• Anasayfa
  • https://www.facebook.com/tarihtarihcemiyeti/
  • https://twitter.com/ttcemiyeti
TAVSİYE KİTAP
60.000'lik Tarihi Fotoğraf Arşivi
Hokand Muhtariyeti / Abdülvahap Kara

Rusya'da Çarlık yönetiminin yıkılmasına yol açan 1917 Şubat İhtilali'nin Orta Asya'da milli, demokratik güçleri harekete geçirmesi sonucunda kurulan Hokand Muhtariyeti1 Orta Asya Türk Cumhuriyetleri, özellikle Özbekistan'ın milli demokrasi tarihinin başlangıç dönemini teşkil etmesi açısından büyük öneme haizdir. Hokand Muhtariyeti Hükümeti iki ay gibi çok kısa bir süre yaşamasına rağmen, Rusya Türk halklarının Sovyetler Birliği'nin kurulması arifesinde gerçekleştirdiği milli otonomi hareketleri içinde modern devlet yapılanmasının temellerini ilk olarak atan siyasi hareket olarak ön plana çıktı. Bu başarısıyla Rusya Türk halklarının Çarlık rejiminin sömürge siyasetinde uzun yıllar ezilerek kendi kendini yönetme konusunda kaybettiği özgüveni tekrar kazanmasında önemli rol oynadı.

Türkistan'da düşünce ve eğitim alanında uyanışı sağlamayı amaçlayan cedit hareketinin siyasi alandaki tezahürü olan Hokand Muhtariyeti'nin tarihi konusundaki araştırmaları Özbekistan'da son yıllarda hız kazandı. Sovyet döneminde Özbekistan'da bu konu ile ilgili araştırmalar ideolojik kısıtlamalara maruz kaldı. Bu sebeple Özbekistan'da Hokand Muhtariyeti ile ilgili objektif ve bilimsel çalışmalar ancak Sovyetler Birliği'nin çökmesi ve ülkenin bağımsızlığına kavuşmasından sonra mümkün oldu. Genç Özbekistan Cumhuriyeti'nde halkta ulusal devlet bilincinin oluşturulması için önemli tarihsel olaylardan biri olan Hokand Muhtariyeti konusunda arşivlerdeki belge ve kaynaklara dayalı olarak yapılan yeni çalışmalar,2 konuyla ilgili bilimsel çalışmaların derinleştirilmesine imkan sağlamaktadır.

Çarlık Rusyasının Türkistan Genel Valiliğinde3 yaşayan halkın muhtar bir yönetime sahip olmak maksadıyla siyasi çalışmalara girişmesini 1917 Şubat ihtilali tetikledi. Rusya vatandaşlarına kardeşlik, eşitlik ve hürriyet vaadinde bulunarak gerçekleştirilen ihtilal, Çarlık rejimi baskısı altında ezilen bütün gayri Rus halklar gibi Türkistan Genel Valiliği'nin ahalisi tarafından da sevinç ve heyecanla karşılandı.4 Çünkü halkta Çarlık rejiminin yıkılmasıyla sorunların çözüleceği inancı hakimdi. Özellikle aydınlar, Çar'ın yerine iktidarı ele alacak olan Rus devrimci demokratların Müslümanlara karşı yapılan haksızlıkların son bulacağına ve gayri Rus halklara birlikte Müslümanlara kendi kendilerini idare hakkı verileceğine ve her şeyden önemlisi Orta Asya'ya yapılan Rus göçünü durduracağına inanıyorlardı.5

Şubat ihtilali ile Rusya'nın yeni yönetimi konusunda ortaya çıkan gelişmeler, Türkistan halkının bu ümitlerini destekleyici mahiyetteydi. Devlet işlerini yoluna koymak üzere Duma'nın muhalefet kanadını oluşturan Kadet, Menşevik ve Es-Er partilerinden bir komite teşkil edildi. Bununla eş zamanlı olarak Duma'da temsilcisi bulunmayan sosyalistler de işçi ve asker temsilcileri sovyeti adı altında örgütlendiler. 2 Mart 1917'de Duma komitesi ile işçi ve asker temsilcileri sovyeti birleşerek, Rusya'nın yeni anayasasını hazırlayacak olan Kurucu Meclis toplanana kadar ülkeyi idare etmek üzere bir Geçici Hükümet oluşturdular.6 Geçici Hükümet'te adalet bakanı olarak Türkistan halkına yakınlığı ile tanınan Duma milletvekillerinden Alexander Kerensky görev aldı.7

Rusya'nın yeni yönetim şeklini cumhuriyet olarak belirlemesi ümit edilen Kurucu Meclis'te Türkistan halkının 32 milletvekili ile temsil edilmesi kararlaştırıldı.8 Böylece Türkistan halkına Rusya'nın yeni yönetimin belirlenmesinde ve anayasanın hazırlanmasında söz hakkı da verilmiş oluyordu.

Fakat, Türkistan'ın yerli halkı Petersburg'da meydana gelen bu olumlu siyasi gelişmeleri hakkıyla değerlendirecek konumda değildi. Yerli halkın siyasi alandaki tecrübesizliği, Şubat ihtilalinin getirdiği demokratik haklardan azami derecede faydalanmanın temel şartı olan örgütlenme konusunda kendini belli etti. Türkistan'ın çoğunluğunu teşkil eden Özbek ve Kazaklar siyasi teşkilatlarını kurmakta gecikirken, azınlıktaki Ruslar etkili bir biçimde örgütlendi. 3 Martta Taşkent'teki ilk sivil siyasi teşkilat olarak Rus işçi temsilcileri sovyeti kuruldu. Bunu, ertesi günü; yani 4 Martta, Rus asker temsilcileri sovyetinin kurulması takip etti. Martın sonunda bu iki teşkilat işçi ve asker temsilcileri sovyeti olarak birleşti.9

Türkistan'da Müslümanların teşkilatlanması ise Ruslar gibi bir bütünlük arz etmiyordu. Müslümanlar arasında ilk teşkilatlanma mart ayının ortalarında ceditçi aydınların teşebbüsüyle ortaya çıktı. 14 Mart'ta Ubeydullah Hocayev, Münevver Kari ve Abdullah Avloni gibi ceditçi aydınların önderliğinde Müslümanlar Şura-i İslamiye adıyla ilk siyasi teşkilatlarını kurdular10 Müslümanların teşkilatlarına Şura-i İslamiye yani İslam Sovyeti adını vermesi, ihtilalden sonra yaygın olan "bütün hakimiyet sovyetlere" sloganından esinlenmeydi.11 Bu isim, Müslümanların Türkistan'da yönetime talip olma isteklerinden kaynaklanıyordu. Şura-i İslamiye kısa zamanda Türkistan'ın çeşitli bölgelerindeki Müslümanlar arasında geniş çapta destek görmesine rağmen, toplumun bütününü kapsamaktan uzaktı. Türkistan'ın birçok yerinde birçoğu birbirinden bağımsız ve hatta habersiz çeşitli teşkilatlar kuruldu. Bunlar Semerkant'ta Mirac'ül İslam, Andican'da Azad Halk, Miftah'ül Maarif, Sana'ül İslam, Hokand'da Müslüman Emekçiler İttifakı, Kattakorgan'da Ravnak'ül İslam, Hoçent'te Muayin at-Talibin adını taşıyordu.12

Böylece parçalanmış Müslümanlara karşı, bir bütünlük havası içinde hareket eden Rus işçi ve asker temsilcileri sovyetinin Türkistan'da yönetimi eline alması zor olmadı. Nisan ayının başında işçi ve asker temsilcileri sovyeti, diğer Rus teşkilatları ile birleşerek Türkistan Genel Valisi Kuropatkin'i görevden aldı ve eski Çarlık yönetiminin bütün organlarını feshetti. Eyalet yönetimi Türkistan bölgesinin yeni yönetimini seçecek olan I. Türkistan Genel kongresi toplanana kadar Geçici olarak Taşkent halk teşkilatları icra komiserleri olan İ. N. İvanov, V. P. Nalivkin, İ. İ. Belyakov ve F. N. Dobkeviç'e teslim edildi.13 Böylece Türkistan'da azınlıktaki Ruslar, Çarlık idaresinin bütün mekanizmasını, silahlı güçlerini ve diğer vasıtaları eline geçirerek çoğunluktaki Müslümanlara karşı üstünlük tesis etmiş bulunuyordu.14

Rus işçi ve asker temsilcileri sovyeti, Çarlık rejiminin Türkistan Genel valisi Kuropatkin'i görevden uzaklaştırarak yönetimi kendi eline almasından hemen sonra, Petersburg'da Geçici hükümet, Türkistan Genel Valiliğini feshetti. Onun yerine 7 Nisanda, Türkistan Komitesi adı altında yeni bir idarî birim kurdu.15 Türkistan Komitesine 4 Müslüman ve 5 Rus'tan oluşan 9 üye atandı: N. N. Şçepkin, P. Preobrijensky, A. L. Lipasky, V. S. Yelpatevsky, Şkapsky, General Abdulaziz Devletşin, Sadri Maksudi, Muhammedcan Tınışbayev, Alihan Bökeyhanov.16 Türkistan Komitesinin sorumluluk alanına Türkistan eyaletinin Semerkant, Sirderya, Fergana, Yedisu, Hazarötesi vilayetleri ile Hive ve Buhara Hanlıkları girdi.17

Türkistan komitesi üyeleri 13 Nisanda Taşkent'e gelerek görevlerine başladılar.18 Ertesi günü Türkistan eyalet icra komiteleri kongresine katılan Türkistan komitesi başkanı Şçepkin bir konuşma yaparak yerel kendi kendini idare sisteminin demokratik temel hak ve hürriyetler yoluyla meydana gelmesine yardım edeceğini vaat etti. 19

Çarlık yönetiminin yıkılmasından sonra, Türkistan'da ortaya çıkan sivil teşkilatların ilk kongresi, Taşkent'teki devrimci demokrat Rusların yönetimde yerli unsurlara söz hakkı vermek taraftarı olmadıklarını açıkça ortaya koydu. 9-17 Nisan tarihlerinde Taşkent'te yapılan genel Türkistan ülkesi icra komiteleri kongresinde Ruslar Türkistan'da oluşturulacak yeni yönetimin tamamen kendi ellerinde olması gerektiğini ileri sürdüler. Bu görüş Hokand Ticaret Okulu öğretmenlerinden L. S. Nekora tarafından kongrede şu sözlerle açıkça ifade edildi: "İhtilali Rus devrimcileri, Rus işçileri ve Rus askerleri yaptı. Bu yüzden Türkistan'da hakimiyet ve idare Ruslarındır. Yerli halk Rusların verdikleriyle yetinmelidir."20

74 Sivil teşkilattan 99 Rus ve 72 yerli temsilcinin katıldığı21 kongrede Nekora'nın konuşmasına, yerli halk adına söz alan İslam Şahahmetoğlu cevap verdi. Ancak onun "Madem ki ihtilali Ruslar yaptılar, o halde onlar Rusya'da bağırsınlar. İhtilalin kimler tarafından yapıldığı bizi ilgilendirmez; biz haklarımızı istiyoruz" şeklindeki sözleri22 Ruslar üzerinde etkili olmadı. Kongreye katılan Ruslar hangi partiden ve hangi görüşte olduklarına bakmaksızın Nekora'nın sözlerini benimsiyorlardı. Bu kongrenin katılımcılarından Mustafa Çokay'a göre, onların Nekora'dan farkları, bu görüşlerini devrimci nezaketi göstererek açıkça ifade etmemelerinde yatmakta idi.23

Müslümanlarla İşbirliğine kat'i bir şekilde karşı olan Rusların önderliğini Türkistan Kadet lideri ve Taşkent Eski Belediye Başkanı N. T. Mallitski yapıyordu. Kongrede Mallitski, Taşkent ve diğer Türkistan şehirlerinde Ruslar ve Müslümanlar için ayrı belediyeler kurulması için bir proje ortaya
attı.24

Nekora'nın Rus üstünlüğünü savunan konuşması ve Mallitski'nin Ruslar için ayrı bir belediye talep eden teklifi, Türkistan Müslümanlarının güçlerini bir merkez altında toplamalarının zarurî olduğu gerçeğini ortaya çıkardı. Bunun için ayrı bir kongre tertip edip zaman kaybetmek istemeyen Müslüman üyeler Türkistan'ın her tarafından temsilcilerin hazır bulunduğu bu kongre sırasında Türkistan Müslümanları I. Genel Kongresi'ni topladı.25

16-21 Nisan arasında Şura-i İslamiye tarafından organize edilen ve Türkistan komitesinin Müslüman üyeleri Devletşin, Maksudi ve Tınışbayev ile 150 temsilcinin katıldığı kongrede hararetle tartışılan konulardan biri, Rusya'nın yeni yönetim şekli ve Türkistan'ın Muhtariyeti' oldu. Üyeler Rusya'nın demokratik cumhuriyet olması konusunda hemfikir olurken, onun üniter mi yoksa federalist bir yapıya sahip olması konusunda fikir ayrılığı çıktı. Zeki Velidî, devlet yönetimi ve onun teşkili konusunda bir konuşma yaparak federatif bir yönetimde Türkistan'ın toprağa dayalı Muhtariyeti'ni hararetli bir biçimde savundu.26 Onun bu fikrini Mahmud Hoca Behbudi, Abidcan Mahmud, M. Tınışbayev ve Vadim Çaykin destekledi.27 Sadri Maksudi, Bekir Kebir, Çokay ve Münevver Kari ise demokratik Rusya Cumhuriyeti içinde kültürel otonomiden yana görüş bildirdiler.28 Bunlar, toprağa dayalı Muhtariyeti'n Türkistan'a verilmeyeceğine inanıyordu. Bunun Rus Hükümet'inin düşmanlığını celp edeceğinden endişe ediyordu. Onlara göre böyle bir talep Rusya'ya savaş ilan etmekle eş değerdi. Ayrıca yetişmiş yerli kadroların olmayışı sebebiyle, Türkistan halkının kendi kendini yönetimde yetersiz kalacağı endişesini de taşıyorlardı. Bu sebeple toprağa dayalı muhtariyet yerine, kültür ve eğitim sahasında muhtariyet almakla yetinilmesinin doğru olacağını savunuyorlardı.29

Kongrede alınan en önemli karar, Türkistan Eyaleti Müslüman Merkez Şurası adıyla bir merkezi yönetim oluşturulması idi. Bununla Türkistan'da Şura-i İslamiye, Ravnak'ül İslam ve Mirac'ül İslam gibi çeşitli adlar altında kurulan ve birbiriyle ilişkisi olmayan Müslüman teşkilatların bir çatı altında birleştirilmesi amaçlandı. Vilayet milli şuraları başkanları, bu merkezi şuranın üyeleri sayıldı. Kısaca Milli Merkez olarak adlandırılan bu teşkilatın başkanlığına Çokay, sekreterliğe Velidî, yönetim kurulu üyeliklerine Münevver Kari, Abidcan Mahmut, Mahmud Hoca Behbudi, Ubeydullah Hoca gibi aydınlar seçildi.30

Kongrede mayıs ayı başında Petersburg'da yapılacak olan Rusya Müslümanları Kongresi'nde Türkistan'ı temsil edecek 12 kişi belirlendi.31 Ayrıca, Milli Merkez adına Kengeş isimli bir gazetenin Velidî'nin yönetiminde çıkarılması kararlaştırıldı.32

Kongreye, Türkmenler Türkistan Eyaleti sınırları içinde yer almalarına rağmen temsilci göndermediler. Onlar Türkistan Müslümanlarının siyasi çalışmalarına katılmadılar.33

Milli Merkez, kuruluşundaki en önemli amaçlarından biri olan Türkistan Geçici komitesi nezdinde yerli halkın haklarını savunmada istediği sonucu alamadı. Bunda Milli Merkez'in zayıflığının rolü olduğu kadar, Türkistan komitesinin kendisinden kaynaklanan unsurların da payı vardı. Türkistan komitesi, selefi Türkistan Genel Valiliği'nden çok farklı bir yönetim organıydı. Geçici Hükümet'e bağlı olmakla birlikte, Türkistan'ı idarede ihtilalin gereği olarak, yerel sivil teşkilatların görüşlerini dikkate almak zorundaydı. Bir yerde, Türkistan komitesi Rus teşkilatları ile Müslüman teşkilatların çarpışan menfaatleri arasında hakem rolü oynayacak bir kurumdu. Bundan dolayı, Türkistan komitesine bağlı olarak üyeleri yerel teşkilatların temsilcilerinden oluşan bir nevi danışma meclisi olan Türkistan ülke şurası kuruldu.

Türkistan komitesi üyesi Tınışbayev ile Es-Er Partisi'ne mensup Rusların gayretiyle kurulan Türkistan ülke şurasının üyelerini Türkistan komitesi üyeleri, Milli Merkez üyeleri ile işçi ve asker temsilcileri sovyetinin temsilcileri oluşturdu. Burada Milli Merkez'i Çokay, Ubeydullah Hocayev, Taşbolatbek Narbotabekov ve Velidî temsil ediyordu.34 Bütün önemli meseleler bu danışma meclisinde görüşülüp karara bağlanıyordu.35

Ancak, Türkistan Geçici komitesi başkanı Şçepkin, danışma meclisine üye teşkilatlar ile uyumlu bir çalışma yapamadı. Mayıs ayından itibaren Şçepkin, işçi ve asker temsilcileri sovyetinin engellemelerine maruz kaldı. Sovyet, Şçepkin'e karşı açık muhalefete geçerek, onun çalışmalarına güvensizlik bildirdi.36 Şçepkin, işçi ve asker temsilcileri sovyetinden gelen baskılara karşı Milli Merkez'e ise dayanmak istedi. Fakat, Milli Merkez siyaseten Müslümanlara sıcak bakmayan Şçepkin'e destek vermekten kaçındı.37

İşçi ve asker temsilcileri sovyetinin baskıları altında, Türkistan komitesi görevini yapamaz hale gelmişti. Artık Türkistan'da işçi ve asker temsilcileri sovyetinin il ve ilçelerdeki teşkilat üyelerinin keyfi yönetimlerine dur diyecek hiçbir merci yoktu. Sovyetin silahlı üyelerinin evlerde keyfi arama yapma ve tutuklamaları arttı. Evlerdeki değerli eşyalara sebepsiz el koyma olayları sıklaştı. Petersburg'dan Türkistan'a yollanan tahıl sadece Ruslar arasında paylaştırılıyordu. Böylece yerli ahali yiyecek sıkıntısı çekiyordu. Bütün bunlar, Türkistan komitesinin işçi ve asker temsilcileri sovyeti karşısında zayıf kalmasından ileri geliyordu.38

İşçi ve asker temsilcileri sovyetinin kural tanımayan hareketlerine ve kendisine yapılan baskılara son vermek isteyen Şçepkin durumu Geçici Hükûmet'e bildirerek, Petersburg işçi ve asker temsilcileri sovyeti vasıtasıyla Taşkent sovyetine çeki düzen verilmesini istedi. Bu isteğine bir cevap alamayan Şçepkin Geçici Hükûmet'in Türkistan'daki otoritesinin yetersiz olduğuna kanaat getirdi.39

Şçepkin, 1 Haziran'da komite başkanlığından istifa etti. Onunla birlikte komite üyelerinden Preobrajensky, Devletşin ve Sadri Maksudi de istifa ederek Petersburg'a döndü.40 Böylece Taşkent'te dokuz üyeli komiteden sadece iki kişi kalmış bulunuyordu: Lipovsky ve Yelpatevsky. İşçi ve asker temsilcileri sovyetinin bunları kısa zamanda tamamen etkisi altına alması zor olmadı.41

Haziran ayında işçi ve asker temsilcileri sovyetinin daha da güçlenmesine ve Milli Merkez'in zayıflamasına yol açan ikinci gelişme Şura-i İslamiye teşkilatının parçalanmasıyla yaşandı. Şura-i İslamiye teşkilatlarında içten içe yaşanan kadimci-ceditçi çekişmesi, haziran ayı ortalarında kadimcilerin Şura-i Ulema42 adıyla bir teşkilat kurmalarıyla neticelendi. Şir Ali Lapin başkanlığında kurulan yeni teşkilatta kadimci din adamları yer aldı. Şura-i Ulema kendi görüş ve faaliyetlerini duyurmak için Al-İzah adlı bir dergi yayımladı.43

Müslümanların Şura-i İslamiye ve Şura-i Ulema olarak ikiye bölünmesi yaklaşık çeyrek asırdır Türkistan'da süregelen kadimci-ceditçi çekişmesinin siyasi alandaki tezahürüydü. Türkistan'da XIX. yüzyıl sonlarına doğru yaygınlaşmaya başlayan ceditçilik yani modernleşme akımı çağın ilmi ve teknolojik gelişmelerine uygun bir eğitim vermek suretiyle Müslüman toplumunu geri kalmışlıktan kurtarmayı amaçlıyordu. XX. asrın başlarında İsmail Gaspıralı'nın usul-i cedit okullarının Buhara ve Semerkant'ta açılmasından sonra, bu akımın taraftarları çoğalmaya başladı. Muhafazakar Müslümanlar ise cedit hareketinin toplum hayatında getireceği değişiklikleri, aile hayatı ile İslam medeniyeti için bir tehlike olarak görüyorlardı.

Cedit hareketini tehlikeli bulanlar yalnız kadimciler değildi. Çarlık yönetiminin Türkistan'daki yerel idarecileri de cedit hareketini halkı siyaseten bilinçlendirdiği için rejim açısından tehlikeli bulmaktaydı. Bu yüzden yerel Rus idareciler, Panislamist düşünceleri yaymakla suçladığı ceditçilere karşı, muhafazakar din adamları ile din okullarına destek vermeyi rejimin çıkarlarına uygun buluyordu. Bu destek sayesinde Şubat ihtilali öncesinde kadimciler Türkistan'da halkın çoğunluğunun desteğine sahip oldular44

Rus monarşistleri ile Kadetlerin yardım ettiği Şura-i Ulemanın kurucuları gerçekte hiçbir siyasi görüş ve programa sahip olmayan kimselerdi. Bunların siyasi hareketlerinin temelini ceditçi aydınların siyasal alandaki başarılarının önüne geçmek oluşturdu. Çünkü kadimciler Şubat ihtilalinin özgürlük ortamında ceditçilerin güçlenmesinden endişe ediyorlardı. Bu sebeple ceditçilerin en küçük kusurlarını olduğundan fazla büyüterek halka bir din düşmanlığı gibi göstermekteydiler.45

Şura-i İslamiye ile Şura-i Ulema çekişmesinin Rusların işine yaradığını fark eden bazı aydınlar, iki teşkilatın arasını bulmak için çaba sarf etti. Türkistan kurultaylarının birinde bunun için Türkistan'ın her bölgesinden gelen vekillerin üye olduğu özel bir heyet teşkil edildi. Heyet iki teşkilatı uzlaştırmak için gayret gösterdi. Fakat, Şura-i Ulema kanadından olumlu hiçbir tepki alınamadı.46

Ağustos başlarında yapılan Taşkent Belediyesi seçimlerinde, Şura-i Ulema ile Şura-i İslamiye arasındaki siyasal rekabet doruk noktasına ulaştı. Siyasi basiretsizliklerine rağmen halkın çoğunluğunun desteğine sahip olması sebebiyle Şura-i Ulema seçimlerde büyük bir başarı kazandı. Seçimlerde, Şura-i Ulema 112 temsilciliğin 62'sini kazanırken, Şura-i İslamiye 11, Sosyal Demokratlar 5, Es-Erler 24 temsilcilik kazandı.47

Ancak bu başarı Şura-i Ulemaya itibar kazandırmadı. Çünkü, Şura-i Ulemanın desteğiyle belediye başkanlığını kazanan Markov isimli bir Rus monarşistti Bu durum, işçi ve asker temsilcileri sovyetinin Müslümanları Geçici Hükûmet'e şikayet ederek Rus monarşistlerini desteklemekle suçlamasına yol açtı. Bu durum Hükûmet'te bir monarşiste belediye seçimlerini kazandıran çoğunluğa devrim işlerini teslim etme konusunda bir güvensizliğin doğmasına sebep oldu.48

Ağustos ayının sonunda Petersburg'ta yaşanan bir darbe girişimi, Taşkent'teki siyasi dengelerin Bolşevikler lehine değişmesine yol açan gelişmeler zincirini başlattı. Petersburg'da Rus orduları başkomutanı Lavr Kornilov, Geçici Hükûmet Başkanı Kerensky'ye karşı bir darbe girişiminde bulundu. Kerensky'nin, bu girişimi sosyalist güçlerin desteğiyle önlemesi, sovyet teşkilatlarının Petersburg'da güçlenmesine yol açtı. İşçi ve asker temsilcileri sovyeti eylül ayından itibaren Petersburg'ta egemen konuma yükseliyordu.

Bunun yansıması Taşkent'te hemen hissedildi. 28 Ağustos'ta Taşkent'te Rus sosyal demokratları ile Bolşevikler iktidarın sovyetlere devredilmesi talebi ile ortaya çıktılar. Fakat bu talep Taşkent'teki yerel teşkilatlar tarafından protesto edildi.49 Bolşeviklerin iktidar talebine bir sert yanıt da Türkistan Müslümanlarının II. Kongresi'nden geldi. Şura-i İslamiye tarafından 7-11 Eylül tarihlerinde düzenlenen kongrede, Bolşeviklerin iktidar sovyetlere teklifi kesin bir dille reddedildi. Kongre bildirisinde, yönetimin ülkenin bütün güçlerinin ortak idaresi altında olması gerektiği vurgulandı.

Türkistan Müslümanlarının bu önerisi Taşkent işçi ve asker temsilcileri sovyeti tarafından da desteklendi ve Türkistan'ın bütün demokratik kuruluşlarının temsilcilerinin katılımıyla bir koalisyon Hükûmet'i oluşturma çalışmalarına başlandı.50

Ancak bu süreç, 12 Eyül'den itibaren gelişen olaylar sebebiyle başlamadan bitti. 12 Eylül'de sol radikal sosyal demokratlar ve onlara yakınlığı olan Çernayski, Parfilov, Vanşteyn ve Domazatsky önderliğindeki Es-Erler bir ihtilal komitesi kurdular. Komite, 13 Eylül'de Türkistan komitesini tanımadığını ilan etti. Böylece Bolşevik olmayan ilk sovyet Hükûmet'i kurulmuş oldu.51 Bu adeta Ekim'de Petersburg'da meydana gelecek olan Bolşevik ihtilalinin bir prototipi idi.

Taşkent'teki darbe kısa zamanda Türkistan'ın diğer şehirlerindeki yerel sovyetlerden destek buldu. Yerel sovyetler Taşkent'teki yeni yönetimi tanıdıklarını ve bir Türkistan sovyet komitesinin tesisi için Taşkent'e yardımcı kuvvetler göndereceklerini bildirdiler. Bütün Türkistan yerel işçi ve asker temsilcileri sovyetleri içinde, sadece Fergana işçi ve asker temsilcileri sovyeti Geçici Hükûmet yanlısı olarak kaldı.52

Fakat, Taşkent'teki yerel Hükûmet darbesi uzun sürmedi. Petersburg Geçici Hükûmet Başkanı Kerensky'nin Taşkent'teki ayaklanmayı durdurma konusundaki kararlı tutumu darbecileri geri adım atmaya mecbur etti. Kazan bölgesi Rus ordusu komutanı General P. A. Koroviçenko'nun53 Kerensky tarafından Türkistan Genel Komiserliği'ne atandığı ve yeteri kadar kuvvetle Taşkent'e doğru yola çıktığı haberinin ulaşmasıyla, Taşkent isyancıları çark etti.54

Koroviçenko, 24 Eylül'de Taşkent'e gelerek görevine başladı.55 Onun başkanlığında yapılan Türkistan komitesinin ilk oturumu Milli Merkez'in lehine bir atmosferde geçti. General'in biri askeri işlerden sorumlu bir subay, ikincisi sivil işlerden sorumlu Graf Dorrer isimli bir sivil olmak üzere iki yardımcısı, Lipovsky, Şenderikov56 İvanov ve Çokay'ın katılımıyla57 gerçekleşen toplantıda, komiteye yeni üye olarak Ubeydullah Hoca ile İslam Şahahmetoğlu'nun alınmasının Geçici Hükûmet'e tavsiye edilmesi kararlaştırıldı.

Ekim ayının sonlarına doğru, Petersburg'da olduğu gibi Taşkent'te de Bolşevikler ile Es-Erler iyice güçlenmiş bulunuyorlardı. Her tarafta onların Türkistan komitesini devirerek yönetimi ellerine alacakları söylentisi yayıldı. Genel Komiser General Koroviçenko'nun emirlerine itaatsizlik arttı. 23 Ekim gecesi Taşkent Hürriyet Yurdu binasında işçi ve asker temsilcileri sovyeti üyeleri toplanarak Hükûmet'i devirme planlarını açıkça görüştüler. Ardında hiçbir silahlı kuvveti bulunmayan komitenin bu toplantıyı dağıtmaya gücü yetmedi. Bolşevik ve Es-Erlerin yöneticilerini tutuklama çabaları da başarısız kaldı.

Taşkent'teki Bolşevik ve Es-Erlerin Hükûmet'i ele geçirme faaliyeti, 25 Ekim günü Petersburg'da Bolşeviklerin Geçici Hükûmet'i devirip iktidarı ele almasından sonra, akşama doğru başladı.58 Kozak kuvvetleri silahsızlandırıldı. Garnizonda isyan çıktı. Geçici Hükûmet yanlısı olanlar azınlıktaki küçük bir gruptu: Harbiye öğrencileri, Kadet mensupları ve bazı müstakil birlikler.59

Taşkent'te dört gün boyunca savaş oldu. General Koroviçenko ve Türkistan komitesinin bazı üyeleri Toprak Kurgan'a sığındı. Komite adına isyancılar ile müzakere edilmesi görevi Çokay ile Dorrer'e verildi. Bu amaçla Bolşeviklerin karargahına giden ikili burada bir sonuç alamadıkları gibi ölüm tehlikesinden zor kurtuldular. İsyancılarla ikinci defa Taşkent belediye binasında bir görüşme yaptılarsa da, bundan da bir netice çıkmadı.60

Bunun üzerine General Koroviçenko, Taşkent ve çevresindeki halkı isyancılara karşı silahlandırdı. Ancak bu geç kalınmış bir tedbirdi. İyice güçlenen isyancıları durdurmak mümkün olmadı. 29 Ekim'de bütün Taşkent isyancıların kontrolüne geçmiş bulunuyordu. Şehirde yoğun tutuklama ve öldürme olayları başladı.61 1 Kasım 1917'de Kolesov, Tobolin ve Uspensky idaresindeki ihtilal komitesi Türkistan'da idarenin kendilerinde olduğunu ilan etti.62

Taşkent'te Bolşevikler ile Hükûmet komitesi taraftarları arasında cereyan eden silahlı mücadeleye, Türkistanlılar müdahale etmedi.63 Çünkü, onların birçoğu bu mücadeleyi Ruslar arasındaki bir iç çekişme olarak görüyordu.64 Onlar, Geçici Hükûmet komitesi ile Bolşevikler arasındaki iktidar mücadelesinin Türkistan'ın dolayısıyla kendilerinin kaderlerine etki edecek bir sonuç doğuracağının farkında değildi.

Nitekim Türkistan ve Petersburg'da sovyet iktidarının tesis edilmesinden sonra, Milli Merkez üyeleri Taşkent'ten ayrılarak Hokand'a gitmek zorunda kaldı.65 Milli Merkez'in Hokand'daki ilk çalışmaları, Bolşevik ihtilalinden sonra Türkistan'daki siyasi durumu değerlendirerek yeni politikaların belirlenmesi üzerinde yoğunlaştı. Bolşevik iktidarının 2 Kasım'da yayımladığı bir bildiri, Türkistan'da milli muhtariyet kurma ümidinin henüz yok olmadığını gösteriyordu.66 Hokand'da toplanan Türkistan aydınlarında, muhtariyete Bolşevik yönetiminin engel olmayacağı kanaati oluştu. Bu sebeple, Türkistan'da Kurucu Meclis seçimlerine ciddi bir şekilde hazırlanma kararı alındı.

8 Ağustosta Geçici Hükûmet aldığı bir kararla, Rusya genelinde Kurucu Meclis seçimlerinin takvimini 12 Kasım olarak belirlemişti. Kurucu Meclis çalışmalarına sahip çıkan Bolşevikler, seçimlerin tarihini değiştirmedi. Geçici Hükûmet'in seçim nizamnamesine göre, Kurucu Meclis seçimleri için Türkistan beş bölgeye ayrıldı. Bu bölgelerden toplam 32 milletvekili seçilecekti.67 Geçici Hükûmet'in seçim nizamnamesi, Kurucu Mecliste Türkistan için 32 milletvekili belirlemişti. Ancak, Rusların Yedisu bölgesinin dışında, Türkistan'ın hiçbir yerinde milletvekili çıkarma şansı yoktu. Bu yüzden Rus teşkilatları bütün Türkistan'ı Rus ahalisi için tek seçim bölgesine çevirme teklifini ortaya attılar. Milli Merkez'in itirazıyla bu teklif kabul edilmedi. Buna rağmen Milli Merkez, Kurucu Meclis'te Ruslardan da milletvekillerinin bulunmasını arzuluyordu. Bu sebeple seçim listelerine bazı Rus milletvekili adaylarının da isimlerini eklenmesi kararlaştırıldı. Böylece bir Rus köylü temsilcisi Sirderya'dan ve Es-Er Partisi'nden Çaykin Fergana'dan olmak küzere iki Rus Milli Merkez listesinden milletvekili adayı olarak seçimlere iştirak etti.68

Türkistan'da seçimler, Bolşevik İhtilali'nin getirdiği anarşi ortamında sadece iki bölgede, Yedisu ve Fergana'da yapılabildi. Her seçim bölgesinde Türkistan halkı tarafından iki liste çıkardı. Bunların biri Şura-i İslamiye'nin ve diğeri de Şura-i Ulemanın listesiydi. Seçimler Şura-i İslamiye'nin üstünlüğü ile neticelendi.69

Halkın çoğunluğunu devamlı arkasından sürükleyen kadimcilerin teşkilatı Şura-i Ulema'nın Kurucu Meclis seçimlerinde Şura-i İslamiye karşısında hezimete uğramasını yorumlayan Togan, halkın devlet yönetimi gibi ciddi konularda, dünyadaki ilmi ve fenni gelişmelerden haberdar aydınları tercih eden sağduyusuna dikkati çeker.70

Kurucu Meclis seçimlerinden sonra, Milli Merkez Türkistan'ın Muhtariyeti ile ilgili çalışmalar üzerinde yoğunlaştı. Bunun için Türkistan Müslümanlarının IV. Olağanüstü Kurultayı'nın toplanması kararlaştırıldı.71 Milli Merkez'in, Türkistan Muhtariyeti stratejisinin belkemiğini Ruslar ile Müslümanları karşı karşıya getirmemek oluşturdu. Bunun için Rusların demokrat kesiminin desteği alınarak Türkistan Muhtariyeti'nin sadece Müslümanları kapsayan etnik ve dini bir muhtariyet değil, Rus azınlıkları da içine alan genel bir muhtariyet olması amaçlandı. Fakat Milli Merkez Türkistan Muhtariyeti için Müslümanlarla birlikte siyasi çalışmalar yapacak yeterli sayıda Rus unsuru bulmakta zorlandı. Nalivkin gibi bazı demokrat Rusların dışında, Taşkent'teki bütün Rus grupları Müslümanların idarî mekanizmalarda olduğu bir Türkistan Muhtariyeti'ni istemiyorlardı. Onlara göre, Müslümanlar Ruslarla eşit siyasi haklara sahip olamazdı.72 Fergana bölgesinde ise işçi ve asker temsilcileri sovyetinin önemli isimlerinden Vadim Çaykin ile Buhara Yahudilerinden Salomon Herzfeld Türkistan Muhtariyeti'ne destek verenler arasındaydı.73

Milli Merkez'in taraftar kazanmadaki en önemli başarılarından biri Şura-i Ulema ile uzlaşma oldu. Şura-i Ulema başkanı Şir Ali Lapin ile yapılan görüşmeler sonucunda, Türkistan Muhtariyeti konusunda Milli Merkez ile birlikte çalışmayı kabul etti. Buna karşılık Şir Ali Lapin'e kurulacak Muhtariyette önemli bir görev verilmesi kararlaştırıldı.74

Türkistan Müslümanlarının IV. Olağanüstü Kurultayı 26 Kasım 1917'de Hokand şehrinde Han sarayında Çokay'ın konuşmasıyla açıldı.75

Bolşeviklerin kurultayın yapılmaması için yaptığı bütün engellemeler boşa gitmişti. Neticede Bolşevikler de Komiser Poltaratski'yi temsilci olarak kurultaya göndermek zorunda kaldılar. Kurultayda Taşkent'teki Sovyet halk komitesi adına bir konuşma da yapan Poltaratski, Türkistan Muhtariyeti'ni istediklerini açıkladı. Ancak, onun konuşması kurultaya katılanlara inandırıcı gelmedi. Çokay Poltaratski'nin sözlerini samimi bulmamakla birlikte, onun kurultaya katılması ve kurultay çalışmalarını kutlayan bir konuşma yapmasının siyasi açıdan önemine işaret eder. Bu durum, ona göre, Türkistan'da Sovyet Hükûmet'inin milli temelinin yokluğunun açık seçik bir göstergesiydi.76

Kurultaya katılım yüksek oldu. 203 delegenin katıldığı kurultayda Fergana bölgesi 150 delege ile çoğunluğu teşkil ediyordu. Semerkant bölgesinden 21, Sirderya'dan 22, Buhara'dan 4, Hazarötesi'den 1 delege gelmişti.77 Üç gün devam eden kurultay çalışmaları sırasında katılımcıların sayısı 250'ye kadar çıkacaktı.78

Kurultaya katılan delegeler arasında şehir duması temsilcileri, Tatar temsilcileri, Türkistan Yahudi teşkilati Paoley Sion'dan temsilciler gibi yerli Müslümanların dışında da temsilciler vardı. Ulug Türkistan gazetesi 8 Aralık 1917'de çıkan sayısında kurultay ile ilgili değerlendirmesinde, kurultayın, katılımcıların çeşitliliğinden dolayı, Müslüman kurultayı olarak değil, Türkistan halkları kurultayı olarak adlandırılmasının daha doğru olacağını belirtir.79 Türkistan Müslüman işçileri, köylüleri ve askerleri temsilcileri sovyetinin organı "İşçi Dünyası" dergisi ise, kurultaya Türkistan'ın her kesiminden temsilciler katıldığı için Türkistan'ın 10 milyon Müslüman ahalisinin menfaatlerini gözeten kararları alma hakkına sahip olduğunu ifade eder.80

Üç gün süren kurultay süresince katılımcılar, Türkistan bölgesinin gelecekteki siyasi yapısının nasıl olması gerektiği konusundaki görüşlerini ortaya koydular. Bunun neticesinde 27 Kasım gece geç saatlerde Türkistan Muhtariyeti'nin81 ilanına karar alındı.82 Kararda "Yaşasın Türkistan Muhtariyeti! Türkistan Müslümanları IV. Olağanüstü Kurultayı Türkistan bölgesinde yaşayan halkların isteği üzerine, Rusya Devrimi tarafından belirlenen esaslara binaen federasyon temelinde kurulan Rusya Cumhuriyeti ile birlikte kaldığı halde Türkistan'ın toprak Muhtariyeti'ni ilan eder" deniyordu.83 Kurultay bununla birlikte Türkistan'da yaşayan azınlık halkların hukuklarını her cihetten koruyacağını da beyan etti.84

28 Kasım'da yeni teşkil edilen devlet "Türkistan Muhtariyeti" olarak adlandırıldı. Kurultayda ayrıca devletin anayasası ile icra organlarını belirleyecek olan Türkistan Kurucu Meclisi toplanana kadar ülkeyi yönetecek iki organ seçildi: Türkistan Geçici Sovyeti ve Türkistan Halk Meclisi. Türkistan Geçici Sovyeti'nin üye sayısı Rusya Kurucu Meclisi'nde Türkistan için belirlenen milletvekili sayısıyla aynı olacak biçimde 32 olarak belirlendi.85 Bununla Türkistan Geçici Sovyeti üyelerinin, aynı zamanda Rusya Kurucu Meclisi'nde de görev yapmalarının öngörüldüğü anlaşılmaktadır.

54 üyeli Türkistan halk meclisinde gayrimüslim temsilcilere 18 koltuk ayrıldı. Bununla, halk meclisinde bütün Türkistan nüfusu içinde sadece %7'lik oranı temsil eden gayrimüslimlere %33'lik bir temsil hakkı verilmiş oluyordu.86 Böylece Türkistan Muhtariyeti'nin kurucuları, ülkede azınlıkların haklarını koruyacağı hususundaki kararlarında samimi olduklarını gösteriyorlardı. Türkistan halk meclisi, Türkistan kurucu meclisi seçilene kadar Geçici parlamento vazifesi de görecekti.87

Türkistan Halk Meclisi'nde gayri müslimlere verilen %33'lik temsil oranı, Türkistan Kurucu Meclisi'nde de aynen muhafaza edildi. 234 milletvekilinden oluşturulması kararlaştırılan Türkistan Kurucu Meclisi için Müslüman ve Müslüman olmayan halklar için ayrı seçim bölgeleri tesis edilmesi uygun görüldü.88

Kurultay çalışmalarının sona ermesinden iki gün sonra toplanan Türkistan Geçici Sovyeti bir Hükümet oluşturdu.89 Türkistan Geçici Sovyeti'nin kendi üyeleri arasından seçtiği ve 12 üyeli olması planlanan Hükümet'in bakanları şu kişilerden oluştu:

1. Muhammedcan Tınışbayev, Başbakan ve İçişleri Bakanı.
2. İslam Sultan Şahahmedov, Başbakan Yardımcısı
3. Mustafa Çokay, Dışişleri Bakanı
4. Ubeydullah Hocayev, Savunma Bakanı
5. Yurali Agayev, Yeraltı ve Yerüstü Zenginlikleri Bakanı
6. Abidcan Mahmud, İaşe Bakanı
7. Abdurrahman Orazayev, İçişleri Bakanı Yardımcısı
8. Solomon Abramoviç Herzfeld, Maliye bakanı90
8 Aralık 1917 tarihli Ulug Türkistan gazetesinde belirtildiğine göre, Hükümet'te 4 bakanlık gayrimüslim temsilcilerden aday gösterilmesi ihtimaline karşı boş bırakıldı.91

26-28 Kasım tarihleri arasında üç gün devam eden Türkistan Müslümanlarının IV. Olağanüstü Kurultayının en önemli kararı, hiç şüphesiz Türkistan Muhtariyeti'nin ilanıdır. Bu karar, Türkistan halkı arasında büyük coşku ve sevinçle karşılandı. 1 Aralık'ta Namangan'da 10 bin kişi muhtariyete destek yürüşü yaptı. Yürüyüşte "Yaşasın Türkistan Muhtariyeti ve Hükümet'i" yazılı afişler taşındı.92 Buna benzer gösteri ve mitingler hafta içinde Türkistan'ın başka vilayetlerinde de devam etti. Bu konuda en görkemli toplantı ise 6 Aralıkta Taşkent'te yapıldı. Cuma Camisi'nin içinde ve dışında 60 bin kişi toplandı. Toplantıyı Said Gani Mahdum, Münevver Kari ve Şir Ali Lapin idare etti. Toplantıda halk Türkistan Muhtariyeti'ni desteklediklerini bildirdiler ve bundan böyle Türkistan Muhtariyeti Geçici Hükümet'inden başka hiç bir Hükümet'i tanımayacakları konusunda karar aldılar.93

Bu olumlu atmosfer içinde çalışmalarına başlayan Türkistan Geçici Hükümet'inin ilk olarak silahlı kuvvetler kurulması, mali işlerin düzene konması, devlet kurumlarının teşkil edilmesi ve vergi sisteminin düzenlenmesi gibi bir devletin hayati unsurlarını gerçekleştirmeyi hedefleyen kendi programını belirledi.94 Hükümet, Türkistan kurucu meclisi seçimlerinin 20 Mart 1918'de yapılmasını karara bağladı. Türkistan Müslümanlarının IV. olağanüstü kurultayı tarafından Hükümet'e havale edilen Kazak lideri Ataman Dutov'un güney-doğu ittifakı teklifi Dışişleri Bakanı Çokay'ın önerisiyle reddedildi.95

Türkistan Geçici Hükümet'i milli ordu kurma meselesinde birçok zorlukla karşılaştı. En önemli eksiklik Çarlık döneminde Türkistanlılar arasında hiçbir subayın yetiştirilmemesi idi. Bu yüzden Hükümet'in emrinde askerliği iyi bilen yetişmiş bir kimse yoktu. Hokand'da bulunan ve Hükümet'i destekleyen genç ve tecrübesiz subaylarla işe başlamak zorundaydılar. İki Tatar, iki Leh ve bir emekli Leh asker ile ordunun nüvesi oluşturuldu.96

Bu şekilde kurulan Türkistan milli ordusunun gücü konusunda kaynaklarda çeşitli sayılar öne sürülmektedir. Bazı araştırmacılar Türkistan milli ordusunda görev yapan asker sayısının 60 kişiyi aşmadığını ileri sürerken Ulug Türkistan gazetesi bu sayının 2000 civarında olduğunu belirtir.97

Türkistan Geçici Hükümet'inin gerçekleştirilmesine büyük önem verdiği konulardan biri de eski Çarlık devlet kurumlarının kontrol altına alınmasıydı. Bunda kısmi başarı elde edildi. Özellikle Fergana bölgesindeki devlet kurumları Türkistan Geçici Hükümet'ine tabi olmayı kabul etti. Taşkent'teki bazı devlet kurumları ile devlet bankası da Türkistan Geçici Hükümet'ini tanıdı. Genelde Türkistan Muhtariyeti'ne taraftar olmayan bu kurumların böyle bir karara varmasında, onların Bolşevik karşıtlığı etkin rol oynadı.98 Çokay, Çarlık döneminin devlet kurumlarının Türkistan Geçici Hükümet'ine tabi olmasına büyük önem atfeder. Ona göre, devlet kurumlarının daha kısa bir süre öncesine kadar yönetim kademesinde hiçbir hak ve hukuk vermek istemedikleri Türkistanlıların hakimiyetini tanımış olmalarını, onlardaki üstünlük kompleksinin törpülenmeye başladığının bir işareti olarak kabul edilebilir.99

Türkistan Geçici Hükümet'i aralık ayı içinde yeni devletin yapılanması açısından çeşitli alanlarda önemli çalışmalar yaptı. Mali alanda düzenlemeler için yeni vergi kanunlarını belirlemek maksadıyla vergi müfettişleri toplantısını gerçekleştirdi. Mili Eğitim Bakanı Nasırhan Töre başkanlığında ilköğretim okullarının organizesi ve eğitim işlerini yoluna koymak amacı çerçevesinde kanunlar yapılmaya başlandı. İaşe Bakanı Abidcan Mahmut, Türkistan'da etkisini iyice hissettiren açlık sorununu hafifletmek maksadıyla gıda maddeleri satın alınması için Kafkasya'da çalışmalar yaptı. Aralık ayı sonunda toprak ve arazi işleri ile ilgili kanunlar da hazırlandı. Bu konuyla ilgili olarak Tarım Bakanı Hidayet Yurgul Agayev gerekli çalışmaları yürütüyordu.100

Türkistan Muhtariyeti konusunda ilk kanlı hadise 13 Aralık'ta Taşkent'te yaşandı. O günün mevlid-i şerif olması dolayısıyla Türkistan Muhtariyeti'ne paraca yardımda bulunmak amacıyla Şeyhantaur Camii'nde toplanan halkın provoke edilmesi, kan dökülmesine yol açtı. Olaylar öncesinde, Şeyhantaur Camii'nin önünde 200 bin kadar kişi Türkistan Muhtariyeti'ne destek için toplandı. Mitingde Müslümanlardan başka Rus, Yahudi, Ermeni ve diğer grupların siyasi teşkilatların temsilcileri bulunuyordu. Münevver Kari'nin konuşmasıyla başlayan mitingte söz alan konuşmacılar, kendilerini halk komiserleri ilan eden Bolşeviklerin faaliyetlerinden şikayetçi oldular. Konuşmaların en heyecanlı anında kalabalık içinden bazı provokatörler, halkı yönlendirmeye başladılar. Halkı şehrin Bolşeviklerin kontrolündeki kısmında hapis bulunan Türkistan komitesi üyelerinden T. İ. Dorrer'i ve diğer mahkumları kurtarmaya ve şehrin hakimiyetini ele geçirmeye davet ettiler. Bu sözlere kapılan kalabalık gruplar halinde hapishanenin ve halk komiserleri sovyetinin bulunduğu şehrin eski kısmına101 doğru harekete geçti. Bolşevik kuvvetleri başlangıçta olaylara seyirci kaldı. Halk Dorrer ve diğer mahkumları hapisten çıkardılar. Bunun üzerine Bolşevik askerleri, mahkumları yakalamak üzere ateş açtı. Halktan 16 kişi öldü. Dorrer ve diğer mahkumlar da yakalanarak Bolşevikler tarafından öldürüldü.102

Bu olaylarla ilgili olarak Türkistan Geçici Hükümet'i 15 Aralıkta yayımladığı bir bildiri ile olayın sorumlularını kınadı ve halkı sakin olmaya davet etti.103 Taşkent Bolşevik Hükümet'i de bu kanlı olayları, Petersburg'a bildirerek bu konuda önlem alınmasını istedi. Sovyet Hükümet' Başkanı F. Kolesov, Hokand'da burjuva sınıfı tarafından kurulan ve Türkistan proleterlerini tarafından tanınmayan Hükümet'in Türkistan şehirlerinde muhtariyet ilanını kabul ettirmek için çalışmalar yaptığını ve bu çerçevede 13 Aralık günü Taşkent'te muhtariyet ilan ettiklerini ifade ederek bu konuda kendilerine talimat verilmesini istedi.104 Petersburg'un verdiği cevap Taşkent Sovyet Hükümet'ini bu konuda istediği şekilde davranmakta serbest bırakıyordu. Petersburg Taşkent sovyetine bölgede yetkili olduğunu ve problemi kendilerinin halletmesi gerektiğini bildirdi. 105 Böylece Petersburg, 20 Kasım'da kendisinin yayımladığı doğunun Müslüman işçi ve emekçilerinin kendi kendini idare etme hakkının olduğunu ifade eden bildiriye aykırı düşüyordu. Petersburg Hükümet'i halkın çoğunluğunun desteklediği Türkistan Geçici Hükümet'inden yana değil, azınlık Bolşevik Hükümet'inden yanaydı.

Bu arada Türkistan Geçici Hükümet'ine güçlü bir destek daha geldi. 25 Aralık'ta Hokand'da çalışmalarına başlayan Müslüman işçi, asker ve köylü temsilcilerinin I. olağanüstü kongresi Geçici Hükümet'i desteklediğini açıkladı. Türkistan'da hakimiyet ve yönetim şeklinin gündemin ana maddesini oluşturan kongreye 200 kadar temsilci katıldı.106 Türkistan Askeri Şura Başkanı Arif Klevbeev, Türkistan Geçici Halk Meclisi adına İslam Şahahmedoğlu ve Es-Er Miller, Kazan Müslümanları askeri Şura Temsilcisi İsmail Ubaydullin, Kafkas Müslümanları adına Piri Murselzade, Semerkant İşçi ve Asker Temsilcileri Sovyeti adına Ponomarev ve Hokand Belediye Başkan Yardımcısı Abidcan Mahmudov'un birer konuşma yaptığı kongrede kasım ayında kurulan Türkistan Geçici Hükümet'ini destekleme kararı alındı ve bu Hükümet'te görev alacak temsilcilerin seçimi yapıldı.

Ayrıca Türkistan Geçici Hükümet'ini desteklemesi için Petersburg Sovyet Hükümet'ine çağrı yapılmasına karar verildi. Çünkü, V. I. Lenin'in Türkistan Muhtariyeti'ne destek vereceği ve hatta bu konuda Türkistanlılara yol göstereceği ümit ediliyordu.107 27 Aralık 1917'de kongre adına Lenin'e destek çağrısı yapan bir telgraf çekildi. Telgrafta, Türkistan'da Halk Komiserleri Sovyeti'nin ilan ettiği prensipler doğrultusunda muhtariyet ilan edildiği ve bu nedenle Muhtariyeti'n Türkistan şehirlerinde destek gördüğü belirtildikten sonra, Türkistan Müslüman işçi, asker ve köylü temsilcilerinin I. Olağanüstü Kongresinde kabul ettikleri karara binaen Lenin'den Rusya Demokratik Cumhuriyeti'nin başkanı sıfatıyla, Türkistan Geçici Hükümet'ini desteklemesini istedikleri belirtildi. Ayrıca telgrafta Lenin'den Türkistan'daki disiplinsizlik ve iki başlılığı ortadan kaldırmak için Taşkent Sovyet Hükümet'inin hakimiyetine son verilerek sadece Türkistan Geçici Hükümet'inin tanınması istendi.108

Telgrafa cevap bir hafta içinde Petersburg Sovyet Hükümet'inin milletler işlerinden sorumlu komiseri J. Stalin tarafından verildi. 5 Ocak 1918 tarihinde gönderdiği telgrafta Stalin şöyle diyordu:

"Taşkent'teki Sovyet Hükümet'ini ortadan kaldırmak için Petersburg'a müracaat etmeye lüzum yoktur.

Eğer bu Hükümet'i istemiyorsanız, onu güç kullanarak yok edebilirsiniz."109 Stalin bunları yazarken Türkistan Geçici Hükümet'inin elinde Taşkent'teki Sovyet Hükümet'ini yıkacak askeri gücü olmadığını biliyordu. Bu sebeple, Stalin'in telgrafı, Petersburg Sovyet Hükümet'inin Türkistan Geçici Hükümet'i ile Müslüman işçi, asker ve köylü sovyetine diplomatik dille ifade edilen bir savaş ilanından başka bir şey değildi.110

Ocak ayı başında, Türkistan Geçici Hükümet'inde devlet masraflarına kaynak temini için devlet bankalarına el koyma kararı krize sebep oldu. Bu kriz Hükümet' başkanı Tınışbayev'in görevden azledilmesiyle sonuçlandı. Çokay'a göre, Tınışbayev başkanlığındaki Hükümet mali konularda çok yavaş ve tedirgin davrandı.111 Bakanlar kurulu ocak ayının ilk haftasındaki oturumunda Hokand'daki Rus devlet bankalarındaki paralara el konulması yolunda karar aldı. Ancak, Başbakan Tınışbayev'in bu kararı uygulamada tereddüt etmesi, Bolşeviklerin önce davranarak bankaların içini boşaltmasına yol açtı. 112 Bolşevikler Hokand bankalarındaki 8 milyon ruble civarındaki paraya el koyarak Taşkent'e götürdüler.113 Böylece, Bolşevikler Türkistan Geçici Hükümetinin Hokand devlet bankalarındaki paralara el koymasına fırsat vermediler. Bunun üzerine Bakanlar Kurulu 2 Ocak 1917'de Tınışbayev'i başbakanlık görevinden aldı. Onun yerine Müslümanların menfaatlerini kararlılıkla koruyacağı ümit edilen Çokay atandı.114

Çokay'ın başbakanlık görevine atanmasından sonra, Türkistan Geçici Hükümeti daha aktif çalışmalar yapmaya başladı.115 Hükümet maddi sıkıntıları aşabilmek için 30 milyon ruble değerinde devlet tahvili çıkardı. Hükümet üyeleri bu tahvilleri halka satmak için Türkistan'ın çeşitli vilayet ve illerine gittiler. 116 Türkistan Geçici Hükümet'inin bu tahvillerine devlet bankasının Semerkant ve Fergana şubelerinden büyük talep oldu. Tahvillerin böylesine başarılı olması, Taşkent'teki Bolşevik temsilcilerini telaşlandırdı. Çünkü, Çokay'ın fikrine göre, bu durum Hokand Hükümet'inin oyun olmadığını, aksine ciddi bir devlet teşkilatının doğmakta olduğunu gösterdi. Bu ise sadece Sovyet Hükümet'ine değil, Türkistan'daki umumi Rus menfaatlerine zarar getirebilirdi.117 Ancak bu tahvillerin satılan kısmından elde edilen gelirler ve toplanan bağışlar Hükümet'in mali sorunlarını çözmesine yeterli olmadı.118

Çokay'ın Hükümet başkanlığı sırasında yaşanan önemli bir siyasi gelişme Kazak Alaş Orda Hükümet'i ile birleşme yolunda ilk adımların atılması oldu. 5 Ocak 1918 tarihinde Türkistan şehrinde Hokand Muhtariyeti'ne bağlı Sirderya vilayeti Kazaklarının kongresi yapıldı. Alaş Orda Hükümet' temsilcilerinin de katıldığı bu toplantıda Sirderya Kazaklarının Alaş Orda'ya şimdilik katılmaması ve Türkistan Muhtariyeti'nde kalması kararlaştırıldı. Ayrıca bu kongrede Alaş Orda ile Hokand Muhtariyeti arasında bir federasyon oluşturması ihtimali ilk defa resmi olarak ifade edildi.119 Oysa o zamana dek özellike Alaş Orda lideri Alihan Bökeyhanov, Türkistan halkı ile birlikte herhangi bir siyasi oluşuma girmeye kesin bir dille karşı çıkmaktaydı.

Türkistan bölgesinde kadimcilik ve dini fanatizmin kuvvetli olduğunu ve halkın muhafazakar dini liderlerin etkisinde bulunduğunu söyleyen Bökeyhanov, Alaş Orda ile Hokand'ın birleşmesini iki körün el ele tutuşarak bir yere gitmek istemesine benzetiyordu ve böylece hiçbir yere varılamayacağını iddia ediyordu.120 Ancak, Hokand Hükümet'inin devletleşme yolunda elde ettiği başarılar ve yönetimde kadimcilerden ziyade ceditçi aydınların etkili olması Bökeyhanov'un bu görüşlerini yumuşatıyordu.121 Ancak, Bolşeviklerin artan baskısı Alaş Orda ile Hokand Hükümet'i arasında bu federasyon fikrinin bir daha ele alınmasına imkan vermedi.

Diğer taraftan Taşkent halk komiserleri sovyeti Aralık ayında meydana gelen olaylardan sonra, Türkistan'ın çeşitli bölgelerinde kendi hakimiyetini tesis etme çalışmalarını hızlandırdı. Bunun için Türkistan Geçici Hükümet'inin etkisinin az olduğu bölge olan Hazarötesi vilayeti kontrol altına alındı ve Türkmen askeri birlikleri dağıtıldı. 122

29 Ocak gecesi Türkistan Muhtariyeti'ni destekleyen kimliği belirsiz birtakım askerler Hokand Kalesini muhasara etti. Kalenin önünde nöbet tutan askerler tesirsiz hale getirilerek esir edildi. Ancak, kaleyi sabaha kadar kuşatan askerler Hokand Sovyetinin Başkanı E. A. Babuşkin'i ele geçiremedi.123 Sabahleyin muhtariyetçi askerlerin çekilmesinden sonra, Babuşkin işçileri toplayarak kendi başkanlığında bir devrimci komite (revkom) oluşturdu. Bundan sonra, kalede çıkarılan çan ve silah sesleriyle şehirdeki demir yolu işçileri kalede toplandı. Toplanan işçilere silah dağıtıldı.124 30 Ocak günü Hokand devrimci komitesi, Türkistan Geçici Hükümet'ine bir ultimatom vererek, üç saat içinde tutuklanan askerlerin salıverilmesini ve kaleye saldırı düzenleyenlerin teslim edilmesini istedi. Ayrıca devrimci komite başkanı Babuşkin, Çokay ve Hokand Hükümet'inin diğer üyelerinin tutuklanması için karar çıkardı.125

Bununla beraber devrimci komite Türkistan Geçici Hükümet'ine taleplerini kabul ettirecek güce henüz sahip değildi. Bu sebeple Taşkent, Yeni Margilan (Skobelev), Andican ve Namangan şehirlerinden takviye kuvvetler istemişti. 30 Ocak günü akşamı Yeni Margilan'dan K. Osipov kumandasında takviye kuvvetlerin gelmesiyle, Hokand devrimci komitesinin pozisyonu kuvvetlendi. Osipov'un yanında 140 asker, 4 top ve 4 makineli tüfek vardı.126 Devrimci komite Osipov'u şehirdeki sovyet güçlerinin başkumandanı tayin etti. Ertesi günü devrimci komite, Türkistan Geçici Hükümet başkanına tekrar bir ultimatom gönderdi. Bu arada Osipov'un askerleri Hokand şehrinin Müslümanların yoğun olduğu eski kısmını top ateşine tutmaya başladı.127 Bir Bolşevik heyeti, Han sarayına gelerek Türkistan Hükümet'i başkanı Çokay'a ultimatom şartlarını iletti:

1. Türkistan Geçici Hükümet'i, Sovyet hakimiyetini tanıyacak,

2. Türkistan halkını Sovyet Hükümet'ine itaat etmeye çağıran bir bildiri yayınlayacak.

3. Ahali silahsızlandırılacak ve bütün toplanan silahlar Bolşeviklere teslim edilecek.

4. Türkistan Geçici Hükümet'inin milli ordusu derhal dağıtılacak.128

Bu şartları kabul etmeyen Çokay, Hükümet adına Bolşeviklere şu cevabı verdi: "Güç sizin tarafınızda. Bizde ise kendi milli hakkımızı tanımaktan başka bir güç şimdilik yok. Bununla birlikte sizin hakimiyetinizi, Türkistan'da Sovyet hakimiyetini tanımayı reddediyoruz."129

Çokay ve Türkistan Geçici Hükümet'inin üyeleri, kendilerinden kuvvetçe üstün Bolşeviklere boyun eğmek istemeyişlerinin temelinde, onların hakimiyetinin kalıcı olmayacağı doğrultusundaki inançlarından kaynaklanmaktaydı. Bu yüzden, Bolşevik hakimiyetini kabul ettikleri takdirde hem Bolşeviklere karşı Türkistan'da yürütülecek mücadeleye katılma hakkından mahrum olacaklarını ve hem de Türkistan'ı layıkıyla temsil edip edemediklerinin sorgulanacağından endişe ediyorlardı.130 Bolşevik temsilcileri, ültimatom üzerinde tekrar düşünmeleri için 3 saat mühlet vererek ayrıldılar. 131

Fakat Bolşevikler mühletin dolmasını beklemediler. 20 dakika sonra Hokand Hükümet'ine karşı saldırıyı başlattılar. Bu, Bolşevik ültimatomundaki şartları müzakere etmekte olan Hükümet başkanı Çokay ve kabinenin diğer üyeleri için beklenmedik bir hadise oldu. Bolşeviklerin silahlı saldırılarının başlaması üzerine Hokand Hükümet'i üyeleri Hükümet binasını terk etmek zorunda kaldılar. Çokay, bundan sonra bir daha Hükümet üyelerinin bir araya gelemediğini belirtir. 132

Hükümet'in dağılmasından sonra Hokand şehrinin müdafaasını üstlenen milli güçler, Korbaşı Küçük Ergeş'in komutası altında toplandı.133 Ancak, silahça üstün ve eğitimli orduya sahip Bolşevik kuvvetleri karşısında Ergeş'in komutasındaki düzensiz ve genellikle ellerinde balta, sopa ve kürek gibi aletlerden başka silah olmayan halk milisleri fazla tutunamadı. Müslüman kuvvetler 22 Şubat'ta Bolşeviklere teslim olduğunda, Hokand şehri korkunç bir manzara arz ediyordu. Harabeye dönen şehrin büyük bir kısmı yanıyordu. Şehrin en az üçte biri oturulamayacak bir haldeydi. Şehir sakinlerinden on bin kişi öldürüldü. Şehir Bolşevik kuvvetlerince yağma ve talana maruz kaldı.134 Böylece Hokand Muhtariyeti Bolşevik kuvvetlerin acımasızca giriştikleri saldırılar sonucunda sona erdi.

Ancak, Türkistan halkının Bolşeviklere karşı mücadelesi bununla bitmedi ve dağlara çıkan bazı silahlı güçler yeni bir mücadele başlattı. "Basmacı Hareketi" olarak nitelendirilen bu hareket belli bir süre devam etti.

Hokand Muhtariyeti, iki ay gibi kısa bir müddet yaşamasına rağmen Türkistan'ın siyasi tarihinde bıraktığı izler derin ve büyük oldu. Rusya'da Çarlık yönetiminin yıkılmasından sonra ortaya çıkan siyasi özgürlük ortamında, Hokand Muhtariyeti'nin devletleşme yolunda attığı ciddi adımlar, Türkistan halkının kendi kendini idare edemeyeceği yolundaki görüşlerin temelsiz olduğunu ispatladı. Uygun zemin ve şartlar oluştuğunda, Rusya'nın Türk halklarının milli yönetimlerini oluşturabilecek siyasi teşkilatlarını kurup yönetecek kadrolarını bağrından çıkarabileceğini somut bir biçimde ortaya koyan Hokand Muhtariyeti Geçici Parlamentosu ve Geçici Hükümet'i ile Rusya Türklerinin tarihinde özel bir yere sahiptir. Ayrıca, Bolşevik iktidarının bütün Rusya çapında tesis ettiği Sovyetler Birliği'nin 1991 yılında çökmesinden sonra, bölgede bağımsız bir devlet olarak ortaya çıkan Özbekistan Cumhuriyeti, Hokand Muhtariyeti'nin doğal bir tarihi uzantısı olarak telakki edilebilir.

1 Araştırmacılar tarafından sonradan Hokand Muhtariyeti adı verilen bu siyasi oluşum kendini Türkistan Muhtariyeti olarak adlandırmıştır.
2 Özbekistan'da son birkaç yılda bu konuda yapılan araştırmalardan bazıları şunlardır: Saidakbar A'zamhocayev, Türkiston Muhtariyeti, Taşkent 2000; Turkestan v Nachale XX Veka: K Istorii İstokov Natsional'noy Nezavisimosti, Taşkent, 2000; Nadira Abdurahimova - Govkhar Şad Rustamova, Kolonal'naya sistema vlasti v Turkestane vo Vtoroy polovine XIX - I Çetverti XX v. v., Taşkent 1999; Cadidçilik: Islokhot, Yangilaniş, Mustakillik ve Tarakiyat Uçun Kuraş, Taşkent 1999.
3 Rus çarı II. Aleksandr tarafından 11 Haziran 1867 tarihinde kurulan ve merkezden atanan askeri valiler tarafından idare edilen Türkistan genel valiliği bugünkü Özbekistan, Kırgızistan, Türkmenistan ile Kazakistan'ın güney ve doğu bölümlerini kapsayan Sirderya, Fergana, Semerkant, Yedisu ve Hazarötesi vilayetlerinden (oblast) oluşuyordu. Ayrıca Buhara Hanlığı ile Hive Hanlığı da, içişlerinde serbest olmakla birlikte, dışişlerinde Türkistan genel valisine bağlıydı. Bu konuda daha geniş bilgi için bkz. Richard A. Pierce, Russian Central Asia 1867-1917, Berkeley and Los Angeles 1960, s. 46-64.
4 Mustafa Çokay, 1917 Yılı Hatıra Parçaları, Ankara 1988, s. 10; Baymirza Hayit, Türkistan Rusya ile Çin Arasında, İstanbul 1975, s. 213.
5 Çokay, a.g.e., s. 13.
6 Qazaq, Almatı 1998, s. 366-68; Akdes Nimet Kurat, Rusya Tarihi Başlangıcından 1917'e kadar, Ankara 1987, s. 433-434.
7 Zeki Velidî Togan, Hatıralar Türkistan ve Diğer Müslüman Doğu Türklerinin Milli Varlık ve Kültür Mücadeleleri, İstanbul, 1969, s. 140; Qazaq, s. 367. Çocukluk yılları Taşkent'te geçen Kerensky'nin Taşkent hatıraları için bkz. Alexander Kerensky, The Kerensky Memoirs Russia and History's Turning Point, London 1966, s. 10-19.
8 Georgiy Safarov, Kolonal'naya Revolutsiya (Opıt Turkestana), (I. baskı, Taşkent 1922) Almatı 1993, s. 23.
9 Saidakbar A'zamhocayev, Türkiston Mukhtoriyati, Taşkent 2000, s. 33; Turkestan v Nachale XX Veka: K İstorii Istokov Natsional'noi Nezavisimosti, Taşkent 2000, s. 20. (Bundan sonra Turkestan olarak gösterilecektir. ).
10 Turkestan, s. 22; A'zamhocayev, s. 36.
11 Aynı yer.
12 A.g.e., s. 40.
13 A.g.e., s. 41, 43.
14 Çokay, s. 22.
15 Çokay, s. 30, 32-33; Hayit, s. 215. Alexander G. Park, Bolshevism in Turkestan 1917­1927, New York 1957, s. 9-10. Kazak Alaş hareketinin lideri Alikhan Bökeyhanov Türkistan Komitesinin kurulmasını Türkistan'ın Muhtariyeti için önemli bir adım telakki eder. Ona göre bu, İngiliz kolonilerinde olduğu gibi kendi içinde parlamentosu olan özerk yönetime geçişin başlangıcıdır. Bökeyhanov, Kurucu Meclisin Türkistan'a özerk yönetim hakkını vereceği ümidini taşıyordu. Qazaq, s. 378.
16 Turkestan, s. 28-29; A'zamhocayev, s. 42-43; Abdurahimova, s. 93; Richard Pipes, The Formation of the Soviet Union Communism and Nationalism 1917-1923, New York 1980, s. 89. Bökeyhanov, Türkistan Komitesine atanması bir formaliteden ibaretti. Türkistan Komitesinde hiçbir zaman görev yapamadı. Çünkü Bökeyhanov, Geçici Hükümet tarafından 20 Mart tarihinde Torgay vilayeti valisi (komiser) atanmış bulunduğundan Türkistan'a hiçbir zaman gidemedi. Çokay, 1917, s. 30; Hayit, s. 216.

17 Qazaq, s. 378; A'zamhocayev, s. 42.
18 A'zamhocayev, s. 43.
19 A.g.e., s. 44; Togan, s. 152.
20 Çokay, s. 22.
21 A'zamhocayev, s. 62.
22 Hayit, s. 226.
23 Çokay, aynı yer.
24 A.g.e., s. 23; A'zamhocayev, s. 64; Togan, s. 150.
25 Çokay, s. 24.
26 Togan, s. 154.
27 A'zamhocayev, s. 67.
28 Aynı yer.
29 Aynı yer.
30 Aynı yer; Togan, s. 154; Çokay, s. 24; Pipes, aynı yer.
31 Togan, s. 154.
32 Aynı yer.
33 Çokay, s. 25. Hayit, Serdar Orazayev'in de katıldığını söylerse de, bu bilgiye başka kaynaklarda rastlanmadı. Hayit, s. 218.
34 Togan, s. 154, 164; Çokay, s. 32.
35 Aynı yer; A'zamhocayev s. 49.
36 Aynı yer.
37 Çokay, s. 32-33.
38 A.g.e., s. 35.
39 A'zamhocayev, aynı yer.
40 Çokay, s. 33: A'zamhocayev, s. 51; Togan, s. 151.
41 Çokay, s. 34.
42 Bazı kaynaklarda bu teşkilatın adı Cemiyet-i Ulema olarak geçer. Dönemin dergi ve gazetelerinde ise teşkilat için Şura-i Ulema yani Ulema Sovyeti ismi kullanılmaktadır. Bkz. A'zamhocayev, s. 88-90.
43 A.g.e., s. 88. İlk sayısı 19 Haziranda yayınlanmaya başlayan Al-İzah dergisi 1918 Mayısında Bolşevikler tarafından kapatılana kadar 31 sayı yayımlandı.
44 Türkistan'daki cedit hareketi hakkında daha geniş bilgi için bkz. Cadidcilik: Islahat, Yangilaniş, Mustakillik va Tarakiyat Uçun Kuraş (Turkistan va Buhara Cadidçilgi Tarihiga Yangi Çizgilar), Taşkent 1999; Abdurahimova, s. 94-97; Edward A. Allworth, The Modern Uzbeks: From the Fourteenth Century to the Present. A Cultural History, Stanford: Hoover Institution Press, 1990, s. 122-140; Serge A. Zenkovsky, Rusya'da Pantürkizm ve Müslümanlık, (Çev. Prof. Dr. İ. Kantemir), s. 68-79; Hayit, s. 192-198.
45 Çokay, s. 47.
46 A.g.e., s. 27.
47 A'zamhocayev, s. 101; Zeki Velidî Togan, Bugünkü Türkili Türkistan ve Yakın Tarihi, İstanbul 1981, s. 363.
48 Çokay, s. 28.
49 Turkestan, s. 46.
50 A.g.e., s. 47.
51 A'zamhocayev, s. 55; Turkestan, s. 51; Çokay, s. 62; Hayit, s. 230.
52 Çokay, aynı yer.
53 Bazı eserlerde bu isim Korovniçenko olarak gösterilmektedir.
54 Çokay, aynı yer.
55 A'zamhocaev, aynı yer; Togan'a göre bu tarih 25 Eylüldür. Togan, Hatıralar..., s. 180.
56 Kozak asıllı Şenderikov, Nalivkin'in başkanlığı döneminde hükümet tarafından komite üyesi olarak atanmıştı.
57 İstifa eden Nalivkin ile Buhara'ya siyasi gözlemci olara tayin edilen Yelpatevsky bu toplantıda yoktu. Çokay, s. 64.
58 A'zamhocayev, s. 119.
59 Çokay, s. 67.
60 Çokay, s. 68.
61 Aynı yer. Halka dağıtılan silahları, şehre hakim olan Bolşevikler halka dağıtılan silahları bir hafta sonra, geri topladı. General Koroviçenko Bolşevikler tarafından öldürüldü.
62 Ordali Koniratbayev, Turar Rıskulov, Almatı 1997, s. 25; Hayit, s. 233; Turkestan, s. 66.
63 Çokay, s. 68; Hayit, s. 232.
64 Çokay, aynı yer.
65 Çokay, s. 69.
66 Lenin ve Stalin imzalı bildiride, Rusya halklarının eşitliğine ve siyasi haklarına saygı gösterileceği vurgulanıyordu. A'zamhocayev, s. 120.
67 Çokay hatıralarında bu sayıyı 33 olarak gösterir. Çokay, a.g.e., s. 69. Ancak bu konuda hafızası Çokay'ı yanıltmaktadır. Kurucu Meclis için Türkistan bölgesine ayrılan milletvekili sayısı çeşitli kaynaklarda belirtildiği gibi 32'dir. Bkz. A'zamhocayev, s. 129; Turkestan, s. 83; Safarov, s. 117. Türkistan'ın seçim bölgelerine göre milletvekili sayıları ise şöyledir: Fergana bölgesi 10, Sirderya bölgesi 9, Semerkant bölgesi 5, Yedisu bölgesi 6 ve Hazarötesi bölgesi 2.
68 Çokay, aynı yer.
69 Aynı yer.
70 Togan, Türkili..., s. 363.
71 Bu kararın ne zaman alındığına dair kesin bir bilgiye ulaşılamadı. Bazı araştırmacılar bu kararı Milli Merkez'in Taşkent'te meydana gelen silahli ihtilalden hemen sonra aldığına işaret eder. Turkestan, s. 81; A'zamhocayev, s. 125. Taşkent'te Milli Merkez'in çalışmalarının bir kısmına katılmış olan Kazanlı aydın Abdullah Recep Baysun da bu görüşü teyit etmektedir. Baysun, kararın 20 gün önceden alınarak, basın organlarında halka duyuru yapıldığını belirtir. Baysun, Türkistan Milli Hareketi, İstanbul 1943, s. 31. Kurultayın için başlangıçta belirlenen tarih 25 Kasımdır. Ancak posta ve telgraf işçilerinin grevi yüzünden kurultay bir gün gecikerek 26 Kasım günü başladı. Turkestan, s. 81.
72 Çokay, s. 42.
73 A.g.e., s. 42-43; Hayit, s. 247.
74 Yaş Türkistan, 1932, sayı 13, s. 26.
75 Çokay, s. 43; Turkestan, s. 81; Hayit, s. 247; Safarov, s. 116; A'zamhocayev, s. 125.
76 Çokay, s. 44.
77 Turkestan, s. 81-82; Baymirza Hayit, Die Nationalen Regierungen von Kokand (Chokand) und der Alasch Orda, Münster/Westf. 1950 (Yayımlanmamış doktora tezi), s. 59; A'zamhocayev, s. 126.
78 Aynı yer.
79 Aynı yer.
80 Aynı yer.
81 Turkestanskaya avtonomiya.
82 Turkestan, s. 82; A'zamhocayev, s. 127; Pipes, s. 92. Muhtariyeti ilan etmek için Rusya Kurucu Meclisi'nin açılışını bekleyip beklememek gerektiği konusunda tereddüt vardı. Kurultaydan önce çeşitli illere bu konuda görüş soruldu. Sirderya, Fergana ve Semerkant bölge komiteleri ile Yedisu ve Hazarötesi'nin ilçe komitelerinin hepsi bir ağızdan Kurucu Meclis'in açılışını beklemeden Türkistan Muhtariyeti'nin ilan edilmesi yönünde görüş bildirdiler. Es-Er, köylü teşkilat temsilcileri, işçi, memur, banker, sanayici gibi birçok meslek ve teşkilattan Rus da Türkistan muhtariyetine destek vaat ettiler. Çokay, s. 43.
83 A'zamhocayev, s. 127; Turkestan, s. 82; Hayit, Türkistan., s. 247.
84 Turkestan, s. 82-83; A'zamhocayev, s. 128.
85 Turkestan, s. 83; A'zamhocayev, s. 129.
86 Turkestan, aynı yer; A'zamhocayev, aynı yer; Hayit, s. 218.
87 A.g.e., s. 219.
88 A'zamhocayev, aynı yer.
89 Yaş Türkistan, 1932, no: 26, s. 11.
90 A'zamhocayev, s. 129-130; Turkestan, s. 84. Hayit, kurultayın 10 üyeli hükümeti teşkil ettiğini yazar. Hayit'in sıraladığı bakanlıklar arasında Çokay'ın seçildiği dışişleri bakanlığı yoktur. Buna karşılık Hidayet Yurghul-Agayev, tarım bakanı, Mir Adil, selamet ve sağlık bakanı, Nasırhan Töre, eğitim bakanı olarak gözükmektedir. Hayit, Die Nationalen..., s. 65-66. Hayit tarafında ifade edilen bu üç bakanlık hükümetin ilk teşekkülü esnasında olmamakla beraber, geçen zaman içinde hükümete eklenmiştir. Ancak bunların hangi tarihte hükümete girdiği konusunda bir bilgiye rastlamadık. Buna karşılık Çokay, yeri geldikçe bu bakanların ismini zikreder. Bkz. Yaş Türkistan, 1932, no: 26, s. 11-15.
91 Turkestan, s. 84; A'zamhocayev, s. 130. Hayit, bakanlıkların Hokand ve Alaş hükümetlerinin birleşme ihtimaline karşı boş bırakıldığı görüşündedir. Hayit, Türkistan., s. 247-248. Oysa, Hokand Muhtariyeti ilan edildiği sırada henüz Alaş Hükümeti kurulmamıştı ve Alaş Hükümeti'ni kuracak olan Kazak liderler ile Türkistan Muhtariyeti kurucuları arasında bu sırada bir iletişimin olmadığı görülmektedir. Çünkü, Alaş Orda Hükümeti'nin liderleri Türkistan Müslümanları IV. olağanüstü kurultayının kararlarını, bir hafta sonra, 5 Aralıkta Orenburg'ta başlayan Kazak kurultayına katılan Çokay'dan öğreneceklerdi. M. Koygeldiyev, Alaş Qozgalısı, Almatı 1995, s. 345. Zaten Alaş Orda ile Hokand muhtariyetleri arasında daha sonra söz konusu olacak olan birleşmenin şekli, bir hükümet çatısı altında değil, bir federasyon çatısı altında iki hükümet olarak düşünülüyordu.
92 A'zamhocayev, s. 131.
93 A'zamhocayev, s. 132-133; Turkestan, s. 86.
94 Türkistan Muhtariyeti konusunda yapılan incelemelerde, Türkistan geçici hükümetinin Bolşeviklerle mücadelesine geniş yer ayrılmasına rağmen, onun yeni devletin yapılandırılması ve ekonomik hayatın şekillendirilmesi ile ilgili yaptığı çalışmalar ve çıkardığı yasalar üzerinde fazla durulmamıştır. Bu konudaki bilgilere genellikle Çokay'ın Türkistan Muhtariyeti ile ilgili olarak Yaş Türkistan dergisinde yazdığı makalelerde tesadüf ediyoruz.
95 Yaş Türkistan, 1932, No: 27, s. 6. Çokay, Bolşeviklerin bu konuda devamlı surette çarpıtma yaparak, Türkistan IV. kurultayının güney-doğu ittifakına girmeyi kabul ettiğini yaydıklarını belirtir. Aynı yer. Nitekim, Özbekistan'da Sovyet kaynaklarına dayanılarak son yıllarda yapılan incelemelerde Türkistan IV. olağanüstü kurultayının güney-doğu ittifakına girmeyi kabul ettiği görüşü yer almaktadır. Turkestan, s. 85. Safarov, Türkistan kurultayının, Türkistan halkı Orenburg'un tahılına muhtaç olduğu için bu ittifaka girdiğini yazmaktadır. Safarov, s. 119-120. Bolşevikler, Türkistan Muhtariyeti'ni ilan edenleri karşı devrimci ve burjuva gruplarının güney-doğu ittifakına girmiş göstermekle, Türkistan Geçici Hükümeti'ni yok eden saldırılarını haklı çıkaran sebepleri arttırmak istiyorlardı.

96 Yaş Türkistan, 1932, No: 27, s. 6-7.
97 Turkestan, s. 99.
98 Yaş Türkistan, a.g.e., s. 8.
99 Aynı yer.
100 A.g.e., s. 10.
101 O dönemde Taşkent şehri eski ve yeni olmak üzere iki kısımdı. Eski kısımda 500 bin ve yeni kısımda 75 bin kişi yaşıyordu. M. Y. (Mariya Yakovlevna-AK) Çokayoğlu, Eşinin Ağzından Mustafa Çokayoğlu, Ankara 1972, s. 43.
102 A'zamhocayev, s. 134-137.
103 Aynı yer.
104 Aynı yer.
105 Aynı yer.
106 A'zamhocayev, s. 139. Kongreye 93 kişi Fergana'dan, 40 kişi Semerkant'tan, 30 kişi Sirderya bölgesinden, 5 kişi Hazarötesi bölgesinden, 4 kişi Buhara'dan ve diğer bölgelerden geldi.
107 A'zamhocayev, s. 140.
108 Turkestan, s. 92; Yaş Türkistan, 1930, No: 13, s. 9; A'zamhocayev, s. 140-141.
109 Hayit, s. 248; Yaş Türkistan, No: 83, s. 11; A'zamhocayev, s. 141.
110 Hayit, s. 248-249.
111 Yaş Türkistan, 1932; No: 27, s. 8.
112 İz İstorii Rossiyskoy Emigratsii Pis'ma A. -Z. Validova i M. Çokayeva (1924-1932), Moskova 1999, s. 121. Çokay'a göre Tınışbayev, bankalardaki paraya el konmasının Taşkent Rus Bolşevik Hükümeti'nin Türkistan Hükümeti'ne öfkesini doğuracağından endişe ediyordu. Yaş Türkistan, 1930, No: 13, s. 7. Çokay, isim vermeden zikrettiği bu olayda bir bakanın bankalardaki
96 paralara el koymada ağır davrandığını ve hatta sabotaj yaparak kararın gerçekleştirilmesini engellediğini yazar. Yaş Türkistan, 1932, no: 27, s. 8.
113 Turkestan, s. 98.
114 Aynı yer; Togan, s. 365.
115 Turkestan, s. 99.
116 Aynı yer.
117 Yaş Türkistan, 1932, No; 27, s. 9.
118 Turkestan, s. 99.
119 Koygeldiyev, s. 348.
120 Koygeldiyev, s. 339-340.
121 Bökeyhanov, Hokand Muhtariyeti'nin Bolşevikler tarafından dağıtılmasından sonra, Eylül 1918'de Hokand Hükümeti eski başbakanı Çokay, Başkurt Muhtariyeti lideri Z. Velidî ile birlikte bir Türkistan federasyonu kurma kararı alacaktı. Togan, Hatıralar..., s. 229, 231; Togan, Türkili..., s. 370­371.
122 A'zamhocayev, s. 144.
123 Turkestan, s. 101; Pipes, s. 175; Bu saldırıya kimin ön ayak olduğu bugüne kadar anlaşılamamıştır. Ancak, bunun başında Rus subaylarının olduğu yönünde şüpheler mevcuttur. Başarısızlıkla sonuçlanan bu saldırı, bundan sonra başlayacak olan trajik olayların ana sebebi olacaktı. Turkestan, s. 101.
124 A.g.e., s. 100-101.
125 A.g.e., s. 102.
126 A.g.e., s. 103.
127 Safarov, s. 128; Çokay, s. 44; Pipes, s. 176.
128 Çokay, s. 44.
129 A.g.e., s. 45.
130 Aynı yer.
131 Aynı yer; Turkestan, s. 104.
132 Kenes Nurpeyisov, Alaş hem Alaş Orda, Almatı 1995, s. 234.
133 Turkestan, s. 106. Sovyet tarihçileri 5 Şubatta Ergeş'in ve Şura-i Ulema taraftarlarının Hokand Hükümeti'ni devirdiklerini ve Çokay'ın onlara teslim olduğunu yazma eğilimindedir. Oysa, 31 Ocaktan itibaren ortada devrilecek herhangi bir hükümet yoktur.
134 Hokand şehrinde Müslüman kuvvetler ile Bolşevikler arasında cereyan eden savaş hakkında daha geniş bilgi için bkz. Turkestan, s. 104-108; Hayit, s. 250-251; A'zamhocayev, s. 147­151. Pipes, s. 176.

Paylaş |                      Yorum Yaz - Arşiv     
3364 kez okundu

Yorumlar

Henüz yorum yapılmamış. İlk yorumu yapmak için tıklayın