• Anasayfa
  • https://www.facebook.com/tarihtarihcemiyeti/
  • https://twitter.com/ttcemiyeti
TAVSİYE KİTAP
60.000'lik Tarihi Fotoğraf Arşivi
Dil Planlaması Bağlamında Türk Yazı Dillerinin Görünümü / Yrd. Doç. Dr. Bilgehan Atsız Gökdağ

Dil planlaması toplum dilbilim konuları içinde çok boyutlu olan ve o ölçüde de çok sorun ve terim içeren bir alandır. Dilin planlama konusu olup olmayacağı tartışılmış, konuyla ilgili geniş hacimli çalışmalar yapılmış ve dilin planlama konusu olduğuna yer verilmiştir. Aynı tür etkinliği anlatmak üzere "dil planlaması" teriminden başka, "dil mühendisliği", "dil politikası", "dil gelişmesi", "dil düzenlemesi", "dil siyasası" gibi terimler kullanılmıştır. "Dil mühendisliği" terimini Springer (1951), Eski Sovyetler Birliği'nde yarı ölçünlenmiş dillerin yazılması ve ölçünleştirilmesi çabalarını karşılamak üzere kullanmıştır. Özellikle bağımsızlığını kazanan ulus devletler ve gelişmekte olan ülkelerde dil/değişke seçimi, seçilen dilin/değişkenin kodlanması, sözlük, dil bilgisi ve yazımın belirlenerek ölçünleştirilmesi ve kurumlarda yaygınlaştırılması ve günün gereksinimlerini karşılayacak biçimde işleminin genişletilme çabaları bu kuram ve modeller kapsamında yaygın olarak 70'li yıllardan bu yana betimlenmeye başlanmıştır.

Dil planlaması olarak görülebilecek etkinlikler çok çeşitlidir. Bir toplumda dil planlamasını yönlendiren dört ilke vardır. Bunlar, "dilsel benzeş (tir) me", "dilsel çoğunluk", "yerlileştirme" ve "uluslararasılaştırma". Bunlardan "dilsel benzeş (tir) me" (linguistic assimilation) kökeni ne olursa olsun herkesin toplumdaki baskın dili öğrenmesidir. Dilsel benzeştirme ilkesi dünyanın pek çok ülkesinde uygulanmaktadır.

Dil planlamasında dilsel amaçlar yanında "yarı dilsel" ve "dil dışı amaçlar" da bulunmaktadır.1 Dıştan gelen bir zorlama ile ya da ülkedeki siyasal iktidarın belli bir amaçla ve devlet gücünü kullanarak yaptıkları kültür değişiklikleri "zorunlu kültür değişiklikleri" adını almaktadır. Dıştan gelebilecek zorlamaların başında ülkenin dolayısıyla toplumun yabancıların boyunduruğu altına düşmesi gelmektedir. Siyasal iktidarın zorlamasıyla gerçekleştirilen kültür değişikliklerine gelince, hemen her ulusun geçmişinde bunun örnekleri bulunabilir.2 Türk yazı dillerinin 1920'li yıllardan sonra sayılarının hızlı bir şekilde artması zorunlu kültür değişmelerinin kapsamı içinde ele alınması gereken dil planlamasıdır.

Türk yazı dillerinin kuruluşu genel Sovyet kültür politikalarından direkt etkilenmiştir. Kültür politikalarının temelinde 1924'ten beri benzersiz bir genişlik kazanmış olan dilsel eylem yer alıyor. Ulusal bütünlüklerin kimliğini yükseltme gerekçesiyle dilsel eylem, önceleri alt azınlıklar yaratarak azınlıkların azami bölünmesi sonucunu doğurdu. Nitekim Sovyetler Birliği'nin ele alınan kesiminde 4 dil alt grubunun her birinde bir lingua franca (geçer dil) oluşturmak daha rasyonel olacakken yürütülen eylem tam tersine, azami dil (40'dan fazla) repertuarını çıkarma ve çoğu kez ex nihilo bir alfabenin, bir gramerin, sözlüklerin ve hatta bir edebiyatın yaratılmasıyla bu dillerin kullanımını teşvik etmek yönündeydi.3 Yeni yazı dilleri tabii olarak değil, birtakım kararlarla meydana getiriliyordu. Özbek yazı dili için Özbekistan'da hangi ağzın esas alınması gerektiği hususunda birkaç defa karar değiştirilmiştir.

1923'te, 1929'da ve 1934'te karar alınmıştır.4 Bu kararlarla Özbek yazı dilinin önce 6, sonra 9, daha sonra 5 ünlüye sahip olduğu kabul edilmiştir.5 Türkmenistan'da ise yaklaşma hali (dative) ekinin -ga/-ge mi, -aa/-ee mi, yoksa -a/-e mi olacağı ve Türkmen yazı dilinin hangi ağza dayanacağı çeşitli kararlarla belirlenmiştir.6

Sovyetler Birliği'nde uygulanan kültür ve dil planlamasının mimarlarından olan F. M. Yakovlev'in ideolojiyi dil gibi tabii bir vasıta olan dile nasıl soktuğunu şu sözlerinden anlıyoruz. "Sosyalist münderecatlı millî edebî dillerin çıkarları ve inkişafları emekçilerin canlı dillerinin özelliklerini, diğer milliyetlerin dil özelliklerine yaklaştırmalarını, onların beynelminel katkılarıyla: leksemlerle, morfemlerle, fonemlerle zenginleştirilmelerini zorunlu kılmaktadır.7

Görüldüğü gibi Sovyet devrinde yazı dilinin hangi ağza dayanacağı, gramer katagorileri için hangi şekillerin ve eklerin tercih edileceği, hatta yazı dilinin kaç ünlüsü olacağı, alfabesi, imlâsı birtakım kararlarla tespit edilmiştir. Dil planlamasının dil dışı amaçlarla uygulanması neticesinde Türkistan ve İdil-Ural'daki tek yazı dilinin hem zorla, hem de sunî olarak nasıl parçalandığı açıkça görülmektedir. Bu açıdan saf dilsel eylem bir bütün olarak Sovyet kültür politikasıyla örtüşmektedir.

Dil kültürel kimliğin en önemli temelidir. Hegemonya arayışındaki bir güç tarafından yerel ve millî direnişin kırılması için öncelikli hedefleri oluştururlar. Böylelikle hedef kitlenin ikame edilmek istenen düşünceye karşı savunma araçları yok edilmektedir. Bunun bilincindeki Rus dil politikasının iki önemli amacı vardır. 1- Türkçenin Orta Asya'da tek dil olmasını engellemek, 2- Rusçanın yaygınlaşmasını sağlamak. Bunun için üç temel politika izlenmiştir. a) Yerel lehçeleri vurgulayarak farklılıkları körüklemek. b) Alfabelerin değiştirilmesi. c) Rusça öğrenmeyi önemli önemli statülere ve iş edinmeye şart koşarak zorlamak.8

Türk kimliğinin yok edilmek istenmesi çarlık döneminde ortaya çıkmıştır. İlminski tarafından geliştirilen eğitim reformu doğrultusunda açılan yeni Rus-Tatar okullarının özel müfredat ve metodları gereği alfabe, dil ve kültür alanında kapsamlı bir Ruslaştırma hareketi başlamış oldu.9

İlminski, bir taraftan yerel dilleri derleyip eğitim dili olarak yasallaştırıyor, bu dillerin kullanıma sunulması için çaba gösteriyor, diğer taraftan o dönemde kullanılan aracı dilleri kırmak istiyor. Bozkırlar Genel Valiliği idarecilerini Tatarcayı terk edip Kazakçayı kullanmaya ikna etmek için çalışıyordu. Bu durumda şöyle bir çelişki ortaya çıktı. Tatarca ulusal dil olarak desteklenip aracı dil olarak kösteklendi. Tataristan'da kurumsallaştırılırken, Kazakistan'da yasaklandı. Stalin döneminde de Azeri Türkçesi Kafkasya'da aracı dil olmaktan çıkarılarak onun yerine eğitimde Kafkas dilleri ve iletişimde Rusça geçirildi. Kökeni Çarlık Rusyası'na dayanan Stalinist milliyetler politikasının temel ilkesi ilerici çok kültürlülük (ana dilinde konuşma, yazma ve öğrenme hakkı) siyaseti olup, bunun altında emperyalist, bütünleştirici ve ideolojik bir proje vardır. İlk amaç dinsel ve kültürel dayanışmaları kırmaktır. Alfabe ve siyaset adlı bir çalışmamızda Hıristiyanlaştırma ve Ruslaştırmada Türkoloji ilminin Rusların elinde Türklere karşı bir silah olarak kullanıldığını ayrıntılı olarak ortaya koymuştuk.10

Etno-Linguistik temelde federal birimlere ayrılan çok uluslu Sovyetler Birliği'nde Lenin ile başlayan "uluslar politikası" genelde self-determinasyon ilkesinden hareketle 1924 Anayasası'nda ayrılık hakkına yer verse de aslında cumhuriyetlere telkin edilen ve denetlenen politika, birliğe sadakat oldu. Buna karşı "birlik" içinde ulusların eşitliği ve gelişmesi önem kazandı. Ulusal kültürün gelişmesi için öncelikle standart yazı dilleri oluşturularak ulusal dilde eğitime ağırlık verildi.

Pantürkizm korkusu nedeniyle Rusların Sovyetler Birliği sınırları içinde yaşayan etnik grupları milletleştirme (köklere inme, milletlere bölme) çalışmaları en ileri derecede Türk boyları arasında olmuştur. Bu bölgelerde yerli dillerde okulların açılması için sistemli politikalar takip edilmiştir. 1915'te Kazakistan'da 89.000 öğrencisi bulunan 1825 okul mevcut iken, bu öğrencilerin sadece 13.000'i Kazak Türkü idi. 1930'a gelindiğinde ise okulların sayısı 8834'e yükselmiş olup bunların 3454'ü Kazak okulu olarak açılmıştır. Toplam 334.500 öğrencinin 130.000'i Kazaktı. 1915'te %15 olan Kazak öğrenci oranı 1930'da %33.8 olmuştur. 1927-1928 yıllarında Kazakların %78.4'ü, Kırgızların %82'si kendi ana dilleri ile eğitim yapıyorlardı. 1929 yılında Özbekistan'da Özbekçe eğitim ve okul açılması için hazırlanan plan uygulanmaya başlandı. 1931'de Merkez Yürütme Kurulu'nun resmi ve genel yazışmalarının tamamı Özbekçedir. Eğitimde Arapça ve kültürde Farsçaya karşı Özbekçenin belli bir oranda öne çıkması Özbek kimliğinin oluşmasının başlangıcı olmuştur. Milletleştirmenin Özbekleştirme kısmı etno-linguistik çalışmalarla bir dereceye kadar gerçekleşmiş oldu.11

Milletleştirme veya Oliver Roy'un tabiriyle ulus imal etme işinin sınırlamaları ve eksikliğine rağmen ciddi başarıları söz konusudur. Bu başarılar daha çok dil ve eğitim konularıyla sınırlıdır. Aynı zamanda sosyalist ve yeni bir sanat, kültür formasyonuyla Sovyetleşmeyi teşvik etme maksadını gütmektedir. Devrinin ilk 10-15 yılında milletleştirme politikası uygulanmış, 1930'lu yıllardan itibaren ise Ruslaştırma planı uygulamaya konmuştur. 1933'te 92 olan Özbekçe eğitim veren okulların sayısı 1934'te 34'e düşmüştür. Türkmenistan'da bu rakamlar 1933'te 9, 1934'te 6'dır. 12

20. asrın başları ulus devletlerin kurulduğu yıllardır. Bu yapıda ulusal bütünlük bir dil ve etnik kabulle tanımlanır. Sovyetler Birliği Stalin döneminde imparatorluk meşruiyetinden ulus devlet meşruiyetine geçmiştir. Sovyetlerin özelliği, merkezi devlet söz konusu olduğunda beliren bir imparatorluk mantığı ile, her biri bir etnik veya bir toprakla tanımlanın on dört "Sovyet Sosyalist Cumhuriyeti"nin etnik devlet mantığını birleştirmesidir. Sürekli olarak ideolojik meşruiyetle "milliyetler" arasındaki gidip gelmelerin arasında sıkışmış olan SSCB, sosyalizm adına ve Ruslaştırma aracılığı ile, Rus olmayan on dört cumhuriyeti ideolojik bir uluslar üstü bütünde eritmeye çalıştı. Bu alanda uğradığı başarısızlık ise geriye çeşitli parçaları birbirine benzemeyen bir miras bıraktı. İdeolojik bir imparatorluk mantığı (Sosyalizme bağlılık, siyasal oyunların sınırları içinde kalmak koşuluyla "milliyetlere" saygı) peşindeki Sovyet sistemi, ulus devletlerin oraya çıkma koşullarını yaratmış oldu (Roy2000: 40-41).

Sovyetler Birliği ilk yıllarda yapılandırıp şekillendirerek uydurduğu makro etnileri sahneye çıkarmıştır. Etnilere bir temel oluşturmak için Sovyet teorisyenleri iki yol seçmiştir: Etnik oluşum ve dilbilim. Etnik oluşum yaklaşımı etninin seceresini çıkarmaya dayanır. Günümüzde mevcut olan etnik bölünmelerden hareket edilir ve bunlar tarihe başvurularak açıklanır. Dilbilim ise, bir dilin gerçek kullanımlarını belirlemekten çok dilleri ideolojik, hatta yalnızca idarî kıstaslara göre (konuşma, yazı ve edebiyat dili) derlemekle, sınıflandırmakta, biçimselleştirmekle uğraşır.

Sovyet etnografi teorisine göre etnik gruplar "ulus", "millet", "ulus altı statüde olan" şeklinde isimlendirilir.13 Teorik olarak, diliyle tanımlanan her halk, gelişmişlik düzeyiyle orantılı bir idari statü kazanan bir "milliyet" oluşturur. Kapitalist bir üretim biçimi ve piyasaya sahip oldukları için ulus aşamasına gelmiş olan halklar "Sovyet Sosyalist Cumhuriyeti" statüsüne hak kazanırlar. Daha az gelişmiş halklar aşağıya doğru özerk bölge ve ulusal toprak statüsünü alırlar. Sovyet sisteminde ayrıca dilleri tanındığı için tanınan ama toprakları ve kendi idari makamları olmayan milletler de vardır. Bu gruplar arasındaki ayırım dillerin sınıflandırılış şekline göre belirir. Buna göre diller; yazılı diller, edebî diller ve yazılı olmayan diller şeklinde isimlendirilir. Yazılı dili olmayan milletin toprağı da olamaz. Dili yazıya geçirme kararı yönetime bağlı olduğu için dilin statüsü siyasidir. Yazı dili olmayan bir etniye toprak bütünlüğü sağlanmak istendiğinden bir yazılı dil icat edilmekte, şair ve yazarlara eserler sipariş edilerek hatta bu dile edebî dil konumu dahi verilmekteydi.14

1919 yılında Tatarların Müslüman kimliğini öne çıkardıkları düşünülerek bunun kırılması amacıyla dil bakımından Tatarlara çok yakın olan ve yazı dili olarak Tatarcayı kullanan Başkurt Özerk Cumhuriyeti kurulmuştur. Başkurtları tam bir milliyet yapmak için onlara bir edebî dil uyduruldu. Moskova'nın Orta Asya'da Türkistan fikrinin yok edilmesine yönelik planı çerçevesinde Türk lehçeleri arasındaki dil farklılıkları öne çıkartılarak belirli milliyetler geliştirildi.

Sovyetlerin uyguladığı dil politikasının temelleri aslında çarlık dönemine dayanmaktadır. Çarlık yönetimi etnik milliyetçiliği yer yer körükleyerek pantürkizm ve panislamizm sentezinin oluşmasını engellemek istemiştir. Bu sentezin Osmanlı İmparatorluğu'na bağlanacağını düşünmekteydi. Halbuki etnik bir kimliğin gelişmesi imparatorluk çerçevesinde olabilirdi. Bu tavır Stalin'in analizine de aynen uymaktaydı. Bu politikalar Tatar ve Kazak Türkleri arasında başarılı neticeler vermiştir. Etnik özgürlük umum Türklük fikrinin tabiatı icabı karşısında yer alacaktı. Diğer Türk dilleriyle yakınlaşma kaygısı olmadan halkın diline dayalı modern bir yazılı dil geliştirilmeye çalışılır. Tatar Kayyum Nasıri, Kazak İbray Altınsari Rusların bu politikalarına farkında olmadan hizmet etmişlerdir. Rusya Türkleri arasından panislamizm ve pantürkizm düşüncesi tam olarak ayrışmamıştı. 1905-1917 yılları arasında yapılan kongrelerin genel ismi Rusya Müslümanları Kongresi idi.

Panislamizmin dinsel açıdan ortaya çıkan bir pantürkizm tarafı bulunmaktadır. Bu kongrelere baktığımızda pantürkizm düşüncesinin olmazsa olmazı olan umum Türk dilinin kullanımını her zaman en ön sırada düşünülmüştür. Ceditçi aydınlar Gaspıralı başta olmak üzere Rus İmparatorluğu'nda Çağataycanın gerilemesi, Tatarcanın ortak dil olarak kabullenilmesinden çekinge yüzünden ortak Türkçenin tesiri için de fonetik farklılıkları aksettirmeyen Arap alfabesinin kullanılmasını savunmaktaydılar.15

İnsan bilimleri sadece politikaları meşrulaştırmak için kullanılmaz veya bilim insanlarının kişisel ideolojik seçimlerinden etkilenmez; bu bilimde vardır.16 Çarlık Rusyası ve Sovyetler Birliği'nde insan bilimlerinin bu yönlendirici fonksiyonu dilbilimi tamamen siyasallaştırmıştır. Dilbilimciler siyasi emirlere göre dil imal etmekte, bir dizi lehçe ortaya çıkarmaktadır. Türk lehçeleri arasında yazı dilinde açık bir farklılık olmadığı için yeni etniler ve bunlara kullanabilecekleri yazı dillerinin oluşturulması dil politikasının resmi amacıdır. Sovyetlerin yaptığı lehçeleştirme her zaman yerel bir kullanıma (Kazan Tatarcası), ya da büyük kültür diline (Farsça, Çağatayca) karşılık gelen özel bir aracı dilin seçilmesini gerektirir. Herhangi bir etni dil ile tanımlandığı için ona seçilecek dilde bir takım normların olması hesap edilir. Bu aynı dil alanındaki lehçe farklarını artırmak şeklinde tezahür eder. Ulus farklılık üzerine inşa edilmektedir. Bu politika en çarpıcı olarak Özbekçe üzerinde uygulanmıştır. Etnik özgürlük adına önceleri Fergana yöresi ağızlarına dayanan ve daha çok Kazak ve Tatar Türkçesine yakın bir Özbek dilinin imaline çalışılmış, daha sonra ise 1928'de alfabe değişikliği sırasında dilbilimciler aslında Çağataycadan gelen daha İranlı bir modelin -Taşkent ağızlarının- esas alındığı Özbekçeyi ortaya koydular. Bu yeni Özbekçenin seçilişi Kıpçak grubu Türk lehçelerine olduğu kadar Oğuz grubuna da uzak bulunma nedenine dayanıyordu. Bu Türk lehçelerinin temel belirleyici özelliği olan ünlü uyumunu kaybetmiş olan tek lehçesiydi.

Kiril alfabesi Türk lehçelerine uygulanırken ortak bir alfabe tespitinden ziyade en küçük farklılığı aksettiren bir yapıda ortaya konmuştur. Aslında bağımsızlığını kazanan Türk cumhuriyetlerinde kabul edilen alfabelerdeki farklılıkların nedeni de bu anlayıştan kaynaklanmaktadır.

Lenin ve Stalin'in ilk dönemlerinde uygulanan milletleştirme politikasının bir unsuru olarak yeni uluslar ve diller imal edilmiş, bu diller cumhuriyetlerde Rusçanın yanında eğitim dili olmuştur. Her cumhuriyetin dili belirli bir program dahilinde geliştirilirken sürekli olarak diğer lehçelerden uzaklaştırılmıştır. Bu ayrım politikası alfabe değiştirme işiyle desteklenmiştir. Çuvaş, Yakut, Altay gibi küçük Türk grupları dışında bütün Türk dünyası 1920'lere kadar Arap alfabesini kullanmaktaydı. 1920'li yılların sonu ile 1930'lu yılların sonu arasındaki dönemde Kiril alfabesine geçme de kolaylık olsun diye Türk yazı dilleri için Latin alfabesi kabul edildi. 1928 yılında Türkiye Cumhuriyeti'nin Latin alfabesini kabulü Sovyetler Birliği sınırları içinde yaşayan Türklerin alfabesinin Kirile geçirilmesine neden oldu. Sovyetler Latin alfabesinin pantürkizmi canlandıracağını düşünüyorlardı. Bu alfabede lehçeler arasındaki küçük farklılıklar gösterilmektedir. Dilbilimciler yapay alfabe ve yazım kurallarını yaratarak lehçeler arasında farklılıkların büyümesini sağlamışlardır. Türk diline özgü sesler için bir kaç yeni simge icat edilse bile, Rus alfabesinin sadece Rusçada görülen sesler (ts, şç) de içinde olmak üzere bütünüyle kabulü istenmekte, hatta Rusçadan yapılan alıntılar yerel telaffuza göre çevrilmeyip Rusçadaki yazımla kullanılmaktaydı.

Türk lehçelerinin söz dağarcığı da Rusçadan geçen birçok kelime ile dolmaktaydı. Bir müddet sonra bu duruma karşı Türk cumhuriyetlerinde milliyetçi tepkiler oluşmaya başlamış; bu tepkiler gerici, pantürkist, panturanist damgalarıyla tasfiye edilmiştir. Özbekistan'da Rusça yerine yerel kelimelerin kullanılması 1960'larda görülmeye başlanmıştır.

Rus dil politikasının en önemli amaçlarından biri de Rusçanın yaygınlaşmasını sağlamaktır. Kruşçev'in "Herkesin Rusça konuşmaya başladığı anda, Komünizm kurulmuş olacaktır" formülü konuya ışık tutmaktadır. Sovyetlerin bu politikası içten içe büyük gerilim ve çatışma doğurmuştur.

20. yüzyılda Sovyetler Birliği kadar sınırları içinde yaşayan farklı etnik gruplara mensup insanların dilleri üzerine eğilen ve bu faaliyetinde başarılı olan bir başka ülke yoktur. Sovyetler Birliği döneminde diller meselesine aşırı derecede ilgi duyulmasının tarihi nedenleri vardır. Çarlık Rusyası'nda işgal edilen yerlerdeki Müslüman Türk nüfusunun Hıristiyanlaştırılmasında dil ve alfabe önemli bir araç rolü oynamaktaydı.

Bolşevikler daha 1917'de çok etnikli bir toplumda siyasal dil seçimi ile bir eğitim dili seçiminin çok zor olduğunu anlamışlardı. Eşitlik ilkesi adına iktidar, ulusları kendi özellikleri içinde, bir başka ifade ile kendi dilleri etrafında bir araya getirmiştir. 1917-1918 döneminde her şey ulusal diller konusuna bağlıdır.

SSCB'nin 1950'li yılların sonlarına doğru, toplumu sıkı bir eğitim örgüsü içine alındığı sırada ulaştığı nokta, pek çok dilin bir araya gelerek kaynaştığı bir dönem olmuştu. Bunların çoğu konuşanları tarafından geniş çapta okullarla donatılmış eğitim dilleri idi. Sovyet Anayasası tüm Sovyet vatandaşlarının kendi ana dillerini kullanmaya tam hak sahibi olduklarını açıkladıktan başka birliğin içinde bulunan herhangi bir diğer ulusun dilini de kullanabileceklerini belirtiyordu. Konuşulan 130 dilin içinde fazla değer taşımayan küçük diller kendiliğinden yok olmuştur. Geçerli bir dil kullanmak ve sosyal hayatta yer almayı uygun bulmuşlardı.

Dil eşitliği Sovyet yöneticilerinin gözünde ulaşılacak son nokta değildir. Bu zorunlu iki dilliliğe giden yolun ilk basamağıdır. Ulusal diller başlangıçta Rus dili ile ortaklık kuracaklar daha sonra gittikçe artan bir şekilde gönüllü olarak tek bir ortak dil konuşulacaktır. Ulusal diller yavaş yavaş değişime uğrayan ve gelişen "Sovyet adamı"nın bir aksesuarı olacak özellikler kaybolarak, herkes için tek tip ortaya çıkacaktır.

Ulusal dillerin değişimi aynı zamanda iki dil konuşmayı da körüklemektedir. İlk bakışta 30'lu yılların sonunda alfabelerin Kirilleştirilmesi ve tüm dillere giren ve Rusçadan aktarılan teknik terimlerdir. 1940'lardan itibaren Rusçadan geçen çok sayıda terim niteliğinde kelime, Rusçaya en uzak dilleri dahi kolaylıkla değiştirecek gibi görünüyordu. 1959'da millî dillerini kaybetmiş olanlar arasında bulunan 10.183.000 kişi Rusça konuşmaya başlamıştı.

1970'te Rus dilini kabul edenlerin sayısı 13.019.200'e ulaşmış bulunuyordu. Eğitim sırasında öğrenilen Rusça sonucu Tatarlar çok ileri bir "iki dil" örneği vermektedir. Zira %62.5 oranında Tatar çok iyi Rusça konuşmaktadır. Kazak topluluğu ileri denecek ölçüde iki dil konuşan gruplara dahil olmuş tek Orta Asya halkıdır.

Sovyetler Birliği'nde 1920'li yılların başında ulusal eğitim zorunlu idi, zira ilan edilmiş olan eşitliğin önemli bir elemanı sayılıyordu. 30'lu yılların ortalarında ise bunun tam tersi oldu. Özellikle II. Dünya Savaşı'ndan sonra Rusçanın kazanılması sosyal ilerlemenin önemli bir koşulu sayılmaya başlanmıştı. Ulusların gelişmeleri konusunda özgürlükçü eğilimler taşıyan Kruşçef, gelişmenin önemli bir kriteri olarak gördüğü Rusçaya geçiş olayını hızlandırmaya çalışıyordu. Bu yüzden 1958'de ilan ettiği eğitim reformuna ailelerin çocuklarını istedikleri dilde eğitebilme olanaklarını ima eden bir madde eklemişti. Oldukça masum bir görünüş taşıyan bu önlem aslında çok önemli bir noktayı içeriyordu. Öncelikle çocukların geleceğini iyi düşünen aileleri çok zor bir durumla karşı karşıya bırakıyordu. İktidar 1958'den beri durmaksızın ulusların yaklaşmalarında Rusçanın rolünü ortaya koymaya çalışmış ve onları umumi bir "iki dil" prensibinden uzaklaştıracak tek bir seçeneğe doğru itmek, politikasını izliyor.

Sovyetler Birliği döneminde Kazak grubu için, Kazak okullarında eğitim gören kırsal yöreler halkı ile Rus okullarına devam eden şehir halkları arasında net ayırım vardır. Cumhuriyetin içinde azınlık durumunu sürdüren ve henüz gereksinimlerini karşılayacak kadar aydın sayısına kavuşmamış olan Kazaklar, Rus diline kendiliğinden koşarak ülkelerinde sorumlu mevkilere yükselebilmenin yollarını aramaktadırlar. Orta Asya'nın ve Azerbaycan'ın diğer cumhuriyetlerinde ise eğitimde daha dengeli durumlar görülmektedir. Cumhuriyetlerin yerli halkları ister kırda ister şehirde olsun kendi okullarını tercih etmektedir. Sovyet iktidarı ulusal eğitime karşı gösterilen bu eğilimi karşılamak için birinci sınıftan itibaren Rusça eğitimini zorunlu kılmakta, sekiz yıllık eğitim uygulayan ulusal okulların yanında on yıllık uzun bir Rusça eğitimini ön görmekte, özellikle üniversite tahsiline gençleri sevk etmek için baskı yapmaktadır. Üniversitede Rusça bilmek eğitime devamın başlıca koşuludur. Ancak Rusça öğrenenler devlet kadrolarına talip olabilmekteydi.

Bu durum karşısında yine de Türkler kendi okullarını terk etmemekte direnmektedir. Bununla birlikte aralarında küçük bir aydın azınlığı Rusça eğitimini sürdürmektedir. Kırgızistan'da Kırgız dilinde yüksek eğitimin hiç bulunmayışı Kırgız toplumunu buna zorunlu kılıyor.

SSCB politik örgütü içinde özgür olmayan ulusların büyük çoğunluğu Rusya Federatif Sovyet Sosyalist Cumhuriyeti'nin sınırları ile çevrilmiştir. Dolayısıyla bu halkların kültürel statüleri hızlı bir Rusça eğitimi ile daha süratli değişmektedir. Tüm okullarda Rusça birinci sınıftan itibaren mecburidir. Her durumda Rusça eğitimi okul çağının başından sonuna kadar durmaksızın devam eder. Yetersiz ulusal dil eğitimi gençleri bir zaman sonra ve orta eğitimin ileri bir devresinde kendi ulusal dillerinden Rus diline geçmeye zorlamaktadır. RFSSC içinde Rus olmayan halkların dillerini eğitim alanında en alt düzeye indirmeyi amaçlayan geri dönülmez bir hareket vardır. Çember içine alınmış halklar için Kruşçef'in önce bir yakınlaşma, daha sonra da bir nesil içinde ortak dilde erime düşündüğünü unutmamak gerekir.

SSCB Bilimler Akademisi Başkan Yardımcısı P. Fedoseev 1976'da Talinde yapılan bir konferansta, SSCB'nin çeşitli ulusları arasındaki yakınlaşmanın bir Sovyet kültür birliğine yol açtığını ve Rus dilinin her topluluk için ortak bir dil durumuna girdiğini vurgulamıştı.17

Rusça ve yerli dil çifte eğitim sisteminde kendini gösteren Rusçanın üstünlüğünün sapkın etkileri oldu. Rus okullarının dışında bırakılanlardan tepkici bir ulusal kimlik gelişti ve onlar açısından ulusan dilin dayatılması Rusça bilen seçkinlerin yerini almanın bir yolu haline geldi.

Bağımsızlıklardan önce kariyer yapabilmek için, kişinin etnik grubu ne olursa olsun "Rus" okullarından mezun olması gerekiyordu. Bu okulların düzeyi daha yüksektir. Rusça da prestijliydi ve yönetimin diliydi. Varlıklarını Orta Asya kırsal kesiminin nüfus baskısına borçlu olan bu kişiler, dil politikasının katı bir şekilde uygulanmasını, yalnızca Rus dillerinin erişebildikleri mevkilere açılan bir yol olarak gördüler. Bugün iktidarda olan Ruslaşmış seçkinler, bu harekete karşı çıkacaklarına, önceden olacakları sezip hareketin önderliğini üstlendiler. Hem İslam'ın da kendine çekebileceği bu gençlerin potansiyel muhalefetini kırmak amacıyla, hem de Sovyet miti yıkıldıktan sonra kalan tek meşruiyet tabanı ulusal referansları olduğu için, iktidardaki seçkinler ulusal dilin tekelini savunur oldular.18

1980'li yıllardan itibaren Sovyetler Birliği'nde milliyetçi akımların güçlendiğini görmekteyiz. Sovyetlerin ekonomisinin çöküşü, ekonomik ve sosyal statü kazanmada farklı etnik kökene sahip olanlar arasında fırsat eşitliği bulunmaması, genel anlamda sömürü politikaları, en azından diğer ulusların böyle inanmış olmaları milliyetçilik duygusunu geliştiren önemli etkenlerdendir. Rus şovenizminin etkinliğini ve gücünü kaybetmesi, bu süreçte diğer ulusal kimliklerin dinamizm ve güç kazanması olarak karşımıza çıkmaktadır.

Sovyetler, Rus olamayan milletlerle Ruslar arasında bir Sovyet kardeşliği yaratmakta başarılı olmadıkları gibi 1990'lara gelindiğinde aradaki nefret ve düşmanlık büyük oranda dışa vurulmamasına rağmen artmış ve daha bilinçli bir hale gelmiştir. Gorbaçov'un başa geçmesinden sonra, 1986'dan itibaren Sovyetler Birliği'nde başlayan glastnost ve perestroyka uygulamaları ile etnik kıpırdanmalar daha açık bir şekilde su yüzüne çıkmıştır. Böylece Rus olmayan her millet, milliyetini, kültürünü, dinini ve dilini açıkça savunabilme fırsatı bulmuştur. Bu gelişmeler üzerine Sovyetler Birliği'nde yaşayan ve Rus olmayan milletlerin tarihi üzerinde gerçek araştırmaların yapılmasına başlanmıştır. Sovyetler Birliği "Sosyalist" kültür ve "ilerici" linguistik gelişmeleri sıkı bir şekilde kontrol ederek bölgenin ifade ve dillerini Ruslaştırmanın çarelerine baktı. 1990'lara gelindiğinde bu yoldaki bütün çabaların oluşturduğu tepki birikimi, Sovyetler Birliği'nden kopuşun yaygın ve meşru bir nedeni haline geldi.19 Orta Asya cumhuriyetlerinde, her şeyden önce siyasal ve sosyolojik nedenlerle sürdürülen bir Ruslaştırmadan arındırma hareketi görülmektedir. Dil sorunu çok önemlidir. Bağımsızlığın ilanından önce 1989 yılında bütün cumhuriyetler dillerini ulusal dil olarak ilan etmiştir. Ekim 1991'de Rusya Federasyonu içinde yaşayan Türklerin dillerinin de Rusça yanında devlet dili olarak kullanılabileceğine dair kanun değişikliği yapılmıştır. 1992 yılında dönemin Cumhurbaşkanı Ebulfez Elçibey Azerbaycan devlet dilinin Türk dili olduğunu ilan etti. Aralık 1991'de Latin alfabesine geçme kararı alındı.

1993 yılında Türkmenistan, Gagauz Özerk Cumhuriyeti, Kırım ve Özbekistan, 1994'te ise Özbekistan'a bağlı Karakalpakistan Özerk Cumhuriyeti'nde Latin alfabesi resmen kabul edildi. 1992 yılında Kırgızistan'da, 1994'te ise Tataristan'da Latin alfabesine geçilmesi için gerekli çalışmaların yapılması kararları alınmıştır.20

Ulusal dillerin desteklenmesi ve devlet dili haline getirilmesi yönünde yapılan reformlar Ruslardan arınma ve ulusallaştırma yeni Türk yazı dillerini yakınlaştırma, hatta homojenleştirme yolundaki tüm çabalara sırtını dönme ekseni üzerine bina edilmiştir. Genel Türk toplumumun üyeleri son on yıl içinde ana dilleri ve dillerinin hangi alfabe ile yazıya intikali konularında bir araya geldikleri platformlarda aldıkları ortak temenni kararlarına dayanarak veya birbirlerini izleyerek, fakat tamamen bağımsız şekilde dilleri için bir dil planlamasını başlatmışlardır.21

Bağımsız Türk cumhuriyetlerindeki dil planlaması ve dil politikaları konusuna geçmeden önce başta Rusya Federasyonu, Ukrayna ve Moldavya Cumhuriyetlerinde yaşayan Türklerin ana dili kullanımlarını ana hatlarıyla özetleyelim:

Tataristan 30 Ağustos 1990 günü Tataristan Yüksek Şurası'nın egemenlik beyannamesi ile Rusya Federasyonu'ndan ayrıldığını bildiriyordu. Bildiriye göre, Tataristan'ın yer altı ve yer üstü zenginlikleri Tataristan'ın malı olarak tarif ediliyor, Tatar dili resmi dil ilan ediliyordu. Tataristan'da şehirlerde yaşayan Kazan Türklerinin bir kısmı özellikle gençler kendi ana dilini bilmemektedir. Kreşlerde, anaokulu ve ilkokullarda çocukların eğitim ve öğretim dilinin Rusça olması ve uzun yıllar süren sistemli politikalar, Tatar Türkleri arasında ana dilini bilenlerin sayısını azalmıştır. Bugün Kazan Tatarlarının yaklaşık olarak %30'u Tatar Türkçesini bilmektedir.22

Tataristan toprakları dışında başka bölgelerde yaşayan Tatar boyları (Nogaylar, Astrahan ve Saratav Tatarları, Sibir, Tümen, Mişer, Kreşin Tatarları) arasındaki önemsiz dil (ağız-şive) farklılıklarından yola çıkarak, bu boyların müstakil bir dile sahip, ayrı bir millet olduğu ve Tataristan Tatarlarıyla hiçbir ilgilerinin bulunmadığı fikri vurgulanarak Tataristan Türk bağımsızlık hareketinde olabilecek muhtemel bir güç birliği zayıflatılmakta ve parçalanmaktadır. Hatta bu kabile anlayışı 1992 başlarında sadece Tataristan'ın bağımsızlığını desteksiz bırakmakla kalmamış, 21 Mart egemenlik referandumu arifesinde "Kazan Tatarları bizi asimile ediyor" şeklinde beyanlarla kültürel ve siyasi isteklerine kadar gelmiştir.23

Günümüzde yaşayan meşhur Tatar Türkoloğu Mirfatih Zakiyev 24-26 Mart 2000 tarihleri arasında Samsun'da gerçekleştirilen 8. Türk Devlet ve Toplulukları Dostluk, Kardeşlik ve İşbirliği Kurultayı'nda yaptığı konuşmada 1990 yılında Tataristan Meclisi'nde çıkarılan bir kanuna göre maddi sıkıntılardan dolayı her sene bir sınıfta ders kitaplarının Latin alfabesiyle hazırlanacağını ve 2010 yılında Latin alfabesine tamamen geçmenin ön görüldüğünü söylemiştir. Tataristan'daki dil ve yazı reformu Azerbaycan'ı örnek almıştır. Ruslar Tatar Türklerine Latin alfabesine geçmemeleri yönünde baskı yapmakta olup, Latin alfabesi kullanımının onları Türkleştireceği yönünde fikirler ileri sürmektedirler. Tataristan'da şu anda Rus dili ve Tatar dili devlet dili olarak kullanılmaktadır.24

70 yıl boyunca Kırım Tatar dilinde gerçek manada hiçbir eğitimin olmaması bütün Kırım Tatarlarının Rus dilinde ve yaşadıkları bölgenin dilinde eğitim görmesi, Kırım Tatar dilini sadece yaşlıların bilmesi ve evlerde çok zayıf bir şekilde günlük konuşma olarak gençlere öğretmeleri dilin yok olması tehlikesiyle karşı karşıya gelinmiştir.

Sürgünden önce Kırım-Tatar millî okullarının yok edilmeye başlanması, kütüphanelerin yıkılması ve mevcut Kırım-Tatar dilinde yazılmış kitapların yakılması ile devam eden dil katliamı, Rus yöneticilerinin Kırım-Tatar diline verdiği telafisi olmayan tahribatlardır. Muhacerette Kırım -Tatar dilinde ilk çıkan "Lenin bayrağı" ismindeki gazete (1957) Kırım-Tatar millî hareketine karşı bir yayın olmasına rağmen yine de dilin korunması acısından faydalı olmuştur. Kırım-Tatar Millî Meclisi Kırım Türkçesine ters gelen Kiril alfabesinden 1991'de yapılan Millî Kurultay'la Latin alfabesine geçiş yapılmıştır. 1997'nin Mart ayının son haftasında Kırım Yukarı Şurası'nda Kırım Türkçesinin Latin harflerine geçeceği, 2004 yılında bu geçiş sürecinin tamamlanacağı kararı kabul edilmiştir.25

Kırım Devlet Üniversitesi'nde 1991 yılında Kırım-Tatar Dili ve Edebiyatı Bölümü açılmıştır. 1995 yılına kadar her yıl 50 öğrenci kabul eden bölüm, 1996'da kontenjanını 30'a düşürmüştür. Kırımda ana dilinde eğitim alabilen Tatar Türkü 1800-2000 civarındadır. Bu öğrencilere 170 civarında öğretmen hizmet vermektedir. Eğitim malzemesi olmadığından öğrenciler sadece Kırım-Tatar dersini Tatarca okuyabilmekte, diğer dersler Rusça görülmektedir. Ayrıca Türkiye Türkçesi dersleri de verilmektedir. 35-40000 civarında Kırım Tatar genci millî okul bulamadığından Rusların veya diğer milletlerin okullarına gitmektedir. Bir sınıfta 8 Tatar Türkü olması halinde ana dilde eğitim verilebilmektedir.

Kırım Tatar Maarif Cemiyeti'nin amaçları Kırım Tatar okullarının ana dille eğitime, millî gelenek ve görenekleri ve bilim, teknik sanat, milletlerarası ortak dostluklar kurulmasına destek sağlamaktır. Bugüne kadar bu amaçla projeler geliştirilmiştir. Cemiyet İsmail Gaspıralı günü yapmış, on adet gençlik yaz kampı açmış, açık oturumlar düzenlemiş, Latin alfabesine geçiş çalışmaları yapmış, Tatar Türkçesini geliştirmeye çalışmış, anaokullarının açılmasını sağlamış, uluslararası seminerler düzenlemiş, bülten çıkarmış, ABD ve İngiltere'nin eğitim fonlarından yararlanmıştır.

Kırım kültür dilinde iki kesim karşılıklı mücadele vermektedir. Göçten evvel Kırım Tatar dilinde çıkan "Lenin Bayağı" 1957'lerde Sovyet-Rus dil politikası istikametinde Tatar Türkçesine Rusça kelimelerin girmesini sağlamıştır. İsim değiştirerek tekrar çıkmaya başlayan bu yayın organı Tatarcanın tamamen kaybolup gitmesini önleyerek hizmet vermiştir. Diğer grup Tatar Türkçesinin yeniden millî dil olarak güçlenmesini istemektedir. Rusçayı hiç bilmeyen Kırımlı bir Tatar Türkü, Tatar dilinde çıkan bir yayının %60'ını bile anlayamamaktadır. Rusça halk arasında çok yaygınlaşmıştır. Kırım Tatarcasını hiç bilmeyen Kırım Tatarı dahi vardır. Kırım'da 8 Tatar millî mektebinde haftada 4 saat Tatar dili eğitimi verilmektedir. Tatar okullarında eğitim dili Rusçadır. Ayrıca 4 saat Ukraynaca da öğretilmektedir.26

Balkarya'da Balkar Türkçesi ile gazete çıkmaktadır. Gazetelerin yayın alfabesi eski Kiril alfabesidir. Ortak Türk alfabesine geçiş gayretleri de vardır. Eğitim iki dille yapılmaktadır. Öğrenciler Karaçay Türkçesinin yanı sıra isterlerse Çerkezce de öğrenebilirler. Rusça yaygın eğitim dilidir. Rus öğrenciler mahdut sayıda Karaçay veya Çerkezce ders alabilirler.

Karaçaylar ve Balkarlar SSCB döneminde sahip olmadıkları günlük yayın organlarına Rusya Federasyonu döneminde sahip olmuşlardır. Ancak kendi dillerinde çıkmaya başlayan bu yayınlara şimdilerde ilgi oldukça azalmıştır. Ama dile olan ilgi geçiş döneminde daha yoğunlaşmış, ancak Rus dili, Rus edebiyatı, Rus kültürü Türk halkları arasında hayranlık duyulan bir güçtür. Bir öğrenci şehirde yaşıyor ise muhakkak kendi dili ile gördüğü eğitimin yanı sıra Rusçayı da öğrenmek zorundadır. Köyde yaşayanlar isterlerse Rusçayı öğrenmeyebilir. Ancak bu yol pek tercih edilmez. Zira Rusça yüksek tahsilde bilhassa branşlaşmada zaruridir. Resmi eğitim dili Rusçadır.27

Moldavya Cumhuriyeti'ne bağlı Gagauz Özerk Bölgesi'nde eğitim Rusça ağırlıklı olmak üzere Moldavaca ve Gagavuzca yapılmaktadır. Bugün yaşlı ve okuma yazma bilmeyenler yalnızca Türkçe konuşmaktadır. Sovyetler Birliği zamanında Rusçanın okullarda zorunlu hale getirilmesi sonucu Gagavuzlar iki dilli olmuştur. Moldava'da yaşayan milletler içinde Rusçanın ikinci dil olarak konuşulma oranının en yüksek olduğu grup Gagavuzlardır. %74'ü Rusçaya vakıftır. Özerklik süreciyle birlikte Gagavuzların nihayet ana dillerini her alanda kullanabilme imkanı doğmuştur. Okullarda kademeli olarak Latin alfabesi (1996'da Latin'e geçildi.) ve Gagavuzca eğitim verilmeye başlanmıştır. Yaz aylarında tüm halka açık Türkçe kursları düzenlenmeye başlanmıştır. Gagavuz aydınları ana dillerini kullanımının devlet tarafından yeterli düzeyde desteklenmediğini savunarak okullarda eğitim dilinin sadece Gagavuzca olmasına, radyo-televizyon yayınlarının Gagavuzca olmasını istemekteler.28

Ruslaştırma çalışmalarının bir devamı olarak Çuvaşça dışlanmış ve Çuvaşistan'ın resmi dili Rusça olarak anayasaya sokulmuştur. Ancak 1985'te başlayan dışa açılma ve yeniden yapılanma sürecinde Çuvaşistan'da yeniden ana dile, millî kültüre dönüş ve bağımsızlık mücadelelerinin başladığını görüyoruz. 1991 yılında çıkarılan bir kanunla "Çuvaş Özerk Cumhuriyeti'nin resmi ve eğitim dili Rusça ve Çuvaşça'dır" şeklinde değiştirilmiştir. Bu değişiklikler sonucu bugün Çuvaşistan'da Çuvaşça eğitim yapan okullar açılmaya başlanmış ve Çuvaşistan'ın ana dili ve millî kültüre dönüş faaliyetleri hızlanmıştır.29

Yakutistan'da eğitim Rusça ve Sahaca yapılmaktadır. Rusça ve Sahaca olmak üzere 3 dergi, 28 gazete yayınlanmaktadır. Rusçanın yanında Sahaca televizyon ve radyo yayını yapılmaktadır.30

11 Mart 1990 tarihinde alınan bir kararla "Tuvaca" Tuva Cumhuriyeti'nin devlet dili olarak kabul edildi. Bu tarihten sonra okullarda eğitim ve öğretim dili olarak Tuvaca daha çok yer almaya başladı.31

Hakaslar 20. yüzyılın başlarında %95'ten fazla kendi dillerini kullanmaktaydılar. Ekim 1917 devrimi sonrasında komünist rejimin Ruslaştırma süreci neticesinde 1989 yılında Hakasların ancak %76'sı Hakasça konuşabilmektedir.32

Karakalpak yazı dili, Karakalpakistan'ın kurulması ile (1925) başlar. Son zamanlarda gittikçe artan oranda Rusçadan yeni kelimeler alınmaktadır. Radyo ve televizyon yayınları Karakalpakça, Rusça, Özbekçe ve Türkmence yapılmaktadır. Karakalpak halkının 1991'de istiklalini elde etmelerinden sonra (1 Kasım 1991'de Karakalpakistan Özbekistan'a bağlı kalmak kaydıyla egemenliğini ilan etti.) Rusça ikinci plana itilmiş, Rusçanın etkisinden kurtulmak için Latin harflerine geçiş hızlandırılmıştır.33

Azerbaycan

Azerbaycan tarihi İran'dan önemli ölçüde dini ve kültürel etki izleri göstermesine rağmen dilbilimsel ve etnik olarak ülke Türkçenin hakimiyeti altındadır. Rus kültürü ülkede kısmi bir etki yapmıştır. 1994 yılında Azerbaycan vatandaşlarının %82 kadarının Azerbaycan dilini birinci dilleri olarak konuştukları tahmin edilmiştir. Azerbaycanlıların %38'i ekonomi ve siyasetteki Rus egemenliğine uyum sağlamak için Rusçayı akıcı bir şekilde konuşmaktadır.

Türkiye Türkçesini konuşan bir kişi ile Azeri Türkçesini konuşan bir kişi çoğunlukla birbirini anlayabilmektedir. 19. yüzyıldan itibaren Rusça kelimeler (özellikle teknik terimler) ve gramer yapıları Rus kontrolü altındaki Azerbaycan'daki Azeri diline girmiştir. Benzer etkiler İran Azerbaycanı'nda Farsça kelimeler için geçerlidir.

Sovyetler Birliği döneminde Rusça eğitimin öne çıkarılması Rusça eğitim görenler arasında farklı durumların oluşmasına sebep olmuştur. Bunları şöyle özetleyebiliriz:

1 60-65 yaşlarında olan nesil: Bunlar Rusça eğitim almalarına rağmen Azeri Türkçesini Rusçadan daha iyi biliyorlar.

2 40-45 yaşlarında olan nesil: Bunlar Rusça eğitim görmüş olsalar bile, her iki dili iyi biliyorlar.

3 30-35 yaşlarında olan nesil: Bunlar ana diline Rusça kelimeleri katarak konuşuyorlar. Rusçayı Azeri Türkçesinden daha iyi biliyorlar.

4 18-20 yaşlarında olan nesil: Bunlar kendi ana dillerini çok az biliyorlar. Rusçayı ise bir Rus kadar konuşamıyorlar.

5 8-10 yaşlarında olan nesil: Bunlar kendi ana dillerini hiç bilmiyorlar. Ancak konuşulanları anlıyorlar.

Prof. Fahrettin Veyselov müttefik cumhuriyet olmalarına rağmen Sovyetler Birliği döneminde Özbekistan, Kazakistan, Türkmenistan, Kırgızistan ve Tacikistan'da Rusçaya üstünlük verildiğini, Rusçanın ise Sovyetler Birliği'nde hem millî, hem de devlet dili vazifesi gördüğünü bildiriyor. Halbuki Orta Asya cumhuriyetleri ve Kazakistan'da millî dillerde gazete, dergi ve kitap yayınlandığı halde millî diller devlet dili değildir. Ancak millî dillerin devlet dili olması yolunda teklifler artmış ve çalışmalara başlanmıştır. Millî dillerin devlet dili olmaması gerçeğini dilde sömürgecilik ile izah etmek mümkündür.

Azerbaycan aydınları bu tehlikeyi daha evvel sezmiş olacaklar ki, onlar Azerbaycan Türkçesinin kullanım sahasının daraltılmasına rağmen şuurlu bir şekilde dili millileştirmeye çalışmışlardır. 1920'li yıllarda meydana çıkan eserlerde bir hayli Rusça kelimeye rastlanmaktaysa da daha sonra Rusça kelimeler dilden sökülüp atılmak istenen Arapça ve Farsça kelimeler ile yeniden değiştirilmişlerdir. 1940-1975 yıllarında yayınların orfografya sözlükleri karşılaştırıldığı zaman 1940'lı yıllardan sonraki devirlerde edebî dilin sözlük terkibinin süratle millileştiği görülmektedir. Yabancı kelimelerin oranı (Rusça) %47.8'den %19.1'e inmiştir. Sözlük terkibinin millileşmesi daha çok Azeri kelimelerin artması ile olmuştur. Azerice kelimelerin miktarı 4 defa, yabancı kelimelerin miktarı ise 1.14 defa artmıştır.

Azeri Türkçesi diğer cumhuriyetlerin yazı dillerine göre Azerbaycan'da ileri bir konumda olmasına, Rusçanın etkisini göğüsleyebilmesine rağmen Hüseyin Aliyev Komünist gazetesinin 30 Mayıs 1989 tarihli sayısında çıkan yazısında alınan tedbirlerin şimdilik yeterli olmadığını, Bakü'deki birçok daireye gittiği zaman insanın kendisini Azerbaycan'ın başşehrinde olduğunu hissetmediğini, çünkü bütün bilgilerin Rusça olduğunu beyan etmiştir.

Azerbaycan halkının ve aydınlarının bu haklı haykırışları karşısında Azerbaycan Komünist Partisi Merkez Komitesi Azerbaycan'da Azeri Türkçesinin devlet dili olarak daha geniş bir şekilde kullanılması gayesinde mühim bir kararı kabul etti.34

1991 yılında bağımsızlığını ilan ettikten sonra Latin alfabesini benimseyen ilk ülke Azerbaycan olmuştur. 1992 yılında ilk Latin harfli kitabı yayınlayan Azerbaycan'da 1991'de Türk ve Azerbaycan dillerinin benzeyen ve benzemeyen yanlarını karşılaştıran Türk Dili adlı yarı Kiril yarı Latin harfleriyle bir kitap yayınlanmıştır. Bu gelişmeler Azerbaycan Halk Cephesi'nin dil politikasıyla ilgili açık bir tavır sergilediğini göstermektedir. Azerbaycan Halk Cephesi 1992 yılında iktidara geldiğinde ilk iş olarak Azerbaycan Cumhuriyeti'nin devlet dilinin Türk dili olduğunu ilan etmiştir. Ebulfeyz Elçibey'in dil politikası 1912'de kurulan Azerbaycan Müsavat Partisi'nin görüşleri ile örtüşmektedir. Azeri Müsavat Partisi'nin 1913'ten başlayarak yöneticisi olan Mehmet Emin Resulzade, Azerbaycan Türk lehçesini yazılı bir dil haline getirmek isteyen "Azericiler" hareketine karşı çıkmış, Osmanlı İmparatorluğu'ndaki Jön Türklerin ortaya koyduğu modele göre yenileştirilmiş bir Türkçenin kullanımını savunmuştur.

1914'ten önce Azerbaycan'da entelektüellerin çoğunluğu kendilerini Azeri değil "Türk" olarak tanımlıyor ve yazar Ahundzade'nin kullandığı ve savunduğu yerel Türkçe yerine Osmanlı Türkçesini kullanıyorlardı. 1905 dolaylarında Türkleştirmek, Müslümanlaştırmak, Avrupalılaştırmak sloganını ortaya atan Hüseyinzade bunlardan biriydi.35

Azerbaycan dilinin durumu Anayasanın 21/1-2 ve 45/1-2 maddelerinde yer almıştır. Buna göre 21/1 maddede "Azerbaycan Cumhuriyeti'nin devlet dili Azerbaycan dilidir. Azerbaycan Cumhuriyeti, Azerbaycan dilinin gelişmesini temin eder" denilmektedir. Aynı maddenin 2. fıkrasında ise "Azerbaycan Cumhuriyeti devleti halkın konuştuğu diğer dillerin serbestçe kullanılmasını ve gelişmesini temin eder," açıklamasıyla ülkede konuşulan diğer dillere özgürlük tanıdığı belirtilmektedir. Bu husus 41/1-2 maddede "Herkesin ana dilini kullanma hakkı vardır. Herkesin istediği dilde eğitim ve öğretim alma, yaratıcılıkla uğraşma hakkı vardır. Hiç kimse ana dilini kullanma haklarından mahrum edilemez"36 ifadeleriyle pekiştirilmiştir.

Sovyetler Birliği'nin dağılmasıyla bağımsızlığını kazanan beş Türk cumhuriyetinden biri olan Azerbaycan diğer cumhuriyetlerde olduğu gibi kendini çeşitli jeopolitik ve sosyo-kültürel olguların içinde buldu. Azerbaycan Türkleri Sovyet etkisini üzerlerinden atmak ve kendi ulusal kimliğini geliştirmek mücadelesinde dil ve yazı reformunu önemli bir gündem maddesi haline getirdiler. Dille ilgili düşünceler daha çok ortak Türk dili, yer adlarındaki Sovyet tesirinin ortadan kaldırılması, yazışmaların Azerî Türkçesinde yapılması, soy isimlerinde bulunan ov, ova gibi takılar yerine oğlu, gizi, zade, -lı, -li gibi kelime ve eklerin kullanılması çerçevesinde yoğunlaşmaktaydı. Bu düşüncelerin on yıllık süre içinde büyük bir kısmının gerçekleştirildiği söylenebilir. Tam olmasa bile yer adlarında ve soy adlarında Türkizm odaklı değişmeler olmuştur. Yunus Memmedov yerine Yunus Memmedli, Kirovabat yerine Gence gibi. Resmî yazışmalarda Rusça yerine Azerî Türkçesinin hakim kılınması yönünde adımlar atılmış fakat tam başarılı olunamamıştır. 2000 yılından itibaren Kiril alfabesi tamamen bırakılmış Latin alfabesi kullanıma girmiştir.

Ortak Türk dilinin Türk dünyasında oluşturulması istikâmetinde ilk fikirlerin Azerbaycan'da uç verdiğini söyleyebiliriz. 1980'li yılların sonlarında Sovyetler Birliği dağılmadan Azerbaycan aydınları dilleri üzerinde uygulanan Sovyet politikalarını tenkit etmekte ve kendi dillerinin Türk dili olduğunu, 1930'lu yıllara kadar Azerbaycan'da konuşulan ve yazılan Azerî dilini kullanmak istediklerini açıkça matbuatta dile getiriyorlardı (Yavuz Akpınar, 1989, s.125-151).37

Bağımsızlığın ilk yıllarında Türkiye'de Türk dünyası ile ilgili yapılan sempozyum ve toplantılarda (Kültür Bakanlığı'nın tertip ettiği Türk Dili Kurultayları, Marmara Üniversitesi'nin düzenlediği Alfabe Sempozyumu, Türk Dil Kurumu'nun düzenlediği Uluslararası Türk Dili Kurultayları) ortak Türk dili ve ortak Türk alfabesi hakkında Azerbaycan temsilcileri hararetli konuşmalar yapmış, bildiriler sunmuşlardır. Türkiye'deki aydınların çoğu da Türk dünyasında tek bir Türk dilinin kullanılması ve yazıda da Latin alfabesinin kabulü yönünde telkinler içeren yazılar yazmışlardır. Türkiye Devleti'nin ve bazı aydınların Azerbaycan ve diğer cumhuriyetler için Türkiye Türkçesinin ve yazısının ortak dil ve ortak alfabe olarak olduğu gibi kabul edilmesi yönündeki görüşleri Azerbaycan aydınlarını Azerî Türkçesinin korunması hususunda duyarlılığa itmiştir. Türkiye'de kullanılan Latin alfabesindeki bazı işaretlerin eksikliği olduğunu bu yüzden Azerî Türkçesinin kendine has sesleri olan kapalı e, hırıltılı he ve Q nun alfabede yer alması gerekliliği ileri sürülmüştür (Celilov s.158-161). Bu görüşler etrafında 1993'te Azerbaycan Cumhuriyeti 32 harfli Latin alfabesini kabul etmiştir.

Azerbaycan aydınları Türk dünyasında ortak bir Türk dilinin kullanılması gerektiğini, her Türk boyunun kendi yazı dillerini de geliştirmesini ifade etmişlerdir. Türkiye'den gelen Türkiye Türkçesinin ortak dil olarak kabul edilmesi yönündeki görüşlere 3. Uluslararası Türk Dili Kurultayı'nda Tofik Hacıyev haklı olarak şiddetle karşı çıkmıştır. Hacıyev'e göre Türkiye Türkçesi okullarda öğretilmesi gereken bir dildir. Azerî Türkçesinin bırakılıp Türkiye Türkçesinin kullanılacağını düşünen Hacıyev buna karşı çıkmış, Füyüzat ve Hayat dergilerinde Hüseyinzade Ali, Ağaoğlu Ahmetlerin Osmanlı Türkçesine geçilmesi yönündeki telkinlerinin bugün yine baş verdiğini ileri sürmüştür (T. Hacıyev, 1999: 503-509). Türkiyeli bazı aydınlar ortak Türk dili teriminin rahatsız edici durumunu gördükleri için doğru bir terim olan 'ortak iletişim dili'ni kullanmaya başlamışlardır.

2000 yılının başlarında Azerbaycan Millî Meclisi'nde Azerbaycan dilinin kullanılması hakkında kanun tasarısı hazırlanmış ve tartışılmıştır. Azerbaycan anayasasında Azerî Türkçesinin konumu net olarak açıklanmış, uygulama alanı ise izah edilmemiştir. Bu tasarıya göre dilin kullanımı ve yayılımı dikkate alınmıştır.

Azerbaycan anayasasında Azerbaycan dilinin devlet dili statüsü göz ardı edilerek hâlâ bazı devlet dairelerinde, icra organlarında resmî yazışmalar ve toplantılar Rus dilinde yapılmaktadır. Bakü'nün değişik yerlerindeki reklam panolarında İngilizce, Rusça ve diğer dillerde yazılmış birçok duyuruya rastlamak mümkündür. Hetai şehrinin Nahimov diye adlanan kasabası bir Rus subayın adını taşımaktadır. Televizyon ve radyo programlarında Azerî Türkçesinin kullanımı gittikçe bozulmaktadır. Azerî Türkçesinin devlet programında ilmî şekilde incelenmesi gerekmektedir. Bu dilin eğitim kurumlarında öğretilmesi ile ilgili usuller de tespit edilmeli ve programlar hazırlanmalıdır (M. Çobanov, 2000: 28-29).

Azerbaycan'da dil, kültür ve yazı arasında göstergesel bağlar mevcuttur. Dilin konuşulması ve yazıya geçirilmesi bireyin ulusal ve uluslararası düzeyde kendini nasıl ifade ettikleri, tanımladıkları ile ilgilidir. Bu bakımdan son on yıl içinde Azerbaycan'da hangi yazının kullanılması gerektiği yönünde bir hayli tartışma yapılmıştır.

Latin, Kiril ve Arap alfabesini savunan şahıs veya gruplar ideolojik ve sosyo-politik eğilimlerine göre tavır almışlardır. Kiril alfabesini savunanlar modernleşmiş Azerbaycan'da Sovyet etkisinin yararını vurgularken, kuzey komşularının gücü ile sürekli bağlantı kurmakta, Kiril alfabesiyle yazılmış 60 yıllık bir birikimin olduğunu ifade ediyorlardı. Arap alfabesinin savunucuları 25 milyonluk Güney Azerbaycan Türklerini de göz önüne alarak bu alfabenin birleştirici yönüne dikkat çekiyorlardı. Ayrıca geçmişteki kültürel değerlere ulaşmak ve İslam âlemi ile iyi ilişkiler kurmak fikri öne sürülüyordu. Latin alfabesini savunanlar 70 yıla yakın bu alfabeyi kullanan ve kendilerine göre politik ve ekonomik gücü daha kuvvetli olan Türkiye ile etno-kültürel bağları vurgulama eğilimi gösteriyorlardı. Batı ülkeleri ile kurulacak ilişkilerin önemine de dikkat çekilmekteydi. Latin alfabesini savunanlar arasında da iki farklı görüş bulunmaktaydı. Refik Zekai Handan gibi Azerî şair ve yazarları Türkiye Türklerinin kullandığı alfabeyi olduğu gibi almak isterken, Feridun Celilov gibi bilim adamları Azerî Türkçesinin kendine has sesleri bulunduğunu ve bu seslerin alfabede gösterilmesi gerektiğini belirtiyorlardı. Bu görüşü savunanlar daha sonra kabul edilen Latin alfabesini hazırlayan gruptur.

Azerbaycan'da Azeri Türkçesinin Türkçeden başka bir şey olmadığı kabul edilir, ama Türk medyasının önemi ve erişilebilirliği yüzünden kelimeler gündelik hayata girse ve herkes tarafından anlaşılsa da, Türkiye Türkçesi ile hem telaffuz hem de terminoloji açısından özdeşlik sağlamak reddedilir. Halbuki her iki dilin kelime hazinesi arasındaki farklılık giderek azalan Rus etkisinden değil, Osmanlıca ile ortak olan ama Atatürk reformları sırasında Türkiye Türkçesinden kısmen çıkarılan Farsça köklerden kaynaklanır. Elçibey döneminde Türkçe olan resmi dilin Aliyev döneminde Azerbaycanca olduğunun anayasa maddesi olarak belirtilmesi, Latin alfabesi kabul edilirken küçük farklılıkları aksettiren bazı harflerin alfabeye dahil edilmesi fazla girişken olduğu düşünülen ağabeye karşı ulusal bir tavırdır. Dili tanımlarken yapılan seçimlerin ardında stratejik bir tercih de vardır. Büyük Türkiye veya Büyük Azerbaycan, dilbilim, hiç olmadığı kadar siyasaldır burada38 Batı dünyasıyla karşılaştırıldığından bazı bakımlardan birçok ülkede daha esnek ve ayrıntılı bir azınlıklar politikasına sahip olan Sovyetlerden bu azınlık politikasını miras almış olan Azeri yönetiminin kendi dillerine "Türk dili" diyerek azınlıkları rahatsız edebilecekleri uzak bir ihtimaldir. "Azerice" ile "Türkçe"nin dil bakımından barındırdıkları farklılıkların bir siyasal üstünlük politikasına yol açıp açmayacağı dillerin vasıflarından çok liderlerin tavırlarıyla ilgilidir ve böyle olduğu zaten kısa süre Elçibey ve Aliyev örneklerinde görülmüştür.39

Türkmenistan

Türkmence Türk lehçelerinin Oğuz grubuna mensup bir dildir. 18. asırdan itibaren Çağatay dili ile eserlerini yazan Türkmen ozanları yer yer Türkmen Türkçesinin özelliklerini de yansıtmışlarıdır. Bunların başında Mahtumkulu gelmektedir. Türkmen etnik bilincinin en önemli dayanak noktalarından biri olan Türkmen dili, 18. yüzyılın başlarında Türkmen şairleri ve tarih yazıcıların kullandığı Çağatay dili içinde bir kısım özelliklerini belirginleştirip yazı dili olma yolunda ilk sinyalleri vermiştir. Konuşulan Türkmen dilinin özelliklerini yazıda kullanılan Arap alfabesinde yansıtmak için 1922-1925 yılları arasında alfabede iki reform yapılmıştır. Erken Sovyet döneminde, 1928-1940 arası, Türkmen edebiyatı Latin alfabesinde yazıldı ve onun bir çok özelliklerini yansıttı. 1940'tan 1995'e kadar Kiril alfabesi Türkmencenin yazımında kullanılmıştır.

1920 sonrası Türkmenistan'da ortak standart yazılı bir dilin yaratılması aşamasında mevcut Türkmen ağızları arasından yine Teke boyunun ağzı ön plana çıkmıştır. Sovyet dönemi yazılı Türkmen edebiyatı Teke ve Yomut boylarının ağızlarına dayandırılmıştır. Türkmenistan diğer Sovyet cumhuriyetleri arasında özellikle de dil açısından Ruslaşmanın en az görüldüğü bir ülkedir. 1979 sayımına göre Orta Asya toplulukları içinde en yüksek ana dili konuşma oranına (%98.7) ve en az Rusça konuşan nüfusa (%26.3) sahip olmaları bunu göstermektedir.40

Sovyetler Birliği döneminde Türkmence devlet dili statüsünde olmadığı için geniş ve kavramsal düzeyde kullanılmıyordu. İdari, siyasi ve bilimsel alanlarda Rusçanın hakimiyeti bulunmaktaydı. SSCB devrinde birlik cumhuriyetlerinde Ruslar dışındaki yöneticilerin yükselebilmesi için yazılı olmayan kurallar vardı. Bu kurallara göre, yöneticinin eşi Rus olmalı, annesi veya babası Rus olmalı, Rusya'da Rus kültürü alarak okumuş olmalı, Rusçası mükemmel olmalı. Türkmenistan SSCB devrinden Gorbaçov dönemine kadar ağırlığını hissettiren Rus şovenizmi, toplumda yükselebilmenin tek koşulunun "Ruslarla entegre olmak" olduğunu hissettirecek Kentli Türkmenleri Rusçayı ev dili olarak kullanmaya, çocuklarını Rus okullarına verdirtmeye zorlamıştır.41 1970'lerden beri çift dillilik Sovyet siyasi çevrelerinde ciddi bir biçimde düşünülmüşse de aslında uygulamaya yaygın bir biçimde geçilmemiş ve çeşitli cumhuriyetlerin dilleri daime ikinci dil olarak kalmıştır. 1987'de Türkmenistan'ın çift dilliliği teşvik edecek eğitim malzemelerinden yoksun olduğu belirtilmektedir.42

24 Mayıs 1990'da resmi dilin Türkmence olarak ilan edilmesinden sonra beliren dil politikası Rus mirasını terk etmek ve Türkmencenin kullanım alanını genişletmek şeklinde tezahür etmiştir. 1993 Anayasası'nın 13. maddesine göre, Türkmence Türkmenistan'ın devlet dilidir ve her Türkmen vatandaşı kendi ana dilini kullanma hakkına sahiptir.

1993'te İngilizce, Rusçanın önüne geçerek ikinci devlet dili haline gelmesine rağmen, Rusça hükümette ve diğer kurumlarda önemli bir dil olarak varlığını devam ettirdi. Aynı yıl Latin kökenli 30 harften oluşan Türkmen alfabesinin kullanımı Türkmenistan Meclisi'nde kabul edildi. Türkmen okullarının Latin alfabesinde öğretime geçişi programına göre 1995-1996 yıllarında 1 ve 5. sınıflar, 1996-1997'de 1.2.5. ve 6. sınıflar; 1997-1998'de 1., 3., 5. ve 7. sınıflar, 1998-1999'da 1., 2., 3., 4., 5., 6., 7. ve 8. sınıflar, 1999-2000'de bütün sınıfların Latin alfabesine geçeceği hesaplanmıştır. 1993­1994 öğretim yılında, Türkmen Türkçesinde eğitim veren okulların 7., 8., 9. ve 10. sınıflarında, Ekim 1993-Mart 1994 döneminde 34 saatlik bir program çerçevesinde Latin alfabesi öğretilmiştir. Söz konusu program Rusça, Kazak ve Özbek Türkçelerinde eğitim veren okullarda Ocak-Mayıs 1994 döneminde uygulanmaya konmuştur. 1994-1995 öğretim yılında Türkmen Türkçesi dil dersi 4. sınıflarda Latin alfabesinde okutulmuştur.43

Yeni Türkmen alfabesini seçmek kolay olmamıştır. Bir grup Türkiye Türkçesinde kullanılan alfabeyi, başka bir grup Kiril alfabesinden önce kullanılan Latin alfabesini, diğer bir grup ise değişik bir alfabeyi kullanma teklifinde bulunmuşlardır.44 Çeşitli simgesel metinlerle Türkmen kimliğinin farklılığını geliştirmek isteyen Niyazov yönetiminin bu tutumu yeni Latin-Türkmen alfabesinde kullanılan değişik karakterlerden de anlaşılmaktadır. Türkmenistan'da kabul edilen Latin alfabesi okullarda öğretilmeden panolarda ve duvar panolarında kullanılmaya başladı. Daha önce kullanılan Latin alfabesi ve Marmara Üniversitesi'nde 1993'te bütün Türk dünyası için önerilen ortak alfabe, Türkmenistan'ın yeni alfabesini hiç etkilemedi. J, c, ı, y, v sesleri için yeni alfabede farklı karakterlerin kullanılması Stalin'in Kiril alfabesini dayatırken diller arasındaki farklılıkları keskinleştiren politikasını hatırlatmaktadır. Milliyetçilikler Moskova'ya karşı olduğu kadar komşulara ve muhtemel tüm bölgesel birleşmelere karşı da inşa edilmektedir. Yalnız Türkmenistan'a özgü bir alfabe konusunda ısrar Türkmenistan'ın bağımsızlığını simgesel düzeyde tescil ettirmenin en çarpıcı örneklerinden biri olarak belirmektedir.

Türkmenistan'da Rus dilinin ağırlığını silmek için 1992'de bir kararlılık gösterilerek coğrafi isimlerle idari terimlerin çoğu Rusçadan Türkmenceye çevrildi. Sovyet yerine Halk Maslahatı ifdesi kullanılmaktadır.

Krasnovodsk'un adı Türkmenbaşı olmuştur. Bu şekilde birçok bina, cadde ve kurum ismi Türkmen kahramanları ve Türkmen kültüründen gelen isimlerle değiştirildi. Buna ilaveten bütün hükümet unvanları Rusçadan Türkmenceye çevrildi. Kültürel alanda yapılan reformlar içerisinde Türkmenistan'ın yeni tarihi yazılmıştır.

Sovyet döneminde filoloji dışında üniversitenin diğer bölümlerinde tamamen Rusça eğitim yapılırken, bağımsızlık sonrası eğitim dili olarak Türkmenceye ağırlık verilmiştir. Genel ve ilkokulların %77'si Türkmence eğitim yapmaktadır. %16 oranında okul Rusça eğitim yapmakta olup ayrıca Özbek ve Kazak azınlıkların dilinde eğitim veren kurumlar mevcuttur. Türkmenistan'da nüfus yapısı ve etnik ilişkilerde gözetilen denge sebebiyle "Türkmenleştirme" açıkça söylenmese de ulusallaşmanın en temel alanlarından biri olan eğitimde buna yönelik değişimler gözlenmektedir. Türkmencenin resmi dil İngilizcenin ikinci dil olarak benimsenmesinden sonra eğitimde bu iki dil önem kazanmıştır. İnsanlar Türkmenceyi özel kurslarda, okullarda veya işlerinde kullanmak için öğrenmeye kendilerini mecbur hissetmektedirler.

Özbekistan

Konuşan insan sayısı bakımından Türkiye Türkçesinden sonra ikinci sırada yer alan Özbek Türkçesi Karluk grubu Türk şivelerinin en önemli bir koludur. 15. asırdan 20. asra kadar Türkistan bölgesinde Doğu Türkçesi ya da Çağatayca adı verilen bir yazı dili kullanılmaktaydı. Ulusların ve dillerin imal edilme süreci içinde 1920'li yıllardan itibaren Özbekçenin oluşturulması işine başlandı.

Aslında daha önce de belirttiğimiz gibi bu çalışmaların temeli Çarlık Rusyası'nda atılmıştı. Özbek dilcilerden Şaabdurahmanov, Özbek dilinin imal edilişini sosyalist bakış açısıyla ortaya koyar. Ona göre Özbek millî dili, Özbek sosyalist milletinin millî, edebî dilidir. Özbekler 19. asrın sonlarında 20. asrın başlarında şekillenmeye başlandı. 3 Ekim devrimine kadar tam olarak şekillenmemişti. Komünist Partisi'nin akıllı siyaseti ile Özbek dili "millî dil" özelliğinde şekillendi ve Özbek sosyalist milletinin gelişmiş diline dönüştü.45 Türk birliğini küçük etnik gruplara ayırma politikasına uygun olarak hazırlanan Özbekçe, farklılıkların en fazla olduğu Taşkent ağzına dayandırılır. Taşkent ağzı çok kuvvetli Farsça etkisindedir. Ünlü sayısı bakımından fakirdir. Çağatay Türkçesi ve diğer Özbekistan ağızlarında gördüğümüz 8-9 ünlü bu yazıda 6'ya düşer. Ünlülerin az olması ünlü uyumlarının bozulmasına sebep olur.46 Dil inşa edilirken 1920'li yıllarda Özbek Türkçesinde ses uyumunun bulundurulup bulundurulmaması gibi tamamen dil dışı etkilerle tartışmalar yapılmıştır. Bu konuda üç görüş vardır: a) Özbek edebî dili ahenkliliğe tam olarak riayet etsin. b) Özbek edebî dili uyumun olmadığı ağızlar esas alınarak kurulsun. c) Uyum bazı kelimelere uygulanmasın. Özbek dilinin inşasında esas rolü Polivanov üstlenmiştir.

Sovyet dil siyasetine uygun olarak ünlü sayısının az olduğu, ünlü uyumunun bozulduğu Taşkent ağzını Özbekçeye temel yapmak için çalışmalar içine girmiş bunda başarılı da olmuştur.47 Sovyetlerin Rus mahkumu Türklerde mahalli dilleri, millî kültür kaynağı yapmak çabası yoktur. Kazak dili için bu şivenin Özbekçeye çok yabancı olan kelime ve tabirleri alınıyor. Halbuki Özbekçe için de "Nevayi dili" diyerek tam Farsa karışık bir şekli aranıyor. Yeni Özbekçeyi Kazakçadan uzaklaştırmak için bu dile alabildiğine Farisî kelimeler katılabiliyor. Bugün Özbekler "Taşkent Akşamı" gazetesinin ismini "Toşkent Okşomı", "eger"i "agar", "gerek" yerine "karak şeklinde yazmaya mecbur ediliyor. Prof. E. Polivanov 1927'de inkılapçı Şark (Revulutsiyounyu Vostok) dergisinde "Sovyetler Birliği'ne dahil milletlerin yazı dilleri ve inkılap" unvanıyla neşrettiği makalesinde ve diğer yazılarında imla ve pratik ıslahının siyasi gayeler için nasıl istifade edilebileceğini ve ayrı edebî dillerin nasıl yaratılabileceğini, Arapça, Farsça kelimelerin atılıp yerine hemen Rusça ıstılahların nasıl getirileceğini fakat bu işlerin "Russitsizm" tesmiye ettiği tarzda yani göze çarpan bir Ruslaştırıcılık şeklinde yapılmayıp, fikrin bu ayrı dillerde konuşan kavimlerin mümessilleri eliyle işletilmesini ve komünist "ana dilleri" vücuda getirerek bunlarda bir taraftan bu dillere karşı feragat gösterisinde bulunmayı, fakat bunlar vasıtasıyla yapılacak Ruslaştırmanın "edebî dilleri Garplılaştırma"nın kaçınılmaz bir zaruret olduğuna ve "grafik ıslahat"ta "fonetik imla"nın esas edilmesi gerektiğine kandırma usulünün tatbikinin şart olduğunu ileri sürdü.48

Özbekistanlı aydınlar yazıda bütün ünlülerin gösterilmesi ve ses uyumunun korunması konusunda belli bir süre direndilerse de başarılı olamadılar. 1929 yılında kabul edilen Latin alfabesinde 9 olan ünlü sayısı, 1934'te yapılan değişiklikle 5'e iner. 1934 yılında düzenlenen Latin alfabesi 1940'ta kabul edilen ve uzun süre kullanılan Kiril alfabesini fonemlerin sayısı ve değeri yönünden etkilemiştir. Bu alfabe totaliter mefkurenin bütün Sovyetler Birliği, özellikle Özbekistan'da geniş bir şekilde yayıldığını "yukarıdan" yani merkezden, Moskova'dan gelen sadece emirlerin değil, hatta imaların bile bütünüyle uygulandığı bu dönemde hazırlandığı için alfabede dönemin dil siyasetinin gerçek yüzü açıkça görülmüştür.

Rus alfabesindeki (şç) ve bl (ı) harfleri dışında, bu alfabedeki bütün harfler ve işaretler Kiril esaslı Özbek alfabesine alındı, harflerin sırası bile değiştirilmedi. Özbek dilinin özel sesleri için belirlenen dört y/o/ve/ö/, K/q/, f/y/ve X/x/ harflerini Rus harfleri arasına almaya cesaret edemeyen reformcular, bu harfleri alfabenin sonuna iliştirmekten başka çare bulamadılar. Sonuçta fonemlerin özelliklerine göre Özbek alfabesindeki harfler, Rusçada benzeri olan sesleri gösteren harfler, Rus dilinde benzeri olmayan sesleri gösteren harfler olmak üzere suni tarzda iki gruba ayrılıverdi. Rus dilinde ünlüleri gösteren altı ünlü harf vardır. Kiril esaslı Özbek alfabesini hazırlayanlar, Özbek dilinin ünlülerini de altı harfle sınırlandırmak istediler. Rus alfabesindeki ünlüleri gösteren harflerden beş tanesi aynen alınıp ek olarak alfabeye y harfi konuldu. Fonksiyonu ve söyleyişi çeşitli olmasına rağmen, Rusçadaki ünlü sayısına eşitlenen bu altı harf, Özbek dilinin zengin ünlü seslerini karşılamaya yetmedi. A ve o seslerini karşılayan harfler Özbekçe ve Rusça kelimelerde iki tür söyleyişi yarattı. A harfi bir kumaş türü olan âdras ve işte anlamındaki ene kelimelerinde bir Rus diliyle alınan adress ve anatomiya kelimelerinde başka söylenmektedir. Bu ve buna benzer başka unsurlar, Özbekçe ve Rusçadan alıntı kelimeler arasındaki farkları belirginleştirip tek yazı dilinde, iki dilin söyleyiş kurallarının yan yana kullanılması gibi bir durumu ortaya çıkardı. Sonuçta millî söyleyişe ve imlaya çok zarar verdi. Sovyetler döneminde Özbek alfabesini geliştirme gönünde gösterilen çabaların, resmi mefkure tarafından Özbek dilinin ses sistemine değil, Rus dili ses sistemine yaklaştırma yönüne döndürüldüğünü biliyoruz.49 Sovyet döneminde iletişim dili olarak Özbekçe yerine Rusça kabul edilmiştir. Başlangıçta Rusça kullanmadan ziyade Rus kelimelerinin dile yerleştirilmesi teşvik edilmiş olup, daha sonraları eğitimin dili Rusçaya kaydırılmıştır. Özellikle yüksek öğretim Rusçadır.

Sovyet dönemini değerlendiren Muhammed Salih "Özbek nüfusun %72'si Özbek, %13'ü Rusça konuşanlar, %4'ü Taciklerden oluştuğunu söyleyerek Özbek dilinin %13'e kurban edilmemesi gerektiğini vurgulamaktadır. Salih'e göre Özbekistan'da Rusça öğrenmenin teşvik edilmekte fakat Özbek dili hiç dikkate alınmamaktadır. Mesela Rus okullarında eğitim gören Özbek çocukları kendi dillerinde ekmek, ver, para gibi kelimelerden başka bir şey bilmemektedir. Rusça hakkında devamlı konferanslar, toplantılar tertip edilmekte, fakat Özbek dilinin durumunu değerlendirebilmek üzere hiçbir faaliyette bulunulmamaktadır.50

Özbekistan'da muhalefetin Özbek dilinin devlet dili haline getirilmesi yönünde ortaya koyduğu tepkiler sonucu 1989'da Özbek dili devlet dili kabul edildi. 1992 yılında yapılan anayasanın 4. maddesine göre "Özbekistan Cumhuriyeti'nin devlet dili Özbek dilidir. Özbekistan Cumhuriyeti Özbekistan'da mukim olan halkların örfleri, gelenekleri ve dillerine karşı saygı gösterir."51 ifadesiyle Rusçanın hakimiyetine teorik olarak son verilmiştir. Devlet programına göre Özbekçeye devlet dili statüsü verildiği gün -21 Ekim- dil bayramı olarak kutlanmaktadır. Dil düzenlemesiyle ilgili bakanlık, valilik, komite ve diğer devlet kurumlar görevlendirildi. Üniversitelerin hemen hepsinde Özbek dili ve edebiyat bölümü açıldı. Eğitim dili olarak Özbekçenin hakim kılınması çalışmaları başladı. Özbekçe kitap ve makale sayısında artış oldu. İşyerlerinde yazışmalar Özbek diliyle yapılmaya başlandı.52

Özbekistan Cumhuriyeti Yüksek Meclisi 7 Mayıs 1993'te yeni alfabe hazırlanması hakkında özel kanun kabul etti. Bu kararı uygulamak için çeşitli toplantılar yapıldı. Özbekistan Cumhuriyeti Bakanlar Kurulu 24 Ağustos 1995'te Latin alfabesine dayanan alfabesinde Özbek dilinin temel imla kurallarını onayladı. Ortaokulların ilk sınıfları yeni alfabeye geçti. Ders kitapları ve kılavuzlar yeni alfabeyle yayınlandı. Daha üst sınıflar yeni alfabeye geçmek için hazırlıklar başlatıldı. Devlet ve kamu çalışmalarına yeni alfabeyi öğretmek için kurslar açıldı.

Özbekistan'ın kabul ettiği 29 harfli Latin alfabesinin birçok kusuru bulunmaktadır. Bir defa bu alfabe Türk cumhuriyetlerinin kabul ettiği alfabeye yaklaşmak yerine ondan uzaklaşmaktadır. Başta ş ve ç sesi olmak üzere bazı seslerin İngiliz alfabesindeki işaretlerle gösterilmesi, o ve g seslerini gösteren işaretlerin yanında apostrof işaretinin (') bulunması, alfabeyi başlangıçta zayıflatan hususlardır. Ünlü uyumunu Özbek Türkçesinde tesis edecek ünlüler bu alfabede de gösterilmemiştir. 6 ünlü bulunmaktadır. Stalin'in Kiril alfabesini dayatırken gözettiği diller arasında keskinliği artırma düşüncesi, bugünkü Özbek alfabesinde de sürmektedir. 2005 yılında Özbekistan'ın tamamında Latin alfabesine geçilmesi kararlaştırılmıştır. 1995 yılına kadar ortaokul 7. sınıfa kadar kitaplar Latin alfabesiyle yazılmıştır.53 Özbekistan'da yaşayan Özbek Türklerinin kendi dilleriyle eğitimi diğer cumhuriyetlere göre çok kısıtlıdır. Özbekistan eğitimde Özbekleştirme çalışmaları içindedir. Semerkant Üniversitesi Tacikçe eğitim yaptığı için kapatılmıştır.

Bağımsızlıktan sonra Özbekistan'da Rusçanın yerini yavaş yavaş İngilizcenin aldığı gözlenmektedir. Birçok siyasetçi İngilizcenin Rusça yerine uluslararası ilişkilerde kullanılmasını arzu etmektedirler. Yabancı dil olarak İngilizce yaygın bir şekilde öğretilmektedir. Özbekistan vizesi, Özbekçe ve İngilizcedir. İngilizce hakimiyeti Özbek alfabesine de yansımıştır. Ş'nin "sh" ile ç'nin "ch" ile gösterilmesi bunun yansımasıdır.

Bağımsızlıktan sonra başlayan bir akımla Özbekçeye Rusçadan geçen kelimelerin dilden atıldığını görmekteyiz. Özbekler anlamını bildikleri her Arapça ve Farsça kelimeyi Özbekçe kabul ettiklerinden Rusça kelimeler, hatta yüzde yüz Türkçe kelimeler yerine dahi kullanılmaktadır. Dilden atılmak istenen rayon yerine bazıları Türkçe tümen kelimesini, bazıları da ısrarla nahiye sözünü kullanmaktadırlar. Rusça kelimelerin yerine, yapısına ve anlamına bakılmaksızın Arapça, Farsça karşılıklar bulunmakta, örnek olarak Farsçada dahi kullanılmayan kârgâh (işyeri) avaznigâr (radyo) gibi.54 Türkiye Cumhuriyeti'nin kuruluş yıllarında Türkiye'de uygulanan dil politikasının icabı olarak Türkçe kelimeler türetmek, Arapça ve Fars kökenli kelimelerin birçoğunu tasfiye etmek fikri, bağımsızlığını kazanan Türk cumhuriyetlerine dil planlamalarında model olacak bir çalışmadır.

Ortak Türk dili ile ilgili tek somut çalışma Özbekistan'da yapılmıştır. Bahtiyar Kerimov ve Şaahmet Mutalov'un Orta Türk Dili adlı eseri 1992'de yazılmış olup Türk yazı dillerindeki kelimelerin konuşan kişi ve kullanım sıklığı esas alınarak ortaklıkların tespitini istatistik ve bilgisayar bilimlerinden de yararlanarak teklif etmektedir. Ortak Türk dili diye bütün kurultaylarda söz açıldığı halde bu eserin bütün Türk dünyasında görmezden gelinmesi düşündürücüdür. Özbekistan'ın bu tip çalışmaları desteklemesi de bölgede Türk cumhuriyetlerine yönelik bir strateji arayışında olduğunu göstermektedir.

Kırgızistan

Sovyetler Birliği döneminde Kırgızcanın yazı dili olarak geliştiğini söyleyebiliriz. Kırgızca ilk gazete 1924 yılında basılmıştır. Kırgız yazı diline temel olarak Kuzey Kırgızistan bölgesi ağzı esas alınmıştır. Güneyde konuşulan ağızların daha önce hemen hemen Türkistan'ın tamamının ortak yazı dili olan Çağataycaya yakın olması Sovyet yönetiminin tercihini siyasi olarak kuzey ağızlarından yana yapmaya itmiştir. Yazı olarak 1923'ten 1928'e kadar Arap alfabesi, 1928-1940 Latin, 1940'tan günümüze kadar olan dönemde de Kiril alfabesi kullanılmıştır.

Kazakistan'dan farklı olarak Kırgızistan'da Kırgız nüfus ağırlıklı bir yapıya sahiptir. 1991'den sonra Kırgızistan hükümeti tarafından Kırgız dilini Latin alfabesine geçirilmesi için karar verilmiş ve Kırgızca resmi dil olarak kabul edilmiştir. Maddi sıkıntılar yüzünden Latin alfabesine geçilememiştir.

Kırgızistan'da 1993 yılında kabul edilen anayasanın 5/1 maddesine göre çok uzun yıllardan sonra ilk defa bu anayasa ile devletin resmi dili Kırgızca olarak belirlenmiştir. Ayrıca 5/2 maddede Rusça ile Cumhuriyet nüfusunun, eşit ve serbest şekilde kullanılması ve gelişmesi güvence altına alınmış olup, 5/3 madde de devlet dilini bilmemek veya kullanmamak nedeniyle vatandaşların hak ve özgürlükleri kısıtlanamaz ifadesiyle Kırgızcanın dışında konuşulan başta Rusça olmak üzere diğer dillerin korunması ve gelişmesi için teminat verilmiş olup, resmi dili bilmeme ve kullanmamanın bir tehdit unsuru olarak kullanılamayacağının garantisi verilmiştir. Anayasanın 43/3 maddesinde cumhurbaşkanı adaylığı için devlet dilini bilme şartı konmuştur.55 Kırgız dili resmi dil olarak kabul edildikten sonra Kırgızistan halkının bu dili öğrenmesi yönünde adımlar atıldı. Kırgız Türklerinin dışındaki halklar, özellikle de Ruslar bu durumdan hoşnut olmadılar. Kırgız ordusundaki Ruslar 1992'de Akayev'i istifaya davet ettiler. Akayev'in Kırgızlaştırma siyaseti güttüğünü iddia ettiler.

Kırgızistan'da 1992'de yapılan ticaret yasasının 1997'ya kadar Kırgızcaya çevrilmesi ön görülüyordu. 1996 yılının Mart ayında Kırgız parlamentosu Rus dilinin Kırgızca ile birlikte resmi dil olduğunu kabul ederek eksi duruma döndü. Bunda Rusya'nın oynadığı gizli rol önemli olmuştur. Akayev Rusçanın resmi dil olmasını bir uzlaşma olarak takdim etmiştir. Bunun sonucu olarak Kırgızistan'da Kırgız Türkçesi kullanımdan düşme noktasına gelmiştir. 17 Ocak 2000 tarihli Ayyıldız gazetesinin Kırgız Press'in haberine göre verdiği bilgide devlet dili ilan edilen Kırgız Türkçesinin bugüne kadar resmi yazışmalarda kullanılmadığı, bu yöndeki çabaların da başarısızlıkla sonuçlandığı ifade edilmiştir.

Haberin devamında hükümetin, Kırgız Türkçesini resmi yazışmalarda kullanma çabalarında şimdiye kadar başarılı olamadığı, devlet dili olan Kırgız Türkçesinin öğretilmesi için yeterli kitapların olmadığı, kreş ve ilkokullarda da bu dersin çok düşük seviyede öğretildiği kaydedilmiş, ortaokullarda Kırgız Türkçesi ders kitaplarının yeterli olmadığı belirtilmiştir.

Muhalefette bulunan Asabe Partisi ortak Türk dilinin geliştirilmesini destekledikleri gibi Latin alfabesine geçişi gerekli görmekte ve Kırgız ruhunun ötesinde tüm "Türk"leri birleştiren ortak bir kimliğin güçlendirilmesini istemektedir.56

Kırgızistan'ın Ankara Büyükelçiliği 3. Katibi Aybek Akaev'in tarafımıza faksla gönderdiği bilgiye göre Rusça milletlerarası dil olarak kabul edilmiş ve başkent Bişkek, büyük şehirlerde ve ülkenin kuzeyinde geniş olarak kullanılmakta olup, Kırgızca ile birlikte Rusça da resmi yazışmalarda kullanılmaktadır. Kırgızistan'da Kırgızlardan başka yaşayan topluluklar kendi dillerinde serbestçe konuşup Slav (Rus), Özbek, Alman, Uygur, Türk, Kore vb. üniversiteleri ve okullarında kendi dillerinde öğretim alabilmektedirler. Ortak Türk dili ile ilgili devlet kurumlarında herhangi bir çalışma yapılmamaktadır. Kırgızcanın geliştirilmesi için 1991'den sonra hükümete bağlı bir komisyon kurulmuştur.

Kırgızistan'da 1990'lara kadar eğitim dili ağırlıklı olarak Rusçaydı. Ancak Kırgızcanın kullanımı yıldan yıla arttı. Uzun vadeli planlarda Batı tarzında üniversitelerin oluşturulması amaçlanmaktadır ve bundan dolayı üniversiteler batı tarzında lisans diploması vermeye başlayacaklardır. 1992 yılında Cumhurbaşkanı Akayev Bişkek'te Slavik bir üniversite kurarak, Kırgızistan'da bulunan Rusça eğitim almış nüfusa yardım etmeyi amaçladı. Bunun dışında eğitimin Kırgızlaştırılması, Kırgızistan'dan göç için en önemli etkenlerden biri oldu. Bu üniversitenin kurulmasının diğer bir amacı da Orta Asya'dan tüm Rusça konuşan öğrencilere kucak açmaktı. Çünkü Rusya Federasyonu dışında kalan Rus öğrenciler Sovyet döneminde sahip oldukları bedava eğitim haklarını kaybettiler. Buna karşın, eğitim alanındaki maddi imkanların yetersiz olması sebebiyle etnik olarak Kırgız olmayan öğrencilerin eğitimine dair bu projeye yoğun bir muhalefet oluştu.

Kazakistan

Kazaklar arasında Orta Asya'da diğer Türk kökenli topluluklardan farklı bir etnik kimlik üzerine inşa edilen bilinç doğrudan Çarlık Rusyası'nın politikalarıyla beslenmiştir. Kazak dilinin gelişmesi ve yazılı alfabeye kavuşması bu dönemde olmuştu. Kazak yazılı edebiyatı İbray Altınsarın gibi Kazak aydınlarının çabalarıyla Kazak yazılı edebiyatının ilk önce Rus eğitim sistemi içinde Kiril alfabesiyle gelişmeye başlamıştır. Çarlık Rusyası politikasının temel amaçlarından biri aslında İslâmiyet'i çok geç kabul eden ancak yine de Ahmet Yesevî gibi yörede etkili olmuş olan Sufilere yakınlık duyan Kazakları Arap alfabesinden ve İslam dünyasından koparmaktı.57

Kazakistan nüfusunun en geniş parçası içinde iletişim için bir kanal temin eden şimdiki dil Kazakça değildir. SSCB'nin Rus olmayan milletlerinin "ikinci ana dil" olarak onlu yıllar için aracılık eden Rusçadır. 1989 nüfus sayımına göre Kazakistan nüfusunun dörtte üçünden fazlası Rusçanın doğuştan konuşucusudur ya da onu akıcı olarak konuşabilmektedir. Kazakistan Ruslarının yaklaşık olarak tamamı ve diğer azınlık üyeleri (özellikle Slavik olanlar) doğal, doğuştan Rusça konuşucularıdır. Çoğu doğuştan konuşucu olmamasına rağmen Kazakistan Kazaklarının çoğunluğu Rusçayı akıcı biçimde konuşur. Kazakların %64'ü 1989 sayımında akıcı Rusça konuştuklarını iddia etmişlerdir. Bu diğer eski Sovyet Türk cumhuriyetlerindeki %23 ve %37 oranları ile karşılaştırıldığında şaşırtıcıdır. Doğrusu, 1989 sayım sonuçları, doğuştan Rusça konuşan Kazakistan Kazaklarının oranının %2'nin altında olduğunu gösterdiği anlamına gelir. Yine de bu sayı aldatıcıdır. Kazak dili ustalığının azlığı ya da yokluğuna rağmen ırken Kazak olanların birçoğu doğuştan Kazakça konuşmaya başladığının kaydedildiği açıktır. Kazakistan'ın dil problemleri tartışmasına halk içindeki bu katılımcılar Kazakların en az %25'inin çok az Kazakça konuştuğu ya da hiç konuşmadığını genel olarak kabul ederler. Bunların çoğu %25-40 arası muhtemelen Rusçayı Kazakçadan daha akıcı biçimde konuşmaktadırlar.58

Kazakça 1989'da Kazakistan'da devlet dili olarak kabul edilir. Devlet dili kanuna ek olarak Rusya'da bir "çapraz milliyet dili" iletişim için ihdas edildi. 1995'te yapılan referandum ile kabul edilen anayasaya göre Kazakistan Cumhuriyeti'nde devlet dili Kazakçadır. Devlet kuruluşlarında ve yerel yönetim birimlerinde Kazakçayla birlikte resmi olarak eşit şartlarda Rusça da kullanılır. Devlet Kazakistan halkının dillerinin öğrenilmesi ve geliştirilmesi için uygun şartlar sağlar (Madde 8/1-2-3). Herkes kendi ana dilinde konuşma, kendi kültürünü yaşama, iletişim, konuşma, eğitim ve yaratıcılık dilini özgürce seçme hakkına sahiptir (Madde 20/2). Kazakistan Cumhuriyeti'nde doğmuş, en az otuz beş yaşında olan, Kazakistan'da en az 15 yıl ikamet etmiş olan ve devlet dilini serbestçe kullanabilen her bir vatandaş Kazakistan devlet başkanı olabilir (Madde 42/2).59

Kazakistan anayasasında Kazakça ile ilgili yer alan hükümlere baktığımızda bağımsızlık sonrası bir Kazaklaştırma sürecinin başladığını söyleyebiliriz. Bu doğrultuda 1997 yılında ikinci bir dil kanunu yapılmıştır. Bu yeni kanun dille ilgili uygulamaların daha somut olarak hayata geçirilmesini, toplum için politikası ve dıştan bağımsız yapısıyla yüce bir devlet olarak genişlemeye başlayan Kazakistan toplumunun psikolojik atmosferindeki bazı değişikliklere saygıyı da kapsar. Kazakistan'da Ekim 1998'de Başkan Nursultan Nazarbayev'in emriyle anayasa temelinde dil politikası kavramı ve yeni dil kanunu "Dillerin İşlevi ve Gelişmesinin Devlet Programı" kabul edildi. Programın oluşumu, toplumdaki dil problemlerinin çözüm yöntemi ve bu alanda sosyal hakların restorasyonunda devlet desteğinin gerekliliğine yol açtı. Programın temel hedefi, Kazakistan Cumhuriyeti'ndeki diğer diller ve devlet dili için uygun koşulları sağlamaktır. Devletin ölçüleri ve bilim, kültür, eğitim ve medya alanında diğer dillerin gelişmeleri konusu ayrıntılı olarak açıkça belirtilmiştir. Terminoloji ve yer isimlerinin araştırılmasına ve devlet dili temelinde ülkenin devlet işlerinin dereceli olarak idaresine özel önem verildi. Kazakistan Cumhuriyeti Kültür ve Enformasyon Bakanlığı'nın Başbakanın emrine göre programın gerçekleştirilmesinin kontrolü izlenecek ve üç ayda bir hükümete mahalli başkanlık ve bakanlıkların hareketleri ve durumları hakkında bilgi verilecektir.

1999 Haziranı'nın 25. gün raporundaki bilgilere göre dil gelişmeleri için bazı somut ölçüler Kazakistan'da görülmeye başlamıştır. Bu gelişmeleri kısa başlıklarla ortaya koyalım. Kazakistan'da yaşayan Kazak Türkleri dışındaki halklar kendi dilleriyle eğitim yaptıkları kurumlarda Kazak Türkçesini de öğretmektedirler. Mesela Aktöbe bölgesinde Koreli ve Yahudi ulusal kültür merkezleri ana dil bilgisi rekabetini sürdürürler. Rus ortaokullarının 10-11. sınıflarında Kazak dilinin ek saatleri bu yıl eklendi. Kreşlerdeki çocuklar haftada 2-3 saat devlet dilini çalışıyorlar. Kuzey Kazakistan Üniversitesi'nin bütün Rusça bölümlerinde 1998'de öğrenciler Kazak dilini 160 saatlik programa göre öğreniyorlardı.

1999'da bu 280 saatlik programa göre yapıldı. 40 öğrencili kreşlerde Rus çocuklar haftada iki kez resmi dili öğrenecekler.

Kazak isimleri ve soy isimlerinin tarihi Kazak geleneklerine göre düzenlenmesi işini de bu program çerçevesinde ele almak gerekir. 1996'da Nursultan Nazarbayev imzası ile yayınlanan kararnameye göre Kazak halkının mensupları aile adlarının ve Soyisimlerinin yazımında Rusça -ov,-ev,-ova,-eva gibi ekleri bırakıp, bunların yerine ulı (oğlu) kızı kelimelerini getirebilirler. Bunun gereği olarak bir çok Kazak ismi ve soy ismini değiştirme yoluna gitti. Kazakistan'da bir Kazak'ın kimlik kartında ilk adları soy adları, babalarının adı ve soy adına yer verilmektedir. İleriki yıllarda Kazak isimlerinin tamamen Kazak sistemi için ortak bir şekilde yazılacaktır.

Kazakistan Cumhuriyeti'nde uygulanan dil politikalarının bir hedefi de Sovyetler Birliği döneminde değiştirilen Kazak yer isimlerinin tekrar konulmasındır. Onomastik problemlerin öneminin göz önüne alınmasıyla Kazakistan'da 1990'da Hükümet yanında Devlet Adbilim Komisyonu kuruldu. Komisyonun ana hedefi yerel yönetimlerin tekliflerini tarihi yer adlarının kullanımı ışığında kararlaştırmaktı. Komisyon yerleşim bölgeleri ile ilgili 134 bin adı kapsayan bir katalog oluşturmuş durumdadır. Yer adları ile ilgili koleksiyon çalışması sürmektedir. Topomomik malzemenin derlenmesi ve bir sözlükte toplanması çalışmaları başlamıştır.60

Farklı sebepler yüzünden Kazakistan'da dil koşulları derece derece değişiyor. Ülkede ana iletişim dili hâlâ Rusça olsa bile Kazak dili adım adım sosyal fonksiyonunu artırıyor.

Kazakistan'da iki resmi dil Rusça ve Kazak dilidir. Kazak dili Arapça yazı kullanarak ilk kez 1860'larda yazılmıştı. 1929 yılında Latin alfabesi takdim edildi. 1940 yılında Stalin, Orta Asya Türk cumhuriyetlerinin yazma materyallerini Slav yöneticilerle birlikte Kiril tarzına dönüştürmek suretiyle birleştirmeye karar verdi. 1992 yılında Latin esaslı alfabenin geri dönmesi tartışma yarattı; ancak ortaya çıkan büyük masraflar bu düşüncenin kabul edilmesini daha da ileri bir tarihe kadar durdurmuş görünüyor.

Sovyet döneminin sonlarında bu cumhuriyette yaşayan Rusların az bir miktarı işlerini yitirmemek, silahlı kuvvetlerde hizmet edebilmek ve çocuklarını bir Kazak üniversitesine gönderebilmek için Kazak diline ihtiyaç duyabilecekleri ihtimalini ciddi bir şekilde düşündüklerinde Kazak dili ilk kez bir devlet dili haline geldi. Bu bağlamda Kazakların çoğunluğu Rusça konuşabilmesine rağmen Rusların %1'den daha az bir kısmı Kazak dilini konuşabilmekteydi. Ancak Rusya ve Kazakistan arasında nihayetinde bağımsızlığa varan ayrılıkla özellikle kuzeyde Ruslar tek yasal devlet dili haline gelmekte olan Kazakça tehdidini fark ettiklerinde resmi dil politikalarına dair Rus milliyetçi duyguları ve farz edilen ayrımcılığa karşı muhalefet artış gösterdi. Bu arada Kazaklar da dillerinin hakimiyeti kendi aralarında bile yaygın olmaktan uzakken ana dillerinin üstünlüğünü şiddetle savundular. Bazı tahminlere göre Kazak nüfusun %40'ı kendi dillerinde akıcı değildir. Örneğin ticari hayatta kabul gören dil Rusçadır.

Kazak dilini çok iyi konuşanlar bile bu dilin Sovyet döneminde modern teknik dil dağarcığını asla geliştirmemesi ve genellikle bir "mutfak" dili olarak kalması dolayısıyla fende, ticarette ve bazı idari oluşumlarda kullanımını güç bulmaktadırlar. Ayrıca teknik ve popüler yazıların da Kazak diline dönük yaygın tercümeleri bulunmaktadır. Böylece çoğu Kazak için Rusça temel "dünya dili" olarak kalmaktadır. Gerçekte Devlet Başkanı Nazarbayev on yıllar boyunca süren Ruslaştırma sürecinin Kazakçayı bir dil olarak hayatta kalmada tehdit ettiği alanlarda Kazakçanın tek resmi dil yapılmasını savunmuştur. Rusçanın uygulamadaki önceliği okullarda görülmektedir. Kazak dilinin yapılanmada temel dil olduğu okulların sayısını arttırma çabalarına rağmen 1990'yı yılların ortalarında da Rusça hakimiyetini sürdürüyor görünmüştür. 1990 yılında Rusça öğretilen okullar Kazakça öğretilen okulların iki katı kadardır. Yüksek öğrenim kurumlarında güçlü bir tercih eğilimi Kazak öğrencilerden yana görünse de çoğu alanda Rusça öğretim dilidir.

Diller konusu Kazakistan'daki en siyasi ve en tartışmalı konulardan biridir. Dil konusunun hassaslığı 1993 yılında başlayan ve Kazakistan Ruslarına çifte vatandaşlık verilmesine dair Rus karşıt önerileriyle daha da arttı. Nazarbayev böyle bir politikayı reddetmesine rağmen dil karşıtlığı onun Kazak dilini tek resmi dil yapma yasalarını uygulamasını ertelemeye teşvik etti. Böylece Kazak olmayan çoğu yetişkin kişi de Kazak dilini öğrenmek zorunda kalmayacak görünüyor.

Ne var ki, nüfusla ilgili veriler Kazak olmayan nüfus içerisinde ciddi rahatsızlık meydana getirecek şekilde yeni nesillerin Kazak dilini öğrenmek zorunda kalacağını ihtimal dahilinde kılıyor. 1995 Anayasası çifte vatandaşlığa müsaade etmemekte ancak Rusçanın resmi bir dil olduğunu açıklamakla Rusların kaygılarını hafifletmektedir. Bu statü Rusçanın pek çok etnik kazak için iletişimde temel dil olmayı sürdüreceği ve okullarda (Rus vatandaşların büyük bir kaygısıdır.) ve resmi belgelerde kullanımının devam edeceği anlamına gelmektedir.

Sonuç

Tarih boyunca çok çeşitli topluluklara ve insanlara sahne olan Orta Asya'nın bugünkü sakinlerinin sahip oldukları kimlik bu büyük geçmişten ayrı düşünülemez. Ancak aynı geçmişin önemli kırılma noktaları vardır. Söz gelimi SSCB dönemi bölgenin tarihsel akışıyla çelişen birçok yeni uygulamasıyla önemli bir kırılma noktasıdır. Dolayısıyla günümüz kimlik meselesi ele alınırken bölge ülkelerinin gelecekteki tercihleri ve geçmişin aynı anda okunması bir zarurettir. Böylelikle tamamen meydana çıkmış bir kimlikten bahsedilemeyeceği; ancak zaman içinde de değişmesi mümkün, bir proto kimliğin bu ülkeleri siyasi açıdan içine aldığı görülecektir. Daha önemli bir gerçek de, bölge ülkelerinde şimdi belirli müşterek özelliklerle müşahede ettiğimiz bu proto kimliklerine rağmen "Türk kökenli ülkelerin ve toplulukların birbirinden farklı siyasal kimlikler oluşturma yolunda adımlar attığıdır."61

Bağımsız Türk cumhuriyetlerinde dil reformları daha çok iki alanda dikkati çeker. Rusça kelimelerin tasfiyesi, alfabenin Kirilden Latine dönüştürülmesi (Kazakistan, Kırgızistan hariç). Reformlar Türk yazı dillerini birbirine ve özellikle de Türkiye Türkçesine yaklaştıracak her türlü girişime sırtını dönmüştür. Türk kelimesi zaten çok kullanılmaz. Bu yönüyle dil politikaları Stalin'in siyasetinin devamı gibi değerlendirilebilir. Alfabelerle ve terminolojik farklılıklarla oynayarak cumhuriyetler arasındaki dilbilimsel farklılıkları arttırmak. Tarihe yaklaşımlarında da görüldüğü gibi, bugünün milliyetçiliklerinin Sovyet sisteminden koparak değil onun bir devamı olarak uygulandığının başka bir kanıtıdır bu. Rusça kelimeler değiştirildiğinde yerini Arapça-Farsça kaynaklı kelimeler almaktadır. Özbekistan'da havaalanı yerine tayyaregah kullanımı gibi. Atatürk'ün pek sevdiği öz Türkçe ilgi toplamadı. Burada pantürkist değil, Orta Asyalı bir tercih yapıldığı açıkça görülür. Farisileşmeye çalışan Tacikistan'ın tersine, Türk cumhuriyetleri farklılıklarını vurgulamaya ve dillerini sonradan inşa edilen tarihlerine uydurmaya çalıştılar. Türkiye Türklerinin tersine hiç kimse pantürkist boyutu yeniden devreye sokmak istememektedir.62 Alfabe değişiminde ortaya çıkan yerel milliyetçilik Moskova'ya olduğu kadar komşulara ve muhtemel tüm bölgesel birleşmelere karşı da inşa edilmektedir.

Rusya Federasyonu içinde Muhtar Cumhuriyet veya Özerk bölge statülü Türk toplumları kendi bölgelerinde nüfus olarak genellikle azınlıkta bulunmaktadır. Dağlık Altay %30 Altay, %64 Rus; Hakasya %12 Hakas, %80 Rus; Başkurdıstan %21.9 Başkurt, %28.4 Tatar, %39.3 Rus örneklerinde Türk nüfusu kendi cumhuriyetlerinde azınlıkta kalmıştır. Genç nüfusun ana dillerini bilmemesi, ona hürmet beslememesi, aktif ve her alanda geçer bir dil olarak Rus dilinin varlığı bu dillerin akıbetini pek de aydınlık göstermemektedir. Bu dillerin öğrenilebilmesi için gerekli "ısrarlı sosyal gereksinimler"in bir an önce yaratılması "çoğunluğa" olmasa bile azınlığın gelecek kuşaklarına ana dillerinin benimsetilebilmesi için gereklidir. Kendi yurtlarında nüfusça azınlık durumuna düşmüş olan Türk topluluklarının ana dillerinin kullanım alanını genişletmek ve bu suretle bu dilleri öğrenme gereksinimini arttırmaları oldukça güç görülmektedir.63

Federal düzeyde etnikler arası iletişim dili olarak Rusçanın durumu güçlenme eğilimindedir. Bu süreç doğal karaktere sahip ve objektif nedenlerle ilk olarak da demografik faktörü yani temel (Rus) etnosun sayıca salt çoğunlukta olması ile şartlandırılmıştır. Diğer etnosların fertleri gönüllü olarak temel etnosun diline sahip olacaklardır.64

SSCB'nin dağılmasından sonra Rusça Türk cumhuriyetlerinin ortak iletişim dili vazifesini sürdürmektedir. Ayrıca Bağımsız Devletler Topluluğu ülkelerinin imzaladıkları anlaşma gereğince de resmi iş dili statüsüne sahiptir.

Türk dilinin dünyadaki çeşitli kollarını inceleme ve araştırmada sosyo-politik boyutu gözden uzak tutmamak gerekir.65 Moskova'nın resmi dil siyaseti Türk dilinin eski SSCB'deki çeşitli kollarının son 70 yıl içindeki gelişmelerinde etkin rol oynayan inkar edilemez sosyo-politik bir olgudur. Bu durum bağımsızlığını kazanan Türk toplumlarının uyguladıkları dil siyaseti ve Rusya Federasyonu içindeki Türk toplumlarının dilleri ile ilgili gelişmeleri de aynı çerçevede ele almayı zaruri kılmaktadır. Türk dil ve lehçeleri üzerinde yapılacak gramer çalışmalarında mutlaka sosyo-politik gelişmeler dikkate alınmalıdır.

1 Imer, Kâmile (1998), Türkiye'de Dil Planlaması: Türk Dil Devrimi, Kültür Bakanlığı Yayınları, Ankara, s. 7-32.
2 Turan, Şerafettin; (1990), Türk Kültür Tarihi, Bilgi Yayınevi, Ankara, s. 27.
3 Cannat, Rene-Jan, Michel; (1992), İmparatorluklar Beşiği, (Çevirenler, Erden Akbulut, T. Ahmet Şevsılay) Alan Yayıncılık, İstanbul, s. 153.
4 Hudayberdiyev, Cura; (1998), Özbekçede Ses Uyumunun Yok Edilişi, Türk Dünyası Dil ve Edebiyat Dergisi, Sayı 5. Ankara, s. 433-442.
5 Avcı, Yusuf; (1997), Özbek Türkçesinde Ünlü Uyumlarına Dair, Türk Dünyası Dil ve Edebiyat Dergisi, Sayı 4, s. 56-162, Ankara, s. 166-172.
6 Ercilasun, Ahmet Bican; (1993), Türk Dünyası Üzerine İncelemeler, Akçağ Yayınları, Ankara, s. 70.
7 Tacemen, Ahmet. (1994), Rus Egemenliğindeki Türklerin Değiştirilmesi, 1769-1940. Erciyes Üniversitesi Yayınları, Kayseri, s. 60.
8 Bacık, Gökhan; (1999) Türk Cumhuriyetlerinde Kimlik Sorunu, Geçiş sürecinde Orta Asya Türk Cumhuriyetleri, Editör Mim Kemal Öke, Alfa Yayınları, İstanbul, s. 98-99.
9 Özdoğan, Günay Göksu, (1994) Sovyetler Birliği'nden Bağımsız Cumhuriyetlere "Uluslaşmanın dinamikleri",Bağımsızlığın İlk Yılları, derleyen: Büşra Ersanlı Behar, Kültür Bakanlığı Yayınları, s. 25-103 Ankara, s. 29.
10 Gokdağ. Bilgehan, (1999) Alfabe ve Siyaset, Atatürk'ün Harf Devrimi ve Türk Dünyasına Yansımaları Sempozyumu, KTÜ, Trabzon, 27 Ekim 1998, (basılı tebliğ) s. 21-38.
11 Özdoğan 194, a.g.e., s. 32.
12 Yalçınkaya, Alâeddin, (1999) Yetmiş Yıllık Kriz, Sovyetler Birliği'nde Moskova-Türkler İlişkileri, İstanbul, s. 151.
13 Aksamaz, Ali İhsan; (2000) Sovyetler Birliği'nin Milliyetler Politikası ve Kafkasya, Tarih ve Toplum Sayı199, İstanbul, s. 4-11.
14 Aksamaz 2000, a.g.m.
Roy, Oliver; (2000), Yeni Orta Asya ya da Ulusların İmal Edilişi, (Çeviren Mehmet Moralı), Metis Yayınları, İstanbul, s. 105.
15 Ilgar, İhsan (1988), Rusya'da Birinci Müslüman Kongresi, Kültür Bakanlığı Yayınları, Ankara.
Hablemitoğlu, Necip, (1997) Çarlık Rusyası'nda Türk Kongreleri (1905-1917) Ankara.
16 Roy, Oliver; (2000), Yeni Orta Asya ya da Ulusların İmal Edilişi, (Çeviren Mehmet Moralı), Metis Yayınları, İstanbul, s. 116-117.
17 Dencausse, Carrere, Helene. (1984), Parçalanan İmparatorluk, Sovyetler Birliğinde Halkların İsyanı, Çeviren Nezih Uzel, İstanbul, s. 251-284.
18 ROY 2000, a.g.e., s., 229-230.
19 17-Fierman, William; (1989), "Glasnost in pratice", Central Asiyan Survey, V. N, Fatma, (1997), Kazan Tatarları, Yeni Türkiye, Yıl 3. Sayı 16. S. 1446-1451, Ankara, s. 1451.
23 Cihangir, Erol; (1997), İdil-Ural bölge Türklüğü ve Tataristan, Yeni Türkiye, Yıl 3. Sayı 16, Ankara, s. 1466-1468.
24 Zekiyev, Mirfatih, (2000), Tataristan'da Dil ve Alfabe ile İlgili Gelişmeler, VIII. Türk Devlet ve Toplulukları Dostluk Kardeşlik ve İşbirliği Kurultayında Yapılan Konuşma 24-26 Mart 2000, Samsun.
25 Yüksel, İsmet (1997), Kırımın Etnik Yapısı ve Kırım Tatarlarının problemleri, Yeni Türkiye, Yıl 3. Sayı 16. S. 1516-1527, Ankara, s. 1523-1524.
26 Kalafat, Yaşar, (1999), Kırım-Kuzey Kafkasya Sosyal Antropoloji Araştırmaları, Ankara, s. 40-44.
27 Kalafat, Yaşar, 1999, a.g.e., s. 162-163.
28 Çınar, Günden Peker; (1997), Gagoğuzlar, Yeni Türkiye, Yıl 3. Sayı 16., Ankara, s. 1603­1615.
29 Yılmaz, Metin (1997) Çuvaşistan, Çuvaşlar, Çuvaşça, Yeni Türkiye, Yıl 3. Sayı 16., Ankara, s. 1537-1547.
30 Kirişçioğlu, Fatih (1997) Sahalar (Yakutlar), Yeni Türkiye, Yıl 3. Sayı 16., s. 1558-1560.
31 Arıkoğlu, Ekrem; (1997) Tuva Cumhuriyeti, Tuva Türkleri, Yeni Türkiye, Yıl 3. Sayı 16., Ankara. s. 1561, 1569.
32 Deliömeroğlu, Yakup; (1997), Hakaslar, Hakasya, Yeni Türkiye, Yıl 3. Sayı 16., Ankara, s. 1570-1587.
33 Yılmaz, Salih (1997) Karakalpak Türkleri ve Bugünkü Karakalpakistan, Yeni Türkiye, Yıl 3. Sayı 16., Ankara, s. 1320-1329.
34 Aslan, Yasin; (1990), Bugün Azerbaycan'da Pantürkizm ve İslam, Baysan Yayınları, İstanbul, s. 57-65.
35 Swietochowskı, Tadeusa; (1988) Müslüman Cemaatten, Ulusal Kimliğe Rus Azerbaycan'ı 1905-1920, (Türkçesi Nuray Mert) Bağlanan Yayınları, İstanbul, s. 52.
36 Ülkelerin Anayasaları (1999), TİKA, Ankara, s. 7-15.
37 Aslan, Yasin; (1990), Bugün Azerbaycan'da Pantürkizm ve İslam, Baysan Yayınları, İstanbul, s. 53-68.
38 Roy 2000, a.g.e., s. 231.
39 Ersanlı, Büşra Behar; (1994) Azerbaycan, Özbekistan ve Türkmenistan'da Eğitim ve Kültür Politikaları Bağımsızlığın İlk Yılları, (Derleyen Büşra Ersanlı Behar) Kültür Bakanlığı Yayınları, Ankara, s. 143-219.
40 Özdoğan 1994, a.g.e., s. 67-69.
41 Konbolat, Hasan, (1997) Bağımsızlık Sürecinde Türkmenistan Cumhuriyeti, Yeni Türkiye, Yıl 3. Sayı 16., Ankara, s. 1330-1346.
42 Ersanlı, Büşra Behar 1994, a.g.e., s. 197.
43 Türkmenistan Ülke Rraporu (1996) TİKA, Ankara, s. 60.
44 Sarıyev, Berdi, (1999) Türkmenistan'da Alfabe ve Bugünkü Gelişmeler, Atatürk'ün Harf Devrimi ve Türk Dünyası Yansımaları Sempozyumu, KTÜ. Trabzon 27 Ekim 1998 (basılı tebliğ) s. 117-120.
45 Şaabdurahmanov, Ş.; Askerova, M.; Hacıev, A. Resulov, İ. J Danyarov. H.; (1982), Hazırgi Özbek Edebî Dili, Taşkent.
46 Avcı, Yusuf; (1997), Özbek Türkçesinde Ünlü Uyumlarına Dair, Türk Dünyası Dil ve Edebiyat Dergisi, Sayı 4, Ankara, s. 156-162. Cırtautas, Ilse Laude; (1976), Son Elli Yılda Edebî Özbekçenin Gelişmesi Üzerine, Türk Kültürü Araştırmaları, xu/1-2, Ankara, s. 77-92.
47 Hudayberdiyev, Cura; (1998), Özbekçede ses uyumunun yok edilişi, Türk Dünyası Dil ve Edebiyat Dergisi, Sayı 5, Ankara, s. 433-443.
48 Togan, Zeki Velidi (1976), Türklüğün Mukadderatı Üzerine, İstanbul, s. 57-58.
49 Kuçkartayev, İristay (1999), Latin Esaslı Özbek Alfabesi, Atatürk'ün Harf Devrimi ve Türk Dünyası Yansımaları Sempozyumu, KTÜ. Trabzon, 27 Ekim 1998, (basılı tebliğ) s. 121-126.
50 Salih, Muhammed (1997), Türkistan Şuuru, (Hazırlayan Dr. Şuayb Karakaş) Ötüken Yayınevi, İstanbul, s. 12-13.
51 Ülkelerin Anayasaları, 1999: 230.
52 Abdurahmanov, Gani; (1999) Özbek Türkçesine "Devlet Dili"statüsünün verilmesi VII. Milletler Arası Türkoloji Kongresi'ne Sunulan Basılmamış Tebliğ, İstanbul.
53 Abdurahmanov, 1999, a.g.e.
54 Yaman, Ertuğrul, (1998), Türkistan Notları, Kültür Bakanlığı Yayınları, Ankara, s. 95.
55 Ülkelerin Anayasaları, 1999, s. 175; 192.
56 Özdoğan 1994, a.g.e., s. 63.
57 Özdoğan 1994, a.g.e., s. 42.
58 Fierman, William, (1998), Language and the defining of ıdentity in Kazakistan: The Mixed Blessings of Independence. Indiana Universty. USA. 1998. Unpublished paper.
59 Ülkelerin Anayasaları 1999, 121, 125, 133.
60 Khusaınov, Kobey, (1999), Defining of idetity and language policy in Kazakistan, VII. Milletler Arası Türkoloji Kongresi'ne Sunulan Basılmamış Tebliğ, İstanbul.
61 Ersanlı, Büşra, Behar; (1997) Bağımzızlık Kimliği; Yeni Türk Cumhuriyetlerinde Kültürel Siyasal Dönüşüm, Türkiye Günlüğü, No 31, Ankara.
62 Aroy 2000, a.g.e.
63 Killi, Gülsüm, (1999), Güneydoğu Sibirya Türklerinin Dil durumu, Araştırmalar, Kök Sosyal ve Stratejik Araştırmalar Dergisi, Cilt I, Sayı: 2, Ankara, s. 161-174.
64 İlişen, İldus; (1996), Problemi Yazıkayov, Politiki: Teoriya: Praktika, Jurnal Vatandaş, No. 2. Ufa, s. 60.
65 Kocaoğlu, Timur; (1997), Türk Diline Sosyopolitik Bir Bakış, Türk Dili, Sayı 548, s. 113­121

ABDURAHMANOV, Gani; (1999) Özbek Türkçesine "Devlet Dili" statüsünün verilmesi VII. Milletler Arası Türkoloji Kongresine Sunulan Basılmamış Tebliğ, İstanbul.

Aksamaz, Ali İhsan; (2000) Sovyetler Birliği'nin Milliyetler Politikası ve Kafkasya, Tarih ve Toplum Sayı199, s. 4-11 İstanbul.

ARIKOĞLU, Ekrem; (1997) Tuva Cumhuriyeti, Tuva Türkleri, Yeni Türkiye, Yıl 3. Sayı 16. s. 1561, 1569, Ankara.

ASLAN, Yasin; (1990) Bugün Azerbaycan'da Pantürkizm ve İslam, Baysan Yayınları, İstanbul.

Avcı, Yusuf; (1997), Özbek Türkçesinde ünlü uyumlarına dair, Türk Dünyası Dil ve Edebiyat Dergisi, Sayı 4, s. 156-162, Ankara.

BACIK, Gökhan; (1999) Türk Cumhuriyetlerinde Kimlik Sorunu, Geçiş sürecinde Orta Asya Türk Cumhuriyetleri, Editör Mim Kemal Öke, Alfa Yayınları, İstanbul.

BARUTÇU-ÖZÖNDER, F. Sema; (1999), Yeni Bir Sosyal-Siyasi Çevrenin Çizimde Dil ve Alfabenin Yeri, Atatürk'ün Harf Devrimi ve Türk Dünyası Yansımaları Sempozyumu, KTÜ, TRABZON, 27 Ekim 1998 (basılı tebliğ), s. 1-7.

CANNAT, Rene-JAN, Michel; (1992) İmparatorluklar Beşiği, (Çevirenler, Erden Akbulut, T. Ahmet Şevsılay) Alan Yayıncılık, İstanbul.

CIRTAUTAS, Ilse Laude; (1976), Son Elli Yılda Edebî Özbekçenin Gelişmesi Üzerine, Türk Kültürü Araştırmaları, xu/1-2 s. 77-92, Ankara.

CİHANGİR, Erol; (1997) İdil-Ural Bölge Türklüğü ve Tataristan, Yeni Türkiye, Yıl 3. Sayı 16. s. 1436-1468-Ankara.

ÇINAR, Günden Peker; (1997), Gagoğuzlar, Yeni Türkiye, Yıl 3. Sayı 16. S. 1603-1615-Ankara.

DELİÖMEROĞLU, Yakup; (1997), Hakaslar, Hakasya, Yeni Türkiye, Yıl 3. Sayı 16. s. 1570­1587, Ankara.

DENCAUSSE, Carrere, Helene. (1984), Parçalanan İmparatorluk, Sovyetler Birliğinde Halkların İsyanı, Çeviren Nezih Uzel, İstanbul.

ERCİLASUN, Ahmet Bican; (1993) Türk Dünyası Üzerine İncelemeler, Akçağ Yayınları, Ankara.

ERSANLI, Büşra Behar; (1994) Azerbaycan, Özbekistan ve Türkmenistan'da Eğitim ve Kültür Politikaları Bağımsızlığın İlk Yılları, (Derleyen Büşra Ersanlı Behar) Kültür Bakanlığı Yayınları, s. 143-219, Ankara.

ERSANLI, Büşra, Behar; (1997) Bağımzızlık kimliği; Yeni Türk Cumhuriyetlerinde Kültürel Siyasal Dönüşüm, Türkiye Günlüğü, No 31, Ankara.

FİERMAN, William; (1989), "Glasnost in pratice", Central Asiyan Survey, V. VIII. No. 2.

FİERMAN, William, (1998), Language and the defining of ıdentity in Kazakistan: The Mixed Blessings of Independence. Indiana Universty. USA. 1998. Unpublished paper.

GOKDAĞ. Bilgehan, (1999) Alfabe ve Siyaset, Atatürk'ün Harf Devrimi ve Türk Dünyasına Yansımaları Sempozyumu, KTÜ, TRABZON, 27 Ekim 1998, (basılı tebliğ) s. 21-38.

HABLEMİTOĞLU, Necip, (1997) Çarlık Rusyası'nda Türk Kongreleri (1905-1917) Ankara.

HUDAYBERDİYEV, Cura; (1998), Özbekçede ses uyumunun yok edilişi, Türk Dünyası Dil ve Edebiyat Dergisi, Sayı 5. s. 433-443, Ankara.

ILGAR, İhsan (1988), Rusya'da Birinci Müslüman Kongresi, Kültür Bakanlığı Yayınları, Ankara.

İLİŞEN, İldus; (1996), Problemi Yazıkayov, Politiki: Teoriya: Praktika, Jurnal Vatandaş, No. 2. Ufa.

İMER, Kâmile (1998) Türkiye'de Dil Planlaması: Türk Dil Devrimi, Kültür Bakanlığı Yayınları, Ankara.

KALAFAT, Yaşar, (1999) Kırım-Kuzey Kafkasya Sosyal Antropoloji Araştırmaları, Ankara.

KONBOLAT, Hasan, (1997) Bağımsızlık Sürecinde Türkmenistan Cumhuriyeti, Yeni Türkiye, Yıl 3. Sayı 16. S. 1330-1346, Ankara.

KHUSAINOV, Kobey, (1999), Defining of İdetity and Language Policy in Kazakistan, VII. Milletler Arası Türkoloji Kongresine Sunulan Basılmamış Tebliğ, İstanbul.

KİLLİ, Gülsüm, (1999), Güneydoğu Sibirya Türklerinin Dil Durumu, Araştırmalar, Kök Sosyal ve Stratejik Araştırmalar Dergisi, Cilt I, Sayı: 2, s. 161-174. Ankara.

KİRİŞÇİOĞLU, Fatih (1997) Sahalar (Yakutlar), Yeni Türkiye, Yıl 3. Sayı 16. S. 1558-1560.

KOCAOĞLU, Timur; (1997), Türk Diline Sosyopolitik Bir Bakış, Türk Dili, Sayı 548, s. 113-121.

KUÇKARTAYEV, İristay (1999) Latin Esaslı Özbek Alfabesi, Atatürk'ün Harf Devrimi ve Türk Dünyası Yansımaları Sempozyumu, KTÜ. TRABZON, 27 Ekim 1998, (basılı tebliğ) s. 121-126.

ÖZDOĞAN, Günay Göksu, (1994) Sovyetler Birliği'nden Bağımsız Cumhuriyetlere "Uluslaşmanın dinamikleri", Bağımsızlığın İlk Yılları, derleyen: Büşra Ersanlı Behar, Kültür Bakanlığı Yayınları, s. 25-103 Ankara.

ÖZKAN, Fatma, (1997) Kazan Tatarları, Yeni Türkiye, Yıl 3. Sayı 16. S. 1446-1451, Ankara.

ROY, Oliver; (2000), Yeni Orta Asya ya da Ulusların İmal Edilişi, (Çeviren Mehmet Moralı), Metis Yayınları, İstanbul.

SALİH, Muhammed (1997), Türkistan Şuuru, (Hazırlayan Dr. Şuayb Karakaş) Ötüken Yayınevi, İstanbul.

SARIYEV, Berdi, (1999), Türkmenistan'da Alfabe ve Bugünkü Gelişmeler, Atatürk'ün Harf Devrimi ve Türk Dünyası Yansımaları Sempozyumu, KTÜ.

TRABZON 27 Ekim 1998 (basılı tebliğ) s. 117-120.

SWİETOCHOWSKI, Tadeusa; (1988), Müslüman Cemaatten, Ulusal Kimliğe Rus Azerbaycan'ı 1905-1920, (Türkçesi Nuray Mert) Bağlanan Yayınları, İstanbul.

ŞAABDURAHMANOV, Ş.; ASKEROVA, M.; HACIEV, A. RESULOV, İ. J DANYAROV. H.; (1982) Hazırgi Özbek Edebî Dili, Taşkent.

TACEMEN, Ahmet. (1994), Rus Egemenliğindeki Türklerin Alfabelerin Değiştirilmesi, 1769­1940. Erciyes Üniversitesi Yayınları, Kayseri.

TOGAN, Zeki Velidi (1976), Türklüğün Mukadderatı Üzerine, İstanbul.

TURAN, Şerafettin; (1990), Türk Kültür Tarihi, Bilgi Yayınevi, Ankara.

Türkmenistan Ülke Raporu (1996), TİKA, Ankara.

Ülkelerin Anayasaları (1999), TİKA, Ankara.

YALÇINKAYA, Alâeddin, (1999) Yetmiş Yıllık Kriz, Sovyetler Birliği'nde Moskova-Türkler İlişkileri, İstanbul.

YAMAN, Ertuğrul, (1998) Türkistan Notları, Kültür Bakanlığı Yayınları, Ankara.

YILMAZ, Metin (1997) Çuvaşistan, Çuvaşlar, Çuvaşça, Yeni Türkiye, Yıl 3. Sayı 16. S. 1537­1547, Ankara.

YILMAZ, Salih (1997) Karakalpak Türkleri ve bugünkü Karakalpakistan, Yeni Türkiye, Yıl 3. Sayı 16. s. 1320-1329, Ankara.

YÜKSEL, İsmet (1997) Kırımın Etnik Yapısı ve Kırım Tatarlarının Problemleri, Yeni Türkiye, Yıl 3. Sayı 16. s. 1516-1527, Ankara.

ZEKİYEV, Mirfatih, (2000) Tataristan'da Dil ve Alfabe ile İlgili Gelişmeler, VIII. Türk Devlet ve Toplulukları Dostluk Kardeşlik ve İşbirliği Kurultayında.

Paylaş |                      Yorum Yaz - Arşiv     
3477 kez okundu

Yorumlar

Henüz yorum yapılmamış. İlk yorumu yapmak için tıklayın