• Anasayfa
  • https://www.facebook.com/tarihtarihcemiyeti/
  • https://twitter.com/ttcemiyeti
TAVSİYE KİTAP
Fergana Basmacılarının Ortaya Çıkması / Dr. Reinhard Eisener

1918 yılı yazında Türkistan'daki Sovyet yönetimi beklenmedik bir şekilde dört cephede iç savaş olaylarına karıştı: Bu olaylar Aktübe'de Yedisu'yun kuzeyinde, yukarı Hazar Denizi'nde ve Fergana'da başladı. İlk iki cephenin oluşmasının doğrudan Taşkent'teki iktidar (Türkistan'ın Sovyet hükümeti) ile ilgisi yoktu. Aktübe'deki cephe 1918 yılı Mayıs sonunda Merkezî Rusya'nın Kolçaklara karşı doğu cephesinin ortaya çıktığı dönemde oluştu. Yedisu'daki cephe ise, buraya yeni yerleşmiş Ruslar ile daha önceleri bu bölgeye yerleşmiş olan Kazaklar ve Kazak halkı arasında toprak anlaşmazlıkları nedeniyle alevlendi. Yedisu'daki silahlı çatışmaların sonucundan, Taşkent'teki iktidar, 1919 sonbaharına kadar pek etkilenmedi. Ancak Aktübe cephesindeki problem daha farklıydı. Bu cephe Taşkent iktidarının zaten kıt olan askerî kaynaklarını farklı zamanlarda (1918 yılında az, 1919 yılında daha çok) Eylül 1919 yılına kadar meşgul etti ve bunun dışında Türkistan'ın -1919 yılı Ocak ortasından Nisan ayı ortasına kadar olan dönem dışında- Orta Rusya'ya olan fiziki bağlantısını kesmesini sağladı. Aktübe- Orenburg üzerinden geçen Taşkent tren yolu Türkistan'ın Rusya'ya olan en önemli bağlantısıydı. İkinci bağlantı ise Semerkant-Buhara-Krasnovodsk-Bakü üzerinden geçen ve Temmuz 1918 yılından Şubat 1920 yılına kadar yukarı Hazar Denizi cephesi sayesinde önü kesilmiş olan Orta Asya tren yolu idi. Aktübe ve Yedisu cephelerindeki çatışmalara karşın, Taşkent yönetiminin diğer iki cephesi; yukarı Hazar Denizi ve Fergana, başlangıçta bazı iç gelişmeler ve politik önlemlerle birlikte büyüdü.

Yüzeysel benzerliklerin dışında bu iki çatışma, çıkış sebebi ve yapısı açısından olduğu gibi gelişimleri açısından karşılaştırıldığında da çok farklı görünmektedir. Fergana'da öncelikle Hokand ve Margilan bölgelerinde (en geç) Mayıs 1918 yılından itibaren savaşçı grupların çok yoğun bir şekilde faaliyetlerinin arttığı hissedilmeye başlandı.1 Bu grubun üyelerini Müslüman topluluklardan gelen insanlar oluşturmaktaydı. 9 Temmuz'da Fergana Oblast Meclisi yönetimi tarafından bitmeyen "yağmalama ve soygun olaylarından dolayı" bölgede savaş hali ilan edildi.2 İki gün sonra Türkistan Meclisi Başkanı ve Halk Komiseri Fedor Ivanoviç Koleşov3 Taşkent Temsilciler Meclisi'nde Fergana'daki problemlerle ilgili bir konuşma yaptı:

"Biz Fergana'daki devrim karşıtlarının kökünün kurutulduğunu zannediyorduk. Fakat olaylar gösterdi ki, orada hâlâ küçük kökler bulunuyor ve bunlar şimdi gelişmeye başladı. Bu şekilde haydut Irgas ortaya çıktı. Zamanla ona eski 'özgürlükçüler' de katıldı. Şu anda Fergana bölgesi yoğun bir savaş alanı oluşturmaktadır."4

Koleşov'un olayları açıklamaya çalışması, beklenildiği gibi hadiseleri "devrim karşıtlığı" kategorisine sokmak ve buna uygun ilişkileri ortaya çıkarmakla sınırlı kaldı. Buna rağmen bu şartlar altındaki ifadelerinde iki önemli nokta bulunmaktadır: Birincisi, o dönemde Hokand bölgesindeki en büyük savaşçı grubun lideri olan Irgas'ı "devrim karşıtı" olarak adlandırmak yerine onu "haydut" olarak nitelemesidir. İkincisi ise, onu 1918 Şubatı'nda zorla bastırılan "Hokand özerkliği" ayaklanması ile doğrudan ilişkilendirmemesidir. Bu iki nokta Fergana'daki huzursuzlukların özelliği ve kaynağı ile ilgili temel sorulara değinmektedir.

Kolesov Irgas'ı bir haydut olarak değerlendirmiş olabilir, çünkü geçmişte gerçekten bir zamanlar bu işlere karışmıştır.5 Bu kavram burada bundan sonra daha fazla tartışılmayacaktır, çünkü şunu belirtmek gerekir ki, en azından Türkistan'daki Sovyet yönetim tarafından yayınlanan Rusça belgelerde 1919 yılı ortalarına kadar Fergana'daki savaşçı gruplarla ilgili sürekli "razbojniki" (haydutlar) diye bahsedilmektedir.6

1919/1920 yılları ile Rusçada Türkçe kökenli bir kavram olan "Basmacı" (haydut, asi) ile bu kavramın soyut şekli olan "Basmacestvo" veya Türkçe kökenli "Basmacılık" sözcükleri kullanılmaya başlandı.7 Bunun bir sonucu olarak, Sovyet yönetiminin etki alanında olan Orta Asya'daki yerli halkların bulunduğu bölgede ortaya çıkan savaşçı grupların hepsi birden "Basmacestvo" kavramı çerçevesinde değerlendirildi. Bu kavramın genelleştirilmesi "basmacı" sözcüğünün anlamsal içeriğinin politik ve ideolojik olarak değiştirilmesi ile ortaya çıkmış ve daha sonra bu kavramla bağlantılı olayların yorumlanmasına katkı sağlamıştır.8 Bu genelleme çok yönlü ve heterojen bir özelliğe sahip olan "Basmacılar" kavramının 1918 yılında Fergana'da başlayan bir hareket olduğu eğilimini az da olsa öne çıkarmaktadır.9 Bu şekilde Basmacı kavramının farklı biçimlerinin görülmesinin ortadan kaldırılması ile birlikte bu kavram "haydutluk" anlamından da biraz sıyrılmış olacaktır. Kavramın bu özelliğinin kökleri ihtilalden çok öncelere, hatta Türkistan'ın Rusya tarafından ele geçirilmesinden de daha gerilere gitmektedir. İyi veya kötü anlamları ile birlikte bu gerçek, zamanla meydana geldiği yer, grup ve şartlara göre çok farklı ele alınması gerekse bile, "haydutluk" Basmacıların az veya çok bir özelliği haline geldi.

"Basmacı" kavramının daha sonraki tarihinin çok iyi takip edilebilmesine rağmen, Sovyetler öncesi dönemdeki tarihinin aydınlanması son derece zorluk arz etmektedir. Bu kavram, kendisi ile özdeşleşmiş olan gerçeğin tarihi gibi yüzeysel olarak bilinmektedir. "Basmacı" kavramı, Fergana vâdisinde yaşayan yerli halkların, çok eskiden beri bu bölgede yaşayan küçük haydut gruplarının adamları için kullandıkları yerel bir kavram olmalıdır. Bu haydutlar özellikle devletin zayıf olduğu dönemlerde ortaya çıkmışlardır.10 Aynı zamanda bu insanlar da bir anlamda halk içerisinde meydana gelen farklı ayaklanmalarda ortaya çıkan bir savaşçı potansiyele sahiptiler. Fergana'da bu potansiyel en son 1916 yılında ortaya çıkmıştır. 11

Haydutluk, yanıltıcı bir karaktere sahiptir ve bu kavramla birlikte kullanılan "asil" sıfatından "zalim" sıfatına kadar geniş bir çerçevede çok farklı şekillerde karşımıza çıkabilir. Haydutluk mesleğinin toplumsal değeri, içinde bulunulan şartlar ve olayı değerlendiren kişinin bakış açısı ile ilgilidir.

Göçmen halkların geleneğinde bu kişilere kendi dönemlerinde ve günümüz hukuk anlayışı dışında yalnızca suçluluk unvânı verilmiyordu. Bu anlamda Fergana'daki basmacı kavramı kendine özgü bir başka anlam taşıyor olabilir. 12 "Basmacılar ayaklanmasının" sebepleri, köklerine inildiği zaman çok yeni bir şey değildi. 1917 yılında Fergana'da hızlı bir şekilde yayılmaya başladı. Bu yayılmanın sebebi olarak özellikle dış şartların değişmesi gösterilebilir. Bunlar, devlet otoritesinin çökmeye başlaması ve 1917 yılında meydana gelen kurak dönem ile haydut çetelerinin ortaya çıkmasını kolaylaştıran bir yöne doğru gelişmesidir.13

Ekim Devrimi'nin sonuçları, bu bağlamda ilk önce iki yönde kendini gösterdi: İlk olarak şimdiye kadar devam eden yönetimin çöküşü hızlandı ve yerini şartlı olarak Sovyet yönetimi aldı; ikinci olarak, ekonomik şartlar ve geçim şartları dramatik bir hal aldı. 1918 yılında yerleşimin yoğun olduğu Fergana vâdisini ve Türkistan'ın diğer bazı yerleşim yerlerini açlık ve sefalet sardı.14

Bu olayın daha sonra bir iç savaşa dönüşmesine yön veren önemli nedenler, Türkistan'daki Sovyet yönetiminin büyük yanlışlarından kaynaklanmaktadır. Fergana'yı bir iç savaş sahnesine dönüştüren gelişmelerin anlaşılması için önemli bir ipucu, "Hokand Özerklik"inin sonuna doğru meydana gelen olaylarda saklıdır. Türkistan'ın siyasi hâkimiyetini öncelikle ve tek başına ele geçirmek için ateşli bir atmosferde tavizsiz bir yol izleyen iki politik rakibin, o döneme ait belgelerine hem az rastlanmaktadır hem de bu belgeler oldukça tek yanlı özellikler taşımaktadırlar.

Bu olaylarla ilgili geriye doğru yapılan çalışmalar, çoğu zaman aynı çevreler tarafından ve genellikle şartlı, ideolojik bir yapı ve ifadeler içermektedir. Sovyetler tarafından "Basmacıların", "Hokand Özerklik"inin askeri gücünü oluşturduğu görüşünde olduğu gibi.15 Bu gibi durumlarda asıl konuya girmeden önce genelleme içeren birkaç fikir ortaya koymak daha uygun olacaktır. Olayların olduğu dönemde pratiğe aktarılan ve bunu takiben teorik seviyede ele alınan "Hokand Özerklik"i ile Sovyet yönetiminin karşılıklı olarak hükümranlık isteklerine meşrûiyet kazandırma faaliyetleri, bu iki tarafın yanı sıra üçüncü bir faktörün de bulunduğunu ve bunun ise, muhafazakar güçler olduğu gerçeğini neredeyse tamamen gözden kaçıyordu.

Bu güçler, ne Sovyet yönetiminin politik hırsını ne de daha ılımlı bir siyasi yenilenme isteyen Avrupalı ve Rus halklarının düşüncelerinden bir kısmına katılan Müslüman modernistlerin fikirlerini paylaşıyorlardı. Muhafazakar güçler gelenek ve göreneklerine bağlı olan düşünceleriyle eski düzenlerini ve huzurlarını istiyorlardı. Bu fikir ise halkın çoğunluğunun ihtiyaçlarını karşılamış olmalıdır. Bu bağlamda öncelikle hatırlanması gereken ve çok yaygın olan az veya çok, yerel ya da bölgesel etkisi olan karizmatik bir lidere (îşân) bağlı kişilerin (mürîd) oluşturduğu Sûfî kardeşliğidir.

Şekil açısından bu gibi çevrelerle "Basmacılar" arasında doğrudan bir ilişki kurulabileceği düşünülebilse de, öncelikle şunu tespit etmek gerekir ki, kaynaklarda bu bakış açısına neredeyse hiç rastlanmamaktadır. Kaldı ki kaynaklarda bu konu tek başına bile ele alınmamıştır.16 Bunlar arasındaki somut ilişkiler henüz tam anlamı ile ortaya konulmamış olsa bile, "Basmacılar" ve muhafazakar güçler arasında belli bir ilişki olması gerektiğini en azından tespit etmemiz gerekiyor, çünkü ikisinin de haydutlukla ilgili düşünceleri belki farklı olmakla birlikte aynı gelenekten beslenmektedir. Bu durum -uzun vadede- yaptıkları faaliyetlerin meşrûiyetini daha çok geleneklere veya İslâmî değerlere ve kurallara dayandırmaya çalışan "Basmacı gruplarının" liderlerinin davranışlarında belirgin bir şekilde görülmektedir.

Fakat aynı zamanda da kendileri için o an önemli olan ve kendi amaçlarına hizmet edecek davranışlara öncelik tanıyorlardı. Bu konuya, açıklanması zor görünen -Ruslar tarafından yapılan aflarla desteklenen- cephe değiştirmeler ve zamanla değişen ve bunun dışında bazen da farklılaşan liderlerinin hedefleri doğrultusunda grupların kendi aralarında yaptıkları savaşlar ve çekişmeler yeterli kanıt sayılabilir. Örneğin, daha farklı derin kökleri olan faktörler yerliler ve göçebeler arasında daha sonra bu bölgeye yerleşmiş olanlarla (Rus göçmenler) burada eskiden beri yerleşmiş bulunan topluluklar arasında veya aynı zamanda farklı gruplar ve farklı bölgeler arasında gerilim meydana getirmiştir. 17 1918 yılı Ocak ayı sonunda Taşkent'te yapılan IV. Temsilciler Meclisi Kongresi'nde "Burjuva Özerklik"inin "en zalimce bir savaş" olarak ilan edilmesi18 basmacı gruplarının şimdiye kadar açıkça sürdürdükleri hareketlerini artık yalnızca sözlü propaganda ile değil aynı zamanda askeri güç kullanarak yapmalarına olanak sağladı. Kongreden birkaç gün sonra halk komiserliği meclisi 14 Şubat'ta19 Fergana'da savaş hali ilan etti. Çünkü bölgede hırsızlık, zorbalık ve silahlı çeteler bulunmaktaydı. Bu karar içerisinde doğrudan "Hokand Özerklik"inin ismi geçmemekteydi. Burada genel bir toplantı yasağı getirilmişti. Ancak bu yasağın delinmesi için tüfek ve top atışlarıyla karşılık verilecekti.20 Fergana'da savaş durumu ilan edilmesinden kısa bir süre önce, yani Ocak ayı sonunda Hokand'da bir olay meydana geldi. Bununla ilgili "Turkestanskaja ıskra" gazetesinde "Hokand Birlik Meclisi" Başkanları Babuskin ve Meschi21 tarafından bir bildiri yayınlandı:

"Bu gece silahlı yerli birlikler tarafından "Hokand Temsilciler Meclisi"ne bir baskın düzenlenmiştir. Telgraf istasyonu işgal edilmiştir. Aynı zamanda kaleye de bir saldırı yapılmıştır."22

Bu saldırının arkasındaki sebep ne olursa olsun veya kim olursa olsun23 Hokand'daki Sovyet yönetim tarafından 31 Ocak'ta geçici bir süre için eski şehir merkezini ateş altına alarak karşılık verildi.24 Haydut çetelerini çıkarmış olduğu olaylar genellikle Taşkent'teki yönetime "Hokand Özerklik"ini askerî anlamda sıkıştırması için bir sebep oluyordu. Çünkü daha önceleri başarılı bir şekilde basmacılara karşı yerel halk içinde ve basmacıların temsilcilerine bazı önlemler alınmıştır. Hokand civarında en korkulan haydut olan Irgas ve adamları, bir "halk savunması" adı altında Müslüman eski şehir merkezi savunması için kazanıldı. Benzer bir durum da Marğilân da çok tanınmış bir basmacı lider olan Muhammed Amîn Bîk (Madamın Bek) için de geçerlidir.25 Buradaki olaylarda adı geçen iki şahsın ani bir fikir değişikliğine gittikleri anlaşılmamalıdır. Aksine bu düşünce değişikliği Fergana vadisinde öteden beri var olan hükümranlık şekillerinin yeniden oluşmasında daha fazla güç elde etmek için yapılmıştır.

Nihayet Şubat ayı ortalarında, Hokand'daki "Geçici Özerk Türkistan Hükümeti", varlığının mahzurlu görülmeye başlanması ile birlikte, ne Irgas tarafından ne de yerel halk tarafından aleni olarak desteklendi. Eski şehir merkezinde oturanlar ile civar köylerde bulunanlar, bulabildikleri şeylerle silahlanarak kendilerini savunmaya başladılar. Irgas, daha önce de olduğu gibi cepheler arasında hareket ediyordu.26 Ve nihayetinde daha sonraki olayları düşünüp Sovyet yönetimine karşı gelerek diğer bir çok Basmacı liderin de yaptığı gibi, kafasında, ihtilal sonucu meydana gelebilecek dağılmadan faydalanarak iktidar olma fikriyle çete liderliğinden yerel beyliğe yükselme düşüncesi vardı.

Hokand Hanlığı'nın Rusya tarafından tamamen ilhak edilmesinden ve Fergana bölgesi olarak Türkistan genel valiliğine bağlanmasının üzerinden 40 yılı aşkın bir süre geçmiştir. Aslında burada Irgas'ın han olma düşüncesine sahip olduğu görüşüne pek karşı çıkan olmayacaktır. Zaten bu anlamda, 1918 yılında kendisini Han ilan etmiştir.27

Bu davranış bile, Irgas'ı 1919 yılı ortalarında, savaştaki şansı tekrar yaver gittiği için Sovyet yönetiminin yanında yer almasını ve sonra 1920 yılı başlarında geçici olarak tekrar taraf değiştirmesini engellememiştir. Daha sonraları herhalde bir de partiye katılmış ve aşağıda anlatıldığı gibi partiye hizmet etmiştir.28 "Hokand Özerklik"ini ortadan kaldırmak için yapılan baskın sonlara doğru ilk başlangıç şeklinden uzaklaştı ve büyük bir kan gölüne dönüştü. Sovyet birliklerindeki askerler eski şehir merkezindeki ve Hokand civarındaki neredeyse korumasız halkı yağmaladılar, öldürdüler ve ortalığı yakıp yıktılar. Bu halkların sempatileri, halen kendini "Demokratik İhtilalci" ve "Meşrûiyetçi Demokrat" olarak gösteren meşruiyetçi güçlere karşı devam etmektedir. Az veya çok, geleneklere karşı düşmanca bir tavır sergileyen, iki aydan beri Türkistan'da siyasi iktidar kavgası veren bu iki grubun davranışları bu kavgaların ortasında bulunan yerel halk üzerinde olumsuz etkiler bırakmıştır.29

"Hokander olaylarından" sonra Basmacılar hızlı bir gelişme gösterdiler. Bunun sebebi olarak "Geçici Türkistan Özerk Hükümetinin" görevden alınması değil, aksine bu olayla birlikte halka karşı yapılan zorbalıklardı. Basmacı saflarına geniş katılımların farklı ve değişik sebepleri olabilirdi. Ancak en önemlisi haksızlığa ve zulme karşı bir tepki olmasıydı. Sessizce sabır gösterip olayları sineye çekmek yerine tepkinin bu şekilde olmasının altında yatan asıl nedenler kötü idareye ve bunun sonuçlarına bağlanmalıdır. 1918 yılı yazına kadar Fergana'daki basmacı grupları, özellikle de büyük bir bölümünün gönüllü olarak Hokand bölgesinde Irgas yönetimi altında toplanması, burada gerçek bir güç faktörünün oluşmasına sebep oldu.30 Başka büyük bir Basmacı grubu, birkaç ay sonra Muhammed Amîn Bîk'in liderliğinde Marğilân bölgesinde ortaya çıktı. Taşkent'teki yönetim, bu durumu en geç Mayıs ayı ortalarında, henüz daha Fergana'daki teftiş seyahatinden yeni dönen, bu dönemde Türkistan'da yeni oluşturulmuş olan "Merkez İcra Komitesi'nin" (kısaca TurCIK) bir üyesi ve aynı zamanda 1917/18 yıllarında Hokand Özerklik'in "Ulusal Meclisi'nde de üyelik yapmış31 bulunan Sabircan Cusupov, TurCIK toplantısında oradaki durumu aktarmasıyla öğrendi:

"Marğilân'da herkes silahlı güce sahip olan Muhammed Amîn Bîk'in emri altında bulunmaktadır. Bölgelere tamamen anarşi hakimdir. Sovyet örgütleri bulunmamaktadır. Sancak beyleri şeriat kanunlarına göre hüküm vermektedir. İşçiler baskı altında tutulmaktadır."32

Bu saldırıya, Taşkent'teki yönetim tarafından aynı şekilde 1918 yılı başlarında olduğu gibi karşılık verildi. Bu hareketi bir "karşı ihtilal hareketi" olarak değerlendirdiler. Bölgede savaş ilan edildi ve birlikler "haydut çetelerine" karşı mücadeleye başladılar.33 Spirale benzeyen bu zulüm bir devir daha yaptı. Artık Fergana bölgesel olarak sınırlandırılmış askeri çatışmaların olduğu bir sahne olmuştu. Bu çatışmalarda az ya da çok güç göstermek ve başkalarını etkilemek önemliydi. Fakat aynı zamanda bu bir intikam ve nihayetinde ölüm kalım meselesiydi. Sovyet yönetiminin eksiklikleri ve olgunlaşmamış hali ile Basmacıların heterojen ve geleneklerine bağlı olması olayın devamına kendine özgü bir damga vurdu.

Farklı Sovyet birliklerinin operasyonlarının ve etkinliklerinin temelini yeni şehirler ve demiryolu hatları oluşturmaktaydı. O dönemdeki yazılı basında buralarla ilgili Sovyet birliklerinin garnizon şehirleri veya emirleri altında bulunan şehirler diye bahsedilirken buralar ancak 1919 baharında iyi kötü bir üst kumanda merkezine bağlanmış ve inzibati tedbirlere tabi tutulmuştu.34

Buradaki problemin oldukça şiddet içeren önlemlerle ortadan kaldırılabileceği şüphe götürür birhusustur.

Yukarıda anlatılan şartlar ve en azından olaylardan etkilenen halkın bakış açısından bir ihtilal döneminin günlük yaşantı haricinde kalan durumunun genel geçer çizgileri olarak değerlendirilebilmesi muvacehesinde-tavizsiz siyasi idealizm, iktidar hırsı, keyfilik, soygun, baskı, ekonominin, maliyenin ve gıda sektörünün çökmesi gibi- olaylar, daha sonraki bir çok eski dönem Sovyet yorumcunun, 1918/19 yıllarında Fergana'daki halkın genel anlamda soygun ve baskı dışında bir şey görmediği şeklindeki genellemeci yorumlarını pek fazla haklı çıkarmamaktadır.35 1918'de ve özellikle 1919 yılında daha iyi belgelenen pek çok şey, bu yönde gelişmiş olmalı ki, kendi adamları da aslında yaptıkları şeylerde o kadar az şiddet kullanmayan, fakat buna karşın davranışlarıyla halka ve onun değerlerine yakın duran "Basmacılara" gereken cesareti vermeye ve katılımın sağlanmasına yardımcı oldu.36

Fergana'da halk veya bir kısım insanlar, meydana gelen olaylar ve Sovyet yönetiminin burada takip ettiği politika nedeniyle ayaklanmış olabilir. Fakat bu hareket plansız ve programsız yapılmıştı. Tek elden yönetimden ve gerekli silahlar ve özellikle en önemlisi de etkili bir siyasi konsepten mahrumdu.

Artık kendini boşta hisseden güçler, bu döneme uygun olmayan bir şekilde ortaya çıkan, eskiden miras ve şimdi yeniden alevlenen "haydutluk" hareketine katıldılar.

1918 yılı baharından itibaren, "Basmacılar"ın giderek reaksiyonerlerin, zulme uğramış olanların, memleketinden sürgün edilmişlerin, din uğruna savaşanların ve müdafaacıların toplandığı bir topluluk halini aldığını; bunlar arasına önemli katılımların olduğunu ve ortalama birkaç düzine savaşçıdan oluşan grupların liderleri kendilerinden daha güçlü olan liderlere bağlılıklarını bildirdiğini göz önünde bulundurmazsak, o zaman burada daha çok bölgesel özerklik düşüncelerinin üstünlük kazandığı görülecektir.

1918 yılı baharından başlamak üzere "Basmacılar" arasında birlikte hareket eden gruplar ve ihtilafları olan gruplar ve gruplaşmalar meydana geldi. Bu gruplar ve gruplaşmanın çok değişken ve farklı amaçları bulunan hareketleri yalnızca bir tür haydutluk olmakla başlayıp bölgesel savunma yapmanın dışında dini ve siyasi motifleri olan bir gerilla savaşına dönüşmüştü. Basmacı gruplarının operasyonlarını yoğunlaştırdığı yerler kırsal bölgelerdi. Çok az büyük çatışmalar oluyordu. Basmacı grupları silah teknolojisi bakımından kendilerinden üstün olan Sovyet birlikleri ile karşılaşmaktan kaçınıyorlardı. Herhalde onlarla karşılaşmak istememelerinin asıl nedeni, yiyecek bulundurma zorluğundan kaynaklanabilirdi. Çok nadir büyük birlikler halinde ortaya çıkıyorlardı.

Tanınmış liderler etrafında toplanmış olan gruplar, ya belli bir yörede ya da bölgenin tamamına dağılarak hareket ediyorlardı. Saldırılar periyodik olarak ve farklı yerlere yapılıyordu. Özellikle kış ayları bu periyodik saldırıların yapılmadığı ve oldukça sakin geçen dönemlerdi. Birbirinden bağımsız bir çok olay, sürekli hareketlilik, değişen cepheler ve devamlı değişen durum bu sahnenin özelliklerindendi.

Bu duruma bağlı olarak aslında Fergana'daki çatışmaların gelişimi ve vaziyeti yalnızca an be an ve hal ve duruma göre anlaşılabiliyordu.

Taşkent yönetimi için 1918 yılı ve bununla birlikte Fergana'daki cephe, sadece bu olayın yayılmasının getirmiş olduğu siyasi ve ideolojik problemler dikkate alınmasa bile, zaten kısıtlı olan askeri güçlerinin bir kısmının buraya bağlı olması, daha da önemlisi Taşkent'e yakın bir mesafede bulunan ve tren yolu bağlantısı olan Fergana vadisindeki ekonomik potansiyelin yeterli derecede kullanılmadığı anlamına gelmekteydi.

Taşkent yönetimini tehdit eden bu askeri fesat ocağı pratikte yok denecek seviyedeydi. Çünkü basmacı gruplarının yeterli silahları yoktu ve kendi iç çatışmalarından dolayı birbirlerine kayıplar verdiriyorlardı. Bunların güç elde etme ve iktidar düşüncesi ise yalnızca Fergana ve belirli bölgelerle sınırlıydı.37

1919 yılında bu ilişkilerin temelinde çok fazla bir değişiklik olmadı. Genellikle daha fazla hareketlilik meydana geldi. Bu durum değişikliğinin en önemli nedenlerinden birisi de, geçici olarak Moskova ve Taşkent arasındaki ulaşımın 1919 Ocak ayının ikinci yarısı ile Nisan ayının ilk yarısında sağlanması sonucu meydana geldi.

Bu dönemde Moskova'nın güncel amaçlarından bir tanesi de, Türkistan'ı askeri, siyasi ve ekonomik olarak doğrudan kendilerine bağlamak ve bu şekilde merkeziyetçi politikalarına dahil etmekti. Başlangıçta bu amaçla ilgili kapsamlı planların çoğu uygulamaya aktarılamadı. Planlanmış olan askeri ve ekonomik müdahale, Nisan ayı içinde Sovyet-Rus doğu cephesinde Kolçakların cepheyi yarmaları ve karşı taarruza geçmelerinden dolayı tamamlanamadı.1919 yılının Şubat ayı ortalarında kurulan ve üç kişiden oluşan "Geçici Türkistan Komisyonu" üyelerinden birisi hem de 1918 yılı başından itibaren bu konularda tecrübeli olan eski ve coşkulu bir ihtilalci olan Petr Alekseyeviç Kobozev Fergana'ya geldi.38

Bu kişi, yanında özellikle merkezi yönetimin (burada kurmayı düşündüğü) bir parti veya bir Sovyet organizasyonu, bir ordu kurmak veya başka önemli işlerle ilgili gerekli tüm materyalleri, kararları, genelgeleri ve talimatlarını içeren bir top evrakla geldi.

Doğal olarak bunların dışında, yanında kullanabileceği bir yığın para ve aynı zamanda birlikte çalışacağı 40 kişilik renkli bir grup getirmiş olmalıdır.39

Kobozev yönetimindeki Moskova'nın bu müdahalesinin bir sonucu olarak, Türkistan'daki Sovyet yönetimini temsil edenlerin bir bölümünü oluşturan" Müslüman komünistler" ve bunların destekçisi olan ve buraya göç etmiş olan Avrupalı-Ruslar tarafından, Mart 1919 tarihi itibariyle milletler politikasına farklı bir yön veriliyordu. Artık bunlardan Sovyet yönetiminin "Müslüman işçi sınıfını" kazanmasına engel teşkil edebileceğini düşündükleri ilişkileri eleştirmeleri ve mümkünse bunları değiştirmeleri istenmekteydi. Fergana'daki durum burada çok farklı nedenler arz etmekteydi. Ayrıca Taşkent yönetiminin 1919 yılı ilkbaharında aldığı bazı önlemler de daha belirginleşiyordu.

Sovyet yönetimine karşı yapılan savaşta Irgas'a katılan Fergana'daki bütün isyancılara af ilan edildiğinde herhalde Mayıs ayı başlarıydı.40

Bu af ilanı ile birlikte Mayıs ayı ortalarında "Merkez İcra Komitesi"nin (TurCIK) yüksek bir komisyonu Fergana'ya geldi.

Bu komisyonun çalışmalarından ortaya çıkan sonuçlar, bu komisyonun başkanı olan Karp Eliseevic Sorokin41 ve aynı zamanda "Komiserler Meclisi"42 başkanlığı da yapan bu kişi tarafından III. Türkistan Parti Kongresi'nde açıkladı.

Sorokin, 9 Temmuz'da kongreye yapmış olduğu kapsamlı açıklamalar çerçevesinde Fergana'daki durumu aşağıdaki şekilde anlattı:

"Fergana'da yalnızca nüfusu Rus olan şehirler dışında, Rus yönetimi yoktur. Müslüman köylerde Sovyet yönetimi mevcut değildir. Buralarda Nikolay dönemine ait eski düzen hakimdir. O dönemde yönetim, resmi bir idareciden (pristav) ve bir de bölge idarecisinden (volostnyj upravitel) oluşuyordu. İlk idarecinin yerini şimdi komiserler (Sovyet yönetiminin) aldı. Fakat bölge idarecilerinin yerine haydut çeteleri geçti.

Haydutların sayısı giderek artmaktadır. Bize göre neredeyse bütün halk büyük bir çete oluşturuyor. Fergana'daki partililerimiz Müslüman işçilerin hepsinden şüphelenmektedir. Bu ve buna benzer hareketlerimiz yerli halka olan bakış açımızı belirlemektedir. Bazı yerlerde Müslüman parti birlikleri oluşturulmuştu, fakat bunlar tekrar silahsızlandırıldı. Yine bizlere -bu bir gerçek ya da provokasyon olabilir- öldürülen haydutlar arasında partimizin kimliğini taşıyanlar olduğu söylendi. (...) Fergana'ya geldiğimizde Müslüman partililerimiz çok korkunç bir hayattan bahsediyorlardı. Onlar açıkça bizlere, 'Tanrıyı bekler gibi sizi bekledik' dediler. Müslüman topluluk her yerde zorluk ve direnişle karşılaşıyordu. Aslında Fergana'da temsilciler meclisinde Müslüman üyeler bulunmakta, fakat bunların ne etkisi ne de değeri vardı. Müslüman üyeler, 'Biz hiçbir şey yapamıyoruz, bizleri toplantılara almıyorlar' diyorlardı. Bunun dışında onları hapis ve benzeri şeylerle tehdit ediyorlardı. Böyle bir durumda Müslüman toplulukların partiyle ve Sovyet yönetimle ilişkileri nasıl olabilirdi? Ve buna bir de yağmalanma olayları eklenmelidir. Müslümanların ellerindeki her şey alınıyordu. Alınmakla kalmıyor öldürülüyorlardı. Bizim askerlerimiz insanları koruma yerine soygun ve cinayetleri beraberlerinde getirdiler. Önce öldürdüler sonra da kanıtları ortadan kaldırdılar. Köylerdeki halk teröristleşti ve kaçmaya başladı. Ve bu şekilde haydut çeteleri giderek büyüdü. Belki birisi buna karşı çıkar ve 'Bu partinin işi olamaz bu Kızılordu'nun yaptığı zorba hareketlerdir' diyebilir. Ancak parti yönetimin başındadır. İktidarda bulunan partililerimiz durumu düzeltmek için hiçbir önlem almamaktadır. Bunların himayesinde alkolizm ve düzensizlik ilerliyor ve tabii ki bu durumda suçlu parti olmuş oluyor."43

Sovyet birliklerinin Fergana'da yapmış oldukları hareketlerin ve bunların etkileri ile ilgili görüş beyan eden bir başka kişi de, Mayıs 1919'da toplanan komisyonun üyesi olan ve TurCIK başkan vekilliği de yapan daha sonra tanınmış "Müslüman komünist" Turar Rıskulov44 konuya aşağıdaki sözleri ile Sorokin'den daha açık bir yaklaşım sergiledi:

"Kızılordu birlikleri, haydutlara karşı savaşacaklarına kendilerini tamamen alkolizme verdiler ve savaşmaları gereken haydutlara silah ve mühimmat sattılar. Çevre bölgelere çıktıkları zaman, sakin ve huzur dolu köyleri yağmalıyorlardı ve sonra onları haydutları korumakla suçluyorlardı.. Bu olayların hepsi Müslümanların duygularını ve dini fanatizmini etkiledi. Bu insanlar dışlanmıştı, kaçtılar ve haydut çetelerine katıldılar."45

Fergana'daki Sovyet yönetiminin temsilcilerinin hangi yolla olursa olsun yalnızca "Müslüman kitlenin" güvenini kazanmak amacıyla yapılan bu eleştiriler, belki de o dönemdeki gerçek ilişkileri ortaya koymuş olabilir. Tabii ki Türkistan'ın yeni Sovyet yönetimi, yıkılmış olan Rus idaresinin yerini, bunda hak iddia etse ve bu Sovyet kanadından da olumlu karşılansa bile, tutamazdı. Sovyet yönetim Fergana'da çıkan olaylarda, özellikle askeri konuda önemli rol oynadı. Bu anlamda sağlam tek bir blok oluşturamadı. Aslında Sovyet yönetimin temsilcilerinin buna Avrupalı ve Rus olanlar da dahil Basmacı gruplarını destekledikleri, işbirliği yaptıkları veya onlara katıldıkları ne bir kural ne de bir istisna idi. Tabii ki bu insanlar öncelikle ve bu amaçla Sovyet yönetimine veya partiye katılmış olabileceklerinden dolayı bunun için hainlikle damgalanıyorlardı.46

Bu olayın oldukça karışık ve dinamik bir olay olduğu izlenimini doğrulamak için Fergana'daki ilk büyük Basmacı liderin etkisi ile ilgili biraz ek bilgi konuyu daha da derinleştirecektir. Sovyet yönetimi ile olan çatışmaları bir tarafa bırakıldığında kendi aralarında da oldukça fazla anlaşmazlık konusu bulunmaktaydı.

Irgas'ın, Fergana'nın bölgesel liderliğine yükselme amacına tabii ki diğer basmacı liderlerin sessiz kalmaları mümkün değildi. Irgas, Nisan 1919'da kendisinin en güçlü rakibi olarak bilinen Muhammed Amîn Bîk tarafından ve düzensiz bir şekilde bir araya gelen diğer Basmacı grupların da yardımı ile büyük bir darbe aldı.

Tahminen bu yenilgi üzerine Irgas, geriye kalan adamları ile birlikte Fergana vadisinin güneyindeki dağlara çekildi ve buradan da Temmuz ayında büyük bir gösteriş ile 1500 adamı ile birlikte Sovyet güçlerine katıldı.47 O döneme ait bir gazete haberinde bu olayın gerçekleşmesi ile ilgili ayrıntılı bilgi şu şekilde yer alıyordu:

"Milletlerle ilgili işlerden sorumlu Türkistanlı komiser Sa'dullah Tursunhayev48 (Rusça)49 bir konuşma yaparak, Sovyet yönetiminin önemi ile ilgili geniş bir açıklamadan sonra, Irgas çetesi ve Sovyet yönetimi arasında meydana gelmiş olan anlamsız bu kan dökme olaylarından dolayı üzüntülerini dile getirdi." Orada bulunanlar bu konuşmadan o kadar etkilendiler ki, herkes ağlamaya başladı.

Daha sonra Irgas yaptıklarından dolayı pişman olduğunu açıklayarak gözleri dolu bir şekilde komiserle el sıkıştı ve: "Şimdiye kadar ben Sovyet yönetimin yoksulların ve ezilenlerin yönetimi olduğunu bilmiyordum". Bizim mollalar bizlere bu yönetimin tamamen İslam'a karşı olduğunu söylediler. Bize bu yanlışı gösterdiğiniz için değerli kardeşlerim size teşekkür borçluyum. Artık bundan sonra sizinle el ele çalışıp Sovyet yönetimine her türlü desteği vereceğim"50 dedi.

Muhammed Amîn Bîk, Irgas'ın Sovyet yönetimine katılmasından sonra Basmacılar arasında rakipsiz kalmadı. Çünkü hemen kendisi gibi diğer Basmacı gruplarının bir araya gelmesiyle oluşan ve liderliğini 1919'da ön plana çıkan Khal Kha'nın yaptığı başka bir büyük grupla ihtilafa düştü.51

Khal Kha ile ilgili olarak yalnızca basit bir haydut olduğu söylenirken,52 Muhammed Amîn Bîk'in profilinde durum biraz farklılık göstermektedir. O kendisini inanç savaşçısı olarak görüyordu ve onun bu durumu, eldeki diğer kaynaklar tarafından da destekleniyordu. Ancak Şubat 1919'dan itibaren kendisinin bir millî hareketin lideri olduğu yönündeki iddiası bir sorun teşkil etmektedir. Bu fikrin ortaya atılması zaman olarak askeri işlerle ilgili Halk Komiseri Bolşevik Konstantin Pavloviç Osipov'un Ocak 1919'da Taşkent'te başarısız bir darbe girişiminde bulunması ve ardından küçük bir grup taraftarıyla Muhammed Amîn Bîk'e katılmasıyla aynı zamana tesadüf etmektedir. Aslında burada Osipov ve çevresinin olabilecek veya iddia edilen bazı menfaatlerinin Muhammed Amîn Bîk'inki ile karıştırıldığı yönündedir.

Muhammed Amîn Bîk, görüntü itibari ile Rus karşıtı düşünceleri olmayan ve bu anlamda çok faklı biçimlerde işbirliğine hazır olan, fakat kendi şahsi fikirleri ve hırsı belki de muhafazakar-dini ağırlıklı olan yolundan Şubat 1919'a ve sonrasına kadar çıkmasına engel oluyordu.53 Bu anlamda Mart 1920'de kendisi de cephe değiştirdiğinde yapılan anlaşma ile yazılı olarak Sovyet yönetiminin temsilcilerine kendisinin şeriat kurallarına göre hareket ettiğini tasdik ettirdi.54

Muhammed Amîn Bîk'in siyasi düşüncelerinin ve amaçlarının nasıl olduğunu bilmemekle beraber Mart 1920'de cephe değiştirmesinin sebepleri arasında yalnızca Türkistan'daki Sovyet yönetimin zaman içerisinde çehresinin oldukça değişmesi yatmamaktadır. 1919 yılı Eylül ayı ortasında Rus merkezi kuvvetleri -daha doğrusu Michael Vasileviç Frunze kumandasında Ağustos 1919'da oluşturulan Türk cephesi (Turkfront) birlikleri- Türkistan bağlantısını tekrar ve kesin olarak ele geçirdiler. Böylece Moskova uzun süredir planladığı Türkistan'a doğrudan müdahale etme amacına ulaşmış oldu. Kasım ayında durum o hale geldi ki, Kızılordu'ya entegre edilen Türkistan birliklerinin kumandası Türk cephesi (Turkfront) karargahının bir öncü birliğine verildi. Bunun ötesinde Türkistan'daki yönetim Ekim 1919'da Moskova tarafından görevlendirilen "Turkkomissija"ya bırakıldı.

Fergana'daki silahlı çatışmalarla ilgili olarak bu yeni yönetim öncelikle önceki Sovyet yönetimin şimdiye kadarki yerel temsilcileri tarafından uygulanan "keyfiliklerin" neticesinde meydana gelen olaylara karşı alınması ve aynı zamanda Müslüman halklarla olan ilişkilerini iyileştirmek amacıyla yapılanların temelden değiştirilmesini düşünmekteydi.

Fakat henüz daha 1919 yılı Aralık ayı başlarında bu şekilde anlaşmazlıkları çözüme ulaştırma ümitleri yok olmuştur.

"Turkkomissija" çevrelerinde artık "uygulanan siyasi yolun bu olayları durdurmaya yetmemesi halinde askeri bir çözümün ciddi bir şekilde düşünülmesi gerektiği"55 görüşü hakim olmaya başladı. Basmacılar sorunu ile ilgili daha sert bir yol izleme düşüncesi netice olarak Fergana'da daha önceki Taşkent yönetimi tarafından oluşturulan II. Türkistan Piyade Tümeni'nin Ocak/Şubat 1920'de Orta Rusya'dan gelen bir alay ile takviye edilerek ve şeklen güçlendirilerek Tatar Topçu Tugayı unvanını alması ile meyvesini verdi.56

Sovyet birliklerinin baskısı o derece arttı ki, Mart 1920' de bir çok basmacı grubun Sovyet güçlerine dahil olmasına ve bunun yanı sıra dönemin en büyük birliğini oluşturan Muhammed Amîn Bîk'ın adamlarının da Nisan ayı sonunda süvari alayı olarak Kızılordu'ya katılmasına neden oldu.57

Fergana'da elde edilen yeni askeri başarıların etkisi altında 22 Şubat'ta Taşkent'e gelen ve Türkistan'daki askeri birliklerinin başına geçen Frunze,58 Nisan ayı ortalarında Lenin'e karşı Basmacılık olayının "siyasal ve toplumsal" bir hareket olarak artık "askeri anlamda ezildiğini" ve "siyasi olarak ise yok edildiğini" savunmuştur.59

Bu düşünce doğrulanmadı. Daha Mayıs ayında Basmacı gruplar daha güçlü bir şekilde gelmeye başladılar.

Kızılordu saflarına geçmiş olanların bir çoğu "hain" ilan edildi ve silahsızlandırılmak zorunda kalındı. Muhammed Amîn Bîk, 15 Mayıs'ta, o dönemin en önemli Basmacı liderlerinden olan Kur Sîr Muhammed (Kursîmat) ve Khal Kha'yı kendi istediği yöne hareketlendirmeye çalışırken bunlar tarafından öldürüldü.60

Sovyet saflarında ise daha da sert bir yola başvurularak Basmacıların askeri metotlarla tamamen yok edilmesi amaçlanıyordu. Fakat bu yolla da istenen sonuca ulaşılamadı.61 1920 Ağustos ayı ortalarına doğru Fergana'da askeri bir diktatörlük ilan edildiğinde62 bu sorunla ilgili Kızılordu başkomutanına durumu anlatan bir rapor yazan Frunze, Basmacılarla ilgili şu özeti yapmak zorunda kaldı:

"Fergana'daki Basmacıların ortadan kaldırılmasıyla ilgili ele alınan önlemler arzu edilen sonuçları vermedi. Tamamen komünist olmayan toplulukların sempatisine dayalı olan Basmacılık hareketi kökten yok edilemedi. İki aydan beri devam eden operasyonlarımız sayesinde onlara önemli kayıplar verdirtmiş olabiliriz, fakat ara vermeksizin yapılan seferlerden dolayı birliklerimiz çok yıpranmıştır."63

Bu arada Frunze için Basmacılık hareketi, kendini yalnızca askeri anlamda kuvvetli bir faktör olarak göstermemiş, aynı zamanda "toplumsal ve siyasal" açıdan da dayanıklı bir faktör olduğunu bir ay sonra yazdığı Türk cephesinde (Turkfront) yapmış olduğu kumandanlıkla ilgili sonuç raporunda daha da açık bir şekilde dile getirmiştir. Bu raporda, "çok basit bir haydut çetesi olmayan, aksine yeni kurulacak hayatın temellerine karşı daha çok silahlı bir protestoyu teşkil eden Basmacılık hareketine karşı ara vermeksizin yapılan savaştan"64 söz edilmektedir. Bu durum uzun yıllar bu şekilde kalacaktı. 1920 yılında çabucak ortadan kaldırılan diğer iç çatışmalara karşın silahlı Basmacılarla olan çatışmalar çok uzun sürdü. Bu Fergana'da 20'li yılların ortalarına kadar devam etti. Basmacılar hareketinin temelinde bulunan yerel toplumun dışarıdan gelen şiddete, zulme, yabancı yönetime ve zorunlu modernleşmeye karşı ortaya koymuş olduğu en önemli fenomen, geleneklere bağlı kalarak gösterilen tepki -bu ayaklanmanın geçici siyasallaşması bir kenara bırakılırsa- ne Fergana'da ne de Orta Asya'nın başka bir bölgesinde Sovyet güçler tarafından ortadan kaldırılabilirdi.65 Bu hareket, er ya da geç şiddete yönelen Sovyet yönetimin askeri, ekonomik, siyasal ve toplumsal üstünlüğü sayesinde çoğu yerde az da olsa başarılı bir şekilde bastırıldı. Ancak günümüzde de görüldüğü gibi tamamen ortadan kaldırılamadı.66

1 Bkz. Örneğin Pobeda Okyabrskoj Revolutsii II, 269. (TurCIK'in 15 Mayıs'taki bir toplantı tutanağında); 285 (Mayıs sonunda Khugandar Temsilciler Meclisi raporunda).
2 Bkz. İnostrannaya voyennaya intervensiya I, 421. Alınan bu kararın uygulanması tereddütler içeriyordu, çünkü yalnızca Sovyet yönetiminin bu konuya etkisi genel anlamda sınırlı kalması ile birlikte aynı zamanda (Oblast'-Rat) Fergana'daki yönetimin Sovyet yönetimindeki temsilcilere etkisi tereddüt içeriyordu. Örneğin henüz daha Mart ayında Khugander Temsilciler Meclisi Fergana yönetiminin dağılmasını istiyordu. (Bkz. Pobeda II, s.195), (Türkistan Halk Meclisi Komiserliği'ne gönderilen 23 Mart tarihli bir telgraf). Temmuz ayı ortalarında iki meclisin başkanı Mart'taki kişilerle aynıydı.
3 Koleşov ile ilgili (1891-1940 yıllarında yaşamış, Nisan 1917'den beri parti üyesi, mesleği tren vagonlarını yağlamak) örneğin BSE3 XII, s.417. Siyasi kariyerine Ekim ihtilalinden önce Taşkent demiryollarında daha sonra Taşkent meclisinde işçi ve asker temsilcileri için oluşturulan icra komitesi üyesi olarak başladı. 1917'de II. Genel Rus Temsilcileri Kongresi'ne katıldı ve burada Genel Rus İcra Komitesi üyeliğine seçildi. Kuruluşundan itibaren (23.11.1917) Halk Komiserleri başkanlığı yaptı. (Bkz. Pobeda Oktyabrskoy revolutsii I, s. 603; Samsutdinov Delegatı, 113); VI. Türkistan Temsilciler Kongresi'nde (5.-14.10.1918) Kolesov görevden alındı. Mart 1919 başlarında Moskova'da yapılan VIII. Parti Kongresi (18-23.3.1919) üyesi olarak Türkistan'dan ayrıldı. Ancak Orenburg'da geçici olarak tutuklandığı için bu kongreye katılamadı (bkz. Chasanov, Smertelnıy gambit, 138); Kolesov 1919-22 yılları arasında Kızılordu'da Politkomiser olarak etkinliğini sürdürdü, 1923-28 yılları arasında Rusya'nın doğusunda ve Beyaz Rusya'da görev yaptı; 1929-33 yıllarında mimarlık okudu ve Moskova'da bu alanda çalıştı (Bkz. Revolutsiey prizvaniye, 138).
4 Nazarov'dan alınmıştır. KPT 63.
5 Irgas, Çar döneminde de haydutluk yaptığı için yıllarını sürgünde geçirmiştir. Bu iddiayı destekleyen birincil kaynaklar olmasa bile 20'li yılların tek yanlı kaynakları ve dışarıdan olayları değerlendirenlerin geçmişe bakarak Basmacı liderlerini genel olarak kanunsuz bir geçmiş ile irtibatlandırmaları bu iddiaların doğru olduğu yönündedir. Irgas'ın durumunda bu iddialar doğru olabilir ve daha da geriye doğru takip edilebilir (Bkz. 2.3.1918 tarihli Ulug Türkistan-M. Cokaev'e ait bir mektupta; burada daha önce "haydut çetesi reisi" olan Yağmacı Irgas'tan bahsedilektedir); Pobeda II, 285; Fergana'da basmacılık 15; Ryskulov, Revolutsia 106; Ginzburg, Bastmacestvo 183; Castagne, Basmatchis 12; Brun, Trobluus Times 180; Aynı zamanda bkz. Aymen de Lageard, Revolt of the Basmachi 32; Broxup, Basmachi 61; Fraser, Basmachi I, 23).
6 Bkz. Örneğin; Inostrannaya Voyennaya intervensiya I, 96, 422-481 (30.7.1918-27.4.1919 tarihleri arasında 17 belge, bir tanesinde grabiteli olarak adlandırılmış, 488-526 (2. 2-7.9.1919 tarihlerinde 36 belgede, buna karşın 3.5-17.8.1919 tarihlerinde 9 belgede basmacı olarak). Bkz. Aralık 1919 tarihli Fergana ile ilgili bir raporda iki kavramda kullanılmış, RGASPI (Rossiykiy Gosudarstvennıy Arhiv Social'no-Politiçeskoy Istorii.)'de: f. 22, op. 11 d. 46, 1. 19-26. Sovyet yönetiminin temsilcileri tarafından sık sık kullanılan "emperyalist soyguncu" kavramının kaynağı Rusça "razbojnik"tir, aksine (asıl anlamı "etobur" olan) "çişnik" değildir.
7 Basmacı kavramının Rus dilinde önce nadiren daha sonra tamamen kullanılması iki olayla bağlantılıdır: 1.1919 yılı ilkbaharından itibaren Türkistan Sovyet yönetimine ve partisine yoğun katılımının sağlanması (doğrudan merkez yönetiminin etkisi ile) ve 2. olarak 1919 yılı sonunda Turkkomissiaja'nın tutumlarıdır. Türk halklarının kullandığı dillerinden alınmış olan Basmacı kavramının kökü bas'tır (basmak sözcüğünün kökünden). Eski Türk dillerinde ve Türk halklarının kullandığı dillerde görülen bu kavram "aniden saldırmak, basmak" anlamına gelmektedir.
8 Dışarıdan Sovyet yönetiminin sebep olduğu ve onlar tarafından ele alınan bu kavramın anlam kayması ile ilgili sonuçlar razbojnik sözcüğünün Basmacı kavramı lehine kullanımdan kalkmasıdır. Bkz. Özellikle Rus ve Rusların etkisinde kalan sözlüklerde "ihtilal karşıtı haydutlar" ve benzer sözcüklerin çevirisi bu kavramla ilgilidir. Teknik terim olarak Basmacı kavramı Rus sözcük dağarcığına 20'li ve 30'lu yıllarda Orta Asya'daki militan Müslüman grupların taraftarları için kullanılan bir sözcük olarak girmiştir. Türk halklarının kullandığı Basmacı kavramının tekil kullanımına bir -i-eklenmesi ile bu kavramın Rusça çoğulu elde edilmektedir.
9 Bu eğilim başka bir anlam çıkarılmayacak şekilde yayılmıştır. (Ansiklopedilerde bile bu şekilde yer almaktadır. Örneğin E.I2, 1084 Art. Basmacılar). Broxup, Basmachi s. 57; Carrere d'Encausse, Reforme et Revolution s. 26, Fergana Basmacılarının kökünü "haydut" (Brigandage) olarak adlandırmaktadırlar.
10 Bkz. Örneğin: BSE 1 V, s. 35, Basmacestvo (Faizullah Khaqev); H. f, Farqana'daki basmacılıq 15; Alekseenko, Çto takoe basmacestvo? s. 25, Broxup Basmachi s.58.
11 1916 yılında Fergana'daki ayaklanmalar için bkz. örneğin: Vosstanie 1916 goda s. 55, (Fergana askeri valisi İvanov'un hesap raporunda, Aralık 1916); İsmoilova, Farqana vilojatida 1916 jil chala guzgoloni s. 26; Zijaev, Natsonal'no-osvoboditel' novoye vosstanie s. 32. -Ekim ihtilalinden "önce meydana gelen olayları" "çar baskısına karşı gelmek" ve "halk ayaklanması" olarak ele alan Sovyet bakış açısı ihtilalden sonra meydana gelen olayları ise halk sınıflarının ve mili duygularını ön plana çıkarmak isteyenlerin ihtilal karşıtı hareketler olarak değerlendirmesi, bu düşüncenin tekrar nasıl yön değiştirdiğini yansıtmaktadır. Fakat bu durum konu edilen fenomenin değişmesi ile ilgili değildir (Örneğin: bu açıkça Vasilevskiy, Fazy s. 130'da görülür).
12 Fergana Basmacılarının kendilerini nasıl tanımladıkları ve başkaları tarafından nasıl tanımlandıkları ile ilgili bilgi, tabii ki öncelikle ihtilal öncesi ve bu döneme ait belgelerden oluşan yerel dillerdeki materyaller açıklık getirebilir. Semerkant'ta Farsça yayınlanan Su'la-yi Inqılap Gazetesi'nde (1919-21) basmacılar; garatgan (=haydut), asrar (=çete), asiyan (=asiler) gibi sıfatlarla anılmaktadır. Willfort, Turkestanisches Tagebuch s. 212 eserinde (o dönemde Skobelev'de savaş tutsağı olarak bulunuyordu) o dönemde tanınmış olan Irgas ve Muhammed Amin Bik'e bağlı adamların kendilerini Basmacı olarak nitelediklerini ve bunun kendisi tarafından "isyancı" olarak tercüme edildiğini ancak Ruslar tarafından ise "haydut çeteleri" olarak ele alındıklarını tespit etmiştir. Allworth'un Modern Uzbeks s. 174 eserinde Basmacı kavramını "Qorbasis-propangandacılar tarafından basmacı olarak kötülenen" olarak ele alma girişimi ciddi bir temelden yoksundur. (Qurbasi kavramı Türkistan'da şehirlerde görev yapan Müslüman polis birliklerinin ve gece bekçilerinin amirleri için kullanılan bir terimdir. Ancak bu daha sonra Basmacı liderleri için sık sık kullanılan bir kavram olmuştur.).
13 Bkz. örneğin: H-f., Farganada basmaciliq s. 15, RGASPI: s.22 op. 1, d. 29, 1. 7. Basmacılık hareketinin ortaya çıkışı ile ilgili 17. 11. 1919 tarihinde Andican'da yapılan ve bir çok organın temsil edildiği toplantının kapsamlı raporunda şu ifadeler yer almaktadır: "Bu haydutların nereden geldiğini tespit etmek zor, fakat 1917 yılında kıtlık baş gösterdiğinde aç insanlar buralara geldi." Fergana'da meydana gelen olayların sosyo-ekonomik faktörleriyle ilgili anlatılacak şeyler sınırlıdır, çünkü bunlar gerekli olmayan fakat bu duruma götüren nedenleri oluşturuyorlar. (İdeolojik sebeplerden dolayı benzer argümanlar kullanan Sovyet bakış açısından farklı olarak 20'li yılların başlarında meydana gelen olaylarla ilgili, örneğin genel bir fikir edinmek için bkz. Aymen de Lageard, Revolt of the Basmachi 2.).
14 Ocak sonu/Şubat başı (ortası) 1918 yılındaki durumla ilgili olarak bkz. Probeda II. 133­143.
15 Bkz Ryzkulov, Revoljucija 106'nın devamı (1919 sonunda gözle görülebilir şekilde maksatlı, tek yanlı bir rapor); Paskuckij, K. istorii grazdanskoj vojny 8; Muravejskij, Ocerki 19; Ginzburg, Basmacestvo 183; Castagne, Basmatchis 14-"Hokand özerkliğinin" basmacıları kendi amaçları için kullandıkları iddiası ile ilgili basmacıların kökünün burada olduğu görüşünün sonraları desteklenmesi anlamına gelmektedir (Örneğin, The Basmachis 237; Park, Bolshewism 40; Vaidyanath, Formation 83; Fraser, Basmachi-I 23'da olduğu gibi), veya en azından bütüncül bir politik bir hareket karekterine radikal dönüşümü (Bkz. Örneğin Hayit, 20. yy.'da Türkistan 173 devam; içinde "Basmatschi" 10, 62, "Hokand özerkliğinin son bulması daha doğrusu" Sovyet Rus Hakimiyetine karşı Türkistanlıların milli mücadelesinin devamı olarak basmacı (isyanının) başlaması ile ilgili. Hayit'in gerekçelendirme şekli ve görüşlerinin düşünsel temellerinin anlaşılması ile ilgili katkıyı "Türkistan Milli Kurtuluş Mücadelesi için Milli Türkistan Birliği Komitesi'nin Yayın Organı" (Hayıt'in) de aktif olarak katıldığı ve Berlin'deki Doğu Bakanlığı himayesinde çıkan Milli Türkistan Dergisi (1942-44)'nde görmek mümkündür.
16 Nadiren görülen bir bilgi 10. 7. 1919, 8 tarihli Su'la-yi ıngılab No. 12'de bulunmaktadır. Burada Nakşibendi Tarikatı'nın müridlerinin işareti sayılan beyaz elbiselerin Muhammed Amin Bik'in Andican'daki savaşçılarının her yerde taşıdıklarını ekstra kısa bir raporda belirtilmektedir (Bkz. Babadzanov, Dükci İsan 179). -Za sovetskiy, Türkistan'a göre basmacıların lideri Hal Kh'ağa eski bir "ısan"dı.
17 Bkz. H. F., Fergana'da Basmacılıq 16; 2.3.1918 tarihli M. Cokaev'in Uluğ Türkistan'a gönderdiği mektup.
18 Bkz. Gordienko, Obrazovanie 313, Bu kararı 25.1.1918 tarihli Naşa Gazeta'dan iktibas eden (Gordienko'nun) anlattıklarından anlaşıldığına göre bu kararı sürgündeki 76 kişi aldı. Sürgün Şurasının IV. Olağanüstü Kongresi 19-26 Ocak 1918 tarihinde yapıldı.
19 Julian (Jül Sezar) takviminin Gregoriyen takvimine uyarlanması dolayısıyla 1 Şubat 14 Şubat'a tekabül etmektedir.
20 Bkz. Pobeda II, 142 (6) 19. 2. 1918 tarihinde Nasa Gazeta'sında yayınlandı.
21 Bir Bolşevik olan Meşi Geçici Hokand Demiryolları Devrim Komitesi'nin başkanı idi (Bkz. Pobeda II, 564). -Demiryollarında tamirci olan Bolşevik Efim Andrinaviç Babuşkin (1880-1927), 1902'den beri partide idi ve 1917 yazında Vladivostok'tan gelerek Hokand'da aktif olarak çalıştı; Eylül 1918'de bir misyonun yöneticisi olarak Maşhad'a gönderilen Babuşkin Maşhad'a gelişinde İngilizler tarafından tutuklandı ve Taşkent'te bulunan İngiliz ajanı F. M. Bailey ile Amerikalı konsolos R. C. Tredwell karşılığında tutsak olarak tutuldu. Mayıs 1921'de Babuşkin özgürlüğüne kavuştu. Bkz. Pobeda I, 592; Kıastnaja Letopits' No. 1-2, 52; Revoljucionery, vozaki mass 173 devamı; Bailey, Misyon 67.
22 Abdullaev'den iktibas, Oruziem pecatnogo slovo 112. Paskuckij, op. cit. 8, bu olayı yorumlayarak 29'u 30'a bağlayan Ocak gecesinde "Hokand özerkliğinin" birlikleri şehrin Rus tarafındaki cepheye saldırdıklarını ifade etmektedir. Ginzburg, Basmacestvo 184'de bir adım daha ileri giderek şöyle demektedir: "12 Ocak (=30 Ocak) gecesi "özerk hükümet" Hokand'ın silahla harap olması için başarısız bir saldırıya geçmiştir. -Bu olaylarla ilgili olarak bkz. Donierov'da Muchtorijat qismati 161 devamı; daha detaylı olarak Türkestan v nacale XX veka 101.
23 Bende mevcut olan kaynaklardan daha geniş kaynağı kullanan Türkistan v nacale XX veka 101, bu saldırıların kimin tarafından girişildiğinin bugüne kadar bilinmediği kanısına varmaktadır.
24 Bkz. 2.3.1918 tarihli Uluğ Türkistan (Çokayev'in mektubu); Pobeda II, 150 Tutuklanan Hokandlı iş adamı Rafael Solomoviç Potelyachov'un 22 Şubat tarihli sorgulama protokolünde. Buhara Yahudisi olan Poteljachov Vekselman'dan sonra Khuaqndar'ın ikinci büyük işvereni idi, Skladyvanie National'noj burzuazi 158 devam, üç tane pamuk değirmeni, bir tane yağ değirmeni sahibi idi ve Türkistan Kömür İşletmeleri Endüstrisi'nin müdürlerinden biri ve aynı zamanda en büyük hissedarı idi; (S. 163) 1906-16 yılları arasında Hokandar Borsa Komitesi'nin başkanı ve 1916'da Potjachov Ticaret ve Endüstri Şirketine, 9 pamuk değirmeni ve 1 tane buharla çalışan buğday değirmeni aitti. Pamuk ve kumaştaki yıllık hasılatı 30-35 milyon Ruble arasında idi); bkz. Kavanovich'e de, Jews and Autonomy 79 ve devamı, 85 ve devamı, (Kagonovich)'in bildirdiğine göre Poteljachov Özerk Türkistan geçici hükümetinin ikmal işlerinden sorumlu bakanıydı ve kısa süre sonra hapishaneden kurtuldu ve daha sonra göç etti).
25 Bkz. H. F; Fergana'da Basmacılıq 15, görüldüğü kadarıyla burada Irgas'ın onu zorla elde etmeyi birçok defalar denedikten sonra, nihayet gazilerin Isanların ve ulemadan oluşan bir grup elçi ile görüştükten sonra kazanılabilindi; RGASPI:. 122, op. 1, d. 46, 1. 26, burada ilave olarak az tanınan basmacı lideri Makkam Hacı'ya da Namangan'da benzer bir olay atfedilmektedir.
26 Irgas'ın kariyeri ve "Hokand Özerkliğinin" sonu ile ilgili bulgular için özellikle bkz. H. F; Fergana'da Basmacılıq 15, ve devam; Uluğ Türkistan (2.3.1918 (M. Çokaev'in mektubu)'nda "sarten"ların kendilerinin seçtiği eşkıya Irgas'ın önderliğinde şehir merkezinde Bolşeviklere karşı savaşmaya başladığını yazmakta (Poteljachov (bkz. Dipnot 24) sorgulanması esnasında "Türkistan Geçici Hükümetinin mali kaynakları hakkında şu şekilde ifade vermiştir: "Bir sarte hitap ederek şu şekilde konuştu: "Biz Müslümanlar (Irgas'ın) milislerini destekliyoruz, siz fakat [Yahudi Cemaatinin üyeleri] geçici hükümete mali yönden destek veriyorsunuz" (Pobeda II, 151); Kaganovic'e göre, op. cit. 83, Peteljachov Irgas'ın tutuklu kurbanı olduğunu ve bu tutsaklıktan 1 milyon Ruble karşılığında tekrar serbest bıraktırdığını ifade etmektedir). Çokaev'in mektubunda devamla, öfkeli halkın bıçaklarla, baltalarla, oraklarla ve halatlarla Irgas'ı başa geçirmek ve sarte olmayanları ister Bolşevik olsun veya (kendinin de mensup olduğu) Kazak olsun, Fergana'dan sürmek için silahlandılar; Tatarlar da onlar için Müslüman değillermiş. Çokaev göç ettikten sonra kendi hükümeti ile basmacılar arasında bir irtibat olduğunu reddetmekte, fakat kendi zamanında halkın Sovyet iktidarına olduğu gibi "Hokand muhtarlığına"da karşı oldukları, kendi siyasi konumunu zora sokacak durumu saklamaktadır; buna uygun olarak da basmacılarla ilgili, bir taraftan onlara milli kurtuluş hareketi olarak kabul eden fakat diğer taraftan onların politik düşünceleri olmadığı görüşünü ileri sürerek konuşmalarında tezada düşmektedir. (Bkz. Basmaji Movement 273'ün devamı içinde). Ryskulov, Revoljucija, s. 107 (1919 sonunda yayınlanan bir haberde "Kugander Özerkliğinin" basmacılardan bir milli muhafız birliği oluşturduğunu ve Irgas'ı "bir törenle kendi "Başkomutanları" ilan ettikleri yazılmaktadır. Milli özgürlüklerini ve dinlerini korumak adına tahrik edilen, balta ve kazmalarla silahlanarak toplanan halkın savaş esnasında "özerk yanlıları" ve Irgas tarafından yarı yolda bırakıldıkları ifade edilmektedir); RGASPI: f. 122, op. 1, d. 46, 1. 26 (1919 sonunda içe (kurumlar arası yazışmada) "1918 başında Hokand şehir merkezinin harap edilmesinden sonra Hokand sürgün şurasının başkanı Babuşkin Müslümanları 7.62 mm.'lik silahlarla donatarak bu kuvetin başına feodal düşünceli bu fanatik Irgas'ı getirdi ve o da bu birlikle kaçarak Sovyet yönetiminin açık bir düşmanı oldu." -Kunitz, Down over Samarkant s. 89 devamında Irgas'ın muhafazakar ulamanın yanında olduğu ve hem "Hokand Özerkiğine" hem de Sovyet yönetimine karşı geldiği kanısına varmaktadır; Chasanov, Alternativa s. 115 ve devamında "ulemanın" 18 Şubat'ta Çokayev hükümetini devirerek Irgas'ı Han ilan ettikleri görüşündedir. 19 Ocak'ta Irgas oraya gelen Sovyet gücü Perfilevs önünde silahları bırakmayı reddettiğini ve bunun üzerine Sovyet gücünün saldırıya geçtiğini bildirmektedir. 20 Ocak'ta da Irgas kaçtı.
27 Bkz. Örneğin Aymen de Lageard, Rewalt s. 32; Donierov, op. cit. 166, 172 (bura onun hatta 1918 Martı'nda 40 qurbasis (müminlerin emiri olduğu) ve İnostrannaya voennaya intervenciya I, s. 501'de 2.2.1919 tarihli Celalabad'dan gelen bir telgraf tada şöyle denmektedir: "Irgas'ın kendi altın apoletti ve nişanlı bir askeri üniforma, altından yapılma hilal şeklinde taç taşımakta ve kendini Han olarak görmektedir." RGASPI; s. 122, op. 1, d. 29, 1. 7'deki raporların toplandığı 17. 11. 1919 tarihli haberde, Irgas'ın Han olmayı hayal ettiği belirtilmektedir.) Andican'da 1898 ayaklanmasının lideri Dükçi Işan'nın da taraftarları tarafından Hanlığa getirilmesinin, Irgas'ın hanlığa atanmasında olağan üstü bir durumun olmadığı işaretini de vermektedir (bkz. Babadzanov, op. cit. s. 183 ve devamında 1898 isyanının düzensiz olarak ellerinde ne varsa onunla saldırdıklarını da bununla beraber öğrenmekteyiz).
28 Bkz. Abdullaev, Oruziem pecatnogo slova s.114; 1919 ortasında cephe değişimi ile ilgili olaylar hakkında o dönemki bakış açısı ile bkz. Su'layi inqılap nr. 6, 15.5.1919, 8, nr. 14, 24.7.1919, 8
27 tarihli; Cokaev, Basmaji Movement s. 281 de onun Sovyet tarafına geçtiği tespitini yapmakta; Aymen de Lageard, Rewalt s. 32 de Irgas'ın 1919 da Sovyetlerle bir anlaşma imzaladığını fakat sadece geçici olarak anlaşmaya sadık kaldığını ifade etmekte, bu görüş Direktivy komanduvija frontov II, s. 512 ve devamında (18. 2. 1920 tarihinde yapılan ve Irgas'dan tekrar aktif bir basmacı lideri olarak bahis edilen telefon görüşmesinde) teyit edilmektedir.); RGVA: s. 157, op. 8, d. 2, 1. 34, 8. 6. 1920 tarihli bir rapordan Irgas'ın o dönemde tekrar Sovyetlere hizmet ettiği belli olmaktadır. Hayit ise "Basmatschi" s. 68 ve devamında, s. 132 de karışık olan konuyu işleyiş tarzında "küçük" bir haydut ve "büyük" Irgas arasında ayrım yapmaya çalışmaktadır. "Küçük" Irgas 1918 sonunda ölmüş, "büyük" Irgas "milli kurtuluş mücadelesini" tutuklandığı ve asıldığı 1921 yılına kadar aralıksız sürdürmüş, Hayit'in kendi görüşünü bile desteklemeyen 8 kaynağından beş tanesinde Irgas'ın Sovyet güçlerine katıldığı belgelenmektedir (bu gerçek Turkistan V naçale XX veka'nın 164 Hayit'in düşüncelerini almayı engellememiştir).

29 Bu konu ile ilgili özellikle bkz. Chasanov, Kokandskaja, 45 ve devamı; Donierov, op. cit. 162 ve devamı.
30 Bkz. örneğin Pobeda II, 285; İnostrannaya voyennaya intervenciya I, 422.
31 Bkz. Turkestan v nacala XX veka 84, Jusupov ile ilgili (= Yusufov, herhalde bir Tatar: 1881-1931 Buhara doğumlu (Rus bölgesinde; Hocayev'e göre Izbrannye I, 466 Andican'da doğmuş, daha sonra 1900 (!) de pamuk değirmeni işçisi olarak yeni Buhara'ya gelmiş) 1906-10 yıllarında Taşkent'te bir sanat okulunu bitirdi ve tamirci oldu. Sonra sosyal demokrat çevrelerde aktif oldu. Özellikle 1911 yılında Buhara'da, ki bu yüzden Taşkent'ten sürgün edildi. 1915 yılında kale muhafızlarına ve daha sonra düzenli orduya katıldı ve yaralandı. Sonra I. Sibirya Yedek Topçu Alayı'nda (Taşkent) görev yaptı; Bolşevik Nisan 1917 den beri partide kayıtlı, 1917 yılında Taşkent Askeri Meclisi üyesi, 1918 TurCIK'e üye. Bkz. Za. sovyetskiy Turkestan, 596; Revolitsie" prizvanniye, 142.
32 Pobeda II, 269-Willfort'a göre op. cit 212 Muhammed Amîn Bîk Ağustos 1918 yılı başlarında "yerliler tarafından oluşturulmuş olan büyük bir hareketin başına geçti. H-F, Ferganada basmaciliq, 16'da belirtildiği gibi Muhammed Amîn Bîk kendisini tüm Basmacıların "emîr-i leşker" (askeri lider) ilan etti. 6 Mart 1920 yılında Sovyet yönetim ile yapılan anlaşmada kendisinin Müslüman, (askerîyân-i Zbaşısı) olduğunu belirtti (Willfort, op. cit. 273 Tafel XVI. Bu unvan daha önce Eylül 1919 da "çitçi ordusu" (Rus yerliler) ile yapmış olduğu anlaşmayla bağlantılıdır (Bkz. Ginzburg, op. cit 188.).
33 1918 Temmuz ayı için Fergana'daki farklı Sovyet birliklerini gücü (Toplam 2000 kişi) Bkz. örneğin: Inostrannaya voyennaja intervenciya I, 421.
34 Farklı Sovyet birliklerinin dağılmışlıkları ile ilgili olarak bkz. örneğin Abdullaev, Oruziem pecatnogo slova 109. Henüz daha 29.11.1918'de bunların koordinasyonu için "haydutlara karşı savaşmak üzere operasyon karargahı" kuruldu (op. cit. s. 106) fakat bu karargahın etkisiyle ilgili önemli pek fazla bir şey olmadı (bkz. örneğin Inostrannaya voyennaya intervenciya I, s. 435). 26.2.1919'da artık bir "Fergana cephesi karargahı" kuruldu ve Michael V. Safonov'da "Ferganadaki birliklerin kumandanı olarak atandı (bkz. op. cit. I, s. 462). Wilfort, Turkestanisches Tagesbuch s. 243'de Mart 1919 ile ilgili yeni gelen Safanov'un Kızılordu muhafızları arasına disiplin getirdiğini ve "suçsuz yerlilere" karşı yapılan zorbalıkları engellediğini söylemektedir. Safanov ile ilgili (1878-?, ) 1902 yılından itibaren Maximalist, sonra solcu, Mart 1919' Bolşevik, ihtilalden önce uzun süre hapis ve çalışma cezasına çarptırılmış; Mart 1918'de Türkistan'da Kızılordu muhafızı, daha sonra 11. 3. 1920'de Türk cephesinin çalışma birimlerinin müdürü (Akramov/Avliyakulov, Lenin, Turkkomissiya s. 269). 1920/21'de chiva da RSFSR'nin yeminli temsilcisi (bkz. Za sovetkiy Turkestan s. 570).
35 Tabii ki bu durum Taşkent'teki yönetim tarafından başka türlü algılanıyordu. Bunlar "ihtilal yararına savaşan sabit savaşçıların" özgürlüğe, mutluluğa ve parlak geleceğe götüren yola (Pobeda II, s. 215) ulaşmak için uygun önlemleri almaları önemliydi. Alınacak gerekli önlemler: müsadere etmek, kontrol etmek, zapt etmek, spekülatörlere karşı savaşmak, Burjuvaziye karşı kırmızı terör. 1919 yılı sonunda durum biraz değişecekti ve Taşkent yönetimi artık Moskova'nın ve Politbüro'nun bir kolu olarak buraya gönderilen ve daha az ihtilale davranmayan Turkkomissija'nın gözünde keyfi uygulamalar, soygun ve baskı yapan sömürgeciler olarak görülüyordu (bkz. örneğin Sefarov, Kolonialnaya revolutsiya possim).
36 Bkz. örneğin: Ginzburg, Basmalestvo s. 185, Burada Basmacılık başlangıçta Fergana'daki halkların kültürünü kapsayan "Sovyet yönetim" tarafından yazılan haydutluklara, müsaderelere, zapt olunmaya karşı bir protesto idi. (Fergana'daki el koyma ve kontrol etme hadiselerinin uygulaması ile ilgili bkz. örneğin: Pobeda II, s. 305, 328; Inostrannaya voyennaya intervenciya I, s. 422, 461, 465.); RGASPI: s. 122 op. 1, d. 29.1.7 (17.11.1919 tarihli Andican ile ilgili rapor.): "Basmacıların ortaya çıkması ve yayılmasının temel sebebi olarak Türkistan bölgesinde Sovyet yönetiminin kurulmasının ilk günlerinde yerel yönetim ve onun temsilcilerinin göstermiş olduğu tutumlarla sınırlıdır. "Chasanov A' ternative 119., Turkkomissiya üyesi F. I Gloscekin'in Aralık 1919 tarihinde yapılan resmi bir toplantıda Fegana'daki olaylarla ilgili olarak yerel Sovyet yönetimini kendi bakış açısına göre ve yeni bir siyasi anlayış içinde çok sert bir şekilde eleştirdiği konuşmasından alınmıştır. Fergana'daki halkın "çok sıkıntılı" atmosferinin sebebi sorumlu Sovyet kurumların gütmüş olduğu genelde yanlış ve câniyâne politikalardır. Sovyet yönetiminin bayrağı altında olan yerlerde sürekli bir keyfilik ve kendi konumunu çıkarları için kullanma isteği, Avrupalı topluluklar arasında imtiyazlı grupların oluşmasına neden oldu. Müslüman kitlelere karşı kesin bir güvensizlik ve onlara en aşağı bir ırk gibi değerlendirme, genel olarak uygun olamayan politikalarla birleşince ve Avrupalıların kendilerine oluşturduğu bir çok imtiyaz da bir araya geldiğinde toplumda çok gergin bir atmosfer oluşturdu ve bu da Müslüman kitlelerde memnuniyetsizlik meydana getirdi. (...). Basmacılık hareketinin oluşmasındaki başlıca sebeplerin Sovyet yönetimin Müslümanlar ile Avrupalı topluluklar arasında yukarıda anlatılan sebeplerden dolayı meydana gelen tezat durum ve yönetimin kısa vadeli politikaları olduğu söylenebilir. Sovyet yönetimin temsilcileri tarafından destek göremeyen Müslüman halk Basmacı haydutların baskısı altında ve korkmuş, fakirleşmiş bir şekilde tereddüt içinde çetelere katıldılar. "-Bkz. Alimov, Levaskiye peregibı 36., 38'de "kağıt üzerinde" kalan kararların dışında dini vakıfları (auqaf) "millileştirme" çabalarının olduğunu ve gerçekten Sovyet yönetimin temsilcilerinin 1918-19 yıllarında bu vakıfları (auqaf) hem de Fergana'nın bazı bölgelerinde kontrol altına almayı denediklerini belirtmektedir. -İki tarafın da olaylarda şiddet kullandığı ile ilgili bkz. Willfort, Turkestanisches Tagebuch, 237 (Şubat 1919 için).
37 Mart 1919 ortalarında (VII. Türkistan Meclis Kongresi için) Türkistan Askeri Komiserliğinin bir raporu askeri güçlerin birbiriyle karşılaştırması ile bir fikre sahip olmamızı sağlıyor: "Fergana cephesi haydut çetelerine karşı verilen savaş için fazla birlikler oraya, Fergana'ya gönderilmeliydi. O dönemde Fergana'da bulunan ordular: Kızıl Ordu-3096 piyade, "çiftçi ordusu"-1080 piyade ve süvari, muhafız ve parti birlikleri -1710 piyade ve süvari, [Ermeni] Daşnaklar- 450 piyade; toplam 5940 piyade ve süvari, 11 topçu, 10 makineli tüfek. [.]. Karşı cephe ile ilgili bilgiler: Fergana'da birçok çete vardı. Bunların sayılarını tam tespit etmek oldukça zordu. Bütün çetelerin başkomutanı Irgas idi ve emrinde 70 kadar qurbasis (polis amiri) bulunuyordu. Her qurbasisin emrinde 20-1800 adamdan oluşan birlik bulunuyordu. Muhammed Amîn Bîk'in 8000 kadar adamı vardı. Silahları ise çok çeşitli idi. Eski tüfeklerden modern silahlara kadar her şey vardı. Irgas'ın birliklerinde 4 makineli tüfek ve 2 top vardı." (Direktivı komandovaniya frontov. II, 513, 514).
38 Kobozev ile ilgili (1878-1941, 1898'den beri Parti üyesi) bkz. Cistov/Zochov, Paslanec partii, 3, Revoljuinory, Vozaki Mass 92; Revolutsiyey Prizvannıye 89; Inqilab anqciları 19. -Kobozev Şubat ortası/sonu 1918 yılında bir haftalığına Türkistan'daki merkezi yönetiminin "geçici komiseri" olarak görev yaptı. 1918 yılı Nisan ayı başında Bakü'ye planlanmış bir seyahat dolaysıyla Taşkent'te görüldü. Burada kendisine "Orta Asya için verilen özel vekaleti" kullanarak 10 Nisan'da "Türkistan bölgesi genel yönetiminin başına geçti (bkz. Pobeda II, 222, 227). En geç Mayıs ayının ikinci haftası tekrar Moskova'ya döndü, fakat Taşkent'te buralara geldiğini hissettirecek izler bırakarak. Kobozev Mart/Nisan'da Taşkent'te sallanmaya başlayan Sovyet yönetimi yeniden oldukça sağlamlaştırmıştı: Solcular ve Bolşevikler aralarında yönetimi eşit bir şekilde paylaştılar; o döneme kadar olmayan TurCIK V. Türkistan Meclis Kongresinde (20 Nisan-1 Mayıs 1918) kuruldu ve bunun dışında Türkistan-Rus Federasyonunun bir federal Sovyet cumhuriyeti" olarak ele alındığı bir özerklik açıklaması ilan edildi. (Bkz. Pobeda II, 251).
39 Burada Kobozev'in misyonu ile ilgili görüşlere temel oluşturan bazı araştırmaların sonuçlarına daha ayrıntılı girmek konunun sınırlılıklarını genişletecektir.
40 15.5.1919 tarihli Su-la-yi inqilap No: 6, 8-Bu affın etkileri ile ilgili bkz. örneğin: Inostrannaya voennaya intervenciya I, 483 ve devamı; Ryskulov, Sobranie I 163 ve devamı.
41 Sorokin ile ilgili (1871-1940, 1918 yılından itibaren Partiye kayıtlı; Haziran-Aralık 1918 "Komünist Bolşevik"i tarafından yeni oluşturulan CK'nın üyesi, Haziran-Eylül 1919'da RKP'nin Türkistan krajkomunun üyesi; 1920'de güney Rusya'da Demiryollarında Politbüro şefi; daha sonra Taşkent ve diğer şehirlerin yönetiminde görevli.) Bkz. Za Sovetskij Turkestan, 574; Pobeda I.'e göre s. 614. 1917'de "Taşkent şehir yönetiminde zihni işlerde görevli memurlar birliği" ve aynı zamanda Taşkent icra komitesi [geçici hükümetin] üyesi; Bauman'a göre, Fevral'skij perevorot, 49, O bir veterinerdi ve Taşkent icra komitesinin işçi temsilcisiydi; Pobeda II'ye göre, 570 [daha sonra] Taşkent temsilciler meclisinin icra komitesi üyesiydi, 2. 5. 1918'de Taşkent ekonomi politikası meclisi başkanı, Haziran 1918'de ihtilal mahkemesi başkanı olarak görev yaptı.
42 "Halk Komiserleri Meclisi" kavramı Mart 1919'da Kobozev'in etkisi ile "Komiserler Meclisi" olarak merkezi yönetimin aynı isimli organıyla hiyerarşik olarak farklı anlaşılmasına karşın uygun hale getirildi.
43 Ryskulov, Sobranie I, 180.
44 Ryskolov ile ilgili [1894-1937 (?)], Avrupa eğitimi almış Yedisulu bir Kazak (aynı zamanda yerel bir Rus okula gitti); 1916'dan beri ihtilalci, 1917 yılından itibaren partiye kayıtlı, Mayıs 1918 yılından itibaren Turcik üyesi, sağlık işleriyle ilgili Halk Komiseri, Kasım 1918 yılında "Açlıkla Mücadele Merkez Komitesi" başkanı, Mart 1919'da yeni oluşturulan "Türkistan'daki RKP'nin Musbrjuro" başkanı ve (VII. Geçici Meclis kongresinde) TurCIK'ın başkan vekilliklerinden birine seçildi. Bkz. örneğin: Zijamov/Nurullin, Turar Ruskulov.
45 Chasanov'dan alıntı, "Kokandskaja avtonomija", 47, Ryskolov'un Turcık başkanı Kazakov'a yazmış olduğu bir rapordan alınmıştır. Yukarıdaki alıntılardan önce şunlar yazılıdır: Bu cephe aslında Sovyet görevlilerin Khugander olaylarından önce yapmış oldukları olumsuz tutumları nedeniyle oluşmuştur. Fergana bölgesinde (oblast) meydana gelen bütün olayların arkasında ermeni [sosyalist] Partisi "Dasnakcutjun"un yapmış olduğu provokasyonlar yatmaktadır." O dönemde Dasnakcutjun ve birliklerinin bu olaylarda özellikle olumsuz bir etkilerinin olduğu görüşüne saplanılmıştı (bkz. örneğin: op. cit. 48, Ryskolov, Sobranie I, 187). Gerçekten böyle bir durumun olup olmadığını öğrenmek geniş araştırmalar yapmak gerektirir.
46 Doğal olarak bu konu ile ilgili bir çok şey gizli kalmaktadır. Bu konuyla ilgili bilinen olaylardan bir tanesi Ocak 1919'da başarısız bir darbe denemesinden sonra Nisan/Mayıs 1919'da Buhara'ya kaçmadan önce geçici olarak Muhammed Amîn Bîk'a katılmış olan askeri konularla ilgili halk komiseri Konstantin Pavlovic Osipov veya K. I Monstrov [daha önce, Demiryolları birlikleri kumandanı Dmitrij Efimovic Konovalov'un emir subayı (bkz. RGASPI: 22. op., d. 46, 1. 26)] yönetimindeki "çiftçi ordusu"nun Eylül 1919'da "alalabad-User olaylarında" Basmacı grupları ile birlikte hareket etmesi (bkz. örneğin: RGASPI: 122, op. 1, d. 46, 1. 19). "Alalabad rajonunun eski politbüro komiseri Gerogij Branov'un" görgü olarak yazdığı 12. 12. 1919 tarihli raporda, Fergana'daki çok "karmaşık" ilişkilerin canlı bir resmini ortaya koymaktadır. Bu raporda ayrıca (1. 26) "Ferganalı bir marksistler herhalde bütün çiftçi yerleşim yerlerini her türlü silahla donatmışlar" ve Alalabad'daki Sovyet askeri karargahının Rus çiftçileri ve basmacıları silahlandırdığı yazılıdır.
47 Irgas'ın Muhammed Amîn Bîk ve diğer Basmacı liderleriyle olan anlaşmazlıkları ile ilgili burada görünen o ki o dönemde Sovyet yönetimi ile birlikte hareket eden Hamdam'ın grubu önemli rol oynamıştır-bkz. örneğin Inostrannaya voennaya interventsiya I, 475, 478, 480, 510.
48 Tursunkha aev, 1891-1940, solcu, Şubat 1919'dan itibaren Bolşevik, "Yerli Rus Okulunu" bitirdi; Andican'da çoğunluğunu Müslüman kuruculardan oluşan bir bankanın kontrol heyeti üyesi (bkz. 18.1.1914tarihli; A'ina No: 13; 1916 yılında Taşkent'in eski şehir merkezinde meydana gelen ayaklanmalardan dolayı tutuklandı; milletlerle ilgili komiserlik görevini 1919'da aldı (Bu ve diğer konular için bkz. örneğin: Revolutsiyey prizvanıye. 204).
49 Bunun böyle olduğu aynı raporun başka bir yerinde de ortaya çıkıyor.
50 24.7.1919 tarihli Su-la-yi inqilap No: 14, 8 Kh. G., Paivastan-i Irgas ba hukumat-i surai.
51 Bkz. Inostrannaya voennaya intervenciya I, 513.
52 Bkz. Aymen de Lageard, Revolt of the Basmachi 4, 32; H-F., Farganada basmaciliq 17; RGASPI: 122, op. 1, d. 29, 1. 7.
53 Muhammed Amîn Bîk'ın politik görüşleriyle ilgili olarak bkz. Inostrannaja voennaja intervencija I 443, burada geçen 27. 1. 1919 tarihli bir raporda Muhammed Amîn Bîk'ın "çetesi" tarafından eski Margilan'a yapılan bir baskından söz edilerek yeni metotla eğitim gören okulların zarar verdiklerini ve belki okulların yeniden açılmasının engellemek için soyduklarını ve daha sert tedbirler alacaklarını söyleyerek tehdit ettiklerini yazmaktadır; op. cit I459'da 21. 2. 1919 tarihli Hokandar svestija'dan alınan dedikodular içeren bir makalede Muhammed Amîn Bîk ile ilgili ilk defa "milliyetçi haydut" kavramı kullanılmaktadır. Bunların yaptıklarının milliyetçi bir hareket şekline dönüştüğü yazılmaktadır; op. cit. I, 462. Yazıda Fergana cephesi karargahının 26. 2. 1919'da kurulması çok basit bir şekilde dile getirilmektedir: "Fergana'daki Sovyet yönetimini yıkmak için burjuvası ile birlikte hareket eden Irgas, Muhammed Amîn Bîk ve diğer haydut çeteleri kendilerini "beyaz muhafız" olarak adlandırdılar ve Sovyet yönetime savaş ilan ettiler."; op. cit. I, 478 (26.3-11.4.1919 tarihleri arasında Muhammed Amîn Bîk'ın esiri olan bir Rus'un raporunda): Bu "çetelerin" amacının Ferganada başına Muhammed Amîn Bîk'ın geçeceği bir bekstvo kurmak olduğu belirtilmektedir. Osipov ve adamları (uygun giyimli 90 kişi) toparlayıcı bir toplantı için savaşacaklarını söylediler; RGSAPI; 122, op. 1, d. 29, 1. 7.'de (Kasım 1919): "Muhammed Amîn Bîk tamamen Rus beyaz muhafızların etkisinde kalmaktadır" denmektedir; H. F., Fergana'da basmacılıq, 16'da, Muhammed Amîn Bîk'ın öncelikle kendini Fergana'daki Basmacıların Ordu kumandanı olarak açıkladığını, sonra İslam ve şeriat için kendini gazi ilan ettiğini ve nihayetinde politik bir yüz kazanmayı denediğini yazmaktadır; op. cit. 17'de ise Muhammed Amîn Bîk'ın yörenin ileri gelenlerine payeler verdiğini, Ferganayı bölgelere ayırdığını ve bu bölgelerin her birine qurbasi'ler atadığını belirtmektedir. Aymen de Lageard'a göre, op. cit. 32; Hayit "Basmatschi" 104., 231., Muhammed Amîn Bîk ve Monstrov'un "çiftçi ordusu" ile yazılan şekli olarak birlikte çalışma anlaşmasıyla Eylül-Ekim 1919'da başkanlığını Muhammed Amîn Bîk'ın yaptığı "Fergana geçici hükümeti" oluşturuldu. Bkz. aynı zamanda RGASPI: 122, op. 1, d. 44, 1. 26, Turkkomissija üyesi Goloscekin 3.12.1919 tarihinde Ferganadan Turkkomissija başkanı Eliava ile yaptığı telefon görüşmesinde şunları söyledi: "Artık bundan sonra Fergana cephesi şimdiye kadar olduğundan daha ciddi bir şekilde ele alınmalıdır. Çeteler birleştiler ve Rus yöneticilerin önderliğinde çiftçilerin temelini oluşturduğu 5-800 adamdan oluşan birliklere sahipler. Her gün geçici Fergana hükümetinin ilanları ve diğer materyalleri ortaya çıkıyor. Sınırlarda düşmanlara ait telgraf makinaları çalışıyor"'. Özellikle bu konu ile ilgili olarak Muhammed Amîn Bîk'tan söz edilmiyor. Muhammed Amîn Bîk'ın davranışlarının ve rolünün daha da açıklık kazanması için o döneme ait geniş kaynaklar üzerinde eleştirel bir araştırma yapmak gereklidir.
54 6. 3. 1920 tarihli bu anlaşmanın metni için bkz. Willfort, Turkestanisches Tagebuch, 273 (Tafel XV), tercüme edilmiş, 324 (bu metinde Muhammed Amîn Bîk'ın yanında olan Rusların tam olarak aftan faydalandıklarını ve onun birliklerinde kalıp kalmamakta serbest bırakıldıkları yazılıdır. [Osipov 1919 yılı Nisan ayı sonunda kendini Buhara'ya aldırdı. (bkz. Inostrannaja voennaja intervencija I, 481)]. Abdullaev'e göre Oruziem pecetnogo slova, 80, 9. 3. 1920 tarihinde Muhammed Amîn Bîk Margilan'da şunları söyledi: "Ben Sovyet yönetimine karşı savaşmadım, aksine yalnızca Müslümanları rencide eden bazı temsilcilerine karşı savaştım. Sovyet yönetimi tarafına geçtim, çünkü yönetimdeki kişiler ve politikalar değişti." (Bu ifadeler Kasım 1919'dan beri oradaki yönetim boşluğunu dolduran Turkkomissiya'nın etkisiyle bağlantılıdır, çünkü Taşkent'teki yönetimin şimdiye kadarki gücünden daha farklı ve çok güç araçlarına sahip olduğu içindir).
55 RGASPI: 122, op. 1, d. 44, 1. 26. (Turkkomissiya üyesi Filipp Isaevic Goloscekin (Fergana) 3 Aralık 1919'da Turkkomissiya başkanı Sal' va Zurabovic Eliava (Taşkent) ile yapmış olduğu telefon görüşmesinde Eliava Goloscekin'e "Fergana'daki askeri çalışmaların daha da ciddi ele alınması hususunda "hak verdi ve "düşmanın askeri birliklerinin en çabuk bir şekilde bastırılması için gereken önlemlerin "alınacağı sözünü verdi. O dönemde resmi olarak izlenen politik yol ile ilgili bkz. Golovanov, Kak Natsi "Samoopredelyalis", 169, Goloscekin'in 6.12.1919 tarihli Izvestija TurCIKa'daki bir makalesinde halkın çok sıkıntılı durumunun aslında sorumlu organlar tarafından takip edilen caniyane politikalar olduğunu ve Sovyet yönetimin bayrağı altında her zaman keyfilik ve pozisyonunu kendi çıkarları doğrultusunda kullanma amacı bulunduğunu belirtmektedir. Müslümanlar en aşağı ırk gibi değerlendirilirken uygun olmayan politikalarla iç içe genel olarak çok yüksek gerilimli bir atmosfer oluşturuldu ve bu da Müslüman kitleyi memnuniyetsizliğe sürükledi. "
56 Bkz. Frunze, Izbranıye I, 287, burada Frunze 23 Ocak'ta başkomutana şimdiye kadar bir kez iki süvari alayı ve bir de Tatar Piyade Alayı'nın Türkistan'a gönderildiğini aktarmaktadır. Burada söz konusu olan Tatar alayı o zaman henüz daha Akbulak'ta, Orenburg'un 100 km güneyinde bulunuyordu, yani henüz Türkistan'a ulaşmamıştı. (bkz. (Frunze, Na Turkestanskom fronte, 59)-Mart 1919'da Kazan'da konuşlandırılan Tatar Topçu Tugayı ile ilgili bkz. Örneğin: RGVA (Rossiyskiy
54 Gosudarstvennıy Voenniy Arhiv) 17 op. 1, d, 91, 1. 2 (Mart 1920 yılı için Tatar Topçu Tugayı' nın politbürosunun çalışma raporunda). 12 Ağustos 1920'de II. Türkistan Topçu Tümeni'nin gücü 6047 piyade, 3612 süvari, 27 topçu ve 171 makineli tüfek ile daha da güçlendirilmişti. (RGVA: 110, op. 3, d. 265, 1. 50).
57 Yukarıda belirtilenlerin dışında bkz. Inostrannaja voennja II, 402. -1200 adamdan oluşam Muhammed Amîn Bîk'in birlikleri (Bozko' ya göre, Grazdanskaja vojna, 78 (?)) 15 Mart'ta Namangan'da resmi olarak Sovyet gücüne katıldı. Daha sonra Türk cephesinin (Turkfront) bir emri ile 30. 4. 1920 tarihinde Kızıl Ordu' nun bir süvari alayına dönüştürüldü. (Bkz. RGVA: 110, op. 1, d. 9, 1. 100)).
58 Bkz. Frunze, Izbrannaye I, 302, -Frunze aynı zamanda Turkkomissiya'nın da bir üyesi olarak görev yapıyordu.
59 Bkz. Frunze, Neizvestnoe, 186 (14 Nisan tarihli bir mektup içeriği): Fergana ve Semerkant'a bağlı Buhara sınırında Ura Tjube (dağlarda) civarında yok edilmemiş bazı Basmacı çeteleri bulunmaktadır. Fakat bu çeteler yapıları ve savaş teknikleri açısından sadece çete organizasyonlardır. Bunların hiçbir şekilde toplumsal ve siyasal amaçları yoktur. Bu son değerlendirme ışığında Basmacılık hareketi bir ay öncesinden askeri anlamda ortadan kaldırılmış ve bu son ayda ise sözü dinlenen bütün Basmacı liderlerin de bizlere katılmasıyla siyasi anlamda da yok edilmiştir. "
60 Örneğin bkz. H.F., Farqana'da basmaciliq, 16, bu olaylarla ilgili açıklayıcı bir bilgi vermektedir. Muhammed Amîn Bîk'in kendi dönemi ile ilgili olarak Mart ayında Sovyet güçlerine katılmadan önce cephesini temizlediğini ve bu amaçla bir veya iki qurbasis öldürdüğünü ve aynı zamanda bazılarını da silahsızlandırdığını belirtmektedir. Bunun üzerine Kur Sir Muhammed ve Khal Kha o kadar kızdılar ki, intikam almaya yemin ettiler. Bu olayın devamında Muhammed Amîn Bîk'in lidersiz kalan askerleri yozlaşmış olmalılar ki, Kızılordu'dan firar ettiler ve bu nedenle bir kısmı silahsızlandırıldı ve nihayetinde bir çoğu kaçtı ve Basmacıların safına geri döndüler.
61 Bkz. Frunze, Izbrannaje I, 313, 330.; Direktivı komandovaniya frontov III, 531, 533.; Inostrannoya voennaya intervenciya II, 426., 459; İz istorii grazdanskoy vojnı III, 555.; Mart-Mayıs 1920 tarihlerinde Kızılordu'daki eski Basmacılarla ilgili Nazarov'a da KPT 347 bkz.

62 Bkz. Nazarov, KPT 353, 15 Ağustos'da ihtilal komitesi Oblast'ı fes edilerek yerine sivil yönetimin de emri altında olduğu bir askeri meclis kuruldu. 20 Ağustosta'da askeri diktatörlük ilan edildi.
63 RGVA: 110, op. 3, d. 265, 1. 49 (12 Ağustos).
64 RGVA: 6, op. 12, d. 175, 1. 179 (10 Eylül).
65 Sovyet yönetimin temsilcileri Basmacılar hareketinin bir motoru olarak "Değerler çatışması" problemini belki de ideolojik düşünerek görmezden geldiler. Yukarıda bir çok kez alıntı yapılan Andican'ın 17.11.1919 tarihli raporu için bu tipik bir örnek teşkil etmektedir. Şubat 1918 yılından itibaren Basmacılık hareketinin hızlı bir yükselme göstermesinin nedeni olarak özellikle Sovyetlerin yapmış olduğu zorbalıklar gösterilebilir. Fakat problem, Basmacıların gelenek ve göreneklerine bağlılıkları ve bunun neticesinde meydana gelmemişti. Bunun yerine açıklama olarak getirilen ideolojik sebepli düşünceler aslında yanlış kararlara götürmektedir. Çünkü raporun sonunda: "Bütün Basmacılık hareketinin temelinde Sovyet yönetiminden memnun olmayan veya olayı milletler savaşına sürüklemek isteyen bir avuç dolusu liderde yatmaktadır. Eğer bu liderlerden bir tanesini af ederseniz ve başkaldıran diğerlerini silah zoru ile ortadan kaldırırsanız, yerel halk arasında kültürel aydınlanma işini yoluna koyabilirseniz ve yerlileri Ruslar ile bütün ilişkilerde eşit seviyeye getirebilirseniz, işte o zaman Basmacılık hareketi kısa sürede unutulacaktır." denmektedir. (RGASPI: 122 op. 1, d. 29, 1. 7. -Bkz. Frunze' de Izbrannıye I, 313, 23 Mayıs 1920 tarihli Fergana cephesindeki birliklere gelen bir emir ve halka yapılan bir duyuru ile bu iki görüşün propagandası yapılıyordu).
66 O dönemde Orta Asya'da güncel olan gerilimler bu değerlendirmelerin kapsamı dışındadır. Burada konu edilen fenomenin varlığı ile ilgili bir bilgi, örneğin 1930'da Nasirhan Tura'nın kolektifleşmenin ilk devresinde ayaklanmauı denediği (bkz. Eisener, Konterrevolution, 110; çok enteresandir ki, Nasirhan Tura'nın ayaklanması 20. yüzyılın ilk on yıllarında Orta Asya'da da yayılmış olduğu gibi modern İslami fikirler tarafından yönlendirildi. Müderris Nasirhan Tura 1917/18 yıllarında "Hokand Özerkliğinin" millet meclisi üyesi idi. (Bkz. Turkestan v nacale XX veka, 84).

Abdullaev, K. N.: Oruasiem pecatnogo slova. (Gazety sovetskogo Turkestana v ideologrfleskom obespe^enii razgroma basma^estva v Srednej). Dushanbe 1989.

Akramov, A. /Avlijakulov, K.: V. I. Lenin, Turkkomissija i ukreplenie sovetskoj vlasti v Srednej Azii. Tashkent 1991.

Alekseenko, P.: Chto takoe basmachestvo? Tashkent 1931.

Alimov, I. A.: Levackie peregiby ve rechenii religioznogo voprosa v TASSR.

In: Obshestvennye nauki v Uzbekistane, 1991, Nr. 1, 31-40.

Allworth, E. A.: The Modern Uzbeks. From the Fourteenth Century to tha Present. A. Cultural History. Stanford 1990.

Aymen de Lageard, H.: The Revolt of the Basmachi According ta Red Army Journals (1920­1921). In: Central Asian Survey VI, 1987, Nr. 3, 1-35

Paylaş |                      Yorum Yaz - Arşiv     
2126 kez okundu

Yorumlar

Henüz yorum yapılmamış. İlk yorumu yapmak için tıklayın