• Anasayfa
  • https://www.facebook.com/tarihtarihcemiyeti/
  • https://twitter.com/ttcemiyeti
  • https://www.instagram.com/tarihtarihcemiyeti/
Türk Dünyasında Atasözlerinin Karşılaştırılması Üzerine Bir Deneme / Hasan Ülker

Bilindiği gibi atasözleri, bir konu hakkında birçok cümle ile ifade edilecek duygu ve düşünceleri birkaç kelime ile ortaya koyan özel ifadelerdir. Asırların süzgecinden süzülüp gelen ve günümüzde en güzel şeklini alan bu sözler bazen kitaplar dolusu açıklamaların yerini alıverir. Bu davranış biçimi bütün toplumlarda kendilerine has bir tarzda ortaya çıkar ve millet diyebileceğimiz toplumlarda zamanın da etkisiyle bazıları kaybolur, bazıları da değişikliklere uğrar. Bazıları ise hiç değişmeden yüzyıllar boyu yeni nesillere aktarılmak suretiyle yaşar.

Bu atasözlerinde o topluma ait pek çok ip ucu vardır. Dikkatli bir inceleme ile atasözleri sayesinde o toplum ile ilgili pek çok bilgiye ulaşmamız mümkündür. Genel bir ifade ile "bir milletin yaşama biçimi, hayat tarzı"nı bulabiliriz.

Karaçay Türkleri atasözlerindeki ifadelerin Türkiye Türklerindeki benzerliğini incelediğimizde her iki Türk boyunda da "bir milletin yaşama biçimi, hayat tarzı"nı bulduk. Sayın Prof. Dr. Saim Sakaoğlu'nun yönlendirmesi ile diğer Türk boylarındaki ifade biçimlerine göz attığımızda pek çok atasözünün aynı biçimde kullanıldığını gördük.

Sakaoğlu, Anadolu'daki atasözlerini

A- Bütünüyle benzer olanlar
B- Bazı yönleriyle benzer olanlar
C- Bütünüyle farklı olanlar

olmak üzere üç grupta değerlendirmektedir1. Biz de aynı dağılımı Türk dünyasında gözledik. Bu da tabii bir durumdur. Geniş bir coğrafyaya dağılan Türk milletini oluşturan boyların atasözleri arasında dikkati çeken farkların bir çoğunun hayat şartları, bölge, zaman, ayrı iklim ve başka milletlerle olan münasebetten doğduğu muhakkaktır2. Ama bu ayırıcı faktörlere rağmen gördük ki, ta Adriyatik'den Çin Seddi'ne kadar olan geniş bir coğrafyada aynı kelimelerle, aynı manâlarla aynı atasözleri söylenmektedir.

Sınırlı imkanlarla ulaşabildiğimiz kaynaklardaki Türk atasözlerini diğer Türk boylarındaki şekliyle karşılaştırmaya çalıştık ve yine gördük ki Türklük dünyasının damarlarında tertemiz bir kan dolaşmaktadır. Aynı olaylar karşısında hemen hemen aynı kelimelerle aynı duygu ve düşünceler ifade edilmektedir. Türk Milleti'nin Kuzey Kafkasya'daki küçük bir topluluğu olan Nogay Türklerindeki hayat tarzı ile en kalabalık nüfusa sahip olan Türkiye'deki hayat tarzı arasında çok büyük bir fark bulunmamaktadır. Küçük farklar ise; bir Karslı ile bir Kütahyalı arasındaki fark kadardır.

Atalarımız, ana yurtlarından ayrılıp yeryüzünün değişik bölgelerine dağılırken, kültür ürünlerini de beraberlerinde taşımışlardır. Böylece, aynı kökten beslenen bir ağacın bütün dallarında aynı meyvenin yetişmesi gibi, yeni vatanlarında hep benzer duyguları dile getirmişlerdir. Bir ağacın bir veya birkaç dalının kabul edebileceği diğer bazı benzer meyvelerin aşılanması gerçeğinde olduğu gibi, atalarımız da yadırgamıyacakları kültürlerden tesirler almış, ancak onları milli benliklerinin içinde eritmesini bilmişlerdir. Aynı kültürün küçük farklılıklarla karşımıza çıkmasını tabii karşılıyoruz. Büyük bir meyve ağacı düşünün. Daha çiçek açarken bile bütün dallarda tam bir birlik göremeyiz. Çiçekler hızla gelişerek meyveye dönüşür, toplanıp yenecek hale gelir. Bu meyvelerin büyüklükleri, tatları, renkleri hasılı birçok özellikleri küçük farklılıklar gösterir. Ama hiç kimse o meyvelerin aynı ağaca ait olmadığını söyleyemez.

Yukarıda göstermeye çalıştığımız gibi, kültür ağacımızın meyvelerinin de kökünden uzaklaştıkça bazı değişikliklere uğraması normaldir. Elbette bizim kadar geniş bir coğrafyaya yayılan bir soyun kültürü bu tür değişmelere uğrayacaktır. Ancak, başka ülkelerin topraklarında yaşasa bile onlar, aynı kökten geldiklerini unutmamışlar, o ağacın tadını, kokusunu, rengini aynı güneşin ısıttığı dünyamızda başka bir topraktan beslenerek yaşatmaya devam etmişlerdir. Nasıl ki bitkiler, yetiştikleri coğrafi bölgelere göre kendilerine has birer yayılma sahasına sahiplerse, kültürler de ilk çıktıkları yerden başlayarak yeni yeni sahalara sahip olmuşlardır. Bizim kültürümüz de yayıldığı her yere aslından pek az bir kayıpla ulaşmış ve özünü daima korumuştur. İşte bu kültür akışı, bizim milli beraberliğimizin en büyük teminatıdır. Bugün aynı atasözünü söyleyebiliyorsak, çocuklarımız aynı tekerlemeleri söyleyebiliyorsa, türküler, ninniler, ağıtlar hep aynı kalıplara dökülebiliyorsa aynı ağacın dalları olduğumuz içindir.

Atalarımızın bize bıraktığı kültür ürünlerinden atasözleri dünyasına girip bir bakalım. Biz rastladığımız eserlerdeki benzer atasözlerimizi bir araya getirdik ve Türk Dünyası haritasını okuyucunun gözü önüne serdik. Bu denemenin bir ekip çalışması ile daha da geliştirilerek Türk dünyasındaki birlik ve beraberliğin dosta düşmana ilan edilmesi en büyük temennimizdir.

Türki.. Aç tavuk düşünde kendini buğday ambarında görür. (ADS1, 110)
Aç tavuk düşünde darı görür. (TASH, 73)
Azeri.. Aç toyuğ yuhusunda darı görer. (AHYÖ, 149)
Karaç.. Tavuk tüşü-tarı bürtük. (NKÇ, 61)
Nogay.. Tavıklın tüsine tarı ener. (i.çeneli, 28)
Kırım.. Aş tavuk tüşünde tarı körer. (DKTAD, 21)
Özbek.. Aç itning çüşige söngek kirer.
Trkmn.. Aç tavuk düyşünde darı görer. (TIIM, 201)
Kosov.. Aç tilçi ruyasında touk cürür.

Türki... Adam olacak çocuk, bokundan belli olur. (ADS1, 113)
Dlt... Boldaçı buzagu öküz ara belgülüg. (I, 528, 17)
Karaç.. Adam bolluk atlamından belgili. (KNS, 158)
Bolur-boğundan belgili. (KNS, 189)
Kumuk.. Ögüz bolacak tana, tanavundan belgili. (AVAS, 24)
Krgız.. Bolor muzoo bogunan. (KA, 141)
Trkmn.. Bolcak oglan bolşundan belli. (TIIM, 203)
Irak Yaşamayan uşağ pohunnan bellidir. (ITDA, 315)
Kıbrıs.. Adam olacak çocuk bokundan bellidir. (KTADS, 44)
Yugos.. Ümürsüz çoçogon bokondan bellidir.

Türki.. Adamın adı çıkacağına canı çıksın. (ADS1, 112)
Azeri.. Yaman addan ölüm yahşıdır. (HDD, 103)
Karaç.. Atıng amannga çıkğandan ese, canıng tamağıngdan çıksın. (NKÇ, 77)
Kırım.. Adı şıkdı tokuzga, tüşmez endigi sekizge. (DKTAD, 16)
Irak Adamın adı haraba çıkacağına canı çıksın. (ITDA, 264)
Insanın adı harab'a çıhınca. (ITDA, 292)
Kıbrıs.. Birinin adı çıkacağına canı çıksın. (KTADS, 63)
Kosov... Insanın daha ey canı ise adi çıksın.

Türki.. Ağaç fidan (yaşken) iken eğilir. (TASH, 242)
Karaç.. Çıbıklıkda bügülmegen, kazıklıkda bügülmez. (KNS, 43)
Kırım.. Terek talında iyilir (ağaç fidan iken eğilir). (DKTAD, 88)
Trkmn.. Ağaçı yaşlıkdan bük. (TIIM, 201)
Irak Ağaç yaş iken eğili. (ITDA, 264)
Kıbrıs.. Ağaç yaşıkan eğilir.
Yugos.. Ağaç yaş içer eğrilir.

Türki.. Ağlamayan çocuğa meme vermezler. (ASD1, s, 117, 115)
Azeri.. Ağlamayan uşağa süt vermezler. (AHYÖ, 149)
Karaç.. Cılamağan caşha cukka salınmaz. (NKÇ, 28)
Cılamağan caşha anası emçek salmaz. (KNS, 189)
Kazan.. Yılamagan balaga imçek birmiyler. (KzTAD, 78)
Kırım.. Cılamagan balaga emşek berilmez. (DKTAD, 40)
Krgız.. Iylabağan balağa emçek cok. (KA, 153)
Bala ıylabay emçek kana. (KA, 138)
Trkmn.. Emgenmedik oglana emçek cok. (TIIM, 205)
Irak Uşağ yığlamasa ağzına emcek koymazlar. (ITDA, 315)
Kosovv. Çocuk aglamadan ana ele almas.

Türki... Akıl yaşda, değil baştadır. (ADS1, 123)
Azeri... Ağıl yaşda deyil, başdadı. (AHYÖ, 149)
Ağıl başda olar. yaşda olmaz. (AF, 235)
Karaç.. Akıl caşda, kartda da tüldü-başdadı. (NKÇ, 25)
Kumuk.. Yaşda tügül, başda. (AVAS, 39)
Nogay.. Akıl yasta tuvıl, basta. (NKÇ, 326)
Kırım.. Akıl caşda tuvul baştadır. (DKTAD, 16)
Kırgz.. Asıl başdan, asıl taştan. (KA, 47)
Özbek. Agl yaşta emas, baştadır. (TIIM, 184)
Uygur Ekil yaşta emes, başta. (i.çeneli, TK, kasım 84)
Trkmn. Akıl yaşda bolmaz, başda bolar. (TIIM, 201)
Irak Akıl yaşta dögü, baştadı. (ITDA, 265)
Kosov. Akıl dil, baştadır.

Türki.. Akıllı düşman akılsız dosttan hayırlıdır. (ADS1, 121)
Deli dostun olacağına akıllı düşmanın olsun. (ADS1, 199)
Azeri.. Merdin tövlesi, namerdin otağından yahşıdı. (AF, 243)
Karaç.. Aman şohung bolgandan ese, igi cavung bolsun.
Aman şuyohung bolğandan ese, bolmağanı igidi. (MNS, 11)
Kazan.. Cüler dustan akıllı duşman yahşırak. (KzTAD, 37)
Kırım.. Akıllı duşman, akılsız dostan iygidir. (DKTAD, 16)
Krgız.. Akmak dostan akılduu duşman. (KA, 133)
Özbek.. Akılsız dostdın akıllu düşman yahşıdur.
Trkmn.. Nadan dostdan, dana düşman yagşıdır. (TIIM, 208)
Irak Akıllı düşman akılsız dosttan iyidir. (ITAD, 265)
Kosov.. Akılli duşmandan korkma, akılsıs dosttan kork.

Türki.. Alışmış kudurmuştan beterdir. (ADS, 127)
Azeri.. Tadanmış gudurmuşdan artıgdır.OGZ, 135
Karaç.. Ürenngen avruv tohdamaz.
Kırım.. Tatangan kuturgandan beter. (DKTAD, 86)
Irak Alışmış-öğrenmiş-kudurmuşdan beterdi. (ITDA, 265)
Kıbrıs.. Alışmış kudurmuştan beterdir. (KTADS, 37)
Yugos.. Alınmiş kudurmiştan beterdir.
Dadanmiş kudurmiştan beterdir.

Türki.. Anasına bak kızını al, kenarına bak bezini al. (ADS, 134)
Azeri.. Anasına bah, gızını al-gırağına bah, bezini al. (AHYÖ, 149)
Kumuk.. Anasına karap kızın al, aşına karap tuzun sal. (AVAS, 29)
Nogay.. Ayagın körip asın iş, anasın körip kızın al. (NKÇ, 350)
Ayagına kara da kımızın iş, anasına kara da kızını al. (NKÇ, 350)
Kazan.. Bakraçına bagıp suvın iç, anasına bagıp kızın kuç (KzTAD, 30)
Trkmn.. Enesini görüp gızını al, gırasını görüp bızını al. (TIIM, 205)
Irak Kenarına bah bezini al, nenesine bah kızını al. (ITDA, 294)
Astarına bah üzünü al, nenesine (annesine) bah kızını al. (ITDA, 266)

Türki.. Arabanın ön tekerleği nereden geçerse, art tekerleği de oradan geçer. (ADS1, 136)
Azeri.. Su ahan arhdan bir de ahar. (AHYÖ, 153)
Karaç.. Arbanı al çarhı kirgen cerden art çarhı da öter. (MNS, 14)
Arbanı allı kalay barsa, artı da alay baradı. (KNS, 146)
Baş kalay barsa, ayak da alay baradı. (KNS, 146)
Nogay.. Aldı tegerşik kaydan köşse, songgısı da sonnan köşer. (NKÇ, 309)
Kazan.. Algı küpçek kaydan tegerese artkısı da şundan tegerer. (KzTAD, 25)
Kırım.. Arabanıng ald tegerşigi kayerden cürse ard tegerşigi de o yerden cürer. (DKTAD, 19)
Baş kayaka ketse ayak o yaka keter. (DKTAD, 30)
Kazak.. Iyne ötken cerden cipte öter.
Kıbrıs.. Ön tekerlek nereye giderse, arka tekerlek de oraya gider. (KTADS, 179)
Baş nereye giderse, ayak da oraya gider. (KTADS, 62)

Türki.. Atlar tepişir, arada eşekler ezilir. (ADS1, s, 147, 342)
Dlt Ikka bugra igeşür otra kökegün yançılur.
Azeri.. Atlar depişirse, arada eşek ölür. (OGZ, 28)
Karaç.. Eki at tabanlaşsala, arada eşek ölür. (NKÇ, 75)
Kumuk.. Eşek de, at da tebinse, eki arada buzav yazık bolur. (AVAS, 52)
Kırım.. Atlar tebişir arada eşek ezilir. (DKTAD, 23)
Krgız.. Eki döö kağışsa, orto cerde kara çımın kırılat. (KA, 150)
(Iki deve döğüşür, arada kara sinek ezilir.)
Trkmn.. Iki at depişer, arasında eşek öler. (TA, 84)

Türki.. Ayağını yorganına göre uzat. (ADS1, 150)
Azeri.. Ayağını yorganına göre uzat. (AHYÖ, 150)
Karaç.. Cuvurganınga köre ayağıngı uzat.
Kazan.. Ayağıngnı tüşeginge küre suz. (KZTAD, 29)
Kırım.. Ayağın corkanınga köre uzat. (DKTAD, 24)
Özbek.. Karpanga garab ayağını uzat. (TIIM, 192)
Trkmn.. Yorganına göre ayak uzak. (TIIM, 211)
Irak Yorğanıva göre ayağıv uzak. (ITDA, 316)
Yugos.. Yorgana cüre ayaklarıni uzat.

Türki.. Ayıpsız dost arayan, dostsuz kalır. (ADS1, 151)
Karaç.. Ayıpsız teng izlegen tengsiz kalır. (MNS, 10)
Kumuk.. Ayıpsız dos izlegen dossuz kalır. (AVAS, 26)
Kırım.. Kusursuz dos kıdırsang dossuz kalırsıng. (DKTAD, 69)
Irak Ayıpsız dost isteyen, dostsuz kalı. (ITDA, 267)

Türki.. Azıcık aşım, kaygısız başım. (ADS1, 153)
Azeri.. Azacığ aşım, ağrımaz başım. (AHYÖ, 150)
Karaç.. Aç karnım, tınç kulağım. (NKÇ, 64)
Kırım.. Az aşım avrusuz başım. (DKTAD, 114)
Özbek.. Aç garnım, tinç gulağım. (TIIM, 182)
Trkmn.. Aç başım, dinç gulagım. (TIIM, 201)
Irak Azıcık aşım, ağrısız başım. (ITDA, 267)

Türki.. Bal bal demekle ağız tatlanmaz. (ADS1, 158)
Azeri.. Bal demekle ağız tatlu olmaz. (OGZ, 76)
Karaç.. "Bal-bal!" degenlikge avuzung tatlı bolmaz. (NKÇ, 66)
Kazan.. Bal bal diyü blen avız tatlılanmas. (KzTAD, 30)
Kırım.. Bal bal demekmen avuz tatlılanmaz. (DKTAD, 28)
Trkmn.. Bal diyenin bilen agız süycemez. (TIIM, 202)
Irak Bal bal demeğten ağız şirin olmaz. (ITDA, 269)

Türki.. Bal tutan parmağını yalar. (ADS1, 160)
Azeri.. Bal tutan barmağ yalar. (AHYÖ, 150)
Karaç.. Bal tutgan barmagın calar.
Kazan.. Bal tutkan barmak yalar. (KzTAD, 31)
Kırım.. Bal tutkan parmağın calar. (DKTAD, 27)
Özbek.. Bal tutgan barmağını yalaydı. (TIIM, 186)
Trkmn.. Bal tutan barmagını yalar. (TIIM, 203)

Türki.. Bıçak yarası geçer, dil yarası geçmez. (ADS1, s, 167, 490)
Azeri.. Gılınc yarası sağalar, dil yarası sağalmaz. (AHYÖ, 151)
Söz yarası gılınç yarasından beterdir. (HDD, 106)
Karaç.. Avuz cara bitelmez, kılıç cara bitelir. (NKÇ, 26)
Kılıç cara bitelir, avuz cara bitelmez. (NKÇ, 81)
Kumuk.. Kılıç yarası sav bolur, til yarası sav bolmas. (AVAS, 58)
Nogay.. Til yarası tüzelmes, kılış yarası tüzeler. (NKÇ, 332)
Kazan.. Kul yarası tüzelir, til yarası tüzelmes. (KzTAD, 56)
Kırım.. Kol carası keşer, til carası keşmez. (DKTAD, 65)
Trkmn.. Tıg yarası biter, söz yarası bitmez. (TIIM, 210)
Gılıç yarası biter, dil yarası bitmez. (TA, 80)
Irak Adamı kilinç öldürmez, tahne söz öldürü. (ITDA, 264)
Hançer yarası sağalı, dil yarası sağalmaz. (ITDA, 288)
Kıbrıs.. Bıçak yarası geçer, dil yarası geçmez. (KTADS, 61)
Kosov. Biçak yarasi ceçer, süz yarasi ceçmes.

Türki.. Bin bilsen de bir bilene danış. (ADS1, 167)
Azeri.. Yüz ölç, bir biç. (AHYÖ, 154)
Karaç.. Bile tursang da sora tur. (KNS, 38)
Nogay.. Eki ölşe, bir kes. (NKÇ, 356)
Kazan.. Un mertebe ülçe, bir mertebe kis. (KzTAD, 69)
Kırım.. Bing bilseng de gene bir bilgenge danış. (DKTAD, 33)
Irak Bin düşün bir seleş. (ITDA, 270
Kıbrıs.. Dokuz ölç, bir kes. (KTADS, 86)

Türki.. Birlikden kuvvet doğar. Birlik dirliktir. (TASH, 153) bkz: nerde birlik....
Azeri.. Birlik hardadı, dirlik ordadı. (AHYÖ, 150)
El bir olsa dağı yerinden terpeder. (AF, 242)
Karaç.. Birlikte tirlik.
Kumuk.. Birlik bolmay tirlik bolmas. (AVAS, 16)
Nogay.. Tirlikting küşi-birlikte. (NKÇ, 304)
Kazan.. Birlik tirliktir. (KzTAD, 34)
Kırım.. Kayerde birlik, o yerde tirlik. (DKTAD, 61)
Krgız.. Tiriliktin küçü birlikte. (KA, 165)
Kıbrıs.. Birlikten dirlik olur. (KTADS, 64)

Türki.. Bu günün işini yarına bırakma. (ADS1, 180)
Azeri.. Bu günün işini sabaha goyma. (AHYÖ, 150)
Karaç.. Bügünngü işni tamblağa koyma.
Nogay.. Bügüngi isingdi tanglaga kaldırma. (NKÇ, 350)
Kazan.. Bugüngi işni irtege kaldırgan kişining işi hiç bitmes. (KzTAD, 36)
Özbek.. Bugüngi işni ertaga goyma. (TIIM, 188)
Trkmn.. Bu günki işi ertire goyma. (TAÖ)
Irak Bugünün işini yarına koyma, belki yarın sana yar olmaz. (ITDA, 271)
Kıbrıs.. Bögünün işini yarına bıragma.
Yugos. Bu cünün işini yarına bırakma.

Türki.. Dağ dağa kavuşmaz, insan insana kavuşur. (ADS1, 196)
Dlt Tag tagka kavuşmas, kişi kişike kavuşur.
Azeri.. Dağ dağa govuşmaz, adam adama govuşar. (AHYÖ, 150)
Karaç.. Tav tavğa tübemez, adam adamğa tüber. (NKÇ, 82)
Kumuk.. Tav-tavğa yolukmas, adam-adamğa yoluğar. (AVAS, 24)
Krgız.. Eki too toşulbayt, eki el koşular. (KA, 151)
Özbek.. Tağ tağga gavuşmaydı, adam adama gavuşadı. (TIIM, 195)
Trkmn.. Dag daga govuşmaz, adam adama govşar. (TIIM, 204)
Irak Dağ dağa kavuşmaz, adam adama kavuşu. (ITDA, 276)
Kıbrıs.. Dağ dağa gavuşmaz, insan insana gavuşur.
Yugos.. Dağ dağle kavuşmaz, insan insanla gavvuşr.

Türki.. Damlaya damlaya göl olur. (ADS1, 196)
Dlt Birin birin ming bolur, tama tama köl bolur.
Azeri.. Tama tama göl olar. (OGZ, 132)
Karaç.. Tama-tama köl bolur, cıyıla-cıyıla el bolur. (NKÇ, 72)
Köl da tama tama boladı. (KNS, 138)
Tama tama köl bolulr, ağa ağa söl bolur. (KNS, 140)
Nogay.. Köp tükirse köl bolar. (NKÇ, 303)
Kazan.. Il tükürse kül bulur. (KzTAD, 47)
Kazak.. Tamışdan tama berse derya bola.
Trkmn.. Dama dama köl bolar, hiç dammasa çöl bolar. (TIIM, 204)
Köp damcadan köl bolar. (TIIM, 208)
Irak... Su damlaya damlaya göl olu. (ITDA, 308)
Adım adım yol olu, damla damla göl olu. (ITDA, 264)
Kıbrıs.. Damla damla göl olur, düşman gözü kör olur. (KTADS, 86)
Bir, bir daha bin olur. (KTADS, 61)
Yugos. Damlaya damlaya cül olur.
Damlaya damlaya col olur, damlacikdan sel olur.
Uygur. Köp tükürse köp bolur. (UAD, 230)

Türki.. Delikli taş yerde kalmaz. (ADS1, 199)
Azeri.. Delüklü taş yerde galmaz. (OGZ, 106)
Karaç.. Teşikli taş cerde kalmaz. (KNS, 177)
Kumuk.. Teşikli taş erde yatmas. (AVAS, 32)
Krgız.. Üttüü monçok cerde çatpayt. (KA, 167)
Trkmn.. Altın yerde yatmaz, yagşılık-yolda. (TA, 70)
Kıbrıs.. Delikli boncuk yerde kalmaz. (KTADS, 88)

Türki.. Dost başa düşman ayağa bakar. (ADS1, 210)
Azeri.. Dost başa bahar, düşmen ayağa. (HDD, 102)
Karaç.. Dosung başınga karar, cavung ayağınga karar.
Nogay.. Duşpan ayakka, dos baska karar. (NKÇ, 323)
Kazan.. Dus başka, duşman ayakka bağar. (KzTAD, 41)
Kırım.. Dos başka, duşman ayakka karar. (DKTAD, 45)
Özbek.. Dost başga, düşman ayagga garaydı. (TIIM, 189)
Irak Dost başa bahar, düşman ayağa. (ITDA, 278)
Kıbrıs.. Dost başa, düşman ayağa bakar. (KTADS, 83)
Yugos.. Dost başa bahar, düşman ayağa.

Türki.. Eceli gelen köpek cami duvarına siyer. (ADS1, 216)
Eceli gelen fare, kedinin yoluna çıkar. (TASH, 91)
Eceli gelen keçi, çobanın ekmeğini yer. (TASH, 241)
Dlt Öldeçi sıçgan muş taşakın kaşır.
Karaç.. Çıçhannı acalı cetse, kişdikni kuyruğundan kabar. (KNS, 109)
Kırım.. Eceli kelgen it camining duvarına siyer. (DKTAD, 46)
Eceli kelgen ışkan catkan mışıgıng kuyrugun tırnar. (DKTAD, 46)
Eceli kelgen eşki, şobanıng tayagına süykenir. (DKTAD, 46)
Trkmn. Acalı yeten tilki, hinine bakıp üyrer. (TIIM, 201)
Irak.. Geçinin ameli azarsa gider çobanın ekmeğini yer. (ITDA, 284)
Kıbrıs.. Eceline susayan köpek, cami duvarına siyer. (KTADS, 97)
Koç kaşınınca çobanın topuzuna sulanır. (KTADS, 140)
Kırg (Af). Eçkining ölgüsü kelse, koyçunung tayagıga soyönöt.

Türki.. El eli yıkar, iki el de döner yüzü yıkar. (ADS1, 220)
Azeri.. El eli yuvar, iki el yüzi yuvar. (OGZ, 47)
Karaç.. Kol kolnu cuvar, eki kol betni cuvar. (KNS, 144)
Kumuk. Kol kolnu cuvar, bet betge bağar. (AVAS, 44)
Kol kolnu cuvar, eki de betni cuvar. (AVAS, 44)
Nogay.. Kol koldı yuvar, eki kol betti yuvar.
Kazan.. Kul kulnı yuwa, iki kul bitni yuwa (KzTAD, 56)
Trkmn.. El eli yuvar, iki el biğigin yüzi yuvar. (TA, 77)
Kıbrıs.. El eli yıkar, el de yüzü yıkar. (KTADS, 97)

Türki.. El için kuyu kazan, evvela kendi düşer. (ASD1, 221)
Azeri.. El üçün guyu gazan, özü düşer. (AF, 243)
Karaç.. Birevge uru kazğan, kesi tüşedi. (NKÇ, 68)
Birevge költürgen tayağıng kesingi başına tier. (NKÇ, 27)
Kumuk.. Özgege tuzak salğan-özü tüşer tuzakğa. (AVAS, 18)
Nogay.. Kisige şunkır kazsang, özing atılarsıng. (NKÇ, 352)
Dosınga şungkır kazba, özüng tüsersing. (NKÇ, 323)
Kazan.. Kişige baz kazma, uzing tüşersing (KzTAD, 54)
Kazak.. Birevge deb kör kazba, özün tüşersin.
Irak Başkası için kuyu kazan özü düşer. (ITDA, 269)
Kuyunu kazan içine düşer. (ITDA, 297)
Kıbrıs.. El kuyusu kazan, içine kendi düşer. (KTADS, 101)

Türki.. Erken kalkan (çıkan) yol alır, er evlenen döl alır. (ASD1, 227)
Sabahtan karnını doyuran, küçükten evlenen aldanmamış. 1724
Dlt Tünle yorıp kündüz sevnür, kiçigde evlenip ulgadha sevnür.
Karaç.. Ertde turğannı erkek atı tay tabar. (NKÇ, 84)
Ertde turğan bla ertde üylenngen sokuranmaz. (NKÇ, 84)
Nogay.. Erte turgan erding ırısı artık. (NKÇ, 306)
Erte turgannıng ırısı artar, erinmey yurgenning yurisi artar. (NKÇ, 341)
Kırım.. Erte turgan col alır, erte üylengen döl alır. (DKTAD, 49)
Erte turgannıng kısmet açık. (DKTAD, 49)

Türki.. Geçmiş yağmura kebe tutma. (TRAD, 134)
Karaç.. Cavgan canngurnu camçı bla kuvma.
Kumuk.. Getgen yangurnu artından yamuçu alıp çapmak hakılsızlık. (AVAS, 49)
Nogay.. Ozgan yamgırdı yamışı alıp kuvma. (NKÇ, 353)
Kazan.. Uzgan bulutnı tutup bulmiy. (KzTAD, 71)
Irak Geçmişe mazı diyeller. (ITDA, 284)
Kıbrıs.. Geçmişe mazi pişmişe kuzu derler. (KTADS, 110)

Türki.. Görmemişin oğlu olmuş, çekmiş çükünü koparmış. (ASD1, 245)
Karaç.. Kün körmegen kün körse, kündüz çırak candırır. (NKÇ, 30)
At körmegen atha minse, urub tüyüb atlatır; Koy körmegen koy körse, kuvub, sürüb otlatır. (KNS, 42)
Nogay.. Kün körmegen kün körse kündiz şırak yandırar. (NKÇ, 318)
Kazan.. Kün kürmegen kün kürse, kündüz çıra yandıra. (KzTAD, 56)
Kırım.. At minmegen at minse, şaba şaba ötdürür, Ton kiymegen ton kiyse, kaga kaga tozdurur. (DKTAD, 23)
Koy körmegen koy alsa, kuvalap cürüp otlatır, Kız körmegen kız tapsa başına kına salıp oplatır. (DKTAD, 67)
Irak Görmemiş, gördü gümüş, oldu kudurmuş. (ITDA, 285)
Kıbrıs.. Görgüsüzün bir oğlu olmuş, çeke çeke taşaklarını sökmüş. (KTADS, 116)

Türki.. Gülme komşuna, gelir başına. (ASD1, 247)
Azeri.. Gülme gonşuna, geler başına. (AHYÖ, 152)
Karaç.. Külme kartha, kelir başha. (KNS, 188)
Nogay.. Külme doska, keler baska. (NKÇ, 324)
Trkmn.. Gülme gonşına, geler başına. (TIIM, 206)
Irak Gülme konşuva, geli başıva. (ITDA, 286)
Yugos.. Gülme komşina, colur başına.

Türki.. Haydan gelen huya gider.. (ADS1, 254)
Azeri.. Haynen gele, vaynen geder.
Kumuk.. Haydan gelgen hüyden geter. (AVAS, 42)
Nogay.. Aram kapşıktıng tübi tesik. (NKÇ, 329)
Kazan.. Haramdan kilgen haramga kite. (KzTAD, 45)
Kırım.. Haramdan kelgen haramga keter. (DKTAD, 53)
Irak Haydan gelen huya gider, selden gelen suya gider. (ITDA, 288)
Kıbrıs.. Haydan gelen huya gider, sudan gelen sele gider. (KTADS, 125)

Türki.. Işleyen demir pas tutmaz.. (ADS1, 274)
İşleyen demir ışıldar. (TASH, 86)
Yuvarlanan taş yosun tutmaz. (TASH, 87)
Azeri.. Işlemeyen demiri pas basar.
Karaç.. Işde temir tot bolmaz. (NKÇ, 34)
Işlegen balta tot bolmaz. (NKÇ, 34)
Kazan.. Yürgen taş şumarır, yatkan taş müklenir (KzTAD, 80)
Kırım.. Işlegen temir ışıldar. (DKTAD, 57)
Irak Işliyen demir paslanmaz. (ITDA, 292)
Kıbrıs.. Işleyen demir pas tutmaz. (KTADS, 133)
Yugos.. Işleyen igne pas tutmaz.

Türki.. İt ürür, kervan yürür.. (ADS1, 276)
Kumuk.. İt haplar, kerivan geçer. (AVAS, 23)
Kazan.. İt ürür, büri yürür (KzTAD, 49)
Krgız.. İt üröt, kerben cüröt. (KA, 153)
Özbek.. İt ürür, karvan yürar. (TIIM, 191)
Trkmn.. İt üyrer, kerven geçer. (TIIM, 207)
Irak İt hürer kervan geçer. (ITDA, 292)

Türki.. İyiliğe iyilik her kişinin kârıdır, kötülüğe iyilik er kişinin kârıdır.. (ADS1, 277)
Azeri.. Yahşılığa yahşılığ her kişinin işidi, yamanlığa yahşılığ er kişinin işidi. (AHYÖ, 154)
Karaç.. Aşhılıkğa aşhılık har kişini işidi, amanlıkğa aşhılık erkişini işidi. (KNS, 171)
Ahşılıkğa ahşılık har kimni da işidi, amanlıkğa ahşılık ahşılanı işidi. (MNS, 18)
Nogay.. Yahşılıkka yahşılık-ar kisiding isi di, yamanlıkka yahşılık-er kisiding isi di. (NKÇ, 307)
Kazan.. Yahşılıkka yahşılık her kişining işidir, yamanlıkka yahşılık ir kişining işidir (KzTAD, 76)
Özbek.. Yahşılıkga yahşılık har kişining işidir, yamanlıkga yahşılık er kişining işidir. (TIIM, 197)
Trkmn.. Yagşılıga yagşılıg her kişinin işidir; yamanlıga yagşılık er kişinin işidir. (TA, 92)
Irak Eyiliğe eyiliğ her adamın kârı, haraplığa eyiliğ mert adamın kârı. (ITAD, 282)

Türki.. Iyilik et denize at, balık bilmezse halik bilir.. (ADS1, 277)
Azeri.. Yahşılığ ele balığı at deryaya, balıg bilmezse halığ biler. (AHYÖ, 154)
Karaç.. Igilik tas bolmaz.
Kazan.. Yahşılık kıl da deryaga sal; balık bilmese Halik bilir (KzTAD, 76)
Özbek.. Yahşılık gıl daryağa taşla, balığ bilmasa halıg bilar. (TIIM, 197)
Trkmn.. Yahşılık et de derya at, balık biler, balık bilmese halık biler. (TIIM, 210)
Irak Eyiliğ et at deryaya, balığ bilmezse Halik bili. (ITDA, 282)

Türki.. Karga yavrusuna bakmış, "benim ak pak evladım" demiş. (ADS1, 284)
Kuzguna yavrusu anka görünür. (ADS1, 284)
Karaç.. Çavka balasına "çımmakçığım", kirpi va balasına "cumuşakçığım" deydi.
Karğa balasına: "çımmağım", -dey edi. (NKÇ, 59)
Kirpi balasına: "cumuşağım", -dey edi. (NKÇ, 60)
Ayünü balası ayüge ay körünür. (KNS, 97)
Kazan.. Karga da balasına "appağım" dir, kirpi de "yumuşacığım" dir. (KzTAD, 52)
Kırım.. Ayu balasın appagım, kirpi balasın cımşagım dep süyer. (DKTAD, 25)
Krgız.. Karga süyöt balasın "appağım" dep. (KA, 154)
Ar kimdiki özünö ay körünöt. (KA, 134)
Trkmn.. Garda da öz balasına ap-ağım diyer, kirpi de öz çagasına yumşaçağım diyer. (TIIM, 206)
Kıbrıs.. Karga yavrusu kendine zümrütü anka kuşu görünür. (KTADS, 160)

Türki.. Kaybolan koyunun kuyruğu büyük olur. (ADS1, s, 288, 1355)
Karaç.. Tas bolgan koynu kuyruğu ullu bolur.
Tas bolğan bıçaknı sabı altın. (NKÇ, 73)
Kumuk.. Ölgen sıyırnı sütü maylı bolur. (AVAS, 38)
Kazan.. Yugalgan pıçaknıng sabı altın. (KzTAD, 79)
Ülgen sıyır sütli, ülgen katın kutlı. (KzTAD, 72)
Kırım.. Ölgen sıyır sütlü bolur. (DKTAD, 77
) Krgız.. Cogolgon bıçaktın sabı altın. (KA, 147)
Trkmn.. Iyten pıçagıng sapı altın. (TA, 85)

Türki.. Kendi düşen ağlamaz. (ADS1, 292)
Karaç.. Kesi cığılgan caş cılamaz.
Nogay.. Özi yıgılgan-yılamas (NKÇ, 353).
Kazan.. Üzi yıgılgan yılamas (KzTAD, 74)
Kırım.. Özü cıgılgan cılamaz. (DKTAD, 78)
Trkmn.. Özi yıkılan çaga aglamaz. (TAÖ)

Türki.. Kendi gözündeki merteği görmez, elin gözündeki çöpü görür. (ADSII, 776, 5778)
Deve kendi kamburunu görmez, karşısındakininkini görür. (TASH, 126)
Dlt Yılan kendü eğrisin bilmes, teve boynun eğri tir. (I, 127, 7)
Azeri.. Öz gözünde tiri görmür, özge gözünde gılı seçir. (AHYÖ, 152)
Karaç.. Közünde teregi bolgan, çöpü bolgannga sokur deyt. Közünde teregi bolğan çöbü bolğanga "sokur" dey edi. (NKÇ, 29)
Kırım.. El ayıbın körgende dört boladır közu, öz ayıbın körgende kör boladır közu. (DKTAD,47)
Krgız.. Baka mayrığın bilbeyt, cılandı iyri-iyriy deyt. (KA, 138)
Trkmn.. Düye öz boynunıng egrisin bilmen, yılana egri diyermiş. (TAÖ)
Irak Deve öz kamburun görmez. (ITDA, 277)
Kıbrıs.. Kendi gözündeki merteği görmez de el gözündeki çöpü görür. (KTADS, 155)

Türki.. Kızım sana söylüyorum gelinim sen dinle (işit, anla). (ADSII, 786)
Azeri.. Gızım sene deyirem, gelinim sen eşit. (AHYÖ, 151)
Karaç.. Kızım, sanga aytama, kelinim, sen eşit. (NKÇ, 53)
Kumuk.. Kızım, sağa aytaman, gelinim, sen tıngla. (AVAS, 31)
Kazan.. Kızım sınga eytem, kilinim sin tıngla. (KzTAD, 53)
Kırım.. Kızım saga aytaman, kelinım sen tıngla. (DKTAD, 173)
Özbek.. Kızım senga aytaman, kelinim sen eşit.
Kazak.. Gelinim sagan aytam, kızım sen tıngla. (N.Yüce, TKA, 307, 38)
Trkmn.. Gızım sanga aydayın, gelnim sen düş. (TIIM, 206)
Tatar.. Kızım sınga eytem, kilinim sin tıngla.
Bkırd.. Kızım hinge eytem, kilenem hin tıngla.
Kkalp.. Kızım sagan aytaman, kelinim sen tıngda.
Kıbrıs.. Kızım sana söylerim, gelinim sen anla. (KTADS, 155)
Yugos.. Kızıma süleyim, celınım anlasın.

Türki.. Kimin arabasına binerse onun türküsünü söyler. (ASÖZ, 369)
Gavurun ekmeğini yiyen, gavurun kılıncını çalır. (ADS1, 238)
Karaç.. Kimni arbasına minseng, anı cırın cırla. (NKÇ, 81)
Kumuk.. Arbasına mingenni yırın yırlar. (AVAS, 15)
Kırım.. Kiming arabasına minse onung turkusun cırlar. (DKTAD, 173)
Irak Gâvur ekmeği yen gâvur kilinci atar. (ITDA, 284)
Kosov.. Çimın arabasına binersın, onun türçüsüni sülersin.

Türki.. Koyun can derdinde, kasap yağ derdinde. (ADS1, 301)
Azeri.. Keçi can hayında, gessab piy arzular. (AHYÖ, 152)
Kazan.. Kuyga can kaygı, itçige may kaygı. (KzTAD, 58)
Kırım.. Eşki can dertinde, kasap may peşinde. (DKTAD, 46)
Trkmn.. Geçee can gaygı, gassaba yag. (TAÖ)
Irak Geçi can vayında, kasap pim vayında. (ITDA, 284)
Kıbrıs.. Kasap yağ derdinde, keçi can derdinde. (KTADS, 143)

Türki.. Körün istediği bir göz, iki göz olursa ne söz. (ADS1, 305, 1490)
Körün istediği bir göz, Allah verdi iki göz. (ADSII, 792)
Azeri.. Kor ne ister, iki göz-biri eyri biri düz. (AHYÖ, 152)
Kırım.. Sokur tiledi bir köz, Tangrı berdi eki köz. (DKTAD, 82)
Trkmn.. Körüng bir dilegi-iki gözi. (TAÖ)
Irak Kör ne ister iki göz, biri eğri biri düz. (ITDA, 296)
Kıbrıs.. Körün de istediği iki göz. (KTADS, 149)

Türki.. Misafir misafiri istemez, ev sahibi ikisini de. (ADS1, 319)
Azeri.. Gonag gonağı sevmez, ev issi ikisin de sevmez. OGZ, 148
Kazan.. Kunak kunaknı süymes, üy iyesi birsin de süymes. (KzTAD, 55)
Kırım.. Müsapır müsapırnı süymez, konakbay alayın süymez. (DKTAD, 73)
Krgız.. Konok konoktu söybelt, eesi baarın da süybeyt. (KA, 158)
Trkmn.. Mıhman mıhmanı gıshınar, öy eyesi ikisini hem. (TA, 86)
Irak Mısafır mısafırı sevmez, ev sahabı her ikisini de. (ITDA, 300)
Kıbrıs.. Yeyici yeyiciden, ev sahibi misafirden hoşlanmaz. (KTADS, 219)

Türki.. Ne ekersen onu biçersin. (ADS1, 322)
Kumuk.. Ne çaçsang, onu alırsan. (AVAS, 44)
Nogay.. Ne şaşsan-sonı orarsın.
Kazan.. Ni çeçseng şunı urursıng. (KzTAD, 61)
Kırım.. Ne ekseng onu pişersing. (DKTAD, 74)
Trkmn.. Her kim öz ekenini orar. (TA, 84)
Neme ekseng, sonı orarsın. (TA, 87)
Irak Ne ekersev onu biçesen. (ITDA, 301)
Herkes ektiğini biçer. (ITDA, 289)
Kıbrıs.. Ne ekersen onu biçen. Yugos.. Herçez ektigini biçer.
Dünyada ne ekersen oni biçersin.

Türki.. Nerde birlik, orda dirlik. (ADS1, 323)
Azeri.. Birlik harda, dirlik orda. (AF, 235)
Karaç.. Birlikde-tirilik. (NKÇ, 20)
Kumuk.. Birlik bolmay tirlik bolmas. (AVAS, 16)
Birlik bulan el yaşnar. (AVAS, 16)
Kazan.. Birlik-tirliktir. (KzTAD, 34)
Kırım.. Kayerde birlik, o yerde tirlik. (DKTAD, 61)
Krgız.. Tiriliktin küçü birlikte. (KA, 544)
Kıbrıs.. Birlikden dirlik olur. (KTADS, 64)
Kosov.. Nerde ise birl'ık, ondadır dirlik.

Türki.. Öküz öldü ortaklık ayrıldı. (TASH, 180)
Karaç.. Ögüz öldü, ortaklıkdan ayırıldık. (KNS, 85)
Kumuk.. Ögüzüm ölüp, ortaklıkdan ayrıldım. (AVAS, 38)
Kırım.. Ögüz öldü ortak ayrıldı. (DKTAD, 78)
Kıbrıs.. Öküz öldü, ortakcılık bozuldu. (KTADS, 177)

Türki.. Sana taşla vurana sen aşla vur. (ADS1, 342, 1750)
Dlt Suv birmeske süt bir.
Karaç.. Birev seni taş bla ursa, sen anı aş bla ur. (NKÇ79)
Kazan.. Taş blen atkanga aş blen at. (KzTAD, 65)
Kazak.. Birev zabir etse sen sabır et.
Kıbrıs.. Su vermezse süt ver. (KTADS, 195)

Türki.. Serçeden korkan darı ekmez. (ADS1, 345)
Azeri.. Gurddan gorhan goyun sahlamaz. (AHYÖ, 151)
Karaç.. Kanatlıdan korkğan tarı sepmez.
Nogay.. fiegertkiden korkkan, egin ekpes. (NKÇ, 308)
Kazan.. Çikirtgeden korkkan igin ikmes. (KzTAD, 39)
Kırım.. Bödeneden korkkan tarı ekmez. (DKTAD, 35)
Krgız.. Çegirtkeden korkkon egin ekpes. (KA, 148)
Trkmn.. Serçeden gorkan, darı ekmez. (TIIM, 209)
Gurttan gorkan tokaya (ormana) girmez. (TA, 82)
Irak Donguzdan korkan darı ekmez. (ITDA, 276)

Türki.. Sıçan deliğe sığmamış, bir de kuyruğuna kabak bağlamış. (ADSII, 871)
Azeri.. Dilkü inine sığmaz, guyruğına gabag asar. (OGZ, 103)
Karaç.. Çıçhan kesi kirirge teşik tapmay edi, kuyruğuna dingil taga edi.
Kazan.. Tişigine sıymagan tıçkan kuyrıgına tubal takkan (KzTAD, 67)
Kırım.. Işkan teşigine kiralmay cürgende kuyruguna cuvguş (bulaşık bezi) baylar. (DKTAD, 57)
Özbek.. Sıçgan iniga sığmaydı, ğalvur bağlaydı dümüğa. (TIIM, 194)
Kıbrıs... Sıçan deliğine sığmaz, bir de götüne kabak bağlar. (KTADS, 187)

Türki.. Sürüden ayrılanı kurt kapar. (ADS1, 352)
Azeri.... Köçden azan gurda-guşa gismet olar. (HDD, 132)
Karaç.. Iesiz malnı börü aşar. (NKÇ, 59)
Ayırılğannı ayıu aşar, bölünngenni börü aşar. (MNS, 55)
Kumuk.. Ayrılgan el azar, koşulgan el ozar. (AVAS, 14)
Nogay.. Ayırılgandı ayuv er, bölingendi böri er. (NKÇ, 302)
Yalgız koydı böri aşar. (NKÇ, 304)
Kırım.. Ayrılgannı ayu aşar, bölüngennı börü aşar. (DKTAD, 24)
Özbek.. Süriden ayrılgan koynı böri yırtar.
Bölingandı börü yer, ayrılgannı ayığ. (TIIM, 180)
Trkmn.. Sürüden ayrılan goynı gurt iyer. (TIIM, 210)
Irak Sürüden ayrılan koyunu-kuzunu kurt yer. (ITDA, 308)
Kıbrıs.. Sürüden ayrılanı kurt yer. (KTADS, 195)
Yugos.. Süriden ayrılan kuziyi kurt kavrar.

Türki.. Tatlı dil yılanı deliğinden çıkarır. (ADS1, 359, 1882)
Dlt Tılın tirgike tegir.
Azeri.. fiirin dille ilanı yuvadan çıharmağ olar. (AHYÖ, 159)
Karaç.. Ariuv söz cilyannı teşiginden çığarır. (MNS, 15)
Kumuk.. Hakıllı buzav eki ananı içer. (AVAS, 50)
Nogay.. Yahşı söz yılandı innen şıgarar. (NKÇ, 333)
Kazan.. Tatlı til yılannı üninden çıgara. (KzTAD, 66)
Krgız.. Cıluu süylösö cılan iyinden cığat. (KA, 235)
Trkmn.. Yagşı söz yılanı yinden çıgarar. (TAÖ)
Irak Datlı dil ilanı dellükden çıhardı. (ITDA, 276)
fiirin dil ilanı dellükden çıhardı. (ITDA, 309)
Yugos.. Tatlı süz demir kapilari açar.
Kosov.. Tatlı süz (dil) ilanı deliginden çikarır.
Tatlı süz demir kapilari açar.
Btrak.... Güler yüz, tatlı söz yılanı kovuğundan çıkarır.

Türki.. Tok acın halinden bilmez. (ADS1, 363)
Karaç.. Avrugannı sav bilmez, aç karınnı tok bilmez. (NKÇ, 38)
Kazan Açnıng halin tuk bilmes. (KzTAD, 23)
Krgız.. Aç kadırın tok bilbeyt. (KA, 132)
Özbek.. Açnıng halını, tok bilmaydı. (TIIM, 182)
Trkmn.. Dokun açdan habarı yok. (TIIM, 204)
Açlık cebrin çekmedik, dokluk gadırın ne bilsin. (TA, 70)
Irak Toh olan ne bilsin acın halınnan. (ITDA, 311)
Acın tohtan ne habarı var. (ITDA, 263)
Krg (AF). Aç kadrın tok bilmeyt-oğru kadrı soo bilmeyt.

Türki.. Ulu sözü dinlemeyen uluya kalır. (ADS1, 367)
Dlt Ulugnı uluglasa kut bulur. (I304, 16)
Azeri.. Ulular sözin tutmayan ulaya galur. (OGZ, 59)
Karaç.. Kart aythannı etmegen-kartaymaz. (NKÇ, 81)
Kumuk.. Ullu aytganın etmegen hökünçlü kalır. (AVAS, 19)
Ullu aytganın etmegen ullaymas. (AVAS, 19)
Kırım.. Kart ögutun tutmagan kartaygaşı ongmaz. (DKTAD, 60)
Trkmn.. Ulının diyenini etmedik uvlar. (TA, 91)

Türki.. Ummadığın taş baş yarar. (ADS1, 367)
Ummadığın kütük araba devirir. (TASH, 192)
Nogay.. Edem sözi tas yarır, tas yarmasa, bas yarır. (NKÇ, 316)
Kırım.. Kişkene şotuk arba avdarır. (DKTAD, 67)
Umulmadık şotuk arba avdarır. (DKTAD, 92)
Trkmn.. Kicicik daş baş yarar. (TIIM, 208)
Irak Ummadığıv daş baş kırar. (ITDA, 312)
Beğenmediğiv daş baş kırar. (ITDA, 209)
Kıbrıs.. Ummadık kütük araba devirir. (KTADS, 211)
Yugos.. Ummadığın taş, yarar baş.
Btraky.. Ummadığın taş araba devirir.

Türki.. Yalnız taş duvar olmaz. (ADS1, 376)
Azeri.. Yalğız elden ses çıhmaz. (AHYÖ, 154)
Karaç.. Cangız taşdan kala bolmaz. (KNS, 67)
Tav başında tav bolmaz, cangız terek bav bolmaz. (KNS, 68)
Kumuk.. Yangız taş kala bolmas. (AVAS, 34)
Yangız terek bav bolmas. (AVAS, 34)
Nogay.. Yalgız söylep söz bolmas, yalgız kazık kos bolmas, yasırtın işken as bolmas. (NKÇ,333)
Kazan.. Bir tarıdan butka (lapa? tapa?, tıkaç) bulmas. (KzTAD, 35)
Kırım.. Cangız ağaş calbarsang canmaz. (DKTAD, 37)
Trkmn.. Yalngız goldan av çıkmaz. (TA, 92)
Irak Tek elin sesi çıhmaz. (ITDA, 310)

Türki.. Yılanın sevmediği ot deliğinin ağzında biter. (ADS1, 383)
Dlt Yılan yarpuzdan kaçar, kança barsa parpus utru kelür. (III, 39, 26)
Azeri.. Ilanın yarpızdan zehlesi geder, o da burnunda biter. (AHYÖ, 152)
Karaç.. Ayü duğumanı süymey edi, ol da anı teşigine bite edi. (KNS, 97)
Cılan duğumanı süymey edi, duğuma da anı teşigine bite edi. (KNS, 110)
Trkmn.. Yılanıng yigreneni narpız, ol hem hinining agzında gögerer. (TA, 93)
Irak Ilan yarpızdan haz etmez, gider burnu önünde biter. (ITDA, 291)
Kıbrıs.. Sevmediğin bok daima burnunun dibinde tüter. (KTADS, 194)

Türki.. Yılan sokmuş, ipten de korkar. (TASH, 244)
Karaç.. Cay cılandan korkğan, kış arkandan ürker. (NKÇ, 28)
Nogay.. Yazda yılannan korkkan, kısta arkannan korkar. (NKÇ, 360)
Kazan.. Kurkkanga kuş körüne. (korkana her şey çift görünür). (KzTAD, 57)
Trkmn.. Yılan çakan kendirden gorkar. (TA, 93)
Irak Ilan çalan ip sürüntüsünden korkar-kaçar-. (ITDA, 291)

Türki.. Yürek yanmasa göz yaşarmaz. (TASH, 71)
Azeri.. Can yanmasa gözden yaş çıhmaz. (AHYÖ, 150)
Karaç.. Can avrusa-sokur közden caş çığar. (KNS, 150)
Kırım.. Meram etseng sokur közden caş şığar. (DKTAD, 72)
Krgız.. Çındap ıylasa, sokur közdön caş çığat. (KA, 149)
Trkmn. Ihlas bilen aglasang, kör gözden bile yaş çıkar. (TA, 84)
Kazan.. Çın küngilden yılasang sukır küzden yeş çıga. (KzTAD, 40)

Türki.. Zenginin keyfi gelinceye kadar, fukaranın canı çıkar. (TASH, 220)
Göle (arığa) su gelinceye kadar kurbağanın gözü patlar. (ADS1, 243)
Azeri.. Kök arıglayınca arığın canı çıhar. (AF, 64)
Karaç.. Bay hakın berginçi carlı canın berir. (NKÇ39)
Baynı kübüründen çıkğınçı, carlını canından çığar. (NKÇ 40)
Kumuk.. Baynı kepi kelginçe, yarlını canı çığar. (AVAS, 15)
Kırım.. Barlınıng kiypı kelgeşi, carlınıng canı şıgar. (DKTAD, 29)
Kıbrıs.. Zenginin gönlü olana kadar, fukaranın göbeği düşer. (KTADS, 231)
Gagau.. Zenginin kefi gelince, fukaranın canı çıkar.
Btrak Ağanın keyfi gelince. fıkaranın canı çıkar.

Kısaltmalar

⦁ Ata Sözleri (ASÖZ)
⦁ Atasözleri ve Deyimleri Sözlüğü I-II (ADS)
⦁ Aytıvlar va Atalar Sözleri (AVAS)
⦁ Azerbaycan Folkloru (AF)
⦁ Azerbaycan Halk Yazını Örnekleri (AHYÖ)
⦁ Dobruca'daki Kırım Türklerinde Atasözleri ve Deyimler (DKTAD)
⦁ Halgımızın Deyimleri ve Duyumları (HDD)
⦁ Irak Türklerinde Deyimler ve Atasözleri (ITDA)
⦁ Karaçay Nart Sözle (KNS)
⦁ Kazan Türkçesinde Atasözleri ve Deyimler (KzTAD)
⦁ Kıbrıs Türk Atasözleri ve Deyimler Sözlüğü (KTADS)
⦁ Kırgız Atasözleri (KA)
⦁ Malkar Nart Sözle (MNS)
⦁ Mukayeseli Van Folkloru (MVF)
⦁ Poslovitsı i pogovorki Narodov Karaçaevo-Çerkesii (NKÇ)
⦁ Tarih boyunca Türk Atasözleri (TBTA)
⦁ Türk Atalar Sözü Hazinesi (TASH)
⦁ Türk Atasözleri ve Deyimleri I (TRAD)
⦁ Türkistan Ile Ilgili Makaleler (TIIM)
⦁ Türkiye'de Yaşayan Karaçay-Malkar Türklerinden Derlenen Atasözleri (KMTA)
⦁ Türkmen Atasözleri (TA)
⦁ Türkmen Atasözlerinden Örnekler (TAÖ)
⦁ Uygur Atasözleri ve Deyimleri (UAD)

1 Afganistan'dan Göçen Soydaşlarımızın Bazı Atasözleri Üzerine Notlar, Prof. Dr. Saim Sakaoğlu, Türk Kültürü Araştırmaları, Prof. Dr. İbrahim Kafesoğlu'nun Hatırasına Armağan'dan Ayrı Basım, Ank. 1985 s. 438.
2 Türk fiivelerindeki Atasözlerinde Uygunluk, Nuri Yüce, Türk Kültürü Araştırmaları, XVII-XXI/1-2, 1979-1983, Ank. 1983 Prof. Dr. Faruk Kadri Timurtaş'ın Hatırasına Armağan, s. 3090.

Ata Sözleri, F. Fazıl Tülbentçi, İnk. ve Aka Kitabevleri, II. baskı, 582 s.

Atasözleri ve Deyimleri Sözlüğü I-II, Ömer Asım Aksoy, TDK Yay., 1984.

Aytıvlar va Atalar Sözleri, Haz. Abdurahim Abdurahmanov, Mahaçkala Dağıstan Ohuv-Pedagogika Izdatelstvosu, 1991, 120 s.

Azerbaycan Folkloru, Vagif Veliyev, Maarif Neş. Bakı 1985, 416 s.

Azerbaycan Halk Yazını Örnekleri, Ehliman Ahundov, TDK Yay. Ankara 1978, 556 s.

Dobruca'daki Kırım Türklerinde Atasözleri ve Deyimler, Müstecib Ülküsal, TDK Yay. 1970, 256 s.

Halgımızın Deyimleri ve Duyumları, M. I. Hekimov, Maarif Neş. Bakı 1986, 392 s.

Irak Türklerinde Deyimler ve Atasözleri, Ihsan S. Vasfi, Fuzuli Yay., Ist. 1985, 320 s.

Karaçay Nart Sözle, Aliylanı Soltan, Karaçay-Çerkes Kitab izdatelstvo, Çerkessk, 1969.

Kazan Türkçesinde Atasözleri ve Deyimler, A. Battal Taymas, TDK yayını, Ankara 1968, 152 s.

Kerkük Halk Edebiyatından Seçmeler, Dr. Cengiz Ketene, Kültür Bakanlığı, Ank. 1990.

Kıbrıs Türk Atasözleri ve Deyimler Sözlüğü, Haz. M. Gökçeoğlu, Galeri Kültür Yay., 234 s.

Kırgız Atasözleri, Bilgehan A. Gökdağ, TDA, sayı: 61, Ağustos 89, s. 129-168.

Malkar Nart Sözle, Azret HOLAEV, Elbrus Kitab Basma, Nalçik 1982.

Mukayeseli Van Folkloru (yayımlanmamış bitirme tezi), Ayşegül Üstün, A. Ü. Fen-Edb. Fak. Erz. 1986, 251 s.

Nakıl Sözler, Cusup Balasagın, Bütkul Soyuzduk caştar kitep birikmesi, Balasagı 1991, 64 s.

Oğuzname, Bakü 1987, 223 s.

Poslovitsı i pogovorki Narodov Karaçaevo-Çerkesii, Alieva A. I. ve Arkadaşları, Çerkessk 1990, 368 s.

Tarih boyunca Türk Atasözleri, Aydın Oy, Ist. 1972.

Türk Atalar Sözü Hazinesi, Hilmi Soykut, Ülker Yay. Ist. 1974, 496 s.

Türk Atasözleri ve Deyimleri I, Milli Kütüphane Genel Müdürlüğü, ME Basımevi, Ist. 1992, 144s.

Türkistan ile İlgili Makaleler, Çağatay Koçar, Kültür Bak. Yay., Ankara 1991, 268 s.

Türkiye'de Yaşayan Karaçay-Malkar Türklerinden Derlenen Atasözleri, Hasan Ülker, TDA, sayı: 75, Aralık 91, s. 159-190.

Türkmen Atasözleri, Bilgehan Atsız Gökdağ, TDA, sayı: 79, Ağustos 92, s. 67-94.

Türkmen Atasözlerinden Örnekler, İlhan Çeneli, TFA, sayı: 338, Eylül 1977, s. 8084.

Uygur Atasözleri ve Deyimleri, Kurtuluş Öztopçu, Doğu Türkistan Vakfı Yay. Ist. 1992, 340 s.

  
2621 kez okundu

Yorumlar

Henüz yorum yapılmamış. İlk yorumu yapmak için tıklayın