinin yerine Latin harfleri kabul edildi. 1940 yılında Kazak SSC Yüksek Sovyeti'nin kararı ile Kril harflerine geçildi. 1930-31'den başlayarak şehir ve büyük sovhozlarda yedi yıllık okullar açıldı. 1939 yılında 9-49 yaşları arasındaki halkın okur-yazarlık oranı %83.6'ya çıktı.

Bu rakam içinde erkeklerin oranı %90.5, kadınların oranı ise %75.8 oldu. 1951-52'de ise yedi yıllıkların her yerde açılması kararlaştırıldı. 1959'dan sonra da sekiz yıllığa dönüştürüldü. 1974 yılında orta okulların sayısı 3235'e ulaştı.

1920'ye kadar 20 olan çocuk yuvalarında 610 çocuk varken bu rakam 1 Ocak 1974'te 5.880 çocuk yuvasına ve 604.079 çocuğa çıktı. Yine aynı yılda eğitim veren 9.734 okuldaki öğrenci sayısı da 3.337.337 oldu. 1917'ye kadar açık olan 7 öğretmen okulunda 300 öğrenci eğitim alırken 1972-73'te bu sayı 20 pedagoji enstitüsü ile 18 öğretmen okuluna ulaştı. 1974 yılı itibariyle Kazakistan'da 8.804 kütüphanede 79.739 bin kitap-gazete varken müze sayısı 36'a çıktı.

Sovyetler zamanında Kazakistan'da ilmi kurumların sayısı arttı. 1974'te yüksek okullarla birlikte 205 ilmi kuruluş ve bu kuruluşlarda da 100'ü akademisyen, 571 ilim doktoru, 8437 doktor adayı olmak üzere 29.887 ilim adamı çalışıyordu. Kazakistan SSC İlim Akademisi 26 ilmi kuruluşu bünyesinde topladı. Bu kuruluşlar o zamanki Çekoslavakya, Polonya, Moğolistan gibi devletlerle işbirliği yaptılar.

1917'den sonra ilmi ve teknik çalışmalar hız kazandı. 1920-30'lu yıllarda araştırma, fizik-tıb ve ilmi-pedagojik merkezler kuruldu. 1925'te Bakteriyoloji Enstitüsü kuruldu. 1933'te Hayvancılık ve 1934'te Ziraat Enstitüleri açıldı. Botanik ve jeoloji okutulmaya başlandı. 1938'de SSCB İlim Akademisi'nin Kazakistan Bölümü açıldı. 1940'ta 3'ü ilim doktoru ve 14'ü doktor adayı olan 100'e yakın ilim adamı burada çalıştı.

2. Dünya Savaşı'ndan sonra jeoloji, madencilik, metalurji gibi meseleler ön plana çıktı. 1950-60'lı yıllarda ise nükleer-fizik, matematik ve mekanik, organik ve elektro-kimya ile yüksek enerji fiziği ilim adamlarının ilgi alanı oldu. Araştırmalar arttı. Atom nükleer fiziği ve uzay çalışmaları ağırlık kazandı. Kullanılabilir nükleer fizik İlim Akademisi'nin nükleer fizik bölümlerinde okutuldu. Astro-fizik bölümlerinde ise güneş ve güneş yüzeyi, yıldızlar üzerine eğitim verildi.

Su ve rüzgardan elektrik enerjisi üretimine başlandı. Akarsulardan faydalanma yoluna gidildi. Ertis-Karagandı ve İli nehirlerine santraller kuruldu. Fiziki ve ekonomik coğrafya üzerine ilmi araştırmalar çoğaldı. Kazak Hidrometeoroloji Enstitüsü açıldı. Kuzey-Doğu Kazakistan'ın jeo­morfolojik haritası hazırlandı. Kazakistan'ın yer altı zenginlikleri yine bu dönemde yapılan sismik çalışmalarla ortaya çıkarıldı. Altay'daki Tişinsk Maden Ocağı (1961) ve Mangıstav'daki petrol yatağı (1966) açıldı. Yeraltı suları incelenmeye başlandı. Toprak araştırmaları yoğunlaştı. Verimsiz toprakların işlenmesi, zenginleştirilmesi, özellikle Sır Derya, İli, Talas ve Şu nehirleri boyunda sulu tarıma geçilmesi öngörüldü. Mikrobiyolojik ve tıbbi çalışmalar hızlandı. Kazakistan'daki termaller işletmeye açıldı. Onkoloji ve lazer tedavisinde mesafe katedildi.

Sosyal bilimler sahasındaki ilmi çalışmalar 19. yy.'ın 2. yarısından itibaren başladı denilebilir. Kazakistan topraklarının Ruslar tarafından işgal edilmesi neticesinde ilişkiler arttı. Kazakistan ilk ilmi tarihçisi sayılan Ş. Velihanov, Kazak, Kırgız, Uygur halkları tarihi etnoğrafyası hakkında araştırmalar yaptı. Sovyetler Birliği zamanında tarih ilminin temelini Lenin'in eserleri ve onun teorik mirasları oluşturdu. Kazakistan'ı Araştırma Merkezleri ile Parti Araştırma Merkezleri kuruldu. 1921'de kurulan Merkez Arşivi'nde tarihi malzeme toplandı ve araştırmacılara sunuldu. 1920'li yıllardan itibaren K. Marks, F. Engels ve Lenin'in eserleri ve Parti dökümanları Kazak diline tercüme edilmeye başlandı. Kazakistan, Kazakistan Komünist Partisi tarihi ile milli bağımsızlık ayaklanması üzerine ilmi çalışmalar arttı. 1920-30'lu yıllarda da sosyalist ideolojinin yerleşmesi için çalışıldı.

Böylece milliyetçiliğe karşı da mücadele başlamış oldu. 1931'de kurulan Marksist-Leninist İlmi Araştırma Enstitüsü bu felsefe konusunda ilmi araştırmalar yaptı. 1940'dan itibaren de Marks, Engels ve Lenin'in eserleri Kazak diline tercüme edilmeye ve halka tavsiye edilmeye başlandı. Bu tarihten itibaren ülkedeki enstitülerin felfese bölümlerinde dialektik mantık, ilmi komünizm teorisi, ilmi ateizm, etik dersleri okutulmaya başlandı.

1934'te Kazakistan Milli Medeniyetini İlmi Araştırma Enstitüsü kuruldu. 1945'te S. M. Kirov Kazak Devlet Üniversitesi'nin Tarih Fakültesi, ondan sonra da Pedagoji Yüksek Okullarının Tarih bölümleri açıldı. Aynı yıl Kaz. SSC İlim Akademisi'nin Tarih-Arkeoloji ve Etnografya Enstitüsü kuruldu. 1943'te Kazak SSC Tarihi basıldı. 1949'da ise 2 cilt olarak yeniden basıldı. 1957-59'da üçüncü kez basıldı. Kazak halkının sosyalizme geçiş meseleleri, yerleşik hayata ve kollektifleşmeye geçiş meselesi araştırıldı. Lenin'in eserleri 45 cilt olarak 1947'de Kazakça olarak basıldı.

1920'li yılların ortasından itibaren çıkmayan başlayan gazetelerde siyasi ve ekonomik meseleler tartışıldı. 1930'lu yıllardan itibaren yüksek okullarda siyasi ekonomi bölümleri açıldı. 1963'te ise Almatı Halk Tarımcılığı Enstitüsü kuruldu. 1931'den itibaren de sosyalist yolda yeniden yapılanma işleri zaten başlamıştı.

Kazakistan SSC İlim Akademisi'nin Ekonomi bölümü 1952'de Ekonomi Enstitüsü'ne çevrildi. "Komünizmin materyalist-teknik zemini ve ekenomik problemleri", "Kazakistan halk tarımcılığının gelişmesi", "Kazak SSC'nin ekonomi tarihi" gibi araştırmalar yayınlandı.

Bağımsızlığın kazanılmasından sonra ise yapılan veya yapılması planlanan mühim konulardan birisi de eğitimin muhtevası ve eğitim sistemindeki değişiklik idi. Diğer cumhuriyetlerle birlikte Kazakistan da yurt dışına çok sayıda öğrenci gönderdi. ABD, Almanya, Fransa gibi ülkelerin yanı sıra en fazla öğrenci Türkiye'ye gönderildi. İdari ve mali sıkıntıları olmasına rağmen Türkiye'de okuyan pek çok Kazak öğrencilerden lisanslarını tamamlayanlar Kazakistan'a döndü. Bazıları ise yüksek lisans ve doktora yapmak üzere Türkiye'de kalış sürelerini uzattılar. Hatta içlerinde yüksek lisans eğitimini bile tamamlayanlar oldu. Bu öğrenciler yurda dönüp çalışmaya başladılar.

Kazakistan'ın bu mezunlara yaptığı yatırım geleceğe yönelik ve ülkenin bu kişilerden beklentileri vardır. Fakat ülkedeki ekonomik şartların halen istenilen seviyeye gelmemiş olması en çok öğretmenleri etkilemektedir. Özellikle yurt dışında eğitim görmüş olan öğretmenler bu olumsuz şartlara uyum sağlamakta zorluk çekmektedirler. Bu genç öğretmenler maddi zorluk yüzünden mesleklerini bırakarak birikimlerini yeni nesillere aktarmakta başarısız olmaktadırlar. Diğer taraftan almış oldukları ve öğrenmiş oldukları yabancı dilleri sayesinde üniversite dışında yabancı firmalarda dolgun ücretle iş bulabilmektedirler.

Aslında bunlar geçici ve çözümlenmesi zor olmayan sıkıntılardır. Esas çözüm bekleyen ve oldukça zor çözülecek gibi görünen mesele ise eğitimin kalitesindeki düşüklüktür.

Bu konuda çalışmalar da yapılmakatdır. İstanbul'da 18-22 Temmuz 1994'te ICET (Uluslararası Öğretmenlik Eğitimi Konseyi) tarafından düzenlenen konferansa Kazakistan da değişik üniversitelerden temsilciler gönderdi.12 Bir başka grup temsilci ise ABD'de 15-18 Haziran 1994'te düzenlenen "Orta ve Doğu Avrupa, Rusya ve Avrasya'da Çağdaş Eğitim: Ortak Miras ve Reform Mücadelesi" başlıklı konferansa katıldılar. Her iki toplantıda da temsilciler gelecekteki eğitim modeli ve eğitimde kalite üzerine planlarını açıkladılar. Bu da konunun ehemmiyeti ve hükümetin meseleye yaklaşımını göstermektedir. Aradan geçen yedi yılda yani bağımsızlığın 10. yılında alınan mesafeyi tespit etmek kolay olmasa da pek fazla mesafenin de katedilmediğini söylemek mümkündür.

Yüksek eğitim bir kenara bırakıldığında eğitimde yapılması planlanan değişikliklerin ilk öğretimde yoğunlaştığı görülmektedir. Kazak bir gazeteci "Mahalli okullarda çocuk eğitimi" başlıklı yazısında Uluslarlarası Kazak Dili Derneği Başkanı yardımcısının, "Şu anda, Tanrıya şükür, milletimizin şuuru oldukça yüksek, halkımız kafasından şüpheleri attı ve yerini başarı aldı."13 sözleri dikkate değer.

Başkan yardımcısının verdiği bilgiye göre bağımsızlığın henüz birinci yılında yani 1992 yazında Kazak dili gönüllüleri kendi dillerini öğrenmek ve kendi dillerinde eğitim almak isteyen çocukları tespit etmek için yollara düştüler. Bu gönüllü öğretmenler çocuklara yeni kuralları öğreterek imtihanı geçmeleri için yardım ettiler. Aynı yıl pek çok enstitüde Kazak dili öğretilmeye başlandı. Mesela, Pedagoji Enstitüsü'nün on bir bölümünde, Köy Ziraat Enstitüsü'nün on branşında, Mühendislik Enstitüsü'nün üç branşında, Tıp Enstitüsü'nün iki branşında ve Öğretmen okullarının on bir branşında Kazak dili öğretilmeye başladı. Sadece Kazak dilinin değil onun yanında çocuklara mahalli sporların öğretilmesi, milli duyguları coşturacak Kazak müziğini öğretecek okulların veya enstitülerin açılması da talep ediliyordu.14

Akmola'da düzenlenen "Bütün branşlarda milli dilin tanıtılması" başlıklı konferansta Kazak dilinin çocuk yuvalarında, ilk ve orta öğretimde ders veren bütün öğretmenlere öğretilmesi istendi. 1989'a kadar Ulanghayır Oblası'nda Kazakçanın öğretildiği sadece dört çocuk yuvası varken bu sayı iki yılda altmış dokuza çıktı. Ayrıca 143 okulda Kazak öğrenci grupları varken 73 çocuk yuvasında Kazak öğrenci grupları vardı.

Diğer taraftan %32'sinin Kazak olduğu 250.000 nüfuslu Aktöbe'de 96 çocuk yuvasından sadece 2 tanesinde Kazakça eğitim verilmekteydi. 7.995 öğrenci Rusça eğitim görürken yalnız 3.666 öğrenci Kazakça öğreniyordu.

Kazak dilinin öğretilmesi dikkate alındığında ülkenin kuzeyinde durum daha da kötüydü. Kazak yazara göre "hastalığın kaynağı" bu bölgeydi. Bunun en belirgin sebebi de 70 yıllık dönemde Kazak halkı için yeni okullar açacakları yerde yetkililer mevcut olan okulları da kapatmışlardı.

Kazakça eğitim veren okul sayısı 1960'da 543 iken bu rakam 1965'te 433'e indi. Bir başka ifade ile 5 yıllık süre içinde Kazak okullarından 110 tanesi kapatıldı. Her nasılsa 1970'e kadar 16 yeni Kazak okulu açılarak sayı 449'a çıktı. Fakat ne olduysa 1970'den sonra oldu. Aynı Kazak yazar bunu şöyle anlatıyor:

1970'lerde her şeyin alevler içinde kaldığı dönemde çocukların kendi dillerini öğrenip eğitim gördükleri "altın yuva" (çocuk yuva) larının sesi bir kere daha kısıldı. 1970 ile 1987 arasında 131 okul kapatıldı.15

Basit bir hesapla Kazakistan'ın Kuzey Oblastı'nda 1960-1987 arasındaki 27 yılda Kazak okullarının sayısı 543'ten 318'e düştüğü görülmektedir. Kazakistan'ın genelinde okul sayısının aynı dönemde 4.893'ten 7.900'e çıktığı düşünülürse bu rakamlar gelişmeyi daha açık olarak ortaya koymaktadır.

Kazakistan Milli Eğitim Bakanlığı'nın açıkladığı rakamlar daha düşündürücüdür. Rusça eğitim veren okullara devam eden 2 milyon 400 bin öğrencinin 1 milyondan fazlasını Kazak öğrenciler oluşturmaktadır. Kazakça okullara giden Kazak öğrencilerin sayısı ise 900 binden biraz fazladır. Bu rakamların bölgelere göre değiştiğini belirtmekte yarar vardır. Mesela Kostanay Oblastı'nda okul yaşındaki 61 bin öğrencinin yaklaşık %20'si yani 12.200'ü Kazakça öğretim görürken Kökşetav bölgesinde Rus mekteplerine giden 76 bin öğrenciden 32 bini Kazaktır ve yalnızca 6.800 öğrenci ana dilinde yani Kazakça eğitim görmektedir.

Cumhurbaşkanı Nazarbayev bu durumdan ne kadar rahatsız olduğunu verdiği örnekle açıklamaktadır. Rusça eğitim almayan gençlerin üniversitelere giremeyeceği şeklinde genel bir kanaat vardır. Nazarbayev bunun ne kadar yanlış olduğunu kendisinin Kazakça eğitim gördüğünü ve daha sonra Rusça öğrendiğini belirterek açıkladı.16

Mart 1989'da Milli Eğitim Bakanlığı bünyesinde kurulan Kazak Okulları Birinci başkanına göre ise Kazak okullarının sayısındaki düşüşün sebebi resmi evraklarda, ticarette, mahkemelerde ve diğer hizmetlerde Kazakçanın kullanımdan kalkmasıdır. Kazakistan'ın eski başkenti Almatı'da 1974'te sadece bir tane Kazak ortaokulunun olduğunu belirtmek gerekir. 1992 rakamlarıyla 289 bin Kazağın yaşadığı Almatı'da 1989 yılında iki tane ortaokul, yedi tane de yatılı okul olmak üzere Kazak okullarının sayısı dokuza çıktı. Bunun da Kazak diline son zamanlarda önem verildiği şeklinde yorumlamak mümkündür. 27 Eylül 1989'da devletin resmi dili olarak kabul edilmesi araştırıcıları böyle düşünmeye zorlamaktadır. Çıkarılan kanunla Kazakçanın resmi ve gayrı resmi işlerde, okullarda, üniversitelerde, basında kullanılması teşvik edildi.17

Eğitimde yapılması düşünülenler Kazak dili ile sınırlı değildir. Sırada edebiyat kitapları ile tarih kitapları vardı. Yöneticiler ve eğitimciler okul kitaplarının muhtevasını ve seçilen örnekleri de değiştirmeye başladılar. Yazarlar Birliği'nin Beyimbet Maylin ödülünü alan Kazak aydını, Sovyetler Birliği zamanında hazırlanan ve okullarda okutulan edebiyat kitaplarını tenkit etti ve Sovyet klasiklerinin yerine milli havayı teneffüs ettirecek bir edebiyatın okutulmasını tavsiye etti.

Böylece okul kitaplarının muhtevası da tartışmaya açılmış oldu. Komünist ideolojinin propagandasını yapan eserlerin yerine İlyas Cansügirov'un Dala (Bozkır), Küy (Ezgi), Küyşi (Ezgici) adlı eserleri, destanlar ve Kasım'ın Dombıra, Tughan Cer (Doğduğum Yer), Akın Ölümü Hakkında Şiir adlı eserlerin girmesi istendi. Bütün bu başlıkların Kazak kültürü ve Kazakistan ile yakından ilişkili olduğu ortadadır.18

Henüz 1994 yılında bu çalışmalar meyvelerini vermeye başladı. Kazak aydınları değişiklikliği yakından takip ediyorlardı. Cumhurbaşkanı'na yakın bir Kazak aydını kitaplarda Kazakistan'ın tarihi ve edebi şahsiyetlerinin yer almaya başladığını belirtti.19

Kazak Edebiyatı

Kazak edebiyatının ilk nüshaları bütün Türk halklarına da ortaktır. En eskileri, Kültekin, Bilge Kagan ve Tonyukuk'a ithaf edilen Orhun Abideleridir. Oğuzname ve Dede Korkut Kitabı onları takip eder. Kazaklar Korkut Ata'yı kopuz sanatının atası olarak kabul ederler. İslam dininin yayılması neticesinde 10-13. yüzyıl eserlerinde Arap edebiyatının tesiri fazladır. Firdevsi, Nizami, Hafız, Sadi, İbni Sina, Farabi, Kaşgari ve Balasagunlu Yusuf gibi Türk sanatkarlar Arapça ortak eserler vermişlerdir. Nevai, Biruni ve Uluğbey onları takip ederler.

1428 yılında Barak Han öldükten sonra ulusun beyliği Coçi'nin küçük oğlu Şeyban'ın torunu olan Abulhayır Han'ın eline geçti. Hanlıktaki siyasi çekişmeler şiddetlendi. Ona karşı çıkanların başında Kerey ve Canıbek Sultanlar vardı. Bu mücadelenin sonunda hanlık ikiye bölündü. 1456 yılında Kerey ve Canıbek kendi yanlarındaki halklar ile birlikte Yedisu'ya göç ettiler. Moğolistan'a yakın ve Şu Nehri boyunda Kerey ve Canıbek'in kurduğu yeni hanlık Kazak adı ile anılmaya başladı. Kazak Hanlığı'nın kurulmasına bağlı olarak halkın kendine has eski edebiyatı gelişti ve şekillendi. Bu devirde ozanların çalıp söylediği nazım türü olan "cır" yaygınlaştı. "Cırşı" olarak adlanan ozanlar, geçmişteki Türk halklarına ortak edebi eserleri devam ettirip Kazak halkının eski ve yeni edebiyatının oluşmasına ön ayak oldular.

Kazak edebiyatı bugünkü Kazakistan coğrafyasına yerleşen halkların meydana getirdiği zengin ruhanî hazinenin ürünüdür. Asırlar boyunca bu zengin mirastan ilham aldı ve eski geleneklerin de devamıyla gelişti. Yazılı edebiyat ürünleri olarak bilinen şecirelerin varlığı bilinse de bunların çoğu kaybolmuştur. Kadırgalı Celayir'in Camiü't-tevarih (1602) adlı eseri bugüne kadar gelenlerdendir. Şecire, bütün Türk halklarının eski tarihi ile birlikte 14-16. yüzyıllardaki Kazakistan tarihini, onların siyasi durumunu, Kazak yurdunun iç ve dış şartlarını anlatmaktadır. Kazak hanlarının soy ağacı da eserde verilmiştir. Eserin giriş kısmı, orta asırdaki edebi Türk dilinde yazılmakla birlikte Kazak halkının atasözleri, deyimleri de yer almaktadır.

Halk edebiyatı nazmı sadece halkın başından geçen tarihi olayları, onların arzu ve isteklerini, yaşadıkları zorlukları anlatması bakımından değil, toplumun siyasi ve sosyal yapısını, düşüncesini, dünya görüşünü edebi bir üslupla verebilmesi bakımından da değerlidir.

20. yüzyılın başlarına kadar göçebe hayatı devam ettiren Kazak halkının zengin halk edebiyatı vardır. Bu edebiyatın bütün türleri gelişmiş ve çoğu canlılığını hâlâ devam ettirmektedir. İlk söyleyenleri belirsiz (anonim) anız-ertegiler (rivayet, efsane, masal), makal-meteller (atasözleri), şeşendik sözler (kıssalar), turmıs-salt (gelenek-görenek) cırları, tarihî cırlar, arnav (kaside-methiye), tolgav (koçaklama), ölen (türkü), aytıs (atışma) vb. türler Kazak halkının zengin kültür hazinesini meydana getirirler. Halk şarkılarına "cır," bunları söyleyenlere de "cırav" veya "cırşı" adı verilir. Akınlar (halk ozanları) da cıravlar gibi dombıra çalarak hikaye, destan anlatırlar, aytıslara katılırlar.

Makal-meteller sözlü edebiyatın en eski türlerindendir. Mazmunu halkın yaşantısını, gelenek ve göreneklerini, tabiatını gösterir. Şeşendik sözler, sözlü edebiyatın didaktik türlerindendir. Şeşendik sözlerin mazmunu, makal-metellere, anız-engimelere ve akın aytıslarına benzer. Turmıs-salt cırları, göçebe halkın evlilik, göç gibi gündelik hayatını anlatır. Halk hayatının aynası da denir. Ertegiler, eski devirleri anlatan, asırdan asıra kalıplaşarak gelen günlük hayatı anlatan halk hikayeleridir. Şark edebiyatı mahsulü olan "Kırk vezir", "Kelile ve Dimne" ve "Tutînâme" gibi halk hikayeleri Kazaklar arasında da yaygın olarak bilinir ve anlatılır. Batırlar (kahramanlık) cırı, nesilden nesile ulaşan kahramanlık şiirleridir. Vatan sevgisi, kahramanlık duyguları, ahlâkî konular bu destanlarda geniş yer tutar. "Koblandı", "Alpamış", "Edige", "Kanbar Batır" Kazakların önemli destanlarındandır. Kopuz veya dombıra ile birlikte söylenir. Gaşıktık cırlar, kahramanlık şiirleriyle birlikte ortaya çıkmıştır. "Kozı Körpeş" ve "Bayan Suluv" bu türün en çok sevilenleridir. Tarihî cırlar, Kazak halkının başından geçen tarihî olayları anlatır. Bunlardan en mühimi de 18. yüzyılda Cungarların saldırısını anlatan ve "Karatavdın basınan köş keledi" diye başlayan cırdır. Aytıslar Kazakların doğru sözü, söz yarışı, fikir dalaşı dediği bir yarışmadır. Akın aytıslarında halkı ilgilendiren her şey söz konusudur. Halkın yaşantısını, gelenek ve göreneklerini, tabiatını gösterir. Cumbak aytısı, dombıra eşliğinde akınlar arasında ve seyirci önünde yapılan bir tür bilmece sorma yarışmasıdır. Cumbaklara tabiattaki canlı cansız her şey girer. Bunlardan halkın dünya görüşünü, edebî seviyesini öğrenmek mümkündür. Balalar folkloru, çocukların ahlakî talim ve terbiyesini amaçlayan bir halk edebiyatı türüdür.

Kazak adıyla bilinen edebiyatın ilk temsilcileri o zaman bütün Deşt-i Kıpçak'ta adı duyulan Asan Kaygı, Kodan Tayşı ve Kaztugan (Süyinişûlı) cıravlardır. Bunların ortak düşünceleri hayat, dostluk, insanlık, yiğitlik, ar, namus ve adaletle ilgili konularla birlikte vatan, millet, birlik, beraberlik, hürriyet için mücadele etmek ve bu mukaddes değerlere sahip çıkılması gerektiğini anlatmak olmuştur. Bugüne ulaşan eserlerinde Abulhayır Han dönemindeki bölünmüşlükten ve Kazakların bağımsız halk oluşundan bahsedilir. 14. yüzyılda yaşayan Cirenşe Şeşen ve Sipra Cirav'ın söylediği kıssalar ve şiirler günümüze kadar yaşatılmıştır. Cıravlar şiirinin gelişmesinde Dosmambet (ö. 1523) ve Şalkıyız'ın (1465-1560) eserleri önemli yer tutar.

Asan Kaygı, Dosmambet ve Şalkıyız 16. yüzyılın önemli temsilcileridir. Tensufi Bek ile kadın akınlar Çal Kiyiz Hala ile Kerulen Hala da yine bu yüzyılda yaşamış akınlardır.

17. yüzyılda Kazdabıstı Kazıbek (1661-1758) akın önemli bir şahsiyet olarak öne çıkar.

18. yüzyılın ilk çeyreğinde Cungarlar baskınlar yapmaya başladılar. Dolayısıyla edebiyat da bu baskınlara karşı verilen mücadeleleri anlatır. Cungar saldırganlarına karşı mücadeleler Aktamberdi cırav (1675-1768), Ümbetey (1706-1778), Tötikara gibi akınların eserlerinde açıkça görülür. Bu devirde Kazak edebiyatının en büyük temsilcisi Buhar (1668-1781) cıravdır. Akın Buhar, yazdığı siyasi-hicvi şiirleri ile Kazak halkının en değerli akınlarından biri olmuştur. Eserlerinde Rus tehlikesine dikkat çekmiş ve halkının uyanık olmasını istemiştir.

Köteş ve Şal akınlar da 18. yüzyılın diğer temsilcileridir. Ömrü boyunca yokluk çeken Köteş (1745-1818) eserlerinde zenginlik-fakirlik ve kaderin adaletsizliğine dair şiirler yazmıştır. Şal akının (1748-1819) eserleri daha zengindir. Şal akın din, ahlak meselelerinin yanı sıra zenginlik, fakirlik, bu dünya ile ahiret üzerine felsefi didaktik eserler vermiştir. 18. yüzyılın sonunda Kazakistan'ın büyük bir bölümü Rusya'nın eline geçmişti. Böylece Kazak bozkırında yeni bir dönem başladı. Bu Rus işgali Kazak edebiyatına da aksetti. Akınlar, halkı bu baskıya ve işgale karşı mücadeleye davet eden şiirler yazdılar.

19. yüzyılın ilk yarısında yaşayan kabiliyetli akınların başında Muhammet Ötemisûlı (1804-1846) gelmektedir. Muhammet İslamî bir eğitim aldı, Rusça öğrendi, eski Kazak şiirini ve halk edebiyatını iyi biliyordu. İç Orda'nın hanına çok yakındı ve saraya yakın yaşadı. 1830-1845 yılları arasında çarlık rejimine ve Cihangir Han'a karşı isyan eden İsetay Taymanûlı'na katıldı. İsyan sırasında öldürüldü. Şiirlerinde bu isyanın safhalarını anlattı.

Kuramsaûlı Akın Sarı da medrese eğitimi gördü. Arapça ve Farsçayı öğrendi. Rusların Kazakistan'daki yayılmasına karşı şiirler yazdı ve Muhammediye adlı eseri Kazak lehçesine aktardı.

Dulat Babataev (1802-1871) Kazak halkının, bütün Türki halkların eski şeciresinden haberdar, eski akın ve cıravların mirasını iyi tanıyan, onun özelliklerinden ilham alan bir akındı.

Medrese eğitimi almış dindar biriydi. Buhar Cırav'ın milliyetçi fikirlerini benimsedi ve onları şiirlerinde işledi. Dulat gibi Şortanbay Kanaev (1818-1881) ve Murat Monkeev (1843-1906) akınlar da Rus kültürünün Kazak halkı arasında yayılmasına karşıydılar ve Kazak kültürünün muhafazası taraftarıydılar.

19. yüzyılın son yılları ile 20. yüzyılın başında akın ve yazarların en önemli meselesi halkı uyandırmak, cehâletten kurtarmak, ilim öğretmek oldu. Yani eğitim meselesi gündeme getirildi. 20. yüzyılın başında Kazaklarda iki türlü eğitim vardı. Birisi medreselerdeki İslamî tarzda eğitim, ikincisi de Rusça, dolayısıyla dünyevî eğitim. Medreselerde eğitim verenler Buhara, Semerkand, Taşkent, Kazan, Ufa, Orınbor, Troitsk gibi yerlerde okuyan Tatar ve Başkurt mollaları idi. Asrın başında medrese eğitimi de "kadimci" ve "ceditçi" olmak üzere ikiye ayrılmıştı. Bunlardan birincisi eskiden beri devam eden ve Arap harfleri ile yapılan dinî eğitimdi. Yeni tarz eğitimde ise Alfabe değişikliğinin yanı sıra derslerde de farklılık söz konusuydu. Dinî derslerin yanında tarih, coğrafya, matematik gibi dersler de okutulmaktaydı. Bu usulün başını ise Tatar Türklerinden Şehabettin Mercani ve bütün Türk halklarının takdirini kazanmış olan İsmail Gaspıralı çekiyordu. Kazaklar arasında bu usulü yaygınlaştıran Ahmet Baytursınov oldu. 20. yüzyıl başındaki Kazak akınları bu iki usulde eğitim aldılar.

Yine bu dönemde kitap basımı işi de gelişti. 1862-1900 yılları arasında 70 civarında Kazak kitabı basıldı. 1900-1917 arasında ise basılan kitap sayısı 200'e ulaştı. Basılan kitaplar arasında Kazak sözlü edebiyatı mahsülleri, şecireler, dini kitaplar, Şark edebiyatı mahsulleri, okuma kitapları, Rusçadan tercümeler ve Kazak yazarlarının eserleri vardı.

Yine yüzyılın başında gazete ve dergiler de çıkmaya başladı. Türkistan Vilayatının Gazeti 1870 yılında Taşkent'te çıkmaya başladı. 1888-1902 yılları arasında Ombı'da da Dala Veleyetinin Gazeti yayınlandı. 1907 yılında St. Petersburg'da ancak bir sayı çıkabilen Serke adlı gazete Kazak dilinde yayınlandı. Kazakstan Gazeti 1907 yılı Mart ayında Troitsk şehrinde bir sayı çıktı. Kazakstan gazetesi ise 16 Mart 1911'de başlayıp iki dilde altı sayı basıldı. 1913 yılında ise ancak 13-14 sayı çıkabildi. Yeşim Dalası 1913 yılında Petropavl'da Kazak ve Tatar dillerinde haftada üç gün çıktıktan sonra yıl sonunda kapandı.

20. yüzyıl başında yayınlanan Aykap ve Kazak gazetesi, Kazak edebiyatının gelişmesine, çeşitli edebî türlerin ortaya çıkmasına sebep oldu. Aykap gazetesi 1911 Ocak ayında başlayıp 1915 Ağustos ayına kadar Troitsk şehrinde ilk yıl aylık olarak, daha sonra ise ayda iki defa 89 sayı çıktı. Gazeteyi çıkaran da redakte eden de tanınmış akın ve yazar Muhammetcan Seralin idi. Gazete Kazak halkını ilgilendiren, mesela eğitim, eğitim şartları, Kazak kızlarının eşitsizliği, başlık parası, Duma'ya temsilci seçilmesi, kitap basım işleri gibi bütün meseleleri tartışmaya açtı.

Kazak gazetesi ise Orınbor şehrinde 1913'te yayınlanmaya başladı. Başlangıçta haftalık olarak basılan gazete daha sonra haftada üç kez basıldı. Kazak halkının hayatı ve hayat şartlarının yanı sıra esas mesele olarak Kazak topraklarının işgaline dikkat çekti. Gazetenin redaktörleri Ahmet Baytursunûlı ile Mircakıp Dulatov idi.

20. yüzyıl başındaki Kazak edebiyatında yeni edebî türler ortaya çıkmaya başladı. Daha evvel, yalnızca ölen (şiir), cır yazılırken daha sonra povest, roman, dramalar yazılmaya ve basılmaya başladı.

19. yüzyılın ikinci yarısı ile 20. yüzyılın başlarında yaşayan ve şiir söyleyen Kazak akınları Bircan Kocagulov (1834-1897), Aset Naymanbayev (1867-1924), Sara Tastanbekova, Akın Sere (1843-1913), Cayav Musa Baycanov (1835-1929) ve Cambıl Cabayev (1846-1945) daha ziyade halkın isteklerini dile getirdiler, baskıya ve adaletsizliğe karşı şiirler yazdılar.

Bunlardan Cambıl Cabayev, Kazakların en meşhur akınlarından biridir. Hokand hanlarının ordusunda Ruslara karşı savaştı. Başlangıçta Ruslara karşı koyan, Kazak millî kahramanlarını öven şiirler yazdı. 1917 İhtilâli'nden sonra ise Bolşeviklerin tarafına geçti ve daha önce anlattığı destanları devrin siyasetine göre değiştirdi.

19. yüzyılın ikinci yarısından itibaren Kazak topraklarında aydınlanma dönemi başladı. Bu dönemin önde gelen şahsiyetleri, etnoğraf ve halk bilimcisi Şokan Velihanov (1835-1865), pedagog eğitimci ve Kril harflerini esas alan Kazak alfabesini hazırlayan yazar İbray Altınsarın (1841-1889) ve yenilikçi şair Abay Kunanbayev'dir. (1845-1904) Rus dili, edebiyatı ve kültürünü yakından öğrenmiş olan bu üç aydın da Kazak halkının eğitimi ve gelişmesi için uğraştı.

20. yüzyılın başından itibaren Kazak edebiyatında Batılı mânâda hikaye ve roman türleri ile birlikte yeni edebiyatın diğer türlerinde eserler ortaya çıkmaya başladı. İhtilâle kadarki dönemde gelişen Kazak edebiyatını ayrı değerlendirmek gerekir. Bu dönemde ortaya çıkan edebiyatın kurucularından birisi ve en mühimi İbray Altınsarın'dır.

Modern mânâda ilk Kazak hikaye yazarı, şair ve eğitimci İbray Altınsarın'dır (1841-1899). Diğerleri gibi Altınsarın da Kazak sözlü edebiyatına ilgi duydu. Halk hikayeleri üzerine kurulmuş "Lokpan Hekim" (Lokman Hekim), "Temiz Pınar", "Cehalet" gibi hikayeleri vardır. Karakterlerde derinlik yoktur.

Kazak yazılı edebiyatının başlangıcı sayılan Abay'ın hiciv ve tenkit tarzındaki şiirlerini örnek alan şair ve yazarlar Aykap gazetesi etrafında toplandı. Bunlar arasında Sultanmurat Toraygırov (1893­1920), Sabit Dönentaev (1894-1933), Spendiyar Köbeyev (1878-1956), Muhammedcan Seralin (1872-1929), Beket Utetilevov (1874-1946), Tair Cömertbayev (1891-1937) ve Berniyaz Kuleyev (1895-1923), Ekim İhtilali'nden sonra sosyalist gerçekçilik taraftarı oldular. Bunların yanında yine aynı dönemde yetişen ve eser veren Nurcan Navşabayev (1859-1919) ve Meşhur Yusuf Köbeyev (1857­1931) gibi aydınlar da folklor malzemeleri ve yazılı edebiyat örneklerini topladılar. Eserlerinde de dinî görüşlerine ağırlık verdiler. Ahmet Baytursunov, Mir Cakıp Dulatûlı ve Magcan Cumabay gibi milliyetçi Kazak aydınları da Kazak gazetesi etrafında toplandılar.

Mir Cakıp Dulatûlı'nın (1885-1938) 92 sayfalık ve "Kazak dilinde roman" olarak nitelenen Bahtsız Jamal (1910) adlı eseri, Kazak edebiyatında ilk romandır. Onu takiben 1911'den sonra pek çok uzun hikaye ve kısa romanlar görülmeye başladı. Tahir Cömertbayev'in (1884-1937) Kız Körelik
(1912) , Akiram Galimov'un (1891-1913) Beyşara Kız (1912) romanı, B. Ercanov'un "Okuga mahabbat" (Okuma sevgisi) hikayesi (1912), Spandiyar Köbeyev'in (1878-1956) Kalın Mal (Başlık) (1913) romanı, Muhammedsalim Kaşimov'un (1884-1935) Munlı Mariyem (1914) romanı, Sultanmahmut Toraygirov'un (1893-1920) Kamar Sulu (1914) romanı, Beyimbet Maylin'in (1894- 1939) Şuganın Belgisi (1914), Bolgan İs (1914) ve Seksen Som (1918) ile Saken Seyfullin'in (1894- 1938) Cubatû (1917, Avutma) romanları yayınlandı.

Hikayelerin ortak noktası eğitimdir. Eğitimsizlik ve cehaletten dolayı Kazak halkını, kendilerini bekleyen tehlikelere karşı uyaran Bahtsız Jamal'in tesiri bütün hikayelerde görülür. Jamal gibi Kamar Sulu'nun Kamar'ı ile Kalın Mal romanının Gayşa'sı da geleneksel evlilik sisteminin kurbanıdır. Hikayelerin sonunda kadın kahramanlar genellikle trajik olarak ölürler veya intihar ederler.

1920-1940 Arası Kazak Edebiyatı

1920'li yılların ortasında İsa Bayzakov (1900-1946), Kalmakan Abdukadirov (1903-1964), Abdilda Tacibayev (d. 1909) gibi şairler, yeni bir imaj, üslub ve çağdaş konularla Sovyet Kazak edebiyatını güçlendirmeye çalıştılar. Gabidin Mustafin (d. 1902) ve Gabit Müsirepov (d. 1902) gibi romancılar da yazarların ideolojik eğitiminde ve burjuva ile mücadelesinde önemli rol oynadılar. 1926'da Emekçi Kazak Yazarları Birliği kuruldu. Cil Kisü (İlk belirtiler) adlı antoloji 1927'de çıktı. Cana Adebiet (Yeni edebiyat) adlı gazete de 1928'de yayınlanmaya başladı. 1934'te Kazakistan Yazarlar Birliği kuruldu. Bu tarihlerde yazar ve şairler de Yazarlar Birliği'nin prensipleri doğrultusunda bütün edebî türlerde eserler vermeye başladılar. Saken Seyfullin, Lenin'i anlatan ve halkın bağımsızlık mücadelesini yansıtan şiir ve romanlar yazdı. Beyimbet Maylin de milliyetçiliğine karşı ve Kazak köylerinin kollektifleştirilmesi için yapılan mücadeleyi anlatan Azamat Azamatiç (1934) adlı eserini yayınladı.

Saken Seyfullin (1894-1938), Beyimbet Maylin (1894-1938), Muhtar Avezov (1897-1961), Ciyengali Tilepbergenov (1895-1933), İlyas Bekenov (1892-1938), Gabit Müsiperov (d. 1909), Sabit Mukanov (1900-1973), Smagul Saduvakasov (ö. 1938), C. Aymavıtov (ö. 1938) ve İlyas Cansugirov (1894-1938) gibi genç yazarlar 1920'li yıllarda Kazak edebiyatına damgalarını vurdular. "Sosyalist gerçekçi" Sovyet Kazak edebiyatının kurucuları sayılan bu yazar ve şairlerin çoğu Sovyet hükümetinin çizgisinde yazmadıkları için 1930'lu yıllarda hayatını kaybetti.

Saken Seyfullin, yazmış olduğu Tar Col, Taygak Keşû (1923-1927) romanı ile o zamanın emekçi yazarı kabul edildi. Fakat Kazak halkının köydeki hayat tarzını idealize etmesi, köylüleri ve olayları tasvir edişi Sovyet eleştirmenlerinin işini güçleştirdi.

Beyimbet Maylin de "Estay avılı" (1922), "Gülşara cengey" (1923) ve "Ravşan-Komünist" (1929) gibi 1917 Ekim İhtilali'ni öven hikayeler yazdığı halde tenkide uğradı. "Talak" (1926, Boşanma) ve "Şarigat buyrugı" (1928) gibi din karşıtı hikayeleri bu tenkitlerin biraz hafiflemesine sebep oldu.

1940 Sonrası

II. Dünya Savaşı esnasında ve sonrasında edebiyat üzerindeki kontrol zayıflayınca yazarlar biraz nefes aldılar. Konularını serbestçe seçme imkanı buldular. Muhtar Avezov, Kazak edebiyatının babası sayılan şair ve yazar Abay Kunanbayûlı'nın hayatını anlatan iki ciltlik Abay kitabını yayınladı. Abay Yolu adıyla 1952 ve 1956'da iki cilt daha yayınlandı. Bu kitaplarda Avezov, Sovyet döneminden çok önce Kazak aydınlarının uyanışını hazırlayan Abay'ın ideallerine ve 19. yüzyılda Kazak hayatının değerlerine dikkati çekti. İhtilal öncesini idealize etmekle Komünist Parti çizgisinin tamamen dışına çıkan bu roman, 1950'lerden sonra yazılacak olan tarihî romanlara ilham verdi.

1953'te Stalin'in ölümüyle yazarlar biraz daha rahatladılar. Tarihî şahsiyetlerin biyografilerini konu alan romanlar yazmaya başladılar. Sabit Mukanov (1900-1973) Çokan Şıngıs-ulı Velihanov (1835-1865) hakkında 4 ciltlik roman yazmaya girişti. Mukanov 1973'te ölünceye kadar 1967 ve 1970'de ilk 2 cildi Akkan Culdız adıyla bastırdı. Dikhan Abilev (d. 1907) Akın Armanı (1965) ve Arman Colında (1965) adlı iki ciltlik kitabını yazdı. Abilev, reformcu şair Sultanmahmut Toraygirov'un (1893­ 1920) hayatını anlattı. İlyas Esenberlin (d. 1915) gibi daha genç yazarlar ise 19. yüzyıldan daha gerilere giderek tarihî şahsiyetleri ön plana çıkardılar. İlyas Esenberlin 3 ciltlik eserinde 15. yüzyıldan 19. yüzyıla kadarki Kazak tarihini ele aldı.

Dükenbay Doscanov (d. 1942), Orta Asya'nın İslam ve İslam öncesi dönemlerini anlatan romanlar yazdı. Zeval (1970) romanında, Cengiz Han'ın emrindeki Moğol istilası sırasında Orta Asya Türklerinin çektiği sıkıntıları anlattı. Doscanov'un diğer romanları Otırar (1973), Farabi (1975) ve Tabaldırınga Tabın (1980, Kendi Eşiğine Tapın) İslam'ın Orta Asya'daki ilk yıllarına ve o dönemin Farabi (873-950) gibi tarihî şahsiyetlerini konu aldı. Diğer Kazak yazarlarından Abiş Kekilbayev (d. 1939) Ürker (1980) ve Cumabek Edilbayev (1923-1983) Türkistan (1982) romanında Sovyet dönemi öncesi Orta Asya'yı anlattılar.

Edebiyat kitaplarındaki değişikliğe paralel olarak tarih kitapları da mercek altına alındı. Kazak tarihi yeniden ele alındı, yeniden ve daha milli bir açıdan yazılmaya başlandı. Kazak tarihi Sakalardan başlayarak 9 bölümde incelendi. Meşhur Kazak şairi Olcas Süleymanov bu yeni tarih konusunda desteğini verdi. Eski bir geleneği yani "Kazakların yedi göbek atasının" adını saymayı gündeme getirdi. Bu da 1917'den öncesini yok sayan veya karalayan Sovyet tarih görüşüne indirilen son darbe oldu.

Tarihin Boş Sayfalarını Doldurmak

Tarih meselesi veya daha doğrusu tarihî kimlik, Kazak kültürü, geleneği, dili ve en önemlisi, millî kimliğin muhafazasında büyük rol oynadı. Pek çok yazar, şâir ve eğitimci, tarih, kültür ve dil ile ilgili çok eski zamanlardan başlayarak bugüne kadar gelen konuları ele alıp derinlemesine incelemeye başladılar. Geçmişin ve bugünün şahsiyetlerini ön plana çıkarmaya, onların biyografilerini ve özelliklerini anlatarak halk arasında bir şuur oluşturmaya çalıştılar.

Kazaklar, şecereler yazarak çocuklarına tarih bilgisi vermektedirler. Kazaklar arasında "şecereci" denilen şahsiyetlerin ortaya çıkması da böyle bir geleneğin ürünüdür. Öyle şecereler vardır ki Kazakların soyunu Nuh Peygamber'e kadar götürmektedirler. Kazakların yetiştirdiği meşhur şecereciler veya tarihçiler arasında Nurcan Havşabayev, Şekerim Hudayberdiûlı, Muhametcan Tınışbayev ve Meşhur Yusip-Köpeyûlı'nı saymak gerekir. Bu tarihçiler vasıtasıyla tarih şuuru, Kazaklar arasında daima canlı tutulmuştur. Hepsinde ortak olan nokta, Kazakların atalarının Alaş olmasıdır. Ondan Kazak doğmuş, onun da Akarıs, Bekarıs ve Canarıs adlı üç oğlu olmuştur. Akarıs'tan Ulı Cüz, Bekarıs'tan Orta Cüz ve Canarıs'tan da Kişi Cüz ortaya çıkmıştır.

İlk bakıldığında soylar arasında bölünmelere yol açacağı akla gelen bu yeniden yapılanmanın tek ve basit bir sebebi vardır. Polonyalı bir araştırmacının 1952 yılında söylediği gibi Sovyet mütefekkirleri diğer halklarla birlikte Kazak halkının da tarihini çarpıtarak yazmışlardı.20 Bunun örneğini, üç defa gözden geçirilen ve her defasında yeniden yazılan Kazak tarihi kitabının üç değişik baskısında görmek mümkün. Kazak tarihinin Sovyet düşünce yapısı ile uyuşması için bu değişikliklerin yapılması gerekiyordu.

Son gelişmeler de yeni düzenlemelerin yapılması gerektiğini göstermektedir ve Kazaklar da bunu yapıyorlar. Kazakların nerden geldiği ve dünya tarihi içindeki yerleri sorgulanmaya başlandı. İlerde de görüleceği gibi Kazakların Türk soyundan geldiği her defasında vurgulanıyor. Bir makalesinde Kazak tarihçisi, Kazakların görünüşlerini babalarından, dillerini de analarından aldığını söyleyerek tarihî bağlarını şöyle kuruyor:

Söylemek gerekirse, Orta Asya'nın geniş bozkırlarındaki çocukların hafızalarında Türk gruplarının Bozkurt bayrağı altında büyüdükleri ve onun gölgesinde çoğaldıkları yazılmıştır. Kanlı, Üysin, Dulat, Arğın, Alşın, Celayır, Oğız, Kıpşak, Kırgız, Karlık ve diğer Türk grup ları, Saka ve Hunların yanında yerleşerek, geleceğin Kazaklarının temellerini attılar.21

Bu ve bunun gibi Kazak tarihini konu alan ve Sovyetler tarafından uzun süre dondurulan Kazak tarihini inceleyen araştırma yazıları, Ana Tili ve Qazaq Âdebieti gibi süreli yayınlarda sık sık yayınlanmaktadır. Bunlardan ikincisi etrafında kurulan 'Adilet' cemiyeti de, Kazak tarihi konusunda yapılan haksızlıkları araştırmaya yöneliktir. Batılı bir araştırmacının bu konudaki ve cemiyetin amacı konusundaki görüşleri de şöyle:

Sovyet Sosyalist Cumhuriyetler Birliği halklarının tarihindeki boş sayfaları doldurmak, sosyalist ideolojiler uğruna öldürülen aydınların haklarını iade etmek, demokrasi ve açıklık politikasının güçlenmesi için halkın gücünü yönlendirmek.22

1916 ile 1923 yılları arasındaki dönem, bir başka ifade ile Basmacı isyanı ve Sovyetlerin ortaya çıktığı dönem, Kazaklar için büyük ehemmiyet taşımaktadır. 'Basmacı' sözünün olumsuzluk ifade ettiği ve Komünist Parti tarafından verildiği mâlum. Kazakistan ve Özbekistan'da bugünlerde konu yeniden ele alınıyor ve inceleniyor. Hatta edebiyatın da konusu olmaya başlıyor. Valihan Qalicanov'un romanı Şanber de konuyu işleyen romanlardan birisi. Bu romanda Kazaklar, kendilerini kısır bir döngünün içinde bulurlar. Bir taraftan hanlara ve toprak ağalarına karşı bir isyan, diğer taraftan da Çar rejimini yıkmak için uğraşan Bolşeviklerle yapılan işbirliği. Kazaklar kendi aralarında bölünürler. Bazıları Bolşeviklere karşı koymak için mücadeleye girişirken bazıları da onlara yardım ederler. İki kardeşin zıt cephelerde biribirleriyle çarpışmaları, Kazakların o zamanki durumunu gösterir. Romanın maksadı, konunun yeniden değerlendirilmesi ve bölünme ile nelerin kaybedileceğinin Kazaklara hatırlatılmasıdır. Yazar bunu başarıyla yapıyor. Böyle ferdi yazarların yanı sıra, kurulan dernekler de Kazak tarihini yeniden ele alıp yapılan yanlışlıkları düzeltmeye çalışıyorlar. Bunlardan bir tanesi Jeltoksan.

Gorbaçev'in liderliğindeki Moskova hükümeti, 1986 yılının Aralık ayında Kazakistan Komünist Parti Birinci Sekreteri Kazak Dinmuhammed Kunaev'i Rus Gennady Kolbin ile değiştirmek istedi. 16 Aralık günü yapılan bu değişiklikten bir gün sonra Kazakistan'ın Başkenti Almatı'da halk protesto yürüyüşü yaptı. Başlangıçta gayet sâkin olan bu protesto daha sonra, iddialara göre hükümetin kışkırtmaları neticesinde bir şiddet gösterisine döndü. Polis ve askerî kuvvetler güç kullanarak olayı bastırdılar. Resmî açıklamalara göre 2 kişi, resmî olmayan kaynaklara göre de sayıları 200'e varan insan hayatını kaybetti. Kazak öğrencilerin ve Kazak milliyetçilerinin Sovyetlere karşı ilk ayaklanması olarak bilinen olay da geçici olarak bastırılmış oldu.

Bu olayları takiben Jeltoksan kuruldu. Yine bu gösterilerden beş sene sonra Kazakistan hükümetinin 11 Aralık 1991'de yayınladığı bir bildiri ile 17 Aralık, "yeniden diriliş" günü olarak kabul edildi.

Bağımsızlığın 1991 yılında yeniden ele geçmesiyle birlikte Kazakçılık (Qazaqşılıq) fikri de ortaya çıktı. Bu çalışmada da ele alındığı gibi değişik unsurlar üzerinde çalışmalar, değerlendirmeler, değişiklikler yapılmaya başlandı. Şanber romanında olduğu gibi şiirde de bu kimlik şuuru yükselmeye başladı. Kazak milliyetçiliği de en çarpıcı ifâdesini Tolımbek Alimbekûlı'nın şiirinde buldu:

Kendi aralarında "Orışçıldar", "Türkşilder", "Batışıldar" ve "Ultşıldar" olarak bölünen Kazak aydınlarının, Kazak kimliğine ve Kazak milliyetçiliğine göstermiş oldukları hassasiyetin hiç de plansız programsız olmadığını yukardan beri verilmeye çalışılan örnekler gözler önüne sermektedir. Kazak milliyetçiliğinin bugünkü geldiği yeri göstermesi bakımından Kazak şâiri Tolimbek Alimbekulı'nın "Men Kazakpın..." başlıklı şiirinden bir dörtlük zikretmek gerekli ve yeterlidir:

Men Kazakpın...
Birlesip jûmsar bolsam küşimdi eger.
Qazaqtın jalpaq âlem küşin körer.
Ây, biraq mın bir ölip tirilsem de
Bölmesem jüzge, rugha işim keber.23

Men Kazağım
Birleşip kullanacak olsam gücümü eğer
Kazağın bütün âlem gücünü görür.
Ey, bin ölüp, bin dirilsem de
Bölünmesem yüze, soya, işim artar.

Burada görüldüğü gibi parçalanmaktan ziyade bütünleşmeye doğru giden bir eğilim söz konusudur.

Kazakistan ve Kazak halkının millet olma yolunda epeyce mesafe katettiği ortadadır. Bunu yaparken de kendi geçmişlerini hatırlamaya, uzun süredir ihmal ettikleri ana dilleri Kazakçayı yükseltmeye, edebiyatlarını yeniden yazmaya, çocuklarını yeniden eğitmeye ve en önemlisi de İslam dininin hususiyetlerini ve gereklerini öğrenmeye, yeniden kazanmaya çalışıyorlar.

Son zamanlara kadar tarihleri ve kültürleri konusunda keşifleri ise mevcut duruma ve gelecekteki planlarına pek uymuyor. Bu yüzden bir kısım Kazak aydını tarihlerini yeniden gözden geçiriyorlar ve halihazırdaki hedeflerine yaklaştırmaya çalışıyorlar. Diğer taraftan bazı Kazak aydınları da tarihlerini güçlendirmek için diğer Türk asıllı halkların tarihleri ile kopan bağları yeniden kurmaya çalışıyorlar. Bu durum sadece Kazak aydınları için değil aynı zamanda Kazak halkı için de geçerli bir durumdur. Gazete ve dergilere gönderilen mektuplar, yazılar halkın bu tür konularla yakından ilgilendiğini gösteriyor. Anvar Mamaşaripov'un başkanlığını yaptığı Maksat adlı şirket Kazakistan ile diğer halklar arasındaki işbirliğini geliştirmeyi amaçlıyor. Bu konuda Mamaşaripov'un görüşleri şöyle:

İlk önce, insanları terbiyeye, dürüstlüğe, ahlaklı olmaya, mutluluğa ve birliğe davet ediyoruz. Bu yolda, dostluk duyguları olanlar birbirlerine yardım edecekler. Tanrı yardım ederse, hiç vakit geçirmeden Müslüman ve Türk grupları aramıza alarak büyümek zorundayız.

Arıstanbab (Salmani Farisi) imaratını büyük bir cami ve medreseye, etrafını da gül bahçesine çevireceğiz.24

Biraz ileride görüleceği gibi bu bütünleşme önce Kazakların kendi aralarında, sonra da bütün Türk halkları arasında olması düşünülmektedir. Bu konuda daha fazla bir şey söylemek için henüz çok erken. Fakat, Kazak milliyetçiliğinden veya Kazak kimliğinden, daha geniş coğrafyaya teşmîl Türk kimliğine doğru gidiş de gözlenmektedir. Bunun örneklerini, her şeyden evvel, Türk halkları arasında kullanılması düşünülen ortak alfabe çalışmasında görmek mümkündür. Kazak dilinin, münferit bir dil olmadığı ve aksine Türk dil ailesinin bir ferdi olduğu görüşü de bir başka örneği teşkil etmektedir. Türk dillerini konuşan halkların biribirlerini kısa zamanda kolaylıkla anlayabileceklerini iddia eden görüşler de bu örneğin bir başka parçasıdır. Kazak aydınlarının bu konudaki görüşleri de ilginçtir:

Daha düne kadar, biz aydınlar korkumuzdan hiç sesimizi çıkarmadan Stalin dönemini yaşadık. Dolayısıyla sessizliğin arkasına sığındık. Aynı dili, gelenekleri, değerleri paylaşan, bizim gibi halklar (Türk halklarını kasdediyorum), enternasyonal eğitimin neticesi olarak biribirlerinden ayrı düştüler. Pan-Türkizm'in caydırıcı korkusundan sıyrılıp, çocuğumuza bu halkların yakınlığını öğretmeli ve olumlu düşünmesini sağlamalıyız.25

Diğer bir örneği de, son zamanlarda yayınlanan şiirlerde görmek mümkündür. Bavırcan Ömircanûlı'nın 'Türk Eli' şiiri de son gelişmelerin bir başka örneğidir:

Türik eli
Babam da bir, tegim de bir,
Türik eli
Anam da bir, köngil de bir,
Türik eli
Akşa bulttar uya salgan oyalap
Aşık, tunık kögim de bir,
Türik eli.

Kötermesten kök nayzasın, kılışın,
Kögeredi, köyteydi eli şıgısım.
Kökke karap, ayga karap ulıgan,
Kök börini emip ösken tuvısım.26

Türk yurdu
Atam da bir, köküm de bir,
Türk eli,
Anam da bir, gönül de bir,
Türk eli,
Akça bulutların işleyerek yuva yaptığı
Açık, berrak göğüm de bir,
Türk eli.


Çekmeden gök mızrağını, kılıcını,
Büyümekte, çoğalmakta hâlâ yurdum.
Göğe bakıp, aya bakıp uluyan,
Bozkurdu emip büyüyen özüm.

Ömircanûlı'nın bu şiiri Türk dünyasının bütün ortak özelliklerini ortaya koyması açısından mühimdir. Ayrıca şiir, Kazak milliyetçiliğinin hangi yönde geliştiğini de göstermektedir. Son dörtlükte tasvir edilen kurd sembolünün de Türklerin ortak efsanesi olan "Türeyiş destanı"nı hatırlattığını da vurgulamak yerinde olacaktır.

Bir milletin milli kimliğinin oluşmasında veya oluşturulmasında onun tarihi kadar önemli bir konu da o milletin dilidir. Kazakistan tarihine bakıldığında da dilin üzerinde en çok oynanan bir unsur olduğu görülmektedir. Bu gelişmeleri ve son durumu da şu şekilde değerlendirmek mümkündür.

Kazak Dilinin Yeniden Değerlendirilmesi

Milliyetçilik konusunda ortaya konulan kuramlar ve kuramcılara göre "dil, modern toplumları biribirine bağlayan tek vasıta" değildir.27 Fakat, dilin cemiyet içindeki rolü ihmal edilemeyecek kadar mühimdir. Özellikle Türk halkları arasında millî kimliğin oluşmasında dil, çok önemli işlevler görmektedir. Millî kimlik, adeta dil etrafında oluşmuştur. Bu, Kazaklar için de geçerlidir. Dolayısıyla, millet olma yolunda ilerleyen Kazak aydınları kendi dilleri ve onun günlük hayatta ve resmî yazışmalarda kullanılması konusunda hassasiyet göstermektedirler. Kazak dilinde çıkan edebî bir dergideki yazıda zikredilen bir olay, Kazakların bu hassasiyetini göstermesi açısından mühimdir. Olay bir otobüste geçmiştir.

Novosibirsk'te iki aylık askerî eğitiminden dönen bir Kazak genç, otobüste duyduğu Kazak dilinin kendisinde uyandırdığı duyguyu "âdeta ruhuna akan bir ses" olarak tasvir ediyor. Aldabir adlı bir köyde duran otobüse altı yedi kişilik yeni bir grup biner. Yaşlı bir kadın, genç bir gelin, küçük çocuk, bir bebek, genç bir adam ve orta yaşın üstünde bir adam. Aynı aileden değillerse, mutlaka biribirlerini tanıyan insanlar. Biribirleriyle Kazakça konuşurlar. Fakat yaşlı kadın, henüz gözünü açamayan, dilini ağzında çeviremeyen küçük bebek ile Rusça konuşmaya gayret göstermektedir. Durumu fark eden genç Kazak, yaşlı kadına niçin böyle yaptığını sorar:

Anne, seyahat esnasında kendi aranızda Kazakça konuştunuz, fakat torununuzla Rusça konuşmaya çalıştınız. Niçin? Hem de öyle bir Rusça ki benim yanımda oturan Ruslar bile rahatsız oldular. Niçin Kazak dilini, anasının sütü ile birlikte bu bebeğin ruhuna ve kanına doldur muyorsunuz? Anneler için bunu yapmak farz (parız) değil midir? Rusçanın senin bebeğine öğretilmeye ihtiyacı yok. Torunun yakında büyüyecek ve okul ile hayat ona Rusçayı zaten öğretecek. Onun için, bebeğin dilinin ana dili ile dönmesini temin etmek sizin vazifeniz değil midir?28

Kazakistan'da her gün binlercesinin yaşandığı sahnelerden sadece bir tanesi olan bu olay, Kazak dilinin kaderini göstermektedir. Bebek yaşta öğretilen Rusça, bugün Kazakistan'ın en çok konuşulan dili durumundadır ve bu durumun sağlıklı bir istatistiğini yapmak da oldukça zordur.

Rusçanın hâkimiyetini göstermesi açısından bir başka olayı daha zikretmek gerekmektedir. 1988 yılında Kazak radyosu, komsomol (gençlik organizasyonu) komiteleri ile bir sohbet programı hazırlar. Bunun bir parçası olarak Kökşetav Komsomol Komitesi kendi konuşmalarını kaydedip radyoya gönderir. Fakat orada çalışanlar arasında bu kasetleri dinleyip radyoya aktaracak Kazakça bilen bir kişi bile yoktur.29

Bu iki örneğin gösterdiği Kazak dilinin vaziyeti, Kazak aydınlarını mütehassis etmektedir. Konu üzerindeki çalışmalar 1991 yılındaki bağımsızlık ilânından sonra hızlanmış ve o günden beri Kazakistan'daki yüksek mevkiler için Kazakça bilme şartı aranır olmuştur. O kadar ki Cumhurbaşkanı Nazarbayev seçimden sonra göreve gelirken Kazakça sınava dahi tutulmuştur. Buna rağmen Kazak aydınları, halkı Kazak dilini kullanmaya teşvik etmektedirler. Kazakçanın teşviki konusunda ağır davranan siyâset adamları da tenkit almaktadırlar.

Devlet adamlarına yapılan bu tenkidin yanı sıra onların Kazak dili için yaptıklarını da zikretmek gerekir. Meselâ, cadde, sokak, meydan ve okulların adlarını Kazakçaları ile değiştirmek bile en kısa yoldan Kazak dilinin toplumda yerini sağlamlaştırması açısından önemli bir adımdır. Bu konudaki faaliyetler çok hızlı bir şekilde gelişmiş ve Kazakça isimler kendilerini hissettirmeye başlamıştır. Ana Tili gazetesinin başlattığı bir kampanya ile Almatı'dan başlayıp doğu sınırından kuzeye doğru giden otoyol boyunca şehir, köy, dağ, ırmak, göl gibi yerlerin isimleri ya Kazakçası ile değişitiriliyor ya da Rusçanın tesiri ile bozulmuş olan Kazakça isimler düzeltiliyor. Buna birkaç örnek vermek gerekirse:

Yanlış Doğru

Irmaklar Uzunkargalı Uzınkaragaylı

Kargalı Karagaylı

Şelek Şilik

Korgus Korgas

Borohudzir Buyrakojır

Jalanaş Jalagaş

Bıjı Bieje

Göller Ülken Almatı Josalı

Esik Jasılköl

Dağ Jongar kakpası Kaptagay kakpası

İle Alatavı Almatı Alatavı

Jongar Alatavı Jetisu Alatavı

Ketpen Uzınkala

Alma Arasan Almatı Arasanı

Bu çalışmanın yapılmasında halkın yardımlarına başvuruluyor. Yaşadığı bölgede böyle bir durum tespit edenler gazeteyi arayıp bilgilendiriyor.30

Kazak dilini Kazakistan'ın resmî dili ilân eden Anayasa hem Kazakçanın hem de Rusçanın hukukunu korumaya yöneliktir. İlk anda Kazakçayı kesin resmî dil olarak kabul eden Anayasanın kabulü, Kazakistan'da yaşayan Rusları tedirgin etmiş, daha sonra da geri bir adımla Rusçaya da aynı haklar verilmiştir. Yine de bu girişim bir başlangıç olarak kabul edilmektedir.

Ana dilimiz kanun nezdinde ülkenin resmî dili olarak tanınmıştır. Şimdi, dilimiz kendi gücünü kazanıncaya kadar önümüzde uzun bir zaman vardır. Son yıllarda pek çok okul ve okul öncesi anaokulları bizim çocuklarımız için açılmıştır. Bu uzun bir oluşumun ve önemli bir vazifenin başlangıcıdır.31

Başkan Nazarbayev, Rusçaya Kazakça ile birlikte aynı hakların verilmesi konusunda görüşlerini açıklamıştır. Konuşmasında ülkedeki siyâsî düzeni koruyabilmek için Rusçanın da eski hukukunu koruması gerektiğini belirtmiştir.32

Rusçanın dünyaca kabul edilmiş büyük bir dil olduğunu ve Kazakistan'da resmî dil olarak kabul edilmesine gerek olmadığını; çünkü buna ihtiyaç duymadığını öne süren Kazak aydınları da mevcuttur. Ayrıca bu kişiler, diğer cumhuriyetleri örnek göstererek, hiçbirisinin Rusçayı ikinci bir resmî dil olarak kabul etmediğine dikkat çekiyorlar.

Ospanova, Sovyetler Birliği zamanında milletleri birbirine yakınlaştıracak ortak bir dile ihtiyaç olduğunu ve bunun da normal olduğunu söyledikten sonra bağımsızlığına kavuşmuş milletlerin ilk yaptıklarının kendi dillerini resmi dil haline getirmek olduğunu da belirtiyor. Dolayısıyla bağımsızlığın ilk yıllarında Kazak halkının da kendi ana dillerini, dinlerini, sanatlarını, hayat tarzlarını, geleneklerini gözden geçirmeleri ve onlara yeterince ehemmiyet verilmesini tavsiye etmişti. Zamanında Kazaklar Rusçayı kullanmıştı, şimdi Rusların ve Kazakistan'da yaşayan diğer halkların da vatandaşı oldukları toprakların diline saygı göstermelerinin, onu öğrenmelerinin zamanı geldiğini söylemişti. Gerektiği kadar öğrenseler onlar için yeterdi. Bunu teklif ederken de hiçbir halkı hedef almadığını, düşman olarak görmediğini, ama şartların değiştiğini belirtmeye çalıştığını söylüyordu Ospanova. Örnek veriyor, Mağcan Cumabayev'in söylediği gibi "hayırlı insan taşıdığı kanla değil, halk için yaptığı fedakarlıkla, yaptığı çalışmaları ile ölçülür" demişti diyor. İnsanı aydınlığa taşıyan şey nasıl gözleriyse halkı aydınlığa taşıyan en kıymetli varlığın da "dil" olduğunu belirtiyor.33

Kazaklar dışında kalan halklar da Kazakçayı öğrenmeye başlıyorlar, en azından öğrenmeye çalışıyorlar. Kazak televizyonları halkı gayretlendirmek için Kazakça öğrenen başka halkları televizyon ekranlarına taşıyorlar, gazeteler önemli haberler olarak sayfalarında yer veriyorlar. Mesela Ana Tili gazetesinde "Olar Kazakşa söyleydi" (Onlar Kazakça konuşuyor) başlığıyla bir haber veriliyor. Haber başlığının altında bir resim ve resimde de üç tane geç kadın ile bir genç gülerek "Biz Kazakça söylüyoruz!" diyorlar. Resimdekiler memleket dilini araştıran derneğin galipleri olarak tanıtılıyor. Yarışmaya 6 bölgeden 20'ye yakın kişi katılıyor.

Cenibek Nelibayev'in başkanlığını yaptığı merkezde yapılan yarışmanın galiplerini halka tanıtmayı amaçlıyorlar. Kazananlar, Türksib bölgesinden ve Askeri Akademi öğrencisi Pavel Petrov, Cetisu bölgesinden ve Sımbat İktisat Fakültesi öğrencisi İrina Kim, Avezov bölgesinden ve Yeni Teknoloji Koleji öğrencisi Nadejda Regülova ve Bostandık bölgesinden 160 nolu Ortaokul öğretmeni Nataliya Kutsaya. Ayrıca resimde çıkmayan Avezov bölgesinden Yeni Teknoloji Koleji öğrencisi Natello Litke ile Almalı bölgesinden Almatı Devlet Konservatuvarı öğrencisi Diana Klimova da ödüle layık görülenler arasında. Gazeteci Nurlıbek Samatulı'nın ifadesi ile "kendi hayatını yaşadığı memleketin dilini öğrenen kişi böylesine hürmete fazlasıyla layık."34

Kazakistan'ın içinde gelişen bu dil şuuru ile birlikte Kazakistan'ın sınırlarını aşan bir çalışma da alfabe konusunda yapılan çalışmalardır. Grup kimliğinin oluşmasında göze hitap eden sembollerin önemli olduğu kabul edilmektedir.

Yeni alfabe konusunda yapılan çalışmalar, sadece geçmişle olan ve kopan bağları yeniden kurmak değil, aynı zamanda diğer Türk toplulukları ile de kültür köprüsünü kurarak bağları geliştirmeyi hedef almaktadır. Türk halkları arasında kullanılacak ortak alfabe ile sağlanacak kültür birliği ve dolayısıyla güç birliği başta Rusya olmak üzere Batılı ülkeleri de tedirgin etmektedir. Buna rağmen, Kazak aydınları arasında "Türki tildi-tügel bol!" yâni "Türk dilli halklar, birlik olunuz!" sözü dolaşmaktadır. "Ortaq elipbi kerek" başlıklı bir başmakalede, bu birliğin doğuracağı güç basit ve bilinen bir kıssa ile anlatılmaktadır.35 Yaşlı bir adam, çocuklarına son dersini vermek için yanına çağırır. Ellerine birer tutam dal parçası verir ve kırmalarını ister. Çocuklar kolaylıkla kırarlar. Sonra ellerindekileri birleştirip tutam yapmalarını ve yeniden kırmalarını söyler. Çocuklar bu defa kolaylıkla kıramazlar bu dal parçalarını. Böylece yaşlı adam, birlikten gücün doğduğunu anlatmaya çalışır.

Daha önce de belirtildiği gibi, dil, millî kimliği oluşturan parçalardan sadece biridir. Bunu bildikleri için Kazaklar da sadece dile değil, aynı zamanda asıl dayanmaları gereken geçmişlerine de gerekli ehemmiyeti gösteriyorlar.

Müzik-Kültür-Tiyatro-Sinema

Kazak halkının çok zengin bir müzik geçmişine sahip ve müziğe çok kıymet veren bir halktır. Hayatın her anında Kazak müziğinin yeri vardır. Yaylaya göçerlere "yol bolsun" yani "yolun açık olsun" söylemek, kışlaklara göçenlere iyi dilek bildirmek, insanları davet, onları gelişmelerden haberdar etmek müzikle yapılan işlerdir.

Çocukların eğitiminde, düğün derneklerde müzik önemli bir yer tutar. Akınların "aytıs"ları halkın en çok ilgi gösterdiği müzik şölenidir. Kazak sözlü edebiyat geleneğinde tökpe akınların, irticâlen şiir okuyan şâirler, tuttuğu yer mühimdir. Bu tökpe akınlar sanatının temsil edilişine de "akınlar aytısı" denilmektedir.36 İrticalen şiir okuma yarışı, yazılmış şiirlerin okunuşu ve akınların yarışması da nasihat ve malumat vericidir. Tökpe akın sanatının Kazaklar arasında özellikle gelişmiş olmasının sebepleri vardır. Bu, her şeyden önce, Kazak halkının eskiden "göçer" hayat yaşadığı gerçeğine bağlanır. Diğer taraftan, Kazak halkı belirgin bir şekilde zekî, kabiliyetli ve belâgate düşkündür. Buna delil olarak "makaldar" yani kısa, mânâlı deyimler gösterilebilir. Akınlar aytısının üç farklı aşaması vardır. Birincisi; aytıs, zeka sanatı, akınların dili arka arkaya sıralayıp işlemesi ve yurt çapında tanıtılma meydanıdır. İkincisi; akınlar aytısı, sosyal meselelerden hareket eder, milliyetçilik fikrinin tetkik ve tahkik edildiği minber, tribün olur. Üçüncüsü; akınlar aytısı ayrıca göze hitap eder ve bütün halk, aytısı seyretmekten büyük zevk alır. Aytısın bu kadar değişik özelliklerinin olması, onun dünyada seyrek görülen bir sanat olmasına delildir. Aytıs tarzının bugüne kadar yaşatılıp gelmesinin sebebi de bunlardır.37 Dombıra ve kobız ile en salmak (şiir söylemek), "küy tartmak" (türkü söylemek), düğün-derneklerde "car-car" ve "sınsu" söylemek âdettendir. 30'u aşkın Kazak müzik aletleri içinde en bilineleri "dombıra, kobız, sıbızgı, davılpaz, sırnav"dır.

Halk, Korkut Ata'yı (Dede Korkut) Kazak müziğinin ve kobızının atası olarak kabul etmekte ve ona büyük saygı göstermektedir. Ayrıca 10-11. yy.'da yaşamış olan El-Farabi ve 15. yy.'a damgasını vuran Kaztugan-Asan Kaygı Kazak müziğinin temel taşları olarak bilinmektedir.

19. yy. ortasından başlayıp bugüne kadar isimleri unutulmayan Kazak akınlarından bazıları şunlardır: Abay, Bircan, Cayav Musa, Devletkerey, Ikılas, Kurmangazı, Balvan Şolak, Akan Seri, Tettimbet, Kazangap, Sermeley. 1917 Ekim İhtilali'nden sonra Kazak müziği tiyatro türü ile birlikte gelişmesine devam etti. 1919'da Kazak müzikalistleri toplantısı yapıldı. 1934'te ise Almatı'da bütün Kazak sanatkarları 1. Kurultayı toplandı ve Kazakistan Halk Aspaptar Orkestrası kuruldu. 1944'te ise Kurangazı adını aldı. 1935'te de Kazak Filormaniyası kuruldu. 1934'te Kazak Müzikal Tiyatrosu adını aldı. "Kız Cibek" (1934), "Calbır" (1935), "Er Targın" (1937) sahneye konuldu. "Abay" operası 1944'te sahnelendi. Bircan-Sara (1946) onu takip etti. "Kamar Sulu" (1963) ve Alpamıs'te (1973) sahnelendi.

1972 yılı itibariyle Kazakistan'da pedagoji enstitülerindeki müzik bölümlerinin yanı sıra 11 müzik okulu ile çocuklar için kurulan 156 müzik mektebi bulunmakta idi.

Kazakistan'da 1917 Ekim İhtilali'ne kadar 13 sinema vardı. 1925'te Kızılorda'da Kazakistan Sovetlerinin 5. Kurulu'nun filme çekilmesi Kazakistan'daki ilk film çekimi oldu. Aynı yıl "Kültkino" adlı stüdyo açıldı. "Kaz. SSC'nin 1. Yıl Bayramı" adlı belgesel çekildi. "Türksib" (1929) gibi belgeseller onu takip etti. 1944'te Almatı film stüdyosu ile Kinohironika stüdyosu birleşti. 1960'ta da Kazakfilm adını aldı. 1973 yılı itibarı ile Kazakfilm stüdyosunda 100'e yakın film ile 300 kadar belgesel çekildi.38

Müzik ve sinemanın yanında gelişmiş bir başka sosyal alan da tiyatrodur. Özellikle Sovyetler Birliği döneminde tiyatroya çok önem verilmiştir. Bağımsızlıktan sonra da bağımsızlığın pekiştirilmesinde, halkın ve özellikle de gençlerin düşünce sistemleri içine yerleştirilmesinde tiyatroya büyük görevler düşmekte ve tiyatro da bu görevin bilincinde olarak faaliyetlerine devam etmektedir.

20. yüzyılın başından itibaren ortaya çıkmaya başlayan yeni edebî türler arasında tiyatro eserleri de göründü. Kazak Sovyet edebiyatının oluşmaya başladığı bu yıllarda B. Maylin, İ. Cansügirov, S. Mukanov gibi yazarlar roman ve şiir ile birlikte tiyatro eserleri de yazdılar. 1929 Aralık'ta yapılan Kazakistan Ölkelik Parti Komitesi'nin düzenlediği toplantıda tiyatro meselesi tartışıldı. Sosyalist gerçekçiliği gösteren, yeni devri öven piyesler yazılması tavsiye edildi. Daha evvel yazılmış olan piyesler bu şekilde sahnelenmeye başladı. Mesela, B. Maylin'in "Maydan", İ. Cansügirov'un "Kek", K. Bayseyitov ile C. Şanin'in "Tartıs" adlı piyesleri sahnelendi.

1 Kasım 1931'de Kazakistan Ölkelik Parti Komitesi "Kazak Drama-Tiyatrosunun Durumu ve Meseleleri" konulu toplantıda bazı kararlar aldı. Sanatçıların yetiştirilmesi, büyük yerleşim birimlerinde tiyatrolar kurulması kararlaştırıldı. 8 Eylül 1933'te Halk Eğitimi Komiserliği'nin kararlarıyla vilayet merkezlerinde tiyatrolar açıldı. 13 Ocak 1934'te Almatı'da açılan müzik stüdyosunda "Ayman-Şolpan" müzikali sahnelendi. Semey'de (1934), Aral ve Çimkent'te (1938) tiyatrolar açıldı. Gabit Müsirepov'un "Kız Cibek"i sahnelendi. M. Avezov'un "Tas Tülekter", "Alma Bağı", "Şekara", İlyas Cansügirov'un "Türksib" ile "Min de şap" eserleri ortaya çıktı.

1930'lu yıllarda tiyatronun gelişmesine en çok emeği geçen Beyimbet Maylin oldu. "Bizdin cigitter", "Calbır" ve "Amankeldi"de bağımsızlık mücadelesinde kolları sıvayan gençleri anlattı. Yine bu dönemde M. Avezov'un L. Soholev ile birlikte yazdığı tragedyası önemli bir yer tutar. Avezov, piyes yazmakla kalmadı, aynı zamanda tiyatro eleştirmenliği de yaptı. Yazdığı ilmi yazılarla da tiyatronun gelişmesine hizmet etti.

Kazak tiyatrosunun gelişiminde Sheakespeare, Moliere, Goldoni, Puşkin, Gogol, Ostrovski, Pogodin, Kirşon, Furmanov, Trenev'den yapılan tercümelerin de tesiri oldu.

II. Dünya Savaşı yıllarında (1941-1945) Kazak drama yazarları savaşı anlattılar, halkın milliyetçi duygularını harekete geçirmeye çalıştılar. A. Abişev'in "Nayragay" ve Ş. Hüsayınov'un "Curtın süygen cürek" piyesleri Sovyet insanının düşmana karşı koyuşunu, vatanı korumaya girişenlerin kahramanlıklarını ve halkın eline silah alıp kendi iradesiyle cepheye gidişini tasvir etti. Bu konuda M. Avezov ile A. Abişev'in "Namus Gıvardiyası" önemli bir rol oynadı. Yine savaş yıllarında V. Wolf'un "Proffesor Mamlük", A. Kron'in "Flot Ofitseri", W. Sheakespeare'in "Asavga tusav" adlı piyesleri de Kazak diline tercüme edilip sahnelendi.

II. Dünya Savaşı'ndan sonraki (1945-1955) Kazak dramasında savaş, laytmotif olarak kullanıldı. A. Abişev'in "Dostık pen mahabbat" (1947), "Bir semya" (1950), G. Mustafin'in "Milliyoner" (1949), A. Tacibayev'in "Gülden, dala" (1949), Ş. Husayinov'un "Köktem celi" (1950) piyesleri buna örnektir. Bu piyeslerin çoğu kolhoz hayatını anlattı. Hayvancılığın ve tarımın geliştirilmesi konuları işlendi.

G. Müsirepov'un "Amankeldi" (1949), M. Akıncanov'un "Ibıray Altınsarin" (1953), S. Mukanov'un "Şokan Velihanov" (1954) piyesleri tarihi konuları ve şahsiyetleri işledi. Puşkin'in (1949), Lermontov'un (1954), N. Nekrasov'un (1947) eserleri, T. Şevçenko'nun (1950), A. Çehov'un üç ciltlik eseri (1955) tercüme edildi.

1956-1975 yılları arasında Kazak dramasının gelişmesinde Muhtar Avezov, Gabit Müsirepov, Sabit Mukanov, Saken Seyfullin, Beyimbet Maylin ve Abdilda Tacibayev'in emeği geçti. "Kız Cibek", "Er Targın" gibi Kazak dramaturgiyasının klasikleri Moskova'da sahnelendi ve büyük üne kavuştu. Kazak dramaturgiyasının oluşmasında Rus ve dünya klasiklerinden yapılan tercümeler ve onların sahnelenmesi önemli rol oynadı. M. Avezov'un tercümelerinin yanında Ş. Husayinov'un "Kıyın tagdırlar" piyesi ile Tahavi Ahtanov'un "Kütpegen kezdesü" adlı piyesi devre damgasını vuran eserlerdir. T. Ahtanov daha sonra "Ant" adlı tarihî dramasını yazdı.

1917 Ekim İhtilali'ne kadar çoğu Petersburg, Kazan, Orinburg ve Semey'de olmak üzere Kazak dilinde 1000'den fazla kitap basıldı. Lenin'in 1920'deki talimatıyla Kazakistan Devlet Matbaası kuruldu. 1921'de de 20 kitaptan 22.000 nüsha basıldı. 1975 yılında matbaaların sayısı "Kazakistan", "Cazuvşı", "Kaynar", "Mektep", "Gılım" ve "Kazak Sovet Ansiklopediyası" olmak üzere 6'ya ulaştı. 1971 yılında Kazakistan'da basılan kitapların sayısı 2096 oldu. Türkistan vilayetinin gazeti (Taşkent, 1870-82), Dala vilayeti gazeti (Ombı, 1888-1902), Oral (Tatar dilinde, 4 Ocak-27 Nisan 1907), Kazakstan (Oral, 1911-13), Aykap (1911-15), Akmolda (Troitsk, 1911-16). 1913 yılında Kazakistan'da Tirşilik (Eylül 1917-Haziran 1918), Durıstık colı (Orda, Şubat 1919), Kazak tili (Semey, Aralık 1919), Uşkın (Orınbor, Aralık 1919) ve Izvestiya Kırgızskovo (1 Ocak 1920) olmak üzere 13 gazete çıkmaktaydı. 1975'te ise 407 gazete yayınlanıyordu. Bu gazeteler içinde en nefesli olanları 1928'den beri yayınlanan Culdız ile 1934'ten beri çıkan Kazak edebiyatı gazeteleridir.

Kazak kültürü içinde zengin Kazak mutfağından bahsetmemek mümkün değildir. Milli yemekler Kazak halkının tabiatını, tarihini, gelenek ve göreneklerini yansıtan ayna gibidir. Geçmiş zamanlardan beri Kazak halkının misafirperverliği dillerden düşmeyen bir gerçektir. Misafire evin içinde en önemli yer olan baş köşede yer verilir. Daha sonra kımız, şubat veya ayran ikram edilir. Bunları sütlü çay, bavırsak, üzüm, irimşik ve bir tür kurutulmuş çökelek olan kurt (kurut) takip eder. Arkasından at etinden yapılmış olan kazı, sucuk, jal, jaya, sur-yet, karta, kabırga gibi sıcak yiyecekler sofraya konur. Çörek ve börekler de yemeğe eşlik ederler. Et, Kazak sofrasının vazgeçilmez yemeğidir. Ortaya konulan haşlanmış eti, baş misafirin kesip diğerlerine dağıtması beklenir. Yaşlılardan başlanarak yapılan ikramda etin ikram edilen yerleri yaşlara ve saygı derecesine göre değişir. Baş misafire, kesilen koyunun başı ikram edilir. Adeta bir ritüali yerine getiriyormuş gibi misafirden bu koyun başını kesip dağıtması istenir. Parça etler ekmekle birlikte yenilir. Piyale içinde çorba sunulurken onu kımız takip eder. En sonunda ise yine çay ikramına geçilir. Son zamanlarda bu geleneksel misafir ağırlama değişse de misafirin ağırlığına göre yine de yerine getirilmektedir.

Önemli bir başka nokta da yazın yetiştirilen hayvanların kesilip etlerinin tuzlanıp kurutularak uzun süreli olarak saklanmasıdır. Özellikle yılka etinden yapılan kazı, sucuk, jal, jaya, sur-yet ve karta uzun süreli saklanan Kazak yiyeceklerindendir. At etinin yanında Kazaklar için önemli bir lezzet de balık etidir. Balıklar da genellikle kurutularak uzun süre saklanmakta ve uzun kış aylarında pazarlarda satılabilmekte, evlerde pişirilebilmektedir. Sazan dolması dikkate değer lezzette bir yemektir. Normal çorba, kuyruk yağından yapılan çorba ve pirinç çorbasının yanında balık çorbası da Kazak mutfağının olmazsa olmazlarındandır. Koyun, tavuk ve tavşan etinden yapılan yemekler de çok sık görülmese de Kazak mutfağında yeri olan yemeklerdr.

Kırmızı biber, havuç, soğan, sarımsak ve diğer mevsim sebzelerinin karıştırılmasından yapılan salataya şalgam adı verilmektedir. Kespe, etli kespe, salma, koyun ciğerinden yapılan kuvırdak, bastırma, etli ve kabaklı mantı, jurma, drama, etli kuvırdak, lağman, pilav (Kazak tarzında yapılan pilav), ekmeklerden tava-nan ve kazanjappay, bavırsak, çiğ-domalak-yespe bavırsak, şelpek, salma-nan, demdi-nan, tandır-nan, belyaşes, çiğ börek, samsa, köje gibi ekmek ve yemek çeşitleri Kazak mutfağının zenginliğini göstermesi açısından önemli olduğu kadar diğer Türk halkları arasında da pek çok ortak ekmek ve yemek çeşidi olduğunu göstermektedir.

Buraya kadar anlatılanlar Kazakistan'daki sosyal gelişmelerden ibarettir. Bu gelişmelere yön verecek veya gittileri yönde destekleyecek ve halkı bir arada tutacak olan gerçek ise ülke ekonomisinin gelişmesidir. Bu yüzden ekonomik gelişmelerin yakından takip edilmesi gerekmektedir.

Ekonomi

Sovyet rejiminin ilk yıllarında, özellikle 1920-30'lu yıllarda diğer halklar gibi Kazak halkı da bilgi uğrunda mücadelenin yanı sıra mülkiyet hakkı ve ekonomik geri kalmışlıkla da mücadele etti. Halk ülkenin imarı ve madenlerin çıkarılmasına, tarımın gelişmesine ve fabrikaların kurulması işine giriştiler. Tarım reformunun gerçekleşmesinde, eğitimin, bilimin, kültürün gelişmesine katkıda bulundular.

Pek çok işletme ve fabrika 1940'a kadar inşa edilmişti. Ana demir yolu bozkırı boydan boya geçti, yeni tarım alanları oluşturuldu, hayvancılık hızla gelişmeye başladı. Bütün bu yapılanlar sayesinde 2. Dünya Savaşı sırasında Kazakistan'ın cephe ve cephe gerisini askeri ve stratejik hammade ve yiyecek ile destekledi. Savaş sırasında Ural'dan çıkarılan magnezyum kullanılmaya başlandı; Karaganda'da çıkarılan kömür de madenlerin işlenmesinde kullanıldı; üretilen on kurşundan dokuzu Kazakistan'da çıkarılan kurşun madeninden yapıldı. Savaş sırasında ferrokrom, molibdenum, kurşun, bakır, tungsten gibi madenlerin üretimi arttı. 4 yıllık süre içinde kömür üretimi %75 arttı; petrol üretimi 2.5 katına çıktı; hafif sanayi ürünleri de 7 misli çoğaldı. 1920'de Kazakistan'daki sanayi ürünleri ülke ekonomisinin %5.3'ü iken bu rakam 1945'te %66'ya yükseldi. Savaş sırasındaki sanayi gelişimi Kazakistan'ı SSCB içinde dördüncü gelişmiş cumhuriyet haline getirdi.

Sovyetler zamanında Kazakistan büyük bir sanayi ve tarım ülkesi oldu. Büyük enerji, metalurji, yakıt merkezleri, kimyasal ve taşıt üretim birimleri inşa edildi. Bugün Kazakistan en büyük metal, uranyum, kömür, petrol, mısır ve hayvan üretici ülke durumundadır. Son yıllardaki ciddi ekonomik durgunluğa rağmen ülke, 88.5 bin ton kurşun, 255.6 bin ton işlenmiş bakır, 169.2 bin ton çinko, 9.6 bin ton titanyum, 1.024 bin ton aluminyum, 3.3 milyon ton boksit ve diğer madenleri ile güçlü bir üretici durumundadır. Serbest piyasa ekonomisine geçiş sürecinde yaşanan ekonomideki sıkıntı yüzünden BDT ülkeleri arasındaki organizasyon bozukluğu ve ekonomik ilişkilerdeki kopukluk ve idareciler arasındaki sorumluluk ve disiplin eksikliği dolayısıyla 1992-95 yılları arasında ekonomide önemli bir gerileme yaşandı. Bu düşüş, 1990'da %14; 1993'te %28; 1994'te %48 ve 1995'te %57 olarak belirlendi. 1991 yılında kişi başına 5.069 kw/saat elektrik; 1.568 kg ham petrol; 7.687 kg kömür; 466 kg kubik metre doğal gaz; 1.294 kg demir; 375 kg çelik; 448 kg çimento; 88 kg maden zenginleştiricisi; 13 metre kare kumaş; yaklaşık 7 parça örülmüş giyecek; 2 çift deri ayakkabı; 80 kg ekmek; 18 kg şeker; yaklaşık 13 kg konfeksiyon ürünü ve 22 teneke kutu yiyecek üretildi.

Kazakistan oldukça büyük bir tarım potansiyeline sahiptir. Mesela 1992 yılında ülke gelirinin %38'i tarımdan elde edildi. Büyük miktarda mekanizasyon ve tarımdaki verimin bunda etkisi büyüktür. Ayrıca ülke topraklarının %82'sinin ekime elverişli olmasının da bunda etkisi büyüktür.

Kazakistan işlenebilir toprağıyla dünya da altıncı sırada iken ekin yapılan alan ve yaylaları ile Rusya'daki alanın iki misli büyüklüğündedir. 1990 yılındaki mısır ve fasulye üretimi kişi başına 1.702 kg'ı buldu. Aynı yıl en yüksek üretim 2.158 kg ile Kanada'da idi. Buğdağ üretiminde ise kişi başına 1.168 kg üreten Kanada'nın ardından 967 kg ile ikinci sırayı aldı. Daha önce olduğu gibi bugün de eski SSCB içinde buğday ihraç eden tek ülkedir. Diğer taraftan Kazakistan büyük baş hayvan üretiminde oldukça gerilerdedir. Mesela 1990'da sığır başına 2.357 kg süt üretilirken bu rakam
ABD'de 6.673 kg oldu.

1992 yılından itibaren ekonomideki piyasa ekonomisi yönünde yeniden yapılanma başladı. 1993 sonunda ise daha da aktif hale geldi. Aynı dönemde özel sektörün üretimi %30.4; tarımdaki üretimi ise %38.9'a ulaştı. Küçük ve orta ölçekli işletmelerin sayısı artmaya başladı. 1993-95 döneminde küçük ölçekli işletmeler 9 bin farklı ürün sattılar. Özelleştirme programı içinde 2 bin işletme açık artırma ile satıldı. 2.120 devlet çiftliği ile diğer küçüklü-büyüklü tarım işletmesinden %94'ü özelleştirildi.

Kazakistan, son yıllarda içine düştüğü ekonomik krizden çıkmanın yollarını aramaktadır. Bu çıkış yollarından biri de ekonominin ana branşlarının geliştirilmesi, bir başka yolu da büyük sanayi işletmelerinin yerli ve yabancı şirketlere transferi olduğu söylenmektedir. Bu yolda 42 antlaşma imzalandı ve 1995 yılı sonunda bunlardan 30 tanesi faaliyete geçti. 1995 öncesi uygulanan sıkı para politikaları neticesinde makroekonomik seviyede belli bir istikrar sağlandı. 1995 yılında enflasyon bir önceki yıldaki %258'den %160'a çekildi. Yıllık üretimdeki %25'lik düşüş de %8'e geriledi. Bütçe açığı da aynı yıl %3 olarak tespit edildi. Milli paradaki gerileme de sabitleşti. Maliye Bakanlığı 1996 yılı sonu enflasyon rakamını %26-28 olarak tespit etti; yine aynı dönemde dolar 70-71 tenge olarak belirlendi. Tenge, dolar karşısında değer kaybetmeye devam etti. Eylül 2001'de 1 dolar 148.5 tenge ve Ocak 2002'de 152.5 tenge oldu. Mikroekonomi seviyesinde, özellikle tarım ve gıda sanayiinde de ekonomik kriz devam etti.

Kazakistan'ın deniz bağlantısının olmaması ve uluslararası ulaşım yollarının ciddi problemleri bu krizde önemli rol oynadı. Sovyetler döneminde inşa edilen bütün bağlantılar Rusya'ya çıkmaktaydı. Bu yüzden Kazakistan'ın alt yapısı BDT içindeki ekonomik yapının muhafazasına yöneliktir. Ülkenin kuzeydoğu ve güneyinde bulunan büyük petrol rafinerileri ile batıdaki ana petrol yatakları birbirine bağlayacak borular yoktur. Kuzey ile güney arasındaki elektrik dağıtım şebeke bağlantısı yoktur; çünkü kuzeyi Rusya ile güneyi de Kırgızistan ve Özbekistan ile bağlantılıdır. Diğer taraftan Kazakistan, Orta Asya cumhuriyetleri ile Rusya'yı birbirine bağlayan doğal gaz hattına sahiptir. Kazakistan'da üretilen doğal gaz hiçbir işleme tabii tutulmadan Rusya'ya ihraç edilirken ülkede kullanımı için hatta gazın üretildiği ülkenin batısına bile ulaştırılamamaktadır. Dolayısıyla ülke içinde bölgeler arasındaki bağlantılar geliştirilmesine ihtiyaç vardır.

Geniş coğrafya, iklim ve coğrafi şartlarındaki büyük fark, düşük nüfus yoğunluğu Kazakistan'daki taşıma problemini daha da önemli kılmaktadır. Sovyetler zamanındaki ekonomideki nicel ve nitel reformlar sayesinde ortak kullanımdaki demiryolu uzunluğu 14.5 bin km; havayolu ağı 108 bin km ve nehirlerdeki yollar ise 4 bin km.'ye ulaştı. Buna rağmen kargo ve yolcu taşımacılığında karayolu hâlâ önemli bir yer tutmaktadır.

Dış Ticaret İlişkileri

Dünyada 105 ülkenin resmi olarak tanıdığı Kazakistan, dünya ekonomisi içinde yerini almaya çalışmaktadır. 70'den aşkın ülke ile diplomatik ilişkiler kuruldu, Birleşmiş Milletler, UNESCO ve diğer büyük organizasyonlar tarafından üyeliğe kabul edildi. 100'den fazla ülke ile yaklaşık 700 kadar devletlerarası veya hükümetlerarası antlaşmaya imza atıldı ve gerekli hukuki altyapı hazırlandı.

Kazakistan'ın zengin maden yatakları ile dünya piyasasına çıkması ile birlikte diğer ülkeler de bu fırsatı değerlendikmek için devletler düzeyinde ekonomik, bilimsel, kültürel ilişkiler kurmaya çalışmaktadır. Bu da Kazakistan için bağımsız dış ekonomi politikası geliştirme ve diğer ülkelerle ilişkilerini geliştirme yönünde cesaret vericidir. Kazakistan yaklaşık 124 ülke ile ticari ilişkide bulunmaktadır. Son dönemde BDT içindeki ticari işbirliği azalmaya başladı. Bunda da madenlerin üretiminde yeni teknolojiye geçilememesi ve bu madenlerin dış piyasada daha uygun fiyatlara bulunabilmesi önemli rol oynamaktadır. 1995'te Kazakistan'ın yıllık ticaret hacmi 8.7 milyar doları bulurken bunun yaklaşık 5 milyar dolarlık kısmı ihracattan elde edildi. 1995'te yabancı ülkelerle olan ticaret hacmi %40 artarken, 1996 yılının ilk yarısında ihracat hacmi %44 ve ikinci yarısında da %56 arttı. İhraç ürünlerinin %42'si Rusya'ya, %10'u Hollanda'ya, %6'sı Çin'e, %4'ü İsviçre'ye, %3'ü Almanya ve Özbekistan'a gerçekleştirildi. İhraç malları arasında, metal ve metal ürünleri, mineral ürünleri, kimyasal maddeler, makina ve ekipmanları, ulaşım araçları ve parçaları sayılabilir.

Kazakistan'daki yabancı iştirakçilerin ve yabancı ortaklı işletmelerin sayısı 800'ün üzerinde ve işlem hacmi de 600 milyon doların üstündedir. Chevron, British gas, Agip, Mobil, Samsung gibi isimler Kazakistan'ın en büyük ve etkili yabancı iştirakçileri arasındadır. %100 yabancı sermaye ile çalışan işletmelerin sayısı da 168'dir. Yabancı sermaye girişinde, direkt yabancı sermaye, ihracat kredisi ve devlete yapılan resmi yardımlar olmak üzere üç yol bulunmaktadır. 1994'teki 491 ortak işletme sayısı 1995'te 736'ya, aynı yılın ikinci yarısında da bu sayı 817'ye ulaştı. Kazakistan Devlet İstatistik Komitesi'nin 1996 rakamlarına göre Kazakistan ekonomisindeki doğrudan yabancı sermaye giriş hacmi 3 milyar 173 milyon 600 bin dolar oldu. Bu rakama petrol üretimi ve işletimi için harcanan 1 milyar 787 milyon dolar da dahildir. Ferrus metalurji üretimi için yapılan yatırım miktarı 185.9 milyon doları bulurken, gaz sanayine 154.8 milyon dolar, iletişime 9.9 milyon dolarlık yatırım yapıldı. Amerika Birleşik Devletleri yatırımda %51.2 ile ilk sırayı alırken onu %12.4 ile Kore, %6.7 ile İngiltere, %6.6 ile Türkiye, %5.2 ile Fransa, %2.9 ile Japonya, %2 ile İtalya, %1.6 ile Kanada, %1.3 ile Çek, %1.2 ile Norveç, %1.2 ile Hollanda ve %7.4 ile de diğer ülkeler takip ettiler.

Kazakistan anayasası yabancı yatırımcıların ülkedeki her türlü özelleştirmeye katılmalarına müsaade etmektedir. Kazakistan 1992 yılında 17 ülkeden 22 milyar dolarlık ihracat kredisi aldı. Alınan kredinin sağlıklı olarak kullanılabilmesi için hükümet sıkı tedbirler aldı. Bu tedbirler ile hükümet iki tarafın riskini azaltmak için bankacılık uygulamalarında düzenlemelere gitti.

Ayrıca hükümet ülkenin gelişmesinde bu kredilerin daha etkin olarak kullanılması için kontrollerini artırdı. Bu çerçevede Kazakistan, mesela International Monetery Fund, International Bank of Reconstruction and Development, Asian Bank of Development gibi uluslararası finans ve ekonomi kuruluşları ve Japonya, Almanya, Amerika gibi doğrudan yardım yapan ülkeler ile ilişkileri geliştirmeye çalışmaktadır.

Bağımsızlığın ilk yıllarında alınan krediler ödemeler dengesindeki açığı kapatmaya, resmi paranın konsolidasyonu ve teknik yardımlar için kullanıldı. 1996 yılı için 773.9 milyon dolar ayrıldı. 360 milyon dolarlık iki dilim halindeki kredi ekonomideki yapısal reformların yapılması için tamamen kullanıldı. Japonya'nın Exim-Bank'ından alının 135 milyon dolarlık kredi de tamamen kullanıldı. Asian Bank of Development'tan alınan 160 milyonluk kredinin 90.9 milyonluk kısmı kullanıldı. Cumhuriyetin ödemeler dengesini düzenlemek için Avusturya ve İsveç'ten alınan 8 milyon dolarlık dilim henüz kullanılmadı. Bunların yanı sıra Kazakistan her yıl 60-80 milyon dolarlık ödemesiz bilateral ve multilateral zeminlerde yardım almaktadır. Bu teknik yardımı yapan ülkeler arasında Amerika, Japonya, Avrupa Birliği, Asian Bank of Development, Dünya Bankası, İngiltere, Almanya, Fransa gibi ülkeler bulunmaktadır. Bu teknik yardımlar ise ekonomik reformlar ile ilişkili bakanlıklar ve bölümlerin desteklenmesi için kullanılmaktadır.

1995-1997 yılları arasında uygulanan ekonomik program sayesinde ekonomide özelleştirme ve reformlar gerçekleştirildi. Hazar Denizi'nden Karadeniz'e petrol taşıyacak olan petrol boru hattının inşası Kazakistan'ın petrol ürünlerinden elde ettiği girdiyi önemli ölçüde artırdı. Fakat 1998 yılında Rusya'da yaşanan ekonomik kriz ve petrol fiyatlarındaki düşüş Kazakistan ekonomisini de etkiledi ve GSMH'de %2'lik bir düşüş yaşandı. 1999 yılında petrol fiyatlarındaki artışın yanı sıra Kazakistan'ın milli para birimi Tenge'de yapılan devalüasyon sayesinde ekonomi 2000 yılında düzlüğe çıktı. Bunda o dönemde tarım sektöründe elde edilen yüksek verimin de etkisi oldu. Hafif sanayinin gelişmesine verilen önem de ekonominin petrol ve petrol ürünlerine bağımlılığından kurtardı. 2000 yılında gerçekleşen yıllık enflasyon %13.4 oldu.

1998 yılı itibarıyla işsizlik oranı da %13.7 olarak tespit edildi.

Diğer Türkî cumhuriyetler ile ticarî ve kültürel ilişkiler yeniden gözden geçirildi ve hızlı bir yapılanmaya doğru gidildi. Özellikle Türkiye'nin Kazakistan ve diğer Türkî cumhuriyetler ile olan ilişkileri büyük ölçüde gelişti. Türkiye Cumhuriyeti'nin Almatı Büyükelçisi Çınar Aldemir, son on yıldaki Türkiye ile Kazakistan arasındaki ilişkileri değerlendirdiği bir sohbette şunları söylüyor:

Son on yıl içerisinde yakın ilişki içerisindeyiz. Gerek ikili ilişkilerde, gerekse uluslararası münasebetlerde ortak hareket etmekteyiz. Birleşmiş Milletler, AGİT (Avrupa Güvenlik ve İş Birliği Topluluğu) gibi.

Ayrıca askeri alanda da karşılıklı eğitim ve teknoloji alanında seviyeli ilişkiler kurulmuş, bu çerçevede birçok Kazak gencinin Türkiye'nin askeri akademilerinde öğrenim görme imkanı sağlanmıştır. Ve yine Türk subayları Kazak meslektaşlarıyla karşılıklı tecrübe alışverişinde bulunmaktadırlar.

Siyasi ve sosyal ilişkilerdeki gelişmeleri bu şekilde özetleyen Büyükelçi Aldemir, ekonomik alandaki işbirliği ve gelinen noktayı da şöyle açıklıyor:

Kazakistan'la Türkiye arasındaki ikili ekonomik ilişkilerimiz oldukça iyi düzeyde. Şu an iki ülke ticaret hacmi 500 milyon doları bulmuş durumda. En son iki ülke cumhurbaşkanlarının görüşmesinde bu rakamın bir milyar dolara çıkarılması kararına varıldı. Ayrıca, Türkiye Cumhuriyeti Kazakistan'a en çok yatırım yapan ülkeler arasında ilk üç sıraya girmektedir. Ayrıca, inşaat şirketlerimizin Kazakistan'a yapmış olduğu yatırım 2 milyor 500 milyon dolar seviyesine yükselmiştir. Bütün bunlar ekonomik olarak iki ülke ilişkilerinin oldukça iyi düzeyde olduğunu göstermektedir. Türkiye Cumhuriyeti'nin her alanda olduğu gibi ekonomik alandaki desteği her zaman devam edecektir.39

Bağımsızlıktan hemen sonra öğrenci alışverişi ile başlayan karşılıklı gidiş-geliş, ortak olarak açılan lise ve üniversiteler ile tamamlandı. Türk Dünyası Araştırmaları Vakfı ve KATEV (Kazak-Türk Eğitim ve Kültür Vakfı) Kazakistan'da açtıkları Kazak-Türk liseleri ile eğitim konusunda işbirliği içerisindeler. Yine Güney Kazakistan'daki Türkistan şehrinde açılan Hoca Ahmet Yesevi Uluslararası Kazak-Türk Üniversitesi ise Mütevelli Heyet Başkanı Namık Kemal Zeybek'in başkanlığı altında hizmetlerine devam etmektedir. Üniversite'nin faaliyete başlamasından sonraki 6-7 yıllık süre içerisinde öğrenci yurtları, otel, yemekhane ve kültür merkezinin inşası tamamlanmış bulunmakta ve büyük bir caminin de inşasına da başlanmak üzeredir. Üniversite'de Türkiye'den gelen 300 ila 400 öğrencinin yanı sıra Türk dünyasından gelen öğrenciler de eğitim görmektedirler.

Bunlara ilave olarak TİKA (Türk İşbirliği Kalkınma Ajansı) da Kazakistan ile Türkiye arasındaki eğitim işbirliğine katkıda bulunmaktadır. Almatı'daki temsilciliği vasıtası ile yürüttüğü bu programda halen Kazakistan'ın başkenti Astana'daki Gumilev adındaki Avrasya Devlet Üniversitesi, Şarkiyat Enstitüsü, Doğu Dilleri Bölümü'nde Türk dili dersleri okutulmaktadır. Halen 105 öğrencinin Türk dilini öğrendiği üniversite bünyesinde Türk dili dersliği TİKA tarafından TV, DVD-video, radyo-teyp, fotokopi makinası ve kitaplar ile tefriş edilmiştir. 2000 yılında yapılan bu maddi desteğin yanı sıra TİKA, 2001 yılında da ilk defa olarak Türk dili ve edebiyatı derslerini vermek üzere bir akademisyeni üniversitede görevlendirmiştir.

Bütün eksikliklerine ve aksaklıklarına rağmen bu çalışmalar kısa zamanda netice verecektir.

1 Qazaq Âdebieti. no. 17 [2293], 23 Nisan 1993, s. 16.
2 Maqash Tâtimov. (Demograf) "Qazaq Âlemi: 1992" Ana Tili, no. 38 [130], 24 Eylül 1992, ss. 4-5.
3 Qazaq Sovet Antsiklopidiyası. c. 6, Almatı: Qazaq SSR Gılım Akademiyası, 1975. s. 254-255.
4 "Study of Islam is as Popular as Ever", Central Asia Brief. sayı 5-6, 1992. s. 6.
5 Peter B. Golden. An Introduction to the History of the Turkic Peoples. Ethnogenesis and State-Formation in Medieval and Early Modern Eurasia and the Middle East. (Wiesbaden: Harassowitz, 1992.) s. 1-2.
6 John Armstrong. "The Autonomy of Ethnic Identity: Historic Cleavages and Nationality Relations in the USSR", Thinking Theoretically About Soviet Nationalities: History and Comparison in the Study of the USSR. Alexander J. Motyl. editör. (New York: Columbia University Press, 1992.) s. 27.
7 Benedict Anderson. Imagined Communities: Reflections on the Origins and Spread of Nationalism. (London-New York: Verso, rev. ed., 1991) p. 6.
8 Muhabay Engin. "Kazak Türkleri", Kazak ve Tatar Türkleri. Muhabay Engin, Ferit Agi, Ali Kuş ve Nadir Devlet. (İstanbul: Boğaziçi Basım ve Yayınevi, 1976.) s. 54-55; Kazak Sovet Entsiklopediyası. (Almatı: 1974.) c. 4, s. 428.
9 Edward Allworth, 25 Şubat 1992'da MacNeil/Lehrer Newshour programı için yaptığı konuşma. Bu konuşmanın tam metni veya video kaseti PBS, Public Broadcasting Service, ABD'den temin edilebilir.
10 Ebsattar Derbisali. "Egemen Kazakistan ve İslam" Qazaqstan Zaman. 30 Kasım 2001, no. 37 (351), s. 7.
11 Ebsattar Derbisali. "Egemen Kazakistan ve İslam" Qazaqstan Zaman. 30 Kasım 2001, no. 37 (351), s. 7.
12 ICET'in 41. Dünya Toplantısı 18-22 Haziran 1994'te Marmara Üniversitesi, Atatürk Eğitim Fakültesi, Eğitim Bilimleri Bölümü tarafından İstanbul'da (TÜRKİYE) organize edildi.
13 M. Birkemûlı. "Urpaq terbiesi-ulaghattı is", Ana Tili. no. 21 (166), 27 Mayıs 1993, s. 2.
14 A.g.e., s. 3.
15 Qarghanbek Amanjolov. "Ana Tili Degende", Culdız. 8 Ağustos 1989, s. 162.
16 A.g.e., s. 162.
17 Ahmet Türköz. "Kazak Türkçesinin Resmî Dil Olması Hakkında Kabul Edilen Kanun Metni", Türkistan, no. 9, 1990. ,. 53.
18 Serik Asîlbekov. "Erkin elge-Erkin âdebiet", Qazaq Âdebieti. July 17, 1992, no. 29 [2259], p. 14.
19 Başkan Nazarbayev'e yakınlığı ile bilinen Usen Suleimenov ile bu araştırmanın yazarı tarafından yapılan söyleşiden. Ekim 1994.
20 Walter Kolarz. Russia and Her Colonies. (New York: Frederick A. Praeger, 1952.) s. 269; Qazaq SSR Tarixı: Sotsiyalizm deviri. (Almatı: Qazaq SSR Gılım Akademiyasının Baspası, 1961 ve Qazaq SSR Tarixı: Sotsiyalizm deviri. (Qayta cazılıp, tolıqtırılıp basılıvı) (Almatı: Gılım Baspası, 1964).
21 Manaş Qabaşûlı Qazıbaytegi. "Ata tarixı turalı sır ", Ana Tili. sayı 40 (132), 8 Ekim 1992. s. 2-5.
22 B. Qoyşibayev, "Adilet tu köterdi", Qazaq Âdebieti. 21 Nisan 1989, s. 14; '"Adilet'-The Kazak Chapter of 'Memorial", Azade-Ayse Rorlich, Report on the USSR. 26 Ocak 1990, s. 27-28'de alıntı olarak.
23 Tolımbek Âlimbekûlı. "Men qazaqpın..." Qazaq Âdebieti. no. 17 [2293], 23 Nisan 1993, s. 16. Bu çalışmanın yazarı, Sayın Usen Suleimenov'a yaptığı tercümeden dolayı teşekkür etmeyi bir borç bilir.
24 "Meyirimdi el bolsaq mereyi asqan..." Qazaq Âdebieti. 12 Haziran 1992, s. 14.
25 Fadlı Aliev. "Atalastın aq tilegi: Batıl bol!, " Ana Tili. sayı 2, 29 Mart 1990. s. 4.
26 Bauîrjan Ömirjanûlî, "Türk Eli", Qazaq Âdebieti, no. 6 [2288], 5 Şubat 1993, s. 9-10. Bu çalışmanın yazarı, Sayın Usen Suleimenov'a yaptığı tercümeden dolayı teşekkür etmeyi bir borç bilir.
27 Anthony D. Smith. Theories of Nationalism. (London: The Gresham Press, 2. baskı., 1983.) s. 145.
28 Qorğanbek Amancolov. "Ana Tili Degende", Culdız. 8 Ağustos 1989. s. 159.
29 A.g.e., s. 161.
30 Ertay Aygaliulı. "XXI Gasır-Qazaqstan Şekarası" Ana Tili. no. 32 (559), 9 Ağustos 2001, s. 1.
31 Kamal Smailov. Oyangan oylar. (Almatı: Calın, 1991.) s. 238.
32 "Til üşin küres-qasiyetti küres", Ana Tili. sayı 50 (162), 17 Aralık 1993. s. 2-3.
33 Aslı Alikızı. "Kelimsektin kerdengi", Qazaq Âdebieti, 9 Ekim 1992, s. 9.
34 "Olar Kazakşa söyleydi", Ana Tili. no. 39 (566), 27 Eylül 2001, s. 2.
35 "Ortaq elipbi kerek, " Ana Tili. sayı 38 (130), 24 Eylül 1992. s. 1, 6.
36 Anadolu halk geleneğinde de "aşık karşılaşmaları" önemli bir yer tutar. Deyişme, atışma, muamma (bilmece) vb. çeşitleri vardır. Aşıklar bazan güzel güzel konuşurlar; birbirlerine saygı ile yaklaşırlar, överler. Bazan da birbirlerini taşlarlar. Bu taşlamalar zaman zaman kırıcı da olabilir. Diğer bir tür de aşıkların bilmecelerle birbirlerinin bilgilerini yoklamalarıdır.
37 Daha geniş bilgi için bkz. Rahmankul Berdibay "Kazak Tökpe Akınları (Âşıkları)" (Akt. Orhan Söylemez) Türk Lehçeleri ve Edebiyatı, Sayı 4, Aralık 1995, s. 16-27.
38 Bu bölümlerin hazırlanmasında, özellikle 1974 yılına kadar olan veriler, Qazaq Sovet Antsiklopidayası. "Kazak Sovettik Sotsiyalistik Respublikası" c. 6, (Almatı: Gılım Akademiyası Baspası, 1975) s. 250-299'den alınmıştır.
39 Çınar Aldemir. "Atatürk: Türk halkları bağımsızlığına kavuşacak" Qazaqstan Zaman. 14 Aralık 2001, no. 39 (353), s. 16-17.

  
3540 kez okundu

Yorumlar

Henüz yorum yapılmamış. İlk yorumu yapmak için tıklayın