• Anasayfa
  • https://www.facebook.com/tarihtarihcemiyeti/
  • https://twitter.com/ttcemiyeti
  • https://www.instagram.com/tarihtarihcemiyeti/
Azerbaycan'ın Etnik ve Demografik Yapısı / Elnur Ağaoğlu

Çok sayıda dilin1 konuşulduğu dünyamızda tek uluslu, yani yalnız bir milletten, bir halktan oluşan bir ülke, devlet bulmak neredeyse imkansızdır. Dünyanın tüm ülkeleri çok uluslu bir yapıya sahiptir. Bu ülkelerde ana etnik unsurun yanında yaşamlarını sürdüren çok sayıda milli azınlık, etnik azınlık ve azsayılı halka2 rastlamak mümkündür. Bu etnik gruplar ya belli bir bölgede toplu halde yaşar, ya da ülkeye yayılmış durumda bulunurlar.

Çok uluslu yapıya sahip toplumlarda devlet kurumlarının -özellikle yeni kurulan devletlerde-varlığını sürdüren etnik gruplara yönelik yansız bir milli politika belirlememesi, devletin ileride bu konuda çıkan sorunların muharriki olarak karşımıza çıkmasına yol açmaktadır. Etnik grupların kültürel ve dilsel hak taleplerinin reddedilmesi sorunu çözmediği gibi, etnik duyguların daha da kuvvetlenmesine sebep olabilmektedir. Bu duygular gelişmekte olan devletlerde gelişmenin önünde engel oluşturduğu gibi, yabancı dış güçlerin yeni oluşumu parçalaması için de kaynak niteliğini taşıyabiliyor.

Çok uluslu yapıya sahip devletlerde burada yaşayan etnik gruplara yönelik yansız bir politikanın izlenmesi üniter-demokratik devlet yapısında etnik grupların iyi ilişkiler içinde yaşamlarını sürdürmesini sağlar.

Azerbaycan coğrafyası3 ve bu coğrafyanın belli bir kısmı üzerinde kurulan Azerbaycan Cumhuriyeti de tarih boyunca çok uluslu bir yapıya sahip olmuştur.

Tarihi İpek Yolu üzerinde yerleşmesi, güzel doğası, tükenmez yer altı ve yer üstü zenginliklere sahip oluşu bir çok milli azınlığın, etnik grubun ve azsayılı halkın gelip bu coğrafyaya yerleşmesine sebep olmuştur. Bu zengin bölge dünya devletlerinin de hep dikkat merkezinde olmuş ve bir çok ekonomik çıkar savaşlarına sahne olmuştur.

Azerbaycan coğrafyası defalarla göçeri halkların akınlarına uğramıştır. Ayrıca buraları işgal eden devletler, birçok kavmi ve dini grubu buralara göç ettirmekle kontrollerini güçlendirmeye çalışmışlardır. Eski ve Orta Çağlarda İran yönetimi, yeni dönemde Çar Rusyası, daha sonraki dönemde ise Sovyet yönetimi işgal ettikleri Kafkasya'ya, özellikle de Azerbaycan'a yabancı iskanını yapma yollarını denemiş ve çok yönden de başarılı olmuşlardır.

Böylece, Azerbaycan burada yaşayan yerel halklarla beraber, sonradan gelip yerleşen milli azınlık, etnik azınlık ve azsayılı halkların da vatanına çevrilmiş ve bu etnik unsurların birleşimi de daha sonraları oluşturulan ve günümüzde de kullanılan Azerbaycan halkı mefhumunu ortaya çıkarmıştır.

70 yıllık Sovyet İmparatorluğu döneminde "Sovyet Halkı" yaratma fikrine hizmet eden Sovyet Milli Politikasıyla yönetilen Azerbaycan, bağımsızlığını kazandığı ilk günlerle beraber suni şekilde yaratılan milli sorunlarla yüz yüze kalmıştır.

Moskova, Ermenistan ve bazı Avrupa başkentlerinde Azerbaycan'da sahneye konmak için hazırlanan suni "Ermeni Problemi" planları 1988 yılında Azerbaycan'ın Dağlık Karabağ bölgesinde uygulanmaya konmaya başlandı. Milli zeminde hiçbir sorun yok iken Ermeniler milli sorunlar varmış gibi bir manzara yaratarak Dağlık Karabağ bölgesinde ayaklandılar. Azerbaycan Cumhuriyeti'ne karşı verdikleri savaş sonucu Ermeniler Dağlık Karabağ bölgesini işgal ettiler. Mayıs 1994 yılında ateşkes imzalanmasına rağmen Azerbaycan topraklarının %20'si halen Ermeni işgali altındadır.

1993 yılında, bu sefer Lezgi ve Talış Problemi yaratılmak istendi. Fakat, dönem yöneticilerinin Türkçü düşüncelerini ön plana çıkarmalından rahatsız olmalarına rağmen dış güçler burada yaşayan bu etnik grupları istedikleri gibi kullanamadılar. Yarattıkları Talış-Mugan Özerk Cumhuriyeti kısa sürede ortadan kaldırıldı. Lezgi halkını harekata geçirmek isteyen "Sadval" cemiyeti etkisizleştirildi.

Ağustos 2001 yılında bu sefer Azerbaycan Cumhuriyeti'nin kuzeyinde milli azınlıkların yaşadığı Zagatala bölgesinde milli zeminde yeni oyunlar oynanmak istendi. Fakat, Azerbaycan'da milli zeminde önemli bir sorun yok iken, yeniden bu eski kartları kullanmak isteyen güçler bellidir. Bunlar Azerbaycan Cumhuriyeti'nin yer altı ve yer üstü zenginliklerine, servetlerine sahip olmak isteyen, ekonomik ve siyasi yönden güçlenip, ayakları üzerinde durmasından rahatsız olan dış yabancı güçlerdir.

Bu araştırmada Azerbaycan tarih yazımından ve 20. yüzyılda Azerbaycan'da yapılan nüfus sayımı sonuçlarından hareketle Azerbaycan coğrafyasında yerleşen halk, milli azınlık, etnik azınlık ve azsayılı halkların buradaki yerleşimleri, sayıları ve günümüzdeki durumları gözden geçirilecek ve bu etnik unsurlar arasındaki ilişkiler değerlendirilecektir.

Azerbaycan Coğrafyasında Etkin Yapı

A. Azerbaycan Türkleri

Azerbaycan coğrafyasında Azerbaycanlılar adıyla anılan Azerbaycan Türkleri ana etnik unsuru oluşturmaktadır.

Azerbaycan Türklerinin Azerbaycan coğrafyasında ilk yerleşimleri konusuna geçmeden, Azerbaycan Türklerine Azerbaycanlılar adının verilme tarihi üzerinde bir açıklama yapmakta yarar vardır.

Sovyetler Birliği'nin kurulduğu döneme kadarki edebiyatlarda Azerbaycan'da yaşayan Türkler için Türk veya Tatar ismi kullanılmaktaydı. Bu durum Sovyet yönetiminin iktidarının güçlendiği döneme kadar devam etmiştir. Fakat, Sovyetler Birliği'nin kurulmasıyla birlikte Azerbaycan Türklerinin etnik adı ilga edildi. Halka ve onun milli diline yeni ad verildi: Türkler "Azerbaycanlılar" ve onların dili "Azerbaycan Dili" adını aldı. 1939 yılından itibaren de Türk adı yasaklanmış oldu.4 30'lu yıllardan itibaren Azerbaycan Türklerinin resmi adının iktidar yöneticileri tarafından değiştirilmesinin başlıca amacı, halkın milli şuurunun gelişmesini engellemekti. Fakat bunlara rağmen Sovyetlerin son dönemine kadar Azerbaycan adı altında Türk isminin kastedildiği anlaşılmaktaydı.


Bugün Azerbaycan tarih yazımında Azerbaycan Türklerinin etnik menşeine dair üç ana görüş mevcuttur:

1. Medya-Atropatena Görüşü,
2. Albanya Görüşü,
3. Eski Türk Görüşü.

Medya-Atropatena görüşünü "ilk defa doğru-ilmi izahıyla" Sovyetler Birliği Komünist Partisi Başkanı İ. Stalin 1939 yılında ortaya koymuştur.5

Medya-Atropatena görüşüne göre, M. Ö. (XI-IV. yüzyıllarda) bugünkü Azerbaycan topraklarında Medya (Atropatena) Devleti mevcuttu. Bu devlette İran dilinde konuşan Atropatenalılar yaşıyordu. Fakat, Atropatenalılar Orta Çağ'da Türk Halkının gelip buralara yerleşmesiyle Türk dilini benimseyip yeni Türk halkına dönüşerek Azerbaycanlıların etnik ataları arasında yer almışlardır.6

İkinci tez olan Albanya görüşünün destekleyicileri Azerbaycan'da Türk etnik topluluğunun menşeinde eski Kafkasya Albanyası'nda oturan kavimlerin varolması üzerinde durmaktalar.

Albanların tarih sahnesinde devamcıları konusunda ilk fikir belirtenlerden biri Leviatov olmuştur. Leviatov daha 1948 yılında yazdığı eserinde "Arap hilafetinin hakimiyeti döneminde Albanların bir kısmı Müslümanlaştı, diğer bir kısmı ise Hıristiyan kaldı" görüşünü ileri sürer.7 Bu fikri devam ettiren Petruşevski de buna benzer sonuca varır: "Albanya'da Hıristiyan kalanlar Ermenileşti, Müslümanlığı kabul edenler ise Azerbaycan halkına katıldı".8 İgrar Aliyev de Albanların İslamlaşmasının onların Türkleşme prosesini hızlandırdığı üzerinde durmaktadır.9

Böylece VII. yüzyılda Albanya Krallık'ının sukut etmesiyle burada yaşayan Müslümanlaşan halk, ülkenin topraklarına yığınlar halinde yerleşen ve Türk Dilinde konuşan halkla birleşmişlerdi10 ve bugünkü Azerbaycan Türklerinin ataları arasında yer almışlardır.

Eski Türk görüşünü savunanlar ise, Türklerin daha M. Ö. Azerbaycan topraklarına yerleştiklerini ileri sürerler. Bu görüşü savunan tarihçilere göre umumiyetle Türklerin bu bölgeye yerleşmeleri 3 dalga şeklinde olmuştur: Birinci dalga M. Ö. VIII. yüzyıl sonlarından VII. yüzyıl başlarına kadar sürmüştür. Bu dalga sonucu Kimmer, İskit ve Saklar Kafkasya'ya yerleşmişlerdir. İkinci dalga II-IV. yüzyılda Hun kabilelerinin göçleri ile yaşanmıştır. Üçüncü dalga ise Selçukluların XI. yüzyılda buraya yerleşmesiyle yaşanmıştır. Yani Azerbaycan Türklerinin babaları daha M. Ö. bu topraklarda yaşamışlardır.11

Yukarıda da görüldüğü gibi Azerbaycan tarih yazımında Azerbaycan Türklerinin Azerbaycan coğrafyasına yerleşmeleri konusunda ideolojilerden doğan farklı görüşler mevcuttur. Fakat, bugün yeni kurulan Azerbaycan Devleti açısından demokratik ve serbestlik ortamında Azerbaycan Türklerinin kökenlerini bilimsel yöntemlerle araştırıp bulmak önemlidir.

1926 yılında Sovyetler Birliği'nde yapılan ilk nüfus sayımında genel nüfus içinde %62'lik bir payı olan Azerbaycan Türklerinin sayısı Sovyetler Birliği'nin son nüfus sayımı olan 1989 yılı nüfus sayımında 5.805.000'e (%82.7) ulaşmıştır. Bağımsız Azerbaycan Cumhuriyeti'nde yapılan ilk ve tek nüfus sayımı olan 1999 yılı nüfus sayımı sonuçlarına göre ise Azerbaycan Türklerinin sayısı 7.205.500 (%90.6) olmuştur. Azerbaycan Türklerinin sayısındaki bu artışı doğal nüfus artışıyla beraber bir çok etkenlerle de açıklamak mümkündür. Şöyle ki 1948 yılında başlayan ve 1990'lı yıllarda bile devam etmiş olan göç olayı sonucu binlerce Azerbaycan Türkü, Ermenistan'daki baba yurtlarından Azerbaycan'a kovulmuşlardır.12 Diğer bir etken olarak da burada yaşayan etnik unsurların bir kısmının Sovyet Dönemi nüfus sayımı uygulamalarından vazgeçememeleri13 ve kendilerini ana etnik unsur olarak gösterilen Azerbaycanlı şeklinde kaydettirmeleri gösterilebilir.

Azerbaycan Türkleri, Azerbaycan Cumhuriyeti'nin ana etnik unsurunu oluşturmaktadır ve Azerbaycan'ın tüm bölgelerinde yaşarlar. Azerbaycan Cumhuriyeti'nde ana etnik unsuru oluşturan Azerbaycan Türkleri burada yaşayan diğer etnik unsurlarla iyi ilişkiler içindeler ve tüm siyasi, ekonomik ve kültürel haklara sahipler.

B. Ahıska Türkleri

Azerbaycan'da, Azerbaycan Türklerinden sonra Türk adıyla anılan ve nüfus sayımında bu ad altında kaydolunan diğer bir etnik unsur da Ahıska Türkleridir.

İkinci Dünya Savaşı'na kadar Sovyetler Birliği'nde Ahıska Türkleri esasen Gürcistan'ın Türkiye sınırı yakınlarında yaşamaktaydılar. İkinci Dünya Savaşı Döneminde -17 Kasım 1944 yılında- SSCB Devlet Savunma Komitesi, Ahıska Türklerine güvensizliklerini ifade ederek onları Orta Asya'ya göç ettirmek hakkında karar çıkardı. Karara uyularak Ahıska Türkleri yurtlarından edilerek Orta Asya'ya sürüldüler. Kışın soğuk şartlarında sürülenlerin bir kısmı yolda hayatlarını kaybettiler. Sağ kalanlar ise ağır şartlar altında Orta Asya cumhuriyetlerine yerleştirildiler.

31 Ekim 1957 yılında SSCB Yüksek Sovyeti bu kez Ahıska Türklerinin yurtlarından sürülme kararını yanlış bularak kaldırdı. Ahıska Türklerine vatanlarına geri dönme izni verildi. Fakat, Gürcistan hükümeti yurtlarına dönmek isteyen Ahıska Türklerini kabul etmedi. Bunun üzerine Ahıska Türkleri dini bir ve kanı bir olan Azerbaycanlıların yanına yerleşmeye başladılar.

Gelenler toplu şekilde Azerbaycan'ın Saatlı ve Sabirabad rayonlarına14 yerleştirildiler. Azerbaycan'a ilk yerleştirilen Ahıska Türklerinin sayısı ilk defa 1979 yılı nüfus sayımına yansımıştır. Bu sayım sonucuna göre Azerbaycan'da 7.900 (%0.1) Ahıska Türkü yaşamaktaydı.

Ahıska Türklerinin Azerbaycan'a göç edip yerleşmelerinin ikinci kademesi 1989 yılında yaşandı. 1989 yılının Mayıs-Haziran aylarında hayatlarına Orta Asya'da devam ettirmek isteyip 1957 yılında vatanlarına dönmeyen Ahıska Türkleri ile Özbekler arasında Özbekistan'ın Fergane, Kokong, Kuvaçay, Yayçan kentlerinde kanlı olaylar yaşandı. Bu olaylarda 110 kişi öldürüldü, 1011 kişi yaralandı, 1200 ev yakıldı.15 Olaylar sonucu Ahıska Türklerinin, Özbekistan'da yaşamlarını sürdürmeleri imkansız hale geldi. Ahıska Türkleri başka bölgelere göç ettirilmeye başlandı. Bu defa da Ahıska Türkleri ağırlıklı olarak Azerbaycan'a göç etmeyi tercih ettiler. Yeni gelen göçler bu sefer önceki göçlerin yerleştirildikleri Saatlı ve Sabirabad rayonuyla beraber Guba, Haçmaz, Deveçi, Şamahı, Ağsu rayonlarına yerleştirildiler. Bu göç olayı da 1989 ve 1999 nüfus sayımlarına yansımış oldu. 1979 yılında 7.900 olan Ahıska Türklerinin sayısı artarak 1989 yılında 17.700'e (%0.2) ve 1999 yılı sayımında ise 43.400'e (%0.5) ulaşmıştır.

XX. yüzyılın ikinci yarısından itibaren Azerbaycan'a yerleştirilen Ahıska Türkleri, Azerbaycan vatandaşı olarak burada yaşayan diğer halklarla eşit haklara sahipler. Onların problemleri ile devlet yetkilileri ve "Ahıska" Kültür Merkezi ilgilenmektedir.

C. Ruslar

Rusların, Azerbaycan'da ilk görünmeleri IX. yüzyıla dayanmaktadır. Zira bu yüzyılda yaşamış Arap bilgini Abdül Kasım, Rus tüccarlarının İdil nehrinden Hazar Denizi'ne inerek oradan Kür Nehri vasıtasıyla o günkü Azerbaycan sınırlarından uzakta kalan büyük ticaret şehri olan Berde'ye kadar geldiklerini yazar.16 Bunu yine Rusların farklı dönemlerde bölgeye, bu sefer ticari değil de, soyguncu yürüyüşleri takip etmiştir. Fakat Rusların Azerbaycan'a iskan amacıyla ilk göçleri XIX. yüzyıla rastlamaktadır. Bu yüzyılda Rusya ve İran arasında baş gösteren savaşlar sonucu imzalanan 1813 Gülistan ve 1828 Türkmençay Anlaşmalarıyla Azerbaycan ikiye parçalanmış oldu: Güney Azerbaycan İran esaretinde kalırken, Kuzey Azerbaycan Rusya'ya bağlanmış oldu. Bu işgalı takiben de ilk göçler XIX. yüzyılın 30-50'li yıllarında Rusya'nın Tambov, Saratov ve Voronej vilayetlerinden başladı.17 Rusya, Kafkasya ve Azerbaycan'daki iskan siyasetine özellikle dikkat etmiştir. İyi bir kolonizasyon siyaseti takip etmekle Rusya, yeni ele geçirdiği bölgelerde daha kolay bir yönetim oluşturabileceği düşüncesindeydi. Aynı zamanda bu dönemde Rusya'da, devlete karşı başkaldırmalar ve dini tarikatçı hareketler de baş göstermekteydi. Bu muhalif insanların yeni ele geçirilen topraklara yerleştirilmesiyle Rusya'da da sakin bir düzen kurulacaktı. Rusya Devleti, göç ettirdiği insanlara yeni yerleşim yerlerinde problemlerini daha kolay çözmeleri için para yardımında da bulunmaktaydı.

Rus nüfusun XIX. yüzyıl sonu ve XX. yüzyıl başlarında Azerbaycan'a yeni göçlerinin arkasında Bakü'nün gelişmiş bir sanayi-petrol şehri oluşu vardır.

Azerbaycan'a yerleştirilen Ruslar esasında Ortodoks idiler. Fakat, muhtelif dini tarikatlara itaat eden ve devlete karşı gelen Malakanlar, Babtistler, Dukobarlar, Subbotnikler de vardı.

Göç ettirilen Ruslar Guba, Cevat, Göyçay, Lenkeran, Şamahı, Bakü bölgelerine yerleştiriliyor ve onlar için bu bölgelerde ayrıca Rus köyleri kuruluyordu.

Rusların, Azerbaycan'a göç ettirilmeleri Sovyetler Birliği Dönemi'nde de devam etmiştir.

Azerbaycan'da yaşayan Rusların sayısı 1939 yılı nüfus sayımında 530 binle (%16.5) en üst düzeye ulaştı. Fakat sonraki nüfus sayımlarında Rusların sayısında düşüş yaşanmaya başlandı. Şöyle ki, 1979 yılında 475.300 olan Rusların sayısı (%7.9), 1989 yılında 392.300'e (%5.6) ve son 1999 yılı sayımında ise 141.700'e (%1.8) düşmüştür. Rusların sayısının azalması Sovyetler Birliği'nin dağılmasından sonra Rusların, Azerbaycan'dan göç etme olaylarının artması, aynı zamanda bir kısım Rus'un da artık kendilerini Azerbaycan Cumhuriyeti vatandaşı olarak gördüklerinden nüfus sayımında kendilerini Azerbaycanlı diye yazdırmaları, doğum oranlarında azalmanın görülmesi ile açıklanabilir.

Ruslara bugün Azerbaycan'da geniş haklar tanınmaktadır. Ülkede ondan fazla Malakan dini topluluğu, dört Adventist topluluğu, yedi Baptist topluluğu bulunmaktadır. Ayrıca 90'lı yılların ortalarında Rusya Kilisesi Kutsal Sinod'unun kararıyla, merkezi Bakü'da bulunan bağımsız Hazar Piskoposluk Dairesi kurulmuştu.18 Rus dilinde gazeteler yayınlanmakta, televizyon programları sunulmakta, kültürel etkinlikler düzenlenmektedir. Bakü'de Semed Vurgun adında Rus Dram Tiyatrosu bulunmaktadır. Rus dilinde eğitim veren okul ve üniversiteler vardır.

Ruslar Azerbaycan'da tüm kademelerde temsil olma hakkına sahipler ve bunu kullanmaktadırlar.

D. Ermeniler

Ermenilerin Azerbaycan topraklarına yerleşmeleri XIX. yüzyılın başlarına rastlamaktadır ve Rusya-İran ve Rusya-Türkiye savaşlarını takiben başlamıştır.

Ermeniler ilk olarak Azerbaycan'ın Karabağ ve Erivan vilayetine yerleşmişlerdir. Çar I. Nikola'nın 21 Mart 1828 yılı kararı ile Nahçivan, Revan Hanlıkları ve Ordubad bölgesi "Erivan Vilayeti" adı altında birleştirilmiştir.19 Bu yıllarda Erivan vilayetinin merkezini oluşturan Erivan şehrinde 7.331 (1.807 hane) Azerbaycanlı (Müslüman) nüfusa karşı 2.369 (567 hane) Ermeni yaşıyordu. Erivan şehrinde Ermenilerin azınlıkta kalma durumu 1917 yılına kadar devam etmiştir. 1897 yılında Rusya'da yapılan ilk nüfus sayımına göre Erivan vilayetinde 313.188 Azerbaycanlı yaşıyordu. Ancak 1917 yılının Kafkazski Kalendar'ın (Kafkas Yıllığı) verdiği nüfus sayımı sonucunda Ermenilerin Erivan şehrinde çoğunluğu oluşturdukları görülmektedir: 93.544 (%45.5) Azerbaycanlıya karşı 106.933 (%52) Ermeni var idi. Nahçivan ve Ordubad bölgesinde ise Ermeniler hiçbir zaman üstünlük sağlayamamışlar. Ermenilerin yerleştirildikleri diğer bir bölge olan Karabağ'da da durum farklı değildi. Burada da Ermeniler Azerbaycanlılardan 4-5 misli kadar azınlıkta idiler. 1810 yılının resmi bilgilerine göre Karabağ vilayetinde 12.000 ailelik ahali vardı. Bunların içerisinde de 2.500 Ermeni ailesi vardı. 1823 yılında Karabağ Hanlığında 90.000 nüfus olmuştur. Bir şehir ve 600'den fazla köy vardı ki, bunun 150'si Ermeni köyü idi.20

10 Şubat 1828 Rusya-İran Savaşı sonucu imzalanan Türkmençay Anlaşması'nın 15. maddesine dayanılarak İran'dan Kafkasya'ya, özellikle Azerbaycan'a çok sayıda Ermeni nüfus yerleştirilmiştir. Bir hesaba göre 130.000'den çok aile göç ettirilmiştir.21 Diğer bir kaynağa göre ise 1829-1830 yıllarında İran'dan 40.000 ve Türkiye'den (Osmanlı İmparatorluğu'ndan) 84.600 Ermeni Kafkasya'ya yerleştirilmiştir.22

Büyük petrol şehri olan Bakü'ye ise Ermeni göçleri özellikle XX. yüzyıl başlarında başlamıştır. Nüfus sayımlarına dikkat edersek XX. yüzyıl başlarından yüzyılın 80'li yıllarına kadar Ermeni nüfus Azerbaycan'da hep artış göstermiştir: 1926 yılında Azerbaycan'da Ermenilerin sayısı 282.000, 1939'da 388.000, 1950 yılında 442.100, 1979'da 475.300 olmuştur. 1988 yılında Azerbaycan-Ermenistan savaşının başlamasıyla beraber Azerbaycan'da yaşayan Ermenilerin, Ermenistan'a, Rusya'ya veya daha sonra işgal ettikleri Dağlık Karabağ'a yerleşmeleri başlamıştır. Bu da 1989 yılı nüfus sayımına Azerbaycan'da Ermeni nüfusunun azalması şeklinde yansıdı [390.500 (%5.6)].23

1999 yılı nüfus sayımına göre Azerbaycan'da 120.700 (%1.5) Ermeni yaşamaktadır. Bu nüfusun ağırlıklı kısmı halen Azerbaycan'ın fiili hakimiyet sahası içinde bulunmayan Karabağ ve çevresindeki topraklarda yaşamaktadır. Bunun dışında Bakü'de ve diğer kent ve ilçelerdeki karışık ailelerde de Ermeniler yaşamaktalar.

E. Gürcüler (İngiloylar)

Azerbaycan'da Gürcüler adı altında nüfus sayımında kaydedilen etnik unsurun diğer adı İngiloy'dur. İngiloylar bugün Azerbaycan'ın Zagatala, Gah ve Balaken rayonlarında yaşamaktadırlar.

İngiloyların kökeni de Azerbaycan tarih yazımında netlik kazanmamıştır. Kimi tarihçiler İngiloyların XVI. yüzyılda Dağıstan'dan Zagatala bölgesine göç eden Guri tayfasının; kimi tarihçiler ise XVII. yüzyılda İslamı kabul eden Kahetlerden olduğu görüşünü ileri sürerler. Bir kısım tarihçiler İngiloyların kendiliğinden bir halk olduklarını savunurken, son dönem tarihçiler de onları Alban tayifelerinden olan Gellere bağlamaktalar.24

İngiloyların Gürcü oldukları da söylenmektedir. Bir görüşe göre de, onlar XVII. yüzyılda İslam dinini kabul ettikleri için Azerbaycan Türkleri onlara "yengiloy", yani "yeni dine gelenler" adını vermişlerdir. Geybullayev'in fikrine göre, bu etnosun asıl adı Gürcü menşeli "geloy" idi, fakat XVII. yüzyılda İslam dinini kabul ettikleri için "yeni geloy" adını almışlardır ki, bu ad da sonralar İngiloy şekline düşmüştür.25

İngiloylar arasında dini parçalanma söz konusudur. Müslümanlığın Sünni mezhebini kabul eden İngiloylar kendilerini Azerbaycanlı, Gürcülerden Ortadoksluğu kabul eden İngiloylar ise kendilerini Gürcü olarak görmekteler.

Sovyet Dönemi'nde yapılan nüfus sayımlarında İngiloyların sayısı şöyle değişmekteydi: 1926 yılında 9.500, 1939 yılında 10.200, 1959 yılında 9.500, 1970 yılında 13.600.26 Daha sonraki nüfus sayımlarında isimleri geçmemekle beraber bu gün sayılarının 14.000'in üzerinde olduğu tahmin edilmektedir.

F. Tatlar

Azerbaycan'ın etnik yapısında Tatlar önemli yer tutmaktalar. Tat dili Hint-Avrupa dil grubunun İran ailesine dahildir. Azerbaycan'da yaşayan Tatların dillerinde lehçe farkları vardır. Tat dili bu farklardan dolayı 3 gruba ayrılmaktadır: 1. Guba, Deveçi ve Gonakkent bölgesinde yaşayan Tatların kullandığı Kuzey lehçesi, 2. Hızı rayonunda yaşayan Tatların kullandıkları Merkez lehçesi ve 3. Abşeron, Lahıç ve Şamahı Tatlarının kullandıkları Güney lehçesi. Bu lehçe farklılıklarına rağmen Tatlar ortak Tat dilini kullanmaktalar.

Dini inançlarına göre de Tatlar 3 gruba ayrılmaktalar: İslam dinini kabul eden Tatlara "Müslüman Tatlar", Grigoryan mezhebini kabul eden Tatlara "Ermeni Tatlar" ve Yahudi dinini kabul edip Tat dilinde konuşanlara ise "Yahudi Tatlar" adı verilmektedir. Müslüman Tatlar esasen Abşeron yarımadasının Balahanı, Surahanı köylerinde; Hızı, Guba, Şamahı rayonunun Melhem köyünde; İsmayıllı rayonunun Lahıç kasabasında yaşıyorlar. Ermeni Tatlar son döneme kadar Şamahı rayonunun Medrese ve Deveçi rayonunun Gilvar köyünde yaşamaktaydılar. Yahudi Tatlar ise Guba rayonunun Kırmızı kasabasında, Oğuz rayonunun merkezinde, aynı zamanda Bakü'de yaşamaktalar.

Azerbaycan tarih yazımında Tatların bugün yaşadıkları Azerbaycan topraklarına yerleşmeleri konusunda genel bir görüş hakimdir: Bu görüşe göre, Tatlar Sasanilerin (Yezdegird, Hüsrev, Nuşirevan) IV. yüzyılda (309-381) hakimiyeti döneminde İran'a kuzeyden baskınlar düzenleyen göçeri Türk kabilelerine karşı koymak, baskınlardan korunmak için bugün yaşadıkları bölgeye yerleştirilmişlerdir. Azerbaycan tarih yazımının daha oluşum aşamasında olduğu XX. yüzyıl başlarında ortaya atılan bu görüş günümüz tarih yazımında da kabul görmektedir.27

Yahudilerin ve Grigoryanların Tat dilini kabul etmeleri ise Tatların yüksek bir medeniyete sahip olmalarıyla açıklanmaktadır: "Tatların medeniyeti nispeten artık olduğundan bunlar ile komşu olan Türkler (örneğin: Maştağa, Surahanı vs. köylerinde yaşayan Türkler), Yahudiler ve Garaçılar Tat dilini, âdet ve resmini kabul etmişler. Hatta Azerbaycan'ın müthiş fatihleri olan Araplar bile kendi dillerini kaybedip Tat lisanını öğrenmişlerdir".28

"Yahudi Tatlar"dan konu açılmışken burada Yahudelere değinmekte de yarar vardır. Yukarıda, Sasaniler Dönemi'nde Tatların (aynı zamanda Yahudi Tatların) Azerbaycan'da yaşadıkları bugünkü yerlere yerleştirilmelerinden bahsedildi. Fakat, bunların yanında Azerbaycan'da Avrupa Yahudileri denen Yahudiler yaşamaktadır. Bu Yahudilerin Azerbaycan'a yerleşmeleri ise Rusların Kafkasya'yı, o cümleden Azerbaycan'ı işgalini takiben başlamıştır. Yahudi Tatlar ile Avrupalı Yahudiler arasında âdet-ananelerinde farklar mevcuttur. Yahudi Tatların ibadet evi olan "Numazi" Avrupalı Yahudilerin sinagoglarına benzememektedir.

Yahudilerin Azerbaycan'daki sayıları son döneme doğru azalma göstermektedir. Şöyle ki; 1939 yılı nüfus sayımı sonuçlarına göre Azerbaycan Yahudilerinin sayıları 41.200 olarak tespit edilmiştir. Bu sayı 1989 yılı sayımında 30.800'e (%0.4), 1999 yılı sayımında ise 8.900'e (%0.1) düşmüştür. Bu sayıda azalma Sovyetler Birliği'nin son dönemi ve çöküşünü takiben Yahudilerin anayurtları olarak tanımladıkları İsrail'e göç etmeleri sonucu oluşmuştur. "Yahudi Tatlar" genelde Azerbaycan dilinde, Avrupalı Yahudiler ise Rusça konuşmaktalar.

Yahudilerin bugün Azerbaycan'da, Sinogogları bulunmakta, uluslararası "SOHNUT" teşkilatı ve Azerbaycan-İsrail Derneği faaliyet göstermektedir.

Tatların sayılarına baktığımızda aşağıdaki manzarayla karşılaşıyoruz: 1897 nüfus sayımına göre ise Azerbaycan'da 91.300, 1926 sayımına göre ise 30.500 Tat yaşamaktaydı. Tatların sayısındaki bu azalma Sovyetlerin millet politikasıyla açıklanabilir. Kurulduğu ilk dönemlerde milletlere kendi kaderlerine sahip olacaklarına söz veren Sovyet İdeolojisi daha ilk günden o milletleri, etnik grupları sıkıştırma yolunu tuttu. 1926 sayımında Tatların azalmış olarak görülen kısmı, kendilerini Azerbaycanlı olarak yazdırmak zorunda bırakılmışlardı. 1939, 1959 nüfus sayımında Tat adının geçmemesi de bununla açıklanabilir. Sovyetlerin 1989 son sayımına göre Azerbaycan'da 10.200 Tat yaşamaktaydı. Azerbaycan'ın bağımsızlığından sonra yapılan ilk nüfus sayımında ise Tatların sayısı 10.900 (%0.13) olarak gösterilmektedir. 1999 yılı nüfus sayımıyla Tatların, Azerbaycan'da asimile olmadıkları ve 10.900'lük bir sayıyla yaşadıkları kanıtlanmış oluyor.

Bugün Azerbaycan'da 1990 yılında kurulan "Azeri" Tat Kültür Merkezi faaliyetini sürdürmektedir. Merkez Tat folklorunu, edebiyatını, tarihini, dilini, âdet-ananelerini incelemekte, Tatların toplu yaşadıkları bölgelerde 1-4. sınıflarda milli dilde eğitim vermek için ders programları, kitapları hazırlamaktadır.

Tat dilinde kitaplar yayınlanmakta ve Tatlar devlet yönetiminde, kültürel ve ekonomik hayatta yer almaktalar. Kendi aralarında Tat dilini kullanmakla beraber Azerbaycan'ın diğer etnik unsurlarıyla ortak anlaşma dili olarak devlet dili-Azerbaycan dilini kabul etmekte ve kullanmaktalar.

G. Talışlar

Talışlar Hint-Avrupa dil grubunun İran ailesine dahildir.

Talışlar 642 yılında Arapların bu bölgeye gelişiyle İslam dinini kabul etmişlerdir. Esasen İslamın Şii mezhebindendirler. Fakat Astara rayonunda birkaç köyde Talış Sünniler de yaşamaktadır.

Talışlar, Azerbaycan Cumhuriyeti'nin güney bölgesindeki Lerik, Astara, Lenkeran, Masallı ve Yardımlı rayonlarında meskundurlar. Adı geçen rayonlarda toplu şekilde yaşamaktalar. Bunun dışında Bakü ve Sumgayıt gibi merkezi şehirlerde de çok sayıda Talış yaşamaktadır.

Talışlar Azerbaycan'ın yerli (otokton) halkıdır. Bu bölgeye ne zaman yerleştikleri konusu tarih yazımında aydınlık kazanamamaktadır. Fakat, ağırlıklı görüş Talışların Milattan Önce bugün yaşadıkları toprakta yaşayan Kadusilerin devamcıları olduğu yönündedir.29 Çok eski zamanlarda Talışlar Medya Devleti terkibinde yaşamışlardır. XVII. yüzyılda Talış Hanlığı adı altında bir hanlık kurmuşlardır. Bu Hanlık 1813 yılında İran ve Rusya arasında imzalanan Gülistan Anlaşması'yla Rusya ile birleştirilmiştir.

1926 yılı nüfus sayımına göre Azerbaycan'da 77.323 (%3.3) Talış yaşamaktaydı. 1939 yılındaki sayımda bu sayı 87.600'e (%2.7) yükselmiştir. 1959, 1970 ve 1979 yılı nüfus sayımında Talış etnik adı gösterilmemektedir. Bu da her şeyden önce Sovyet ideolojisinin bir yansımasından ileri gelmekteydi. Şöyle ki, etnik grupların adı, yerini genelleştirilmiş Azerbaycanlı adına bırakmaktaydı. 1939 yılından beri yok ettirilen Talışlar 1989 yılında Sovyetler Birliği'nde 21.914, o cümleden Azerbaycan'da 21.200'lük bir rakamla (%0.3) yeniden görünmeye başladılar. 1999 yılı nüfus sayımına göre Azerbaycan'da 76.800 (%1.0) Talış yaşamaktadır. Fakat, bu rakam büyük olasılıkla Talışların gerçek sayısını yansıtmamaktadır. Zira, Talışların 1926 yılından 1999 yılına kadar sayılarının artması gerekirken, azalmalarına sebep olacak bir olaya da rastlanmamaktadır. Büyük olasılıkla Talışlarının sayısındaki azalma daha çok sayıda Talış'ın Sovyet nüfus sayımı uygulamalarından vazgeçememeleri ve kendilerini Azerbaycanlı olarak yazdırmaları sayesinde olmuştur.

Bugün Azerbaycan'da Talışların, merkezi Bakü'de ve Talışların yaşadıkları bölgelerde, şubeleri bulunan Talış Kültür Merkezi vardır. Talış Kültür Merkezi, Talışların dili, yaşam tarzını, folklorunu, gelenek-göreneklerini bir sözle Talışların maddi ve manevi değerlerini araştırmayı amaçlamaktadır. Talış Kültür Merkezi'nin yayını olan "Tolışi Sedo" gazetesi şimdiye dek yayınladığı 55 sayısıyla Talış kültürü araştırmasında belli mesafe kat etmiştir. Fakat, günümüzde maddi sıkıntılardan dolayı yayınlanamamaktadır.

Talışların yaşadıkları bölgelerde 1-4. sınıflarda Talış dili eğitimi verilmektedir. Talış dili eğitimi için gerekli kitaplar devlet tarafından yayınlatılmıştır. Talış şair ve yazarlarının Talış ve Azerbaycan dilinde kitapları yayınlanmaktadır. Devlet radyosunda haftada iki gün, 15'er dakikayla Talış dilinde program sunulmaktadır. Talışlar Talış diliyle beraber Azerbaycan dilini de kullanmaktalar. Okullarda Azerbaycan dilinde eğitim almaktalar. Azerbaycan'ın diğer halklarıyla eşit haklara sahiptirler.

H. Kürtler

Azerbaycan'da yaşayan Hint-Avrupa dilli etnik gruplardan biri de Kürtlerdir.

Kürtler Azerbaycan Cumhuriyeti'nin Ermenistan tarafından işgal olunan Laçın, Gubadlı, Zengilan ve Kelbecer rayonlarında ve kısmen de Nahçivan Özerk Cumhuriyeti'nde yaşamaktaydılar. Kürtlerin Nahçivan Özerk Cumhuriyeti'nde yaşayan kısmı yaşamlarına aynı yerde devam ederken, Dağlık Karabağ bölgesinde yaşayanlar Azerbaycan-Ermenistan savaşı sonucu buralardan göç ederek bugün Azerbaycan'ın farklı bölgelerinde yaşamaktalar. Azerbaycan'da yaşayan Kürtler, Azerbaycan diliyle beraber kendi dillerini de kullanmaktalar. Esasen Kürt dilinin Kurmanci ve Kürdi diyalektini kullanmaktalar.

Kürtlerin Azerbaycan'da görünmeleri XI. yüzyıla dayanmaktadır. 30 XVI. yüzyıldan itibaren ise bölgedeki savaşlar sonucu İran'dan bu bölgeye Kürtlerin göçü artmıştır. Bu göçler XIX. yüzyılda da devam etmiştir. 1813 Gülistan ve 1828 Türkmençay Anlaşmalarına esasen İran'dan Ermenilerle beraber Kürtler de Azerbaycan'a yerleştirilmişlerdir.

1926 yılı nüfus sayımında Kürtlerin sayısı 40.000 (%1.8) olmuştur. Ana etnik unsurun sayısında artış hesabına göre Kürtlerin sayısı 1989 yılında 12.200'e (%0.2) düşmüştür. 1999 yılı nüfus sayımında ise sayıları 13.100'e (%0.2) ulaşmıştır.

Kürtler bu gün Azerbaycan'da yaşayan halklar için Anayasa'da belirlenen tüm haklara sahipler.

I. Lezgiler

Azerbaycan coğrafiyasında Kafkas dilli halklar arasında Lezgiler önemli bir yer işgal etmekteler.

Lezgiler Azerbaycan'ın Gusar, Haçmaz, Göyçay, Gebele, Oğuz, İsmayıllı rayonlarında toplu halde yaşarlar.

Lezgilerin babalarının isimlerine I. yüzyılda yaşamış Strabon'un "Coğrafya" adlı eserinde rastlanmaktadır. Lezgiler kadim Albanya'da yaşayan "legi/legiler" tayfasının devamcılarıdırlar ve Kafkasya'nın yerli halkıdırlar.31

1926 yılı nüfus sayımına göre Azerbaycan'da 37.300 Lezgi yaşamaktaydı. 1970 yılında bu sayı 137.300'e yükselmiştir. 1989 sayımında ise Lezgiler 171.400'le (%2.4) Azerbaycan nüfusu içerisinde 4. sıraya yükselmiştir. Son 1999 yılı sayımında ise Lezgiler Azerbaycan Türklerinden sonra Azerbaycan'da ikinci büyük etnik unsuru oluşturmaktalar [178.000 (%2.2)].

Azerbaycan'da nüfuslarının çokluğu ve geniş bir araziye yayılışları bazı Lezgi milliyetçilerinde (özellikle Rusya arazisinde yaşayan Lezgilerde) "Lezgistan Devleti" kurma hevesini uyandırmıştır. Bu amaçla Rusya'da yaşayan bir grup Lezgi "Sadval" adı altında milliyetçi bir harekat oluşturmuşlardır. Bu harekat 1992 yılında Rusya Devleti tarafından da tanınmıştır. Harekat devlet tarafından tanındıktan sonra kendinde güç bularak Rusya ve Azerbaycan arazisinde Lezgilerin yaşadıkları toprakları birleştirme yoluyla Lezgistan Devleti kurma planlarını açıklamışlardır. Bu durum karşısında Rusya Devleti Haziran 1993 yılında harekatın faaliyetinin tanındığı 969. kararı kaldırmıştır. Yasal olarak tanınmamakla beraber "Sadval" harekatı bugün de Lezgilerin yaşadıkları bölgede milliyetçi faaliyetini sürdürmektedir. Fakat, bu faaliyet ne Azerbaycan ne de Rusya'da yaşayan Lezgiler tarafından sıcak karşılanmamaktadır.

Bugün Azerbaycan'da faaliyetini sürdüren "Samur" Lezgi Kültür Merkezi Lezgilerin maddi ve manevi değerlerini araştırmada önemli bir merkezdir. Merkezin "Samur" adlı gazetesi faaliyetlerini geniş çapta okuyucularına duyurmaktadır.

Gusar rayonunda açılan Lezgi Devlet Dram Tiyatrosu Lezgi ve Azerbaycan dillerinde oyunlar hazırlamaktadır.

Lezgilerin toplu yaşadıkları bölgelerde 1-4. sınıflarda Lezgi dilinde dersler verilmektedir. "Aras" radyosunda Lezgi dilinde haftada iki gün 15'er dakikalık program sunulmaktadır.

Lezgiler Azerbaycan coğrafyasının yerli halkı olarak Azerbaycan'ı doğma vatanları olarak görmekteler.

I. Avarlar

Avarlar Kafkas halklarının Lezgi dil grubuna dahiller. Azerbaycan'ın Balaken ve Zagatala rayonlarında yaşarlar.

Avarlar XVII-XVIII yüzyıllarda Azerbaycan'a Dağıstan'dan göç etmişlerdir. Göç etmelerine sebep Azerbaycan'da tarım için geniş toprakların varolması olmuştur.32 Avarlar İslam dinini kabul etmişlerdir.

Azerbaycan'dakı nüfus sayımlarına göre Avarları sayı şöyle değişmektedir: 1897 yılında 7.400, 1926 yılında 19.100, 1959 yılında 17.300, 1979 yılında 36.000 (%0.6) 1989 yılında 44.100 (%0.6). Son 1999 yılı nüfus sayımına göre ise Azerbaycan'da 50.900 (%0.6) Avar yaşamaktadır.

Avarların yaşadıkları bölgelerde ilköğretimde Avar dili eğitimine başlanmıştır. "Şeyh Şamil" adlı kültür cemiyetleri faaliyetini sürdürmektedir. Azerbaycan Devleti vatandaşı olarak Avarlar anayasada tanınan siyasi, ekonomik ve kültürel haklara sahipler.

J. Udiler

Azerbaycan'ın Kafkas dillerinin Lezgi grubuna dahil yerel etnik unsurlardan biri de Udilerdir.

Udiler günümüzde dünyada ancak Azerbaycan Cumhuriyeti'nin Gebele rayonunun Nij köyünde ve az sayıda da Oğuz rayonunda yaşamaktalar.
Udiler eski Albanya'da yaşayan 26 tayifeden biridir. Yani Azerbaycan'ın en eski etnik unsurlarındandır.33

İslam dininden önce Udilerin bir kısmı Güneşe, Aya taparken, bir kısmı da Hıristiyanlığı kabul etmiştir. VII. yüzyılda İslam dininin bölgeye yerleşmesiyle Udilerin bir kısmı İslamlaşırken, bir kısmı da Hıristiyanlığa devamda karar kılmışlardır. Hıristiyanlığa devamda karar kılan Udilerin bir kısmı Ermeni Grigoryan kilisesinin etkisiyle Grigoryanlığı kabul edip aynı zamanda Ermenileşirken, diğer bir kısmı ise Ortodoksluğu Gürcülerden kabul ederek Gürcüleşmişlerdir. Azerbaycan'da yaşayanlar ise kendi maddi ve manevi değerlerini koruyarak yaşamlarına devam etmişlerdir.

Udilerin sayısında 1979 yılından 1989 yılına kadar devam eden artış [5.800'den (%0.1) 6.100'e (%0.1)] 1999 yılı nüfus sayımında azalma göstermiştir [4.100 (%0.05)]. Bu da her şeyden önce Azerbaycan-Ermenistan Savaşı sebebiyle Ermenileşmiş-Grigoryanlaşmış Udilerin buralardan göç etmeleriyle açıklanabilir.

Günümüzde Udilerin "Orayin" (Bulak) Kültür Merkezleri faaliyet göstermektedir. Devlet yönetiminde, ekonomik ve kültürel hayatta diğer etnik unsurlarla eşit haklara sahipler.

K. Sahurlar

Sahurlar Azerbaycan'ın Kafkas dil ailesinin Lezgi grubuna dahiller. Sahurlar Azerbaycan'ın Zagatala ve Gah rayonlarının birkaç köyünde yaşamaktalar. Sahurların tarihen yaşadıkları yer Kafkasya olmuştur. Sahurların kökeni bir varsayıma göre Güney Dağıstan'da bulunmuş Alban kabilesi civarlarından gelmektedir.34 Birkaç yüzyıl önce Dağıstan'dan Azerbaycan'a göç etmişlerdir. Arapların bu bölgeleri ele geçirmeleri ile Sahurlar İslam dinini kabul etmişlerdir.

Sahurların sayısı nüfuz sayımlarına göre Azerbaycan'daki durumları şu şekildedir: 1926 yılında 15.600, 1939 yılında isimleri ayrıca kayıt edilmemiştir, 1959 yılında 2.900, 1979 yılında 8.500, 1989 yılında 13.300 ve son sayım olan 1999 yılı nüfus sayımına göre 15.900 (%0.2).
Bugün Azerbaycan'da Sahur Kültür Merkezleri faaliyetini sürdürmekte, Sahur dili okullarda öğretilmektedir.

L. Ukraynalılar

Slav kökenli olan Ukraynalılar Azerbaycan'da uzun süre Rus kimliği altında "gizlendikten" sonra 1979 yılı nüfus sayımında kendi kimlikleriyle kayıt olmayı tercih etmişlerdir (26.400, %0.4). 1999 yılında son nüfus sayımında sayıları 29.000'e (%0.4) ulaşmıştır. Azerbaycan'a yerleşmeleri Ruslarla aynı döneme rastlar.

Ukraynalılar Azerbaycan'da ordu kuruculuğuna yardımda bulunmuşlardır. Bu gün Ukrayna asıllı General Timoşenko, Azerbaycan Milli Meclisi'nin üyesidir.

Azerbaycan'da bulunan Ukraynalılar, Azerbaycan ile Ukrayna arasındaki ekonomik, siyasi ve kültürel ilişkilerin geliştirilmesinde önemli rol oynamaktadırlar.

M. Tatarlar

Azerbaycan'da Kırım, Kazan, Nogay ve Astrahan Tatarları yaşamaktadır.

Tatarların sayısı 1979 yılı nüfus sayımında 31.400 (%0.5) olarak tespit edilmiştir. Bu sayı 1989 yılında azalmakla beraber (28.600, %0.4) 1999 yılında yeniden artış göstererek 30.000'e (%0.4) ulaşmıştır.

Tatarların Azerbaycan'da görünmeleri Safevi-Osmanlı savaşı dönemine rastlamaktadır. O zamanlar Tatarlar Osmanlı ordusu tarafında savaşıyorlardı. Tatarların bu şekilde Azerbaycan ile ilk tanışması sonraki yüzyıllarda -özellikle de XX. yüzyıl başlarında- sanayi şehri olan Bakü'ye göçleri ile devam etmiştir.

Bakü'de "Tugun tel" Milli Kültür Merkezleri faaliyet göstermektedir. Her yıl milli bayramları "Saban Toy"u kutlamaktalar.

N. Diğer Etnik Unsurlar

Azerbaycan'da yapılan son nüfus sayımında Diğer Milletler adı altında yukarıda haklarında bahsettiğimiz etnik gruplar dışında kalan azınlıklar kaydedilmektedir. Adı diğer milletler adı altında umumileştirilen azınlıklar aşağıdakilerdir: Özbekler, Kazaklar, Litvanyalılar, Latviyalılar, Moldovyalılar, Estonyalılar, Kırgızlar, Tacikler, Türkmenler, Abhazlar, Agullar, Buryatlar, Inguşlar, Kabardinler, Komiler, Kumıklar, Mariler, Nogaylar, Çeçenler, Çuvaşlar, Çerkezler, Gagavuzlar, Araplar, Afganlar, Bulgarlar, Macarlar, Yunanlar, Viyetnamlılar, Koreliler, Kübalılar, Almanlar, Farslar, Polonyalılar, Uygurlar vs.

Bu sıralananların bazıları çok eski dönemlerde göç yoluyla, ticaret etmek amacıyla, evlilik yoluyla buralara yerleşmişlerdir.

Azerbaycan'da sayıları çok az olmasına rağmen kaydedilmesi gereken 3 azınlık daha vardır. Bunlar Hınalıklar, Buduglar ve Grızlardır. Azerbaycan'ın en kadim ahalisi olan bu halklar Guba rayonun ayrı ayrı köylerinde yaşamaktalar. İslam Dini'nin Sünni mezhebine dahiller.

Hınalıklar dünyada bir tek Guba rayonunun Hınalık köyünde yaşarlar. En son 1926 yılı nüfus sayımında kayıt olunmuşlardır ve sayıları 1.448 olmuştur ki, bunun da sadece 100'ü kendini Hınalıklı yazdırmıştır. Diğer kısmı ise kendilerini Azerbaycanlı olarak kaydetmeyi "tercih" etmişler.35

Buduglar esasında Guba rayonunun Buduk köyünde yaşamaktaydılar. Fakat, XIX. yüzyılda diğer köylere de yayılmışlardır. Sayıları 1926 yılı sayımına göre 1993 kişidir. Buduglar bugün Azerbaycan'ın farklı bölgelerinde yaşamakta ve sayılarının 15.000 olduğu tahmin edilmektedir.36

Grızlar Guba rayonunun Grız köyünde yaşamaktaydılar. Fakat, onlar da Buduglar gibi XIX. yüzyılda diğer köylere yayılmışlardır. Sayıları 1926 yılında 2.600 idi.

Hınalık, Budug ve Grızlar 1999 yılı nüfus sayımında ayrıca kayıt olunmasalar da Azerbaycan'ın yukarıda belirtilen yaşayış bölgelerinde yaşamlarını sürdürmekte, kültürlerini yaşatmakta ve Azerbaycan'ın siyasi, ekonomi ve sosyal hayatında rol almaktalar.

Sonuç

Azerbaycan coğrafyasında 20'den fazla etnik unsurun yaşadığı tarihi bir gerçekliktir. Buranın yerli halkı olan veya sonradan gelip buralara yerleşen etnik unsurlar Azerbaycan'ı kendilerine bir vatan olarak görmekteler.

Azerbaycan devletinin uyguladığı milli politika burada yaşayan tüm etnik unsurların kendilerini demokratik şekilde ifade edebilme esasına dayanan Azerbaycancılık düşüncesini içermektedir. Bu Azerbaycancılık düşüncesiyle de yine oluşturulmak istenen etnik unsurlarının kendilerini özgürce ifade edebilecekleri bir cemiyette "Azerbaycan Halkı" anlayışıdır.

Bugün Azerbaycan'da yaşayan tüm etnik unsurların dillerini, tarihlerini, edebiyatlarını, âdet-ananelerini, bir sözle maddi ve manevi değerlerini araştırma, öğrenme ve öğretme haklarına sahipler. Bu haklar etnik unsurların aralarındaki saygılar esasında gelişmektedir. Etnik unsurların toplu olarak yaşadıkları bölgelerde yerel etnik unsurun dilleri okullarda öğretilmekte, dillerinde kitaplar ve gazeteler yayınlanmakta, televizyon ve radyo programları hazırlanmakta, kültür merkezleri faaliyetlerini sürdürmekteler. Azerbaycan Cumhuriyeti vatandaşları olarak Anayasayla belirlenen tüm haklara sahipler.

Azerbaycan coğrafyasında yaşayan millet, milli azınlık, etnik grup ve azsayılı halkların birliği, mücadelesi sayesinde 1991 yılında yeniden bağımsızlığını kazanan Azerbaycan Cumhuriyeti, yine bu etnik unsurların hür ve özgürlüğünü, birlik ve beraberliğini ifade eden Azerbaycancılık ve "Azerbaycan Halkı" anlayışıyla dünyanın hukukun üstünlüğüne dayalı demokratik devletleri arasında yerini alacaktır.

1 1992 yılında dünyada 6528 dilin konuşulduğu hesaplanmıştır. Bu konuda geniş bilgi için bkz.: Tümertekin, E., Özgüç, N., Beşeri Coğrafya "İnsan-Kültür-Mekan", Çantay Kitabevi, İstanbul 1997, s. 163.
2 Literatürde çoğu zaman milli azınlık, etnik azınlık ve azsayılı halk terimleri yerine göre yanlış kullanılmaktadır: milli azınlığa etnik azınlık, etnik azınlığa azsayılı halk, azsayılı halka millet terimleri yakıştırılmaktadır. Etnik unsurların doğru terimlerle adlandırılmaması bu unsurların kendi kendilerini doğru tanıma ve tanıtmalarında da sorunlar yaşanmasına neden oluyor. Bundan dolayı da bu terimleri kısaca açıklamakta yarar vardır:
1 Milli Azınlık: Bir ülkede, devlette nüfusun çoğunu oluşturan milletten sonra azınlıkta kalanları içermektedir.
Etnik Azınlık: Ayrı ayrı halk ve milleti oluşturan etnik birlikten kopmuş, etnik prosesler zamanı kendine has forma ve anlam kazanan etnik kurumlardır.
Azsayılı Halk: Bir bölgede toplu halda yaşayan ve kendilerinin bu toprağın yerel etnik unsuru olduklarına inananları içermektedir. Bu tanımlamalar için bkz.: Gemerşah Cavadov, Azerbaycan'ın Azsayılı Halkları ve Milli Azınlıklar, Bakü 2000, s. 9.
3 Tarihi Azerbaycan coğrafyası Güneyde Urmiya Gölünden Küzeyde Derbent'e, Doğuda Hazar Denizi ve Batıda günümüz Ermenistan'ını da içine alan bir mekanı ifade etmektedir. Yazıda Azerbaycan coğrafyasının günümüz Azerbaycan Cumhuriyeti sınırları içindeki kısmından bahs edilmektedir.
4 Azerbaycan Türkleri'nin adının Azerbaycanlılar olarak değiştirilmesi konusunda geniş bilgi için bkz.: Elnur Ağayev, Sovyet İdeolojisinin Azerbaycan Tarihçiliğine ve Tarih Eğitimine Etkisi,
Hacettepe Üniversitesi Atatürk İlkeleri ve İnkîlap Tarihi Enstitüsü (Yayınlanmamış Yüksek Lisans Tezi), Ankara 2000, s. 28-29.
5 İstoriya Azerbaydjana-Kratkiy Oçerk (S Drevneyşiy Vremen Do XIX Veka), Podgotovlen Kollektivom Nauçnım Rabotnikov İnstituta Az. Fan., Bakü 1941, s. 19.
6 Azerbaycan Türklerinin kökenlerinin Medya-Atropatenalara dayandığı görüşünü yukarıda da ifade edildiği gibi Sovyet yöneticileri ortaya atmışlardır. Bu görüş daha sonra İstoriya Azerbaydjana-Kratkiy Oçerk (S Drevneyşiy Vremen Do XIX Veka), Podgotovlen Kollektivom Nauçnım Rabotnikov İnstituta Az. Fan., Bakü 1941, "Oçerk Po İstori Azerbaydjana (S Drevneyşiy Vremen Do Kontsa XIX Veka)", İzvestiya Akademi Nauk Azerbaydjanskoy SSR, no. 1, 5, Bakü 1946, İstoriya Azerbaydjana, Bakü, 1958 eserlerinde geliştirilmiştir. Bu konuda ayrıca bkz.: Ağayev, a.g.t., s. 28-29; İgrar Aliyev, Oçerk İstorii Atropatenı, Bakü 1989, s. 4.
7 Leviatov V. N., Oçerki Po İstorii Azerbaydjana v XVIII veke, Bakü 1948, s. 149.
8 Petruşevski İ. P., Oçerki Po İstorii Feodalnich Otnoşeniy v Azerbaydjane i Armenii v Naçale XIX vv., Leningrad 1949, s. 52.
9 İgrar Aliyev, Dağlık Karabağ: Tarih, Faktlar, Hadiseler, Bakü 1989, s. 82.

10 Bu konuda geniş bilgi için bkz.: Farida Mamedova, Politiçeskaya İstoriya i İstoriçiskaya Geografiya Kafkazskoy Albanii (III Do n.e.-VIII v.n.e.), Bakü, 1986, s. 246.
11 Bu konuda daha geniş bilgi için bkz.: Yusufov Y. B., Ob Aktualnıh Problemah Etniçeskoy İstorii Azerbaydjana, Bakü 1988.
12 Bu konuda geniş bilgi için bkz.: Elnur Ağaoğlu, "Ermenilerin Azerbaycan Topraklarını İşgali ve Azerbaycanlıların Soykırımı Günü", Yeni Türkiye Dergisi Ermeni Sorunu Özel Sayısı, Sayı: 38 (Mart-Nisan 2001), s. 1031-1033.
13 Sovyet dönemi nüfus sayımı uygulamalarında bölgedeki ana etnik unsurun sayısını artırmak için daha az sayıda olan etnik azınlığın kimliği çoğunluk hesabına gizletiliyor veya kalıntı düzeyinde bırakılıyordu. Bu uygulama Sovyetlerin ilk dönemlerinde pek görülmemektedir. Özellikle Sovyet yönetiminin yerleşip ve güçlenmesinden sonra bu uygulamaya geniş şekilde rastlanmaktadır.
14 Rayon Sovyet sisteminde bir idari taksimat bölgesi olup, tam olmasa da, Türkiye idari yapılanmasında daha çok "il"e uygun düşmektedir. Azerbaycan'da şimdi de bu terim kullanılmaktadır.
15 Veli Aslanov, "Ahıska Türklerini Mehv Olmag Tehlikesi Gözleyirmi?", Azerbaycan Gazetesi, 3 İyun 1993.
16 Azerbaycan Tarihi, cilt 1, Bakü 1961, s. 147.
17 İsmailzade D., Güney Kafkasya'da Rus Hıristiyanlığı, Moskova 1982, s. 34.
18 Rasim Musabeyov, "Azerbaycan'daki Etnik Azınlıklar"', Avrasya Dosyası Azerbaycan Özel Sayısı, cilt 7, sayı 1, İlkbahar 2001, s. 180.
19 Tadeusz Swietochowski, Müslüman Cemaaten Ulusal Kimliğe Rus Azerbaycan'ı 1905-1920, İstanbul 1988, s. 26.
20 İgrar Aliyev, Dağlık Karabağ..., s. 84.
21 Aliyev, Dağlık..., s. 85.
22 Reşid Göyüşov, Karabağın Geçmişine Seyahat, Bakü 1993, s. 75.
23 Bkz.: O Natsionalnım Sostave Naseleniya Azerbayrjanskoy SSR-Gosudarstvennıy Komitet Azerb. SSR po Statistike, Bakü 1990, s. 5-6.
24 Bu konuda geniş bilgi için bkz.: Cavadov, a.g.e., s. 232
25 Giyaseddin Geybullayev, K Etnogenezu Azerbaydjantsev, Bakü, 1991, s. 169.
26 Cavadov, a.g.e., s. 231.
27 Hebil Hebilov, Azerbaycan Etnografyası, Bakü, 1991, s. 37; Reşit Bey İsmayılov, Azerbaycan Tarihi, Bakü, 1993, s. 25.
28 İsmayılov, a.g.e., s. 25
29 Geybullayev, a.g.e., s. 360-361; Hebilov, a.g.e., s. 38.
30 Aristova T., "İstoriya Vozniknoveniya Sovremennıh Kurdskih Seleniy v Zakafkaze", Sovetskiy Etnografya, no. 2, 1962, s. 39.
31 Geybullayev, a.g.e., s. 166.
32 Cavadov, a.g.e., s. 288,
33 Geybullayev, a.g.e., s. 142-143.
34 Giyaseddin Geybullayev, Toponomiya Azerbaydjan, Bakü 1986, s. 85.
35 Cavadov, a.g.e., s. 175.
36 Buduglu-Piriyev V., Budug ve Buduglular, Bakü 1994, s. 14.

"Oçerk Po İstori Azerbaydjana (S Drevneyşiy Vremen Do Kontsa XIX Veka)", İzvestiya Akademi Nauk Azerbaydjanskoy SSR, no. 1, 5, Bakü 1946.

Ağaoğlu Elnur, "Ermenilerin Azerbaycan Topraklarını İşgali ve Azerbaycanlıların Soykırımı Günü", Yeni Türkiye Dergisi Ermeni Sorunu Özel Sayısı, Sayı: 38, (Mart-Nisan 2001).

Ağayev Elnur, Sovyet İdeolojisinin Azerbaycan Tarihçiliğine ve Tarih Eğitimine Etkisi, Hacettepe Üniversitesi Atatürk İlkeleri ve İnkîlap Tarihi Enstitüsü (Yayınlanmamış Yüksek Lisans Tezi), Ankara 2000.

Aliyev İgrar, Dağlık Karabağ: Tarih, Faktlar, Hadiseler, Bakü 1989.

Aliyev İgrar, Oçerk İstorii Atropatenı, Bakü 1989.

Aristova T., "İstoriya Vozniknoveniya Sovremennıh Kurdskih Seleniy v Zakafkaze", Sovetskiy Etnografya, no. 2, 1962.

Aslanov Veli, "Ahıska Türklerini Mehv Olmag Tehlikesi Gözleyirmi?", Azerbaycan Gazetesi, 3 İyun 1993.

Azerbaycan Tarihi, cilt 1, Bakü 1961.

Buduglu-Piriyev V., Budug ve Buduglular, Bakü 1994.

Cavadov Gemerşah, Azerbaycan'ın Azsayılı Halkları ve Milli Azınlıklar, Bakü 2000.

Geybullayev Giyaseddin, K Etnogenezu Azerbaydjantsev, Bakü 1991.

Geybullayev Giyaseddin, Toponomiya Azerbaycan, Bakü 1986.

Göyüşov Reşid, Karabağ'ın Geçmişine Seyahat, Bakü 1993.

Hebilov Hebil, Azerbaycan Etnografyası, Bakü 1991.

İsmailzade D., Güney Kafkasya'da Rus Hıristiyanlığı, Moskova 1982.

İsmayılov Reşit Bey, Azerbaycan Tarihi, Bakü 1993.

İstoriya Azerbaydjana, Bakü 1958.

İstoriya Azerbaydjana-Kratkiy Oçerk (S Drevneyşiy Vremen Do XIX Veka), Podgotovlen Kollektivom Nauçnım Rabotnikov İnstituta Az. Fan., Bakü 1941.

Leviatov V. N., Oçerki Po İstorii Azerbaydjana v XVIII veke, Bakü 1948.

Mamedova Farida, Politiçeskaya İstoriya i İstoriçiskaya Geografiya Kafkazskoy Albanii (III Do n.e.-VIII v.n.e.), Bakü 1986.

Musabeyov Rasim, "Azerbaycan'daki Etnik Azınlıklar", Avrasya Dosyası Azerbaycan Özel Sayısı, cilt 7, sayı 1, İlkbahar 2001.

Petruşevski İ. P., Oçerki Po İstorii Feodalnih Otnoşeniy v Azerbaydjane i Armenii v Naçale XIX vv., Leningrad 1949.

Swietochowski Tadeusz, Müslüman Cemaatten Ulusal Kimliğe Rus Azerbaycan'ı 1905­1920, (Çev. Nuray Mert), İstanbul 1988,

Tümertekin, E., Özgüç, N., Beşeri Coğrafya "İnsan-Kültür-Mekan", Çantay Kitabevi, İstanbul 1997.

Yusufov Y. B., Ob Aktualnıh Problemah Etniçeskoy İstorii Azerbaydjana, Bakü 1988.

  
14560 kez okundu

Yorumlar

Henüz yorum yapılmamış. İlk yorumu yapmak için tıklayın