• Anasayfa
  • https://www.facebook.com/tarihtarihcemiyeti/
  • https://twitter.com/ttcemiyeti
TAVSİYE KİTAP
Bolşevik İhtilâlinden Sonra Kırım / Prof. Dr. Valeri Vozgrin

Rusya 1. Kırım'da Şubat ve Ekim İhtilâlleri

A. Kırım'da 1917 Sonbaharı; Müslüman İcra Komitesi (Musıspolkom); Tatarlar ve Bolşevikler

Bolşevizm, Rus etnopsikolojisini yansıtır ve tamamen Ruslara ait bir olgudur. 1917 yılında meydana gelen ihtilâller, Rusya'da halk ihtilâlleri halini almış olduğundan eski rejimi savunacak hiç kimse kalmamıştır. İç savaşın ise, özünde zafere ulaşan çoğunluğun sayıca az olan bir azınlık kesimin üzerine yöneldiği ve onu fiziksel olarak yok etmek amacıyla hareket ettiği bir şiddet dalgası olduğu söylenebilir. Söz andıran taban Bolşevizmin yaygınlaşmasına imkan verdi. Rus kökenli işçi sınıfı kendi bkonusu azınlık da, ayakta kalmaya çalışıyor ve oldukça iyi organize edilmiş bir savunma faaliyeti gerçekleştiriyordu.

Ancak Kırım'da durum farklıydı. Burada bir mozaiği aşına küçük küçük (100-150 kişilik) ortak gruplardan oluşurdu. Nüfusun ana kitlesi köylülerden, yani isyanlara katılma eğilimi olmayan (Kırım Tatarları) veya siyasetten oldukça uzak duran (Rus, Alman, Ukraynalı, Yunan) kesimlerden oluşuyordu. En güçlü askerî grup olan ve 40 bin kişiden oluşan Karadeniz Donanması ise, sürekli olarak Eser Sosyalist Revolisyonerler (SR) ve anarşistlerin programları arasında tereddüt etmekteydi ve Kuzey'den gelen devrimci değişiklikler ortamında hangi tarafa geçmeyi tercih edecekleri belli değildi.

Birçok kişisel özgürlükler getiren Şubat İhtilâli, Kırım'da genel olarak olumlu karşılanmış ve iktidar barışçı bir şekilde yerel Geçici Hükümetin eline geçmiştir. Seçimler neticesinde şehir ve köylerde yerel yönetim organları olan Sovyetler oluşturulmuştur. Üstelik radikal görüşlü devrimcilere çok az güven sergilenmiştir ki, bu vilayetteki gerçek güç dengesini göstermekteydi: Ağustos döneminde SR'lerin sayısı 27.000 kişiyken, en az o kadar barışçıl davranan Menşeviklerin sayısı 7.000 kişi idi, kavgacı Bolşeviklerin sayısı ise sadece 250 kişi idi.1 Aynı yıl yaz aylarında Kırım Tatarlarının tarihinde ilk defa bazı politik gruplaşmalar meydana gelmeye başlamıştır. Onların çizgileri birbirinden farklı idi, ancak eski imparatorlukta çıkan başka birçok etnopolitik partilere özgün ayrılıkçılıktan mesafeli olmak, tümünün ortak özelliği idi. Tatarlar, Kırım'ın geleceğini demokratik Rusya ile federatif birlik içinde bulunan ve kendini yöneten bir cumhuriyet şeklinde görüyordu. Halk çoğunluğunun bu ve diğer görüşlerini kendi programında en iyi şekilde yansıtan, Temmuz 1917 döneminde kurulan Milli Fırka'dır.

Bundan bir süre önce, 1917 yılının Mart ayı sonunda Kırım'ın tüm bölgelerinden gelen iki bin kadar Tatar delegesi öğretmen S. D. Hattatov başkanlığında, özellikle din işleri yönetimini de üstlenen Müslüman İcra Komitesi'ni (Musispolkom) oluşturmuştur.

Müslüman İcra Komitesi üyeleri arasında Müftü Numan Çelebi Cihan, Cafer Seyidamet, A. S. Ayvazov, Müftü İ. Tarpi, A. Özenbaşlı, H. Çapçakçı, A. Bodaninskiy gibi ünlü liderler de bulunmuştur. Daha sonra Milli Fırka ve Müslüman İcra Komitesi birbirine yakın politikalar yürütmüştür. Kırım'ın köy ve kasabalarında yaşayan barışçıl halkın muhtemel devrimci zulmünden korunabilmesi için Müslüman İcra Komitesi Birinci Dünya Savaşı cephelerinde bulunan Tatar birliklerinin yurda geri dönmesini istemiştir.

Müslüman İcra Komitesi'nin önemli ekonomik kararlarından biri, geriye kalan vakıf malvarlığının toprak sahibi olmayan Kırım Tatarlarına dağıtılması şeklindedir. İdeolojik alanda İcra Komitesi reformcu yol izlemiştir. İslam devletinin oluşturulmasını isteyen otorite ve idarî fonksiyonlara sahip dini örgüt, Ulemalar Birliği'nin varlığına son verilmiştir.

1917 yılının yaz-sonbahar döneminde Kırım'daki durum, bir dengesizliğe ve anarşiye doğru kaymaya başlamıştır. Birinci Dünya Savaşı'nın dağılmaya başlayan Batı Cephesi'nde olduğu gibi, Türk Cephesinden de terhis olmuş veya firar etmiş asker ve denizciler, Kırım Yarımadası'na akın etmeye başlamıştı. Bunlar, Kırım'a Trabzon ve diğer Anadolu limanlarında topladıkları ganimet ve kadınları getirmekte idi. Bu karışık kalabalığın yiyecek ve votka için paraya ihtiyacı vardı-getirilen ganimetler ve Türk kadınları değiş tokuş ve ticaret konusu idi. Bu tür esir pazarları Yalta ve Kefe'de kurulmuştur, burada kadınların fiyatı 200 ile 2000 ruble arasında değişmekteydi.2 Güney kıyılarındaki hastanelerden de sağlığına kavuşan binlerce askerler taburcu olmuştur. Bunlar kolayca silah temin edip Kırım'da kalmaktaydı. Çok geçmeden bu büyük kalabalığın elindeki işe yarayan satılabilecek kıymetli ganimet bitmiş ve bunların soyguncu içgüdüleri yerli halka, ve özelikle en sakin ve barışçıl kesimi oluşturan Kırım Tatarlarına yönelmiştir.

B. "Kırım Kırımlılarındır!"

Kırım, zulmün ve savaş kurallarının geçerli olduğu bir nevi haydut batakhanesi haline gelmiştir. Geçici Hükümet, kana alışmış, sarhoş ve kendi üzerinde hiçbir otoriteyi, hiçbir moral veya dini normları tanımayan dünkü cepheciler kalabalığı ile başa çıkma gücüne sahip değildi. Akhisar'da (Sevastopol) donanma subaylarına karşı mahkemesiz ve yargısız yapılan toplu infazlar meydana geldi. Sadece Müslüman İcra Komitesi'nin birliklerinin kaldığı birkaç şehirde ve özellikle Akmescit'te (Simferopol) düzen korunmuştur. Bu yerler, sonsuz zülüm olayları ve sarhoş eğlencelerinden oluşan bulanık denizin içinde barış adaları gibi idi, o günkü görgü tanıklarının yazdığı gibi yarımada, "elinde hâlâ Georgievsk haçları ve silahlarıyla parlayan Kırım Süvari Birliği'nin var olduğu başka bir krallık" idi sanki.3 Kırım'ın savaş ve devrim rüzgarlarının taşıdığı kirli insan köpüğünden arınmaya ihtiyacı vardı-ancak iktidarda tek olmak isteyen ve üyelerinin çoğunluğu Kırım'a tesadüfî bir şekilde gelmiş olan Geçici Hükümet bu konuyu düşünmüyordu. Kendi topraklarına ilgi gösteren Müslüman İcra Komitesi ve Milli Fırka üyeleri yalnız yerli Kırımlılardan idi. Bu husus Eylül 1917 tarihlerinde Kiev'de toplanan Halklar Kongresi sırasında belli oldu (bu organizasyon, gönüllü üyelik temelinde Demokratik Federal Rusya yapısının oluşturulması amacıyla gerçekleştirilmiştir). İşte bu forumda, başında A. Özenbaşlı'nın da bulunduğu Kırım Tatarlarının Heyeti "Kırım Kırımlılarındır!" şeklindeki sloganı ortaya atmıştır.

Bu sloganı doğru bir şekilde değerlendirebilmek için, kurtuluşu takip eden ilk aylarda oluşan ortamın iyi algılanması gerekmektedir. O tarihlerde imparatorluğun tüm etnik bölgeleri, bunların arasında Baltık, Kafkasya, Ukrayna, Beyaz Rusya ve hatta Don ve Kuban, kendi kendini yönetme ve kültürel otonomi programları geliştirmekteydi. Bundan dolayı Kırımlıların bu sloganı delegeler tarafından tamamen doğal, haklı ve uygun karşılanmıştır. Hatta kongrenin Ukraynalı ev sahipleri, gelecekteki Kırım otonomisini kendi cumhuriyetinin tüm imkanlarıyla desteklemeye hazır olduklarını ifade etmiştir.

Kırım'daki Rus çoğunluğunun tepkisi ise çok farklı idi. Ruslar, Müslüman İcra Komitesi'ni ve tüm Tatarları ayrımcılık ve Türkiye ile birleşme hayalleri ile suçlamıştır.Meydana gelen kanlı çatışmalarda çok büyük insanî kayıplara neden olan Rus diasporasının bu ısrarcı tutumunu anlayabilmek için o günkü ortamın doğru algılanması gerekmektedir. İlk önce demografik açıdan bir değerlendirme yapalım: devrime kadar olan yarım yüzyıllık süre içerisinde yarımadaya yoğun bir şekilde gelen Rusça konuşan kesimler yüzünden Tatarların, toplam nüfus içindeki oranı hızla azalmıştır. Gelenler, sadece asker ve denizci değildi; Rusya'nın orta bölgelerinden de mülteci akını hızlanmıştı.

Genel olarak bu mülteciler sosyal açıdan müreffeh ve varlıklı hayat sürmüş kişilerdi. Bu Monarşistler, Kadetler, Oktyabristler vb. siyasî açıdan bir konuda birleşiyordu-eski hayata, imparatorluk Rusyası'na olan nostaljileri. Yani onlar, "başka soydan gelen" insanların yaşadığı bölgelerinin özgürlüğe kavuşturulması, kendi kendilerini yönetmesi ya da ayrımcılık gibi şeylerden bahsedilmesini bile istemiyordu. Bundan dolayı bu ortamda, Kırım Tatar liderlerinin aktif ve samimî bir şekilde gelecekteki Federatif Rusya için çalışmaları bir nevi sağırlara konuşmak gibi bir şeydi.

Buna rağmen, C. Seydamet basın önünde şu şekilde konuşmaktaydı: "Biz, Kırım Tatarları, federasyonu destekliyoruz, ve bizim en büyük hayalimiz Rus Federal Cumhuriyeti'ni, kurmaktır." Bu düşünce daha da ayrıntılı bir şekilde Müslüman İcra Komitesi'nin bildirisinde görülmektedir: "Herkes bilsin ki, Kırım Tatarları hiç kimsenin Kırım Yarımadası üzerinde hakimiyet kurmasına izin vermeyecektir. Bu defa da Kırım Tatarları, elde edilen hak ve özgürlüklerini sonuna kadar savunmadan artık kendi bölgelerini terk etmeyecektir. Ezelden beri hür Tatar halkının özgür oğulları olan biz, gelecekte yan yana mutlu yaşam için demokratik federatif cumhuriyet sloganıyla size ellerimizi uzatıyoruz."4 Bu amaç, Kırım'ı fiilen Rusya'dan ayıran "Merkez Konseyin" bağımsız Ukrayna Cumhuriyeti'nin kurulduğunu ilan etmesinden sonra bir kez daha vurgulanmıştır ki, Müslüman İcra Komitesi "Tatarların sesi olarak, Kırım'da herhangi bir etnik topluluğunun bir başkası üzerinde hakimiyet kurmasına izin vermeyi düşünmüyor ve Kırım'ın Kırımlılara ait olduğunu ilân ederek, gelişen olağanüstü durumların Kırım halkına, tüm halkların yararına olan ortak çalışmalar için birleşmeleri gerektiğini işaret etmektedir. Şu anda Kırım gündeminde olan bu konunun ne şekilde çözülebileceğine sadece ortak (kolektif) görüşler ve Kırım'da yaşayan tüm etnik grupların iradesi karar verecektir".5

Yukarıda bahsedilen ve yapılan diğer beyanat ve açıklamalara göre söz konusu aylardaki ortak Tatar tavrının ana çizgileri hakkında aşağıdaki görüşleri belirtebiliriz:

a) İlk önce Tatarlar, imparatorluk veya onların yerini alan Kırım kökenli olmayan diğer gruplar ve topluluklar tarafından yapılan zulümlere karşı geçmişteki pasif protestodan sonra (göç etmek) farklı protesto şekillerini uygulamaya hazır olduklarını ifade etmiştir;

b) Tatarlar, yerli halka karşı gösterilen ırkçılığın devamını sağlayan başka bir milletin egemenliği ihtimalini tarih boyunca kendilerine ait anavatanlarında kabul etmeyeceklerini ileri sürüyordu;

c) Müslüman İcra Komitesi kendi açısından mutlak bir hakimiyeti de hedeflememekteydi, aksine aralarında yerli halkın içinde olan Ruslar dahil olmak üzere Kırım'ın diğer etnik gruplarının temsilcilerine ortak yönetimin oluşturulmasını teklif etmekten çekinmiyordu;

d) Bunun yanı sıra böyle bir katılımı istemeyen, geçici olarak yarımadada bulunan, özünde Kırımlı olmayan yüz binlerce mülteci, firarcı, soygun yapan lümpen-proletarya'lar ve soygunculuk ve zulümde diğerlerinden farklı olmayan, disiplinini kaybetmiş asker-denizciden oluşan bir kalabalık
mevcuttu.

e) Kırım Tatar liderleri, Kırım'ın devlet yapısı ve hukukî geleceğini ancak Rusya ile birlikte oluşturulacak federatif demokratik devlet şeklinde görebiliyordu;

Bu tür açıklamalar Müslüman İcra Komitesi ve diğer Kırım Tatar siyasî gruplarının tutarlı politikaları ortamında yapılmaktaydı. Ekim İhtilali'nden bir hafta öncesine kadar Yalta yerel idaresinin raporlarında şöyle denilmekteydi: "Müslümanların ağırlığı kazâmızda ve özellikle şehrimizde hissedilmemektedir (Yalta şehri Akhisar gibi değildi, o dönemde nüfus çoğunluğu itibariyle hâlâ Kırım Tatar şehri olarak nitelendirilebileceğini hatırlatmalıyım-V. V.).

Müslümanlar, geniş çaplı toplumsal çalışmalara hazır olmadıkları gerekçesiyle yerel toplumsal hayatı yönetme rolüne talip değildir. Örneğin, Müslümanlar Yalta ve diğer yerel yönetimlerin başkanlıkları veya üyelikleri konusunda ısrarcı değildir. Müslüman Milli Hareketi, genellikle kültür ve eğitim hayatı konularında kendini tanımlamaya ve kendi kendini yönetmeye yönelik doğal isteklerinin [yazarındır-V. V.] çerçevesi dışına çıkmamaktadır".6 Şu anda böyle bir tavrı değerlendirmek çok zordur. Ancak, büyük ihtimalle Müslüman İcra Komitesi ve bir bütün olarak Tatarların bu tutarlı tutumu ve iktidarın en önemli sorunlarının kan dökülmeden barışçıl yollarla çözülmesi arzuları, Tatar karşıtı güçler tarafından yerli halkın bir zaafı olarak değerlendirilmekteydi. Ancak bu doğrultudaki baskıların, gerçek anlamda Ekim İhtilâli'nden sonra başladığı görülmektedir.

C. Ekim İhtilâli

Tatarlar, Müslüman İcra Komitesi ve Kırım'ın Geçici Hükümeti arasındaki görüş ayrılıklarına rağmen iktidar yolu ile desteklemeye çalıştıkları göreceli sükûnet ve barış ortamına daha çok önem vermekte idi. 1917 yılının sonbaharında Karadeniz Donanması gittikçe daha hissedilir bir şekilde Bolşevikleşiyordu ve Kızıl Hassa Birliklerindeki Bolşevik sayısı arttıkça Tatar liderler, mükemmel olmasa da yasal olan hükümeti sık sık bağlılığa davet ediyordu. Halka seslenmek için hazırlanan metinden aşağıdaki örneği verebiliriz: "Rusya Devleti'nin Vatandaşları! Tehlikeli an geldi. Belki dakikalar sonra-kardeş kardeşe saldıracaktır (...) Geçici Hükümetin iktidardan uzaklaştırılışı iç savaşa ve Vatan ile Özgürlüğün yok oluşuna sebep olacaktır. Yetti artık kan dökülmeleri!"7

Ekim İhtilâli Kırımlılar tarafından korku ile karşılandı. Halk artık Merkez'deki Bolşeviklerin yaptığı zulümler hakkında az çok bazı şeyleri biliyordu. Diğer taraftan, Lenin'in yerli taraftarları da Bahçesaray, Kokkoz ve Yalta bölgelerinin Tatar köylerine yönelik gerçekleştirdikleri şiddet hareketleriyle kendi iç yüzlerini çoktan göstermişlerdi. Yerli davranış ve ahlâkî normlarını bilmeyen ve genel önlemlerden etkilenmeyen, Kırım'ı dolduran söz konusu Kuzeylilerle ilgili endişeler büyüktü. Gergin bekleyişin hakim olduğu bu günlerde bir Kırım gazetecisi, sorunun bu etnopsikolojik tarafını şu şekilde belirtir: "Rus insanın içinde korkunç kanlı bir canavar uyandı. Birden bire kültürün tümü yok olup gitti ve askerî teknolojinin son ürünleriyle silâhlanmış kana susamış vahşiler, olduğu gibi önümüze çıktı".8

Ekim İhtilâli, tamamıyla olmasa da yalnız bir bölgede destek gördüğü için, yarımadanın tüm diğer bölgelerinde protestolar düzenleniyordu. İhtilâl, Kırım şehirleri tamamıyla tek Rus şehri olan Akhisar'da destek gördü. Şehirde düzenlenen toplu mitinglerde, askerî gemilerde, Petersburg suikastçılarını destekleyen kararlar kabul ediliyordu. Bu günlerde oluşan, silâhlı şoven kişilerin yer aldığı "Büyük Rus Halk Meclisi"nin yöneticileri Akhisar'a yerleşti. Bu Meclis, Tararlara ve Kırım'ın diğer azınlıklarına karşıydı. İç savaşın başlayacağı o kadar kesin bir şekilde belliydi ki, Petersburg'tan darbeyle ilgili haberin ulaşmasından iki gün sonra, yani ilk mitingin ardından ve silâhların sesi henüz duyulmadan önce yerli gazeteler, emin bir şekilde şöyle yazıyordu: "İç savaş başladı. Ondan söz ediyorlar, geleceğini biliyor ve korkuyorlardı, ancak onun dehşetini önleyemediler. Böyle bir kargaşa anında bayrak açmak için dar görüşlü bir fanatik olmak lâzım (.) Bolşeviklerin büyük ve gaddar hatası bundan ibarettir ve bunun için tarih onları suçlayacaktır".9

D. Millet Meclisi; Birinci Kurultay

Kasım ayında Kırım'da yapılan Genel Seçim, saldırgan güçlerin yarımadaya girmelerini engellemek için barışçı güçlerin gösterdiği son çaba olarak değerlendirilir. A. Özenbaşlı, İ. Hattatov, İ. Ametov ve başkaları Millet Meclisi'ne girdi. Meclis, kendisine ait silâhlı güce dayanan (C. Seydamet'in önderliğindeki Kırım Kurmay Başkanlığı) merkezî yönetiminin tam anlamıyla demokratik ve gelişmiş organıydı. Karışık olan bu silâhlı güçte 6-7.000 Tatar süvarisi ve Çar ordusunda görev yapmış yaklaşık 2.000 eski Rus subayı yer alıyordu. Meclis, kurulduğu ilk günden itibaren düzenin korunması ve kanunların uygulanması konusundaki çalışmalarına başladı. Hiç kimse tarafından seçilmeyen Bolşevik "Komisyonu", sözde firarla mücadele ediyordu, oysa gerçekte aramalar sırasında gaspla uğraşıyordu. Bu nedenle Bolşevikler doğal olarak Hükümete karşı çıkıyordu.

Kasım'ın sonuna doğru Kırım Tatar halkının hayatında önemli bir olay meydana geldi. İlk defa bir Kurultay düzenlendi. Kurultaya Tatar halkının %70'i katıldı; Çoğunlukta gençler (30 yaşını doldurmamış olanlar) arasından toplam 78 delege seçildi. Toplantı Bahçesaray'daki olaylardan biraz önce törenle halka iade edilen "Hansaray"da yapıldı.

Kurultay, çalışmalarını bitirmeden önce "Kırım Tatar Temel Yasasını", yani ülkenin yeni anayasasını kabul eder. Bu belge, Kırım Halk (Demoktratik) Cumhuriyeti adını taşıyan yeni devletin doğuşunu ilân etti. 2. maddesine göre Parlamento (Başkanı A. S. Ayvazov'du), ve Milli Hükümet (Başbakan ve Adalet Bakanı N. Ç. Cihan'dı) kuruluyordu; C. Seydamet (İç İşleri ve Savunma Bakanı), S. C. Hattatov (Mali İşleri ve Vakıflar), İ. Özenbaşlı (Milli Eğitim İşleri Başkanı), A. Şükri (Diyanet İşleri Başkanı) ve aynı zamanda da serbest seçimlerle seçilmesi gereken Millet Meclisi yönetimi (A. S. Ayvazov, C. Ablaev ve A. Hilmi, Meclisin sonraki yöneticileriydi) hükümette yer alıyordu.

"Kırım Tatar Temel Yasası"nda, kökeni ve dinî inanışları ne olursa olsun, Kırım'da yaşayan herkese eşit haklar veriliyordu. Yasalarda demokratik hak ve özgürlükler yer alıyordu. Hükümet, ana amaçlarını, "(.) kardeşlik ve Vatan birliği duyguları temelinde (.), demokratik dünyayla birleşmek ve anıtları, ibadethaneleri harap eden, sarayları tamamıyla ateşe veren, cömert ve mükemmel Kırım Yarımadası'nı ezen kanlı ihtilâlin pençesinden kurtarmak adına çalışmak"10 olduğunu ilân ediyordu. "Yasada", kadınların eşitliği tanınıyor ve asillerin ayrıcılığı kaldırılıyordu. Kurultay, aynı zamanda bireyin ve yaşadığı mekânın dokunulmazlığını, ifade, düşünce, basın, toplantı özgürlüğünü, birlik kurma, grev yapma, işçilere sigorta hakkı verdiğini ilân ediyordu.11 Kurucu Kurultay sırasında Kırım'ın milli bayrağı da kabul edildi. Gök mavisi olan bayrağın köşesinde Giray Hanedanı'nın altın baskılı damgası yer alıyordu. Kurultay, Aralık ayının ilk günlerinde iyi niyetini ortaya koyarak ve gelecekte herhangi bir siyasî istekte bulunmayacağını belirterek gönüllü olarak Milli Meclis'e dönüştü. Böylece görevini yalnız milli yönetim ile sınırlayarak, yalnız askerî, iç ve uluslar arası siyaseti değil, köylüler için hayatî bir önem taşıyan toprak sorununu da Halk Meclisi'ne (Gelecekteki Kurucu Meclisi) devretti.

Kurultay kararları yayımlandıktan sonra oluşan genel görüş, Kırım Tatar yolunun devam edilmesi gerektiği şeklindeydi. "Kırım Tatar Temel Yasası"nın akıllıca, olgun ve demokratik özelliği, çok yakınlara kadar Kırım Tatar Milli Hareketi'nin düşmanları olan kişiler tarafından bile kabul edildi: "Nasıl oldu da yüzyıllar boyu ezilen Tatarlar, devlet bilgeliği konusunda ihtilâle kadar Rus devletçiliğin tek taşıyıcıları olan Rus vatandaşlarına bir ders verebildi; bu başka bir konudur. Bu değişmesi mümkün olmayan bir gerçektir. Düzene ve kanunlara, eşit özgürlüğe ve sosyal adalete, bölgenin rahat ekonomik ilerlemesine ve manevî güçlerin gelişimine değer veren Kırım'ın Tatar asıllı olmayan tüm vatandaşlarının, devleti inşa etme konusundaki Tatarların hevesini son gücüyle desteklemesi gerek. Biz, Tatarları desteklerken Kırım'ı, dolaylı olarak da Rusya'yı anarşiden ve çöküşten kurtaracağız".12 Kırım'da bulunan anonim bir Leh casusu şunları kaydeder: "Avrupa'nın en kültürlü milletlerini bile utandıracak kanunların kabul edilişi Tatar halkının manevî özelliğini ve arzusunu her şeyden iyi gösterir."13

Mantıklı bir soru ortaya çıkıyor: Kırım Tatarlarının hemen hemen herkes tarafından kabul edildiği, onlara siyasî sempati duyulduğu öylesine hoş bir ortamda Bolşevikler ne yapabilirdi? Kırım Tatarlarının barışçı siyasî mücadelesi onlara kesin bir zafer getirdi. Lenin yanlıları işte o zaman , kanlı bir şekilde iktidarı ele geçirmeye karar vermişlerdir.

Kırım şehirlerinden en büyüğü olan ancak en az Tatar nüfusuna sahip Akhisar'daki Sivastopol Bolşevik Müdürlüğü, Halk Meclisi'nin yasalarına çok zıt olan Askeri İhtilâl Komitesi adlı bir baskı organı kurdu. Bu Komite, kendi güçleriyle, Kırım'da "İhtilâl düzeni kurmak" istiyordu. Böylece ikili yönetimin var olduğu özel bir durumu ortaya çıkmıştır. Akmescit ve yarımadanın büyük bölümünde ayrı, Akhisar ve bitişik bölgede de ayrı bir yönetim vardı. Akhisar'daki yönetim kısa bir süre içinde neler yapabileceğini gösterdi. Bahriyeler, 15-17 Aralık 1917 yılında Akhisar'da onlarca subayın ve Kırım Tatar süvarisinin şehit düştüğü sık rastlanan katliamını gerçekleştirdi. On gün sonra da Evpatoriya ve Akmescit'te süvari ve subaylar pusuyla öldürülmeye başladı. Katiller bahriye üniforması giymişti, ancak tutukluların arasında Anatra Fabrikası'nın işçileri ve savaş sırasında Kırım'a görevli olarak gönderilen proleterler de vardı. Kırım Kurmayı, bu gaddarca cinayetleri sona erdirmek amacıyla bu şehirlere gece nöbetçileri göndermek zorundaydı. O zaman işçiler, silâh takviyesi yapmak için Akmescit istasyonunun demiryolu korumalarına saldırdı.

Aslında, silâhlı grupların ve savaş gemilerinin seferleriyle, çarpışmalar ve baskınlar sırasında öldürülen onlarca kurbanıyla Kırım'da ortaya çıkan durum bir iç savaştan başka hiçbir şey değildi. 1917 yılının Aralık ayında, başlamış olan deliliğin yalnız ilk belirtileri değil, aynı zamanda da ilk sonuçları kısa bir süre içerisinde ortaya çıktı. Bu deliliği "kardeşler arası savaş" olarak adlandırmak mümkün değildir, çünkü cephenin her iki tarafında kardeşler yer almıyordu; birbirlerine karşı ateş açanlar birbirlerine ölüm saçan düşmanlar sayılırdı.

2. Kırım'da İç Savaş

A. İç Savaşın Başlangıcı; Toplu Terör

Ocak ayının ilk günlerinde Bolşeviklerin Akhisar'daki iktidarı ele geçirmeleri Merkez tarafından onaylanmıştı. Demokratik olan Kurucu Meclisi kanunsuz bir şekilde dağıtma yolunu benimseyen Lenin'in Merkez Komitesi, daha da ileri giderek bir yıl sonra kanlı "proletarya diktatörlüğüne" uygun olmayan yerel meclislere bile saldırır. Onların ileri sürdüğü slogan "Tüm İktidar Çoğunluğundur" şeklindeydi. Kırım Bolşevikleri söz konusu fikirleri çok erken kabul ederek onları 1918 yılının Ocak ayında yayımladıkları "Çağrı" kapsamına da aldı.14

"Çağrı"nın anlamı çok basittir: "Çağrı" Kırım Ruslarına seslenerek Tatarların ve Ukraynalıların yönetimi kanlı bir şekilde ele geçirmeye hazırlandıkları konusunda Rusları uyarıyor ve bundan sonra da onlara karşı baskı uygulanacağını ileri sürüyordu. "Donanmayı Ukraynalaştırmak" ve böylece de "Akhisar'ı savunmasız olarak düşmanlara teslim etmek" (söz edilen düşmanlar Tatarlar ve Ukraynalılardı) istediğini öne sürerek bu konuda Kiev Parlamentosu'nu suçluyordu: "Bu merkez Parlamentonun oluruyla uygulanan Tatar Cuntası bize Çarlık hükümetinin kötü zamanını getirecek. Aslında o, Türkiye'nin yardımına güvenen Tatarların üst düzey askerî çevreleriyle birlik içindedir."

Pratikte iki tehlikeyle ilgili olaylar büyütülüyordu: dış siyasî tehlikeden (yani Kırım kâh Ukrayna tarafından, kâh Ukrayna'nın yardımıyla Türkiye tarafından ele geçirilecekti) ve Rusları yok edecek Tatarların oluşturduğu iç tehlikeden söz ediliyordu.

"Organize olup son kişiye kadar hepiniz silâhlanın. Bizim için Tatar Cuntası tehlikesi vardır!..." şeklindeki çağrıya kulak verildi. Yalnız Akhisar, Akmescit ve Kefe işçileri silâhlanmaya başlamadı. Bir buçuk asırlık bir zaman içinde Tatarlara uyguladıkları baskıların misilleme ihtimalinden korkan Kırım'ın Rus sakinleri, satın alınması çok kolay olan silâh ve cephane toplamaya başladı.

Tabii ki tehlikenin büyümesi ile ilgili durum, Meclisin ve Müslüman İcra Komitesi'nin gözünden kaçamazdı. Ancak Kırım Tatar liderleri, havayı yumuşatmak için gene Bolşeviklerle görüşme yolunu seçti. Milli Hükümette de yer alan en uyanık temsilciler bu tür girişimlerin başarısızlığını görebiliyordu. Hatta A. S. Ayvazov ve taraftarları, basın aracılığıyla şöyle bir cevap verdiler: "Bolşevizm, yok edici bir güçtür. Onlarla aynı yolda değiliz. Bizim sloganımız: Bolşeviklerle birlikte yürümek değil, sonuna kadar onlarla mücadele etmek şeklindedir."15 Ancak Tatar karşıtı güçlerin sayısı çok fazla olduğu için onlarla uzlaşmaya gidilmesi gerekiyordu.

Daha sonra etnik gruplar arasındaki gergin ortam daha da yoğunlaştı. 30 Ağustos 1914 yılında Çarlık tarafından çıkartılan Manifestoya bağlı olarak çok sayıda, yani Anadolu'dan ve başka yerlerden kaçan yaklaşık 40.000 Hıristiyan Kırım'a yerleşmişti. Bunları Türk bölgelerinden gelen Yunanlar, oluşturuyordu. Yunanlar, yerleştikleri bu yeni yerde küçük yardımlarla yaşıyordu ve çalışmak için hiçbir çaba göstermiyordu. Tavriya valisinin raporunda yazdığı gibi, yeni gelenler, "çoğunlukla tembel çıktı ve hiçbir işe karşı ilgi göstermiyor, hatta sık sık önerilen işten de vazgeçiyor (...) "16 Yunanlar kendileriyle birlikte Müslümanlara olan nefretlerini de yanlarında getirdi ve şimdi bu nefreti Tatarlara göstermeye hazırlanıyorlardı. Aslında kanlı çatışmalar başlamıştı ve genelde Yunanlıların (Donalar) yerleştiği Güney sahilinde meydana gelmekteydi. Çatışmaların olduğu yerde bulunan Rus gazetecisi, hoş görülü olan ve "çoğunlukla Yunanlara herhangi bir nefret beslemeyen, Yunanlılarla yan yana yüz yıl yaşayan" Tatarların bu olaylardan asla sorumlu olmadığını yazıyordu.17 Eskiden Yunanlarla paylaştıkları bazı yerleşim yerlerinde Tatarlar çoğunluğu oluşturuyordu ve bundan dolayı oralarda barış vardı. Şimdi ise Yunanlar, on binlerce Akhisar sakininin desteğini hissetti, Güney sahilinde bahriye grupları ortaya çıktı ve durum birden bire değişti. Ocak ayında ise Tatarlara hedef olan Yunan zulmü ortaya çıkmıştı ve Akmescit'teki sorun sürekli büyüyordu. Ocak ayında Akhisar'daki silâhlı güçler hareketlendi.

Bolşevikler, Akmescit'e karşı yöneldi ancak çok sayıda Tatar süvarisinin gücüyle karşılaştılar. Tatarların savunması, Akhisar'dan gelen topçu güçlerin yardımıyla delindi. Sonra Akmescit'te "Anatra" fabrikasının işçilerinin baş rolü oynadığı o terör başladı. Katliam ve gasp yapan işçileri güç kazandı ve şarap depoları ile mağazalara zorla girmeye başladı. Petersburg'ta olduğu gibi zulüm yapılmaya, mahkemeler düzenlemeye ve camilerde ibadetini yerine getiren insanlar öldürülmeye başlandı.18

14 Ocak'ta Akmescit ele geçirildi. Burada Kırım Tatarlarına karşı terör uygulanıyordu. Karşı çıkanlar anında öldürülüyordu. Hapishaneler birkaç saat içinde doldu taştı. Kırım ordusunun Kurmay Heyeti ile birlikte şehri terk etmeyi reddedenler ve Halk Meclisi üyelerinden bazıları tutuklandı. Numan Çelebi Cihan, tutuklanarak uçakla Akhisar'a gönderildi. "İktidar, geçici olarak tren garı bölgesine yerleşen Askerî İhtilâl Komitesi ve Askerî İhtilâl Kurmayı'nın eline geçti. İhtilâl Komitesi, 14 Ocak'ta Sovyet iktidarı kararnamesini yayımladı, J. Miller'i Genel Komiser olarak tayin etti. Otel ve tiyatroları kamulaştırmaya koyuldu, mahkemeleri boşalttı ve varlıklı vatandaşlardan 10 milyon ruble tazminat vermelerini istedi. Kızılordu mensubundan oluşan gruplar, aynı günün akşam saatlerinde süvarilerin peşine düşerek Karasupazar'da Kırım Kurmayı'na ait 50 subayı esir aldı ve onları hemen burada kurşuna dizdi".19

Akhisar'dan gelen gemilerden de ateş altında tutulan Feodosiy ve Kefe'deki Kırım Tatar Garnizonları savunması içerden, yani arkadan da yok edildi. Yunanlılarca desteklenen, çıkarma kuvvetleri tarafından Yalta da ele geçirildi. Önceden silâhlanan Yunanlılar, Bolşeviklerin gelmelerini beklemeden birkaç köyü ele geçirdi. Bolşevikler tüm Kırım'ı aldıktan sonra Kurultayı ve Halk Meclisi'ni yok etti. Bahriye ve askerî grupları yarımadanın yollarını tutup yenilenlere karşı saldırı düzenlemeye başladı. Kırım etnik açıdan çok renkli ve zengin olmasına rağmen, bu grupların çete başları Rus ırkından başka hiç bir etnik gruptan gelmiyordu. Bu özel durum çok şey ifade ediyor. Aslında uygulama çok mantıklıydı; farklı bayrakların altında olsa bile büyük devletin kanlı bir restorasyonu yapılıyordu ve terör saçan grupların yönetiminde genellikle "Rus işçileri ve bahriyelerinin" yer alması gerekiyordu.20

Terör, hızla her yere yayıldı. Bu terörün kurbanlarının toplam sayısını vermek bugün çok zordur; Kırım'daki şehitlerin sayısı bile bilinmemektedir. Burada bir terör saldırısından söz edeceğim.

Akhisar'da 21-24 Şubat arasındaki üç gecede 350 kişi kurşuna dizilmişti ve bunlar arasında Numan Çelebi Cihan da vardı. Numan Çelebi Cihan, Kırım Tatar siyasetçilerinin en barışçı olanlarındandır. Bunun yanı sıra, yasal hükümetin birkaç Tatar üyesi de kurşuna dizildi. Akmescit'te iki misli daha az kişi kurşuna dizildi, ancak bu katliam gündüz, Pazar meydanında ve meydana toplanmış insanların gözleri önünde yapıldı. Bazı yerlerde, örneğin Evpatoriya'da idamlardan önce korkunç işkenceler yapılıyordu (Akhisarlılar insanları canlı olarak geminin ocağına atıyor, kazanlarda pişiriyordu), öyle ki bu korkunç olaylardan yurt dışında bile, mesela Berlin'de söz edildi.

B. Tavrida Sovyet Sosyalist Cumhuriyeti

Bolşevikler, kanlı işkencelere olan ilk susamışlıkları giderildiği zaman devletin ekonomik sistemini kurmaya koyuldular. Halktan alınan haraç, ilk adımları oluşturuyordu. Varlıklı olarak kabul edilen herkes, "kontributsiya" olarak adlandırılan bir nevi haraç ödemek zorundaydı. Bu haraç, çok büyük bir miktardan oluşuyordu ve döviz veya altınla ödenmesi gerekiyordu. Köylüler, bunun yanında Çarlık döneminden kalan borçlarını, aynı zaman da biriken vergilerini (Çarlık döneminde ödenen vergi türleri) ödemek zorundaydı. Bunlar da Lenin İhtilâli'nin bir diğer yüzüydü.

12 (22) Mart'ta ise yarımada toprakları Tavrida Sovyet Sosyalist Cumhuriyeti olarak adlandırıldı. Eski bir yer ismi olan Kırım bir tesadüf sonucu unutulmadı, tıp­kı Ekaterina'nın "Tavrida'sının" tekrar hayata geçirilmesi bir tesadüf olmadığı gibi: Kırımlılar genelde, yeni devletin yönetiminde yer almıyordu, tüm görevlere yeni imparatorluğun kurucuları yerleştirildi. Her şey, Hanlığın Rus Çarlığı tarafından kanlı alınışından sonra başlayan ilk sömürgecilik döneminde olduğu gibi yapıldı. Sömürgecilik, genel olarak ve ekonomik alanda aynı şekilde devam ediyordu. Toprak, imparatorluğa aitti ve devrinden önce toprak sahibi olmayan hiçbir Tatara toprak verilmedi, oysa nüfusun %40'ını Tatarlar oluşturuyordu. Bunun yanı sıra toprak sahipleri, topraklarından mahrum bırakıldı. Bu insanlar, Sovyet yönetiminin isteği doğrultusunda toprağını sovhozlara (kooperatiflere), yani imparatorluğunun hizmetine vermeliydiler. Daha önce de olduğu gibi, Kırım Tatarlarından alınan ekmek, merkezî bölgelere gönderiliyordu. Komiserler, birkaç ay içinde Perekop'a 5 milyon pud (Eskiden Ruslarda 16,3 kiloluk bir tartı ölçüsü birimi buğday gönderdi ve böylece Kırım Tatar köylerinde Birinci Sovyet dönemi açlığı başladı.21

C. İktidar Oyunu: Sulkeviç'ten Vrangel'e Kadar

1918 yılının Mayıs ayında Kırım'a Almanlar girdi. Onlar yarımadada uzun süre kalmadılar, yılın sonuna kadar burada bulundular. Almanların yarımadada bulunduğu sıralarda Litvanya Tatarı olan Süleyman Sulkeviç hükümetin başına getirildi. Bir general olan Sulkeviç, eski Kırım liderleriyle iyi ilişkiler içindeydi; onun döneminde Kurultay yeniden kuruldu, ve koalisyon hükümetinde C. Seydamet ve M. Kıpçakskiy yer aldı. Sulkeviç, yeni Meclisin seçilmesi ve Kırım Silâhlı Kuvvetlerinin kurulması için aktif bir şekilde çalışıyordu. Kırımın bağımsızlığı ve yerli halktan olan eski ve yeni mültecilerin ana yurtlarına dönmesiyle ilgili program maddeleri, daha da önemliydi. Sonunda onun amacı, "Kırım'ı dışardan gelerek Bolşevizmi kuran yabancılardan kurtarmaktı".22

Sulkeviç, Kırım'ı bağımsız bir devlete dönüştürme planına çok ciddi bir şekilde yaklaşıyordu. Birincisi, o inanılmaz derecede çabuk bir biçimde Bolşevikler tarafından yok edilen ekonomiyi yeniden kurdu ve insanlar, sadece birkaç ay sonra bunu hissetmeye başladı; açlık yok oldu, insanların hayatı biraz iyileşti; o dönemi yaşayan insanların anılarında yer aldığına göre yarımadanın sakinleri şimdi, Bolşevik döneminden çok daha iyi yaşıyordu. İkincisi, Sulkeviç, Hanlık döneminden bu yana ilk defa Kırım'ın yurt dışında temsilciliklerinin bulunması uygulamasını yeniden hayata geçirdi. Türkiye, böyle bir temsilciliğin açıldığı ilk ülke oldu; Temsilciliğin başında da A. S. Ayvazov vardı.

Zaferi kazanan müttefikler savaşı kaybeden Almanların yerini aldı. İngiliz-Fransız müdahalecileri, iktidara büyük toprak sahibi ve Rus İmparatorluğu'nun eski Duması'nın üyesi Solomon'u getirdi. O, sert bir devlet adamıydı ve Kırım'ın bağımsızlığına, hatta kültürel bağımsızlığına bile karşı çıkıyordu. Solomon'un döneminde Kırım Tatarları hem hükümette yer almıyor, hem de idare alanında çalışan küçük memurluk tayin edilmiyorlardı. Kırım'da, İngilizlerin ve Fransızların yanı sıra Denikin'in Gönüllü Ordusu da bulunuyordu. Kırım Tatar gençleri, askere gitmek istemiyordu. Gençleri yakalamak için takipler düzenleniyordu, bazen de yakalanan gençlere işkence uygulanıyordu.

Köylülere toprak verilmediği ve müttefiklere erzak gönderildiği için açlık yeniden baş gösterdi. Açlık, Sulkeviç döneminde yok edilen gaspları, çeteciliği ve başka her tür baskıları yeniden getirdi. Şimdi o kadar sık suç işleniyordu ki, artık "geniş kitleler Bolşevizminden" söz ediliyordu; oysa bunun anlamı tam anlamıyla cinayettir.

Bolşevik Kızılordusu, 1919 yılının Nisan ayında çarpışarak yarımadayı ele geçirdi, 12 Mayıs'ta da Rus Sovyet Federatif Sosyalist Cumhuriyeti'nin içine giren Kırım Sovyet Sosyalist Cumhuriyeti'nin kurulduğu duyuruldu.

Kırım, sahip olduğu statüye göre söz konusu askeri-siyasî birliğin üyesi olan Ukrayna, Beyaz Rusya vb. gibi ülkelerle aynı durumdaydı. Kırım Sovyet Sosyalist Cumhuriyeti'nin hükümetine, birkaç Tatar girdi ve Milli Fırka yeniden oluştu. Ancak çok iyi görünen ama özünde boş olan bu siyasî uygulamalar, yerli Tatar halkın maddî durumunu daha da kötüleştirdi. Gruplar, köyleri dolaşmaya koyuldu. Yeniden yiyecek ve erzak Kuzey'e doğru akmaya başladı, köylüden bir milyon vergi isteniyordu ki, bu verginin miktarı daha sonra yükselerek 5'ten 12 milyona kadar varabiliyordu. Ekmek, kupon sistemine bağlandı ve kişi başı dört saatte yenmesi gereken ekmek miktarı önce yirmi dört saat için 300 gram olarak belirlendi, daha sonra da 200 grama düşürüldü.

Bir ay için kişi başına 1500 gram bulgur veriliyordu, patateste ise bu oran daha düşüktü. Vergilerini ödemeyenler veya Bolşevik olmayan partilere sempati duyanlar, hiç sorgulamaksızın ve yargılanmaksızın insanları öldüren, Çeka olarak adlandırılan Olağanüstü Komite'ye çağrılıyorlardı.

Kurulan Cumhuriyet 75 gün ayakta kalabildi ve bu zaman içinde ülkedeki olağanüstü durum hep devam etti. Yarımada 26 Haziran 1919'da Bolşeviklerden kurtarıldı. Bu tarihten iki gün sonra iktidara gelen Denikin Yönetimi, yeni siyasetin özünü belirledi: Kırım tamamıyla Rusya'ya bağlanmalıydı, özerkliği de alınacaktı, "bağımsız yerel hükümetin varlığından söz bile edilemezdi". Askerî yönetim, baskıcı uygulamasına başladı: şehir yerel meclisleri ve mahallî idare organları bile dağıtılmıştı. İşte o dönemde A. S. Ayvazov, A. Özenbaşlı, S. Hattatov, H. Çapçakçı, A. Bodaninskiy, A. Hilmi vb. gibi ünlü siyaset adamı ve milli kültür alanında büyük hizmetleri olan aydınlar göz altına alındı. Onlar, hem İhtilâlden önce, hem de Sovyet dönemi sırasında standart olan aynı şeyle suçlanıyordu: Bölücülük ve de Türkiye'ye hizmet etmek.

Askere gitmek istemeyenler ve açlıktan dolayı vergisini ödemeyenler dövülüyordu, hatta kurşuna diziliyordu. Bazen tüm köy halkı cezalandırılıyordu. İlk toplu idam Akuman Köyünde yapıldı, bundan sonra da bu toplu idamlar bir alışkanlık haline geldi. Bunlara karşılık da bölgede yeşil-partizan olarak adlandırılan faaliyetler çoğaldı. Şimdi söz konusu çeteler, askerlikten kurtulmuş gençlerden oluşan küçük gruplar değildi. Ormanlarda büyük çeteler oluşuyordu; bu çeteler iyi silâhlanmıştı ve bazen de tecrübeli eskî askerler tarafından yönetiliyordu.

1920 yılının Mart sonunda General P. Vrangel, Kırım'ın Genelkurmay Başkanı ve Başbakanı oldu. P. Vrangel, "Büyük Rusya'yı yeniden hayata geçirmek" için Moskova'yı vurmakla ilgili ütopik planlar kurmuyordu. O, Kırım'da deneylerin yapıldığı bir tür çiftlik, örnek bir bölge kurmak istiyordu. Bu bölge de, ihtilâlin ateşlerinin yükseldiği ve tüm ülke için örnek olacak herkesi çekebilecek bir ahlâkî merkez haline getirilecekti. Tabii ki bu, başbakanın emri altında bulunan insan gücünün imkânları çerçevesinde ve verilen kısa zaman içinde yapılması açısından bir ütopya idi. Ancak P. Vrangel bazı planlarını uygulamayı başardı, bu nedenle de o dönemde Kırım'da yaşayan insanlar ondan iyi söz ederler.

P. Vrangel, birçok özgürlük ilân etti, bunların içinde sendika kurma hakkı da vardı. Aynı zamanda subaylara maaş belirledi, onun döneminde yeniden sabun, deri, şeker ve tekstil ürünleri üretilmeye, yurt dışından alet, malzeme ve giysi alınmaya başlandı. Bankalar yeniden faaliyete geçerek şehir fabrikaları sahiplerine ve köylülere kredi vermeye başladı. Mal sahipleri, mahsullerini normal bir şekilde satarak, ödeyebilir durumuna geldi. 1920 yılının Mayıs sonunda ise Toprak Kanunu yayımlandı. Bu kanuna göre çok fazla toprak sahibi olanlardan toprak alınıyordu ve bu topraklar onu çalıştıran insanlara "toprağın sürekli mirasçıları" şeklinde dağıtılıyordu.

1920 yılının aynı ayında Kırım Tatar temsilcileri Kongresi düzenlendi. Bu kongrenin amacı, bölgenin kendi kendine yönetilmesi için geliştirilmesi gereken prensiplerle vakıflar, milli eğitim, kültür ve dinle ilgili sorunların çözülmesinden ibaretti. Kongreye katılan P. Vrangel'in temsilcisi, Tatarlara kültür ve din alanında bölgenin yönetiminin tamamıyla kendilerine ait olacağı konusunda söz verdi.

Bağımsız yönetim konusundaki proje hazırlanıp yöneticilere sunuldu. Projenin onayının 12 Kasım'da yapılması gerekirdi. Ancak tam aynı günde Kızılordu, Perekop savunmasını deldi. Kırım'ın son, uğursuz ve geri dönüşü olmayan işgali başladı...

3. 1920-1921 Yılları Arasındaki Bolşeviklerin Diktatörlüğü A. Kızıl Terör

Sovyet Rusya Kırımı kesin olarak aldıktan sonra Bolşevikler tarafından başlatılan terör, 1917 yılına dayanıyordu. Bolşevik ceza organlarının yöneticisi F. Dzerjinskiy, partinin "nefret ve öç ile yönetilmesi" gerektiğini belirtti. Lenin, belli bir zaman sonra "terörün gücü ve katılımının teşvik" edilmesi konusunda çağrılarda bulunuyordu. Böylece hazırlanan toplu katliam kampanyasındaki partinin rolü konusunda iki görüş belirlendi: birinci görüşe göre katliamların parti tarafından yönetilmesi gerekiyordu, ikincisine göre ise Bolşeviklerin rolü daha önemliydi; yalnız halkı kör bir şekilde yok etmek için şartlar yaratılması gerekiyordu.

1920 yılının Kasım ayından sonra daha çok ikinci uygulama, yani Lenin yöntemiyle sorunlara yaklaşma yöntemi ağırlık kazanıyordu. Yönetici, rejimin Kırım'da katledeceği kurbanların sayısı 300.000 "burjuva", ancak aileleriyle birlikte yaklaşık bir milyon olacağını belirleyince, bu yaklaşımın özü ortaya çıkar.23

Eğer, göç etmeye başaramayan Rus burjuvazisinin ve beyaz ordunun temsilcilerinin sayısı 60.000 olduğunu göz önünde bulundurursak, genelde yerli halka karşı yapılacak olan terörden söz edildiği anlaşılır. Sovyet yönetimi tarafından terörizmle mücadele etmek için değil de terörizme hizmet etmek için kurulan ve bir müdürlük olan Olağanüstü Komite (Çeka) tarafından uygulanan kurbanı seçme prensibi, yöneticilerinden biri olan M. Latsis tarafından belirlendi. M. Latsis, sanığa karşı herhangi bir suçlama olup olmadığı konusunda araştırma yapılmasını istemiyordu. "Sizin ilk göreviniz, kişinin hangi sınıfa ait olduğu, hangi aileden geldiği, eğitim düzeyinin ne olduğu ve nasıl bir mesleğe sahip olduğu ile ilgili soru sormaktır. Tüm bu soruların, sanığın kaderini belirlemesi gerekir. Kızıl terörün anlamı bundan ibarettir.24 Yani bahriye, asker ve işçilerden oluşan bu kitle, sosyal sınıf, eğitim düzeyi ve meslekî açıdan farklı herkesi fiziksel olarak yok etme hakkına sahipti.

Kırım'da bu suçlara dördüncü bir suç daha ekleniyordu. Bu suç farklı bir milli gruba ait olmaktı. 1917 yılının Aralık ayında başlayan yerli halkın katliamı, 1920 yılının son baharının sonuna doğru yenilendi ve sonraki yılda yoğunlaştı. Uygulama, toplu katliam ve soykırım kampanyasıydı ve buna benzer diğer kampanyalar gibi (Vartolomey Gecesi, Stokholm Kanlı hamamı (banyosu vb.) dünya tarihinde ayrı bir isim aldı: Kırım'daki Kızıl terör.

Kızıl terör yüzünden yılda ne kadar Kırım Tatarının şehit düştüğünü söylemek çok zordur. Belgelere göre, Tatarlar ve Ruslar, tutuklanan ve katledilenler arasında en büyük iki grubu oluşturur; bu grupların sayısı eşitti.25 Bu aylarda verilen kayıpların toplu sayısı belgelerde farklıdır ve 65.000'den (Bu sayı Bolşevikler tarafından da kabul ediliyor) 120-150.000'e (Terörü yaşayan ve Batı'ya göç eden göçmenlerin uzmanları tarafından öne sürülür) kadar değişir. Küçük olan Türk halkının kaybı, 30.000'den 60.000'e kadar değişiyor ve bu sayı Bolşevikler tarafından 1921-1923 yılları arasında suni olarak yaratılan açlıktan ölenleri içermez. Her iki nedenden dolayı ölenlerin sayısını da göz önünde bulundurursak, Tatarların kaybı 100-120.000'e çıkar.

Kurşuna dizilişin nasıl gerçekleştiğini, idamdan önce ne gibi işkenceler yapıldığını yazmamız gerekmiyor, bunun için zamanımız yoktur. İdam ve işkencelerle ilgili yalnız istatistikleri vererek yetineceğim. İdamların toplu şekilde yapıldığını kanıtlayan bilgiler ayrı şehirlerle ilgilidir: Akmescit'te bir gece içinde 1.800, Kerçi'de 1.300, Kefe'de 400 kişi idam edilir.26 1920 yılının Kasım sonu yirmi dört saat içinde 1.634 kişiyi kurşuna dizdiler ve 278'i kadar kadındı, iki günlük kısa bir aradan sonra da 1.202 kişiyi kurşuna dizdiler ve bu sefer kadınların sayısı 88'di vs.27 Burada ilk defa kurşuna dizilenlerin toplu mezara gömülme uygulaması denendi ve bu yöntem daha sonra Hitler'in cellâtları tarafından da kullanıldı.

Bir çok Tatar erkeği tutuklanmamak için dağlara ve ormanlarda saklanıyordu. Bu nedenle de 1920-1921 kışında, Yeşillerin sayısı yükseldi. Onlar, köylerden zorla toplanmış ekmeği ve diğer malzemeyi tren garlarına doğru götürürken, "Kızıl kervanlarına" saldırıyordu. Kırım'daki köylerin nüfusu genelde Tatar asıllı olduğu için, Yeşillerin çeteleri genelde Tatar köylülerden oluşuyordu. Aynı zamanda da bu çetelerde, Beyaz Ordu'da yer alan Rus ve Tatar subaylar bulunuyordu. Bazen köyün tümü ormana çıkıyordu, örneğin Şuma, Korbek, Demirci, Sablı köylerinde bu vakalar yaşanmıştır. Kızıllılar, bu kaçışları önlemek için rehine tutmak uygulamasına geçti. Yeşillerin çetelerine katılım olduğundan şüphelendikleri köylerde veya şehir mahallelerinde suçsuz insanlar tutuklanıyordu.

Tutuklananlar arasında en büyük saygıyı gören yaşlılar, mollalar ve hatta çocuklar vardı. Eğer belirlenen zaman içinde köyden ormana çıkan partizanlar ortaya çıkmazsa, rehin kurşuna diziliyordu, bazen de tüm köy yanma tehlikesiyle karşı karşıya kalıyordu.28

Yasa dışı olmasına rağmen Kızıl terör, yavaş yavaş (Sovyetler Birliği'nin ayakta kaldığı son döneme kadar kanunî bir düzen oluşturulmadı) bir çerçeveye sokuldu: terör yüzünden ölenlerin sayısı konusunda bir sınır koyuldu. Buna rağmen Komünistler, terörü Lenin modelinden çıkartarak yukarda verdiğimiz Dzerjinskiy modeline sokmak zorunda kaldı. İdamlar ve öldürülmeler üzerindeki tekel, tamamıyla Olağanüstü Komite ve partinin diğer organlarına aitti. 1921 yılının ikinci yarısında kurbanların sayısı azalmaya başladı, çünkü tamamıyla yapmacık, tamamıyla sahte olsa bile bir mahkeme faaliyet gösteriyordu.

B. Kırım Özerk Sovyet Sosyalist Cumhuriyeti'nin Kuruluşu

Bolşeviklerin rakibi veya düşmanı olan, siyasî alanda mücadele edebilecek tüm güçler fiziksel olarak yok edildikten sonra (halkın diğer kısmı haklı olarak çok korkuyordu), yöneticilerin önünde, elde edilen "başarıyı" sağlamlaştırmakla ilgili bir görev vardı. Amaçları, insanların girdiği siyasî hipnozu muhafaza etmekti, çünkü ancak bu şekilde gelecekte ortaya çıkabilecek her türlü sorun (örneğin muhtemel bir milli kurtuluş hareketi) ortadan kalkabilirdi. Bunu elde etmek için takip edilmesi gereken en önemli yol, şekil olarak milli, içerik açısından da sosyalist cumhuriyetler kurmaktan ibaretti. Sosyalist sözcüğü, Lenin yanlılarının söyleminde hak sahibi olmayan, sosyal ve ekonomik açıdan hükümete tamamıyla bağlı halkın üzerinde kurulacak parti diktatörlüğü anlamına geliyordu. Komünist Tatarların Konferansı'nda "Rusya tarafından işgal edilmiş halkların milli faaliyetlerini yok etmek için Cumhuriyetler kurmak"29 taktiği kabul edilir.

Kurulacak olan cumhuriyetin, onun siyasî yönü ve devletin yapılandırılması gibi konular vatandaşlar tarafından değil Kremlin tarafından belirleniyordu. Lenin tarafından onaylanan programa göre 06.11.1921 tarihinde Akmescit'te Birinci Kırım Kurucu Kongresi düzenlendi ve bu kongrede yeni devletin kuruluşu bildirildi. Rus Sovyet Federatif Sosyalist Cumhuriyeti'ne bağlı bu devletin adı Kırım Özerk Sovyet Sosyalist Cumhuriyeti'ydi. Devletin anayasası tüm Sovyetler Birliği için örnek olan aynı şablondan ileri geliyordu. Anayasada, etnik, kültür, tarih, gelenek, manevî hayat gibi özellikler göz önünde bulundurulmuyordu. Aslında Anayasanın bazı maddeleri uygundu, ancak Sovyet ana kanunlarının özelliği bundan ibaretti: anayasanın içerdiği maddeler "iyi" veya "kötü" olabilirdi, ancak onlar hiçbir zaman uygulanmıyordu.

C. 1921-1923 Yıllarındaki Açlık

Sovyet iktidarının Kırım'da uygulandığı ilk üç yıl sırasında yaşanan açlık konusu çok geniştir. Bu nedenle de açlığı yalnız nedenler ve sonuçlar açısından inceleyeceğim: Erzağın Kırım'dan alınıp Kuzey'e götürülmesi ile ilgili uygulama, köylüyü ekmekten ve tohumdan mahrum bıraktı. Yarımadanın depolarında da hiçbir şey kalmadı. Yarımadadan 2.800.000 pud erzak alınarak, "köylerdeki son yiyecek birikimleri de tüketildi".30 Köylerin soyulmasının yeniden yürürlüğe girmesi, aslında psikolojik sonuçlar da doğuruyordu; köylüler, 1921 yılının son baharında 250.000 desyatina (desyatina-eski Rusya'da 1,09 hektar) yerine 80.000 desyatina tarla ekmiştir. Aslında köylüler şöyle düşünüyordu: Madem ki tüm erzağımızı alacaklar, neden kendimizi zora sokalım, çocukların boğazını doyurmak için tohumdan un öğütmek daha iyidir. Yeni bir takas sistemi uygulanmaya başladı Sistemi şu şekildeydi: hayvancılık, çiftçilikle uğraşan, ekmek, tütün ve alkol üreten Kırım'ın en büyük bölgeleri arasında doğrudan karşılıklı değişim yapılıyordu. Açlığın baş gösterdiği Kırım'da, yalnız takasa tâbî olan malzemelerin değil, balık, odun kömürü gibi şeylerin satışı da yasaklandı. Oysa bu satışlar, ekmek üretemeyen dağ ve sahil köylerini açlıktan kurtarabilirdi.31 Dağ ve bozkır yolları üzerinde Çekist ve Askerî engeller kuruluyordu ve çıkışlar bu şekilde kesilerek köyler tek başına yok olmaya bırakılıyordu.

Başka bir şey daha var, yeni Sovyet para birimi dışında olan her tür para geçersiz olduğundan daha önceden yapılan tasarrufların değeri düştü. Vrangel döneminde toplanan ve hazine depolarında korunan konserveye koyulmuş yağ ve konsantre edilmiş süt ürünleri depolardan tümüyle alındı. Tütün üreticileri için özel cezalar uygulanırdı; Üreticilerin Vrangel Hükümeti'nden32 aldıkları borç karşılığı tütünü Sovyet hükümetine teslim edilmesi gerekiyordu; yalnız Yalta kazasında 240 ton kuru tütün yaprağı vardı. Aslında, bu uygulama güney sahil bölgesindeki köy halkının geçimini sağlayan tüm gelirlere el koyma anlamına geliyordu. Böylece yönetim, açlıktan insanları kurtaracak son imkânı da yok etti. Çünkü giysi ve başka eşyaların ekmek karşılığında takası yasaklandı. Belli bir günde Olağanüstü Komite veya ordu mensupları bir köy veya bir şehre akın ederek insanların yola çıkmalarını yasaklıyordu ve silâh taşıyan şahıslar evlere girip, içerde buldukları değerli şeyleri kapının önünde bekleyen at arabasına yükletiyordu. Alınan değerli eşyalar ve malzemeler arasında yiyecek malzemesi, mobilya, müzik aletleri, kilim, tablo, yastık, battaniye, çanak çömlek, para gibi şeyler vardı. Bunun yanı sıra köylerde süt veren hayvanlar, hatta keçiler bile kalabalık Tatar ailelerden alınıp götürülüyordu. İnsanlara iki kat iç çamaşırı, bir takım giysi bırakılırdı. İki üç gün sonra silâhlı kalabalık, başka bir şehir veya köye geçerdi ve bunlar böylece devam ederdi. Toplanan şeyler ise, ya on binlerce yerli yönetim temsilcilerinin ve korumalarının beslenmesi için dağıtılıyordu, ya da Kuzey'e gönderiliyordu.

Açlık 1920 yılının geç son baharında başgösterdi, 1921 yılının ilkbaharında ise ilk "açlık mezarlıkları" ortaya çıktı, çünkü yaşlılar açlığa dayanamamaya başladı. Açlık en yoğun şekilde köylerde hissediliyordu. Ölümler, daha çok Tatar aileler arasında görünüyordu, çünkü onlar Rus ailelerinden çok daha yoksullaşmıştı.

Özellikle çocuklar çok sık ölüyordu; Dergilerde, Tatar annelerinin ölen çocuklarının acılarını seyredemedikleri anlatılıyordu: "Umutsuzluk içinde olan anneler, çocuklarını boğar, tren tekerleklerinin altına bırakır, nehir sularına atarlar".33 Aynı nedenden dolayı bazı kadınların çocuklarını uzakta her hangi bir yere götürüp bıraktıkları gibi olaylar da meydana geliyordu. Kırım'da yetişkinler arasında intihar sayısı çok fazla yükseldi ve bu psikolojik salgın ilk defa Partenit'te baş gösterdi, daha sonra da diğer köylere de yayılmaya başladı. İnsan etini yeme olayları da çok sık görülmeye başlandı; acıdan ve açlıktan aklını kaybetmiş bu insanlar, sık sık kendi köylüleri tarafından öldürülüyordu, hayatta kalanları ise hapishaneye götürülüyordu.34 İnsanlar, sayıları gittikçe artan hırsız ve eşkıyaları yakaladıkları takdirde aynı cezayı veriyorlardı; öldürmeden önce onlara sık sık işkence de uygularlardı; köylü aileleri ellerinde son yiyecekten böylelikle onları mahrum bırakıp ölüme itmeye hazırlananların bu işkenceleri duydukları zaman vazgeçeceklerini umuyordu.35

Açlıktan meydana gelen sonuçlar korkutucu idi. Bazen tüm sakinler ölüp gidiyordu. Küçük Taraktaş ve Büyük Taraktaş gibi kalabalık köyler 1921 yılının sonunda artık tamamıyla insansız kalıp yok olmuşlardı. Bir çok köy evi kapandı, bazıları da tamamıyla yıkılmış durumdaydı; evlerin içinde bin kadar kişi öldü. Bahçesaray yakınlarındaki Salaçik köyünün sakinleri de tamamıyla öldü.

Başka bir çok bölge açlıktan etkilendi. Sovyet iktidarı, aralarında Kırım'a ait olanların da bulunduğu müzede sergilenen paha biçilmez değerde eserleri yurtdışına satarak sorunu çözmeye çalışıyordu. Ancak satıştan sağlanan dövizle alınan yiyecek malzemesi, hükümete göre uygun olan yerlere gidiyordu, Kırım'ın yerli halkına değil.

Hatta devlet, ödenmesi gerekmeyen yardımları reddediyordu. Kırım'daki binlerce insanın açlıktan öldüğü ile ilgili haberlerin dünya kamuoyunda çalkalanmaya başlandığı döneme kadar bir çok vakfın yardımları suni olarak engelleniyordu. O zaman bile hem para, hem de malzeme teklifi kabul edilmiyordu; bunlar arasında güçlü çocuk yardım kurumu olan Guber Vakfı, Werelf, açlıkla mücadele eden Uluslararası İşçi Yardımı, Jojt vb. vakıfların yardımı da vardı. O zaman bile hem para, hem de yiyecek malzemesi teklif eden pek çok vakfın yardımı da kabul edilmedi, örneğin Hollandalı Danakşon Vakfı'nın yardımı geri çevirildi. Bunun yanı sıra yapılan yardımlar, Kırım'ın normal durumuna dönmeden çok önce Moskova tarafından kesildi, milli yardım kurumu "Pomgol" ise 1922 yılında kapatıldı, oysa cumhuriyet bir yıl daha açlık çekti.

Kırım'da meydana gelen açlık kayıplarını arttırmak içinde önlemler alınıyordu. Bunlardan birincisi, "saklı tarlalar" olarak adlandırılan ve köylüler tarafından küçük toprak parçalarının gizli ekilmesi ile ilgili uygulamanın yasaklanmasıydı. Devlete ait toprakların kullanılmasından dolayı bu yasaklamaya geçildiği öne sürülüyordu. Bu tür gizli yerlerde yetişmiş erzaklar, köylülerin ellerinden alınıyordu. Bunun yanı sıra eskiden Kırım'da 45 milyon pud tuz birikmişti ve genelde bu tuz Akdeniz ülkelerine satılarak döviz elde ediliyordu. Şimdi Kırımlılar, Kırım'ı ve belki de başka bölgeleri açlıktan kurtaracak böyle bir satışın tekrar yapılmasını teklif etse de Lenin, böyle bir şeyin yapılmasını yasakladı: tuz bozulabilirdi, ancak dokunulması yasaktı.36

Vermiş olduğumuz ve bunlara benzer başka veriler, 1921-1923 yıllarındaki açlığın önceden planlanarak hazırlandığını, suni olarak yaratıldığını gösterir. Bolşevikler, bu görevi sonuna kadar yerine getirme imkânına sahipti. Bu facianın sonunda yarımadadaki köy halkının sayısı 76.600'e kadar, şehir halkının sayısı da 75.500'e kadar düştü.

Böylece, doğal olan nüfus artışının kesildiğini göz önünde bulundurmasak dahi, Kırımlıların toplu sayısı olan 800.000 kişiden, 150.000'i aşkın kişinin kaybedildiği görülür. Daha sonra farklı milletlerin ne kadar insan kaybına uğradığı hesaplandı. Farklı çalışmaların yazarları, temel veriler konusunda görüş birliğine varmaktadır. Ancak bu bir gerçektir ki, Kırım Tatarlarının sayısı yaklaşık %60 veya %70 azaldı; aynı zamanda da ölen halkın %75'ini Tatarlar oluşturmaktaydı.37

4. Sovyet Dönemi Günlük Hayatı

A. Kırım İnsanı ve Toprak

Köylerde ve şehirlerdeki halka uygulanan ücretsiz çalışma zorunluluğu, zaman ve ağırlık açısından farklıydı. Şehirde yaşayan "çalışan sınıfa ait olmayanlar" birkaç ay içinde yok edildi. Köylerde bu süreç onlarca yıl sürdü. Bunun nedeni de şundan ibarettir: Şehirdeki "yabancı sınıftan çok farklı olan köy "yabancı sınıfı", farklı şekilde kendini gösterebiliyordu. Dünkü ırgat eline bir mülkün yönetimini aldıktan sonra çok çabuk bir şekilde çalışanların düşmanı olup onların üzerinde baskı uygulamaya hazırdı. Şehir insanı, maaşlardaki küçük vergileri dışında başka herhangi bir vergi ödemiyordu oysa aynı zamanda köyde angarya olarak çok sayıda ağır işler mevcuttu; odunculuk, nakliyecilik, ocakçılık, inşaütçılık, fırıncılık vb. meslekî alanlarda çalışma mecburiyeti vardı. Örneğin nakliyecilik alanında ücretsiz çalışma mecburiyeti, köy ekonomisine büyük zararlar getiriyordu.

Mecburî çalışma yükümlülüğü, köylülerin haftada dört gününü alıyordu ve bu, 1861 yılında yapılan kölelik reformundan önce uygulanan çalışma yükümlülüğünden bile fazlaydı.

Çok kalabalık olan Kırım'ın güney sahilindeki, Kırım Tatar köylerinin en büyük sıkıntısı toprak sorunuydu. 1922 yılında eski ağaların sahip olduğu toprağın sovhozlar (kooperatifler) ve ortak emeğe dayanan başka resmi ve yarı resmi kuruluşlara dağıtılması konusunda bir karar kabul edildi. Bu karar, yoksul köylünün topraksız kalacağı ve ırgat statüsünün korunacağı anlamına gelir. İhtilâlden önce bile Tatarların arasında toprağı olmayan bir çok kişinin olduğu göz önünde bulundurulursa, çok büyük olan topraksız köylü kitlesi aynı şekilde kalıyordu. Örneğin, Aluştin bölgesine ait Şuma köylüsünün %75'i çok az toprak sahibi sınıfına ait edilmişti, %20'i de tamamıyla topraksızdı. Bu durumda nasıl olurdu da Güney Sovhoz yakınlarındaki araziler öylesine boş duruyordu?38 Sovyet halkı arasında toprak paylaşımının sona erdiği Eylül ayına doğru, her şey eskisi gibi kalmıştı. Bu durumun, "devlet topraklarına, değerli ve özel ürünlerin üretildiği toprakların eklenmesi" gerekliliğine dayanan siyasetten kaynaklandığı partinin belgelerinde mevcuttu, yani parti durumu çok iyi biliyordu.39

Bu arada, bir çıkış yolu vardı ve bu çıkış yolu kullanılmaya başlandı. Kırım'ın İcra Komitesi Başkanı, Veli İbrahimov, yarımadanın bozkır bölgesinde yeterince fazla toprağın bulunduğuna karar vermişti. Bu topraklar yüzyıllardır hayvanlara gereken otlaklar için kullanılan, çalıştırılmayan arazilerdi. Veli Bey çok basit bir şema geliştirdi: Düzenli bir çiftliğe ve tecrübeye sahip, büyük bir zevkle mücadele edecek bozkır köylülerine çok daha fazla toprak verilecekti; toprak hiç sürülmediği için çok sorunlu olacaktı. Buna benzer çiftçilerin bırakacağı, evler ile çiftliğe gereken her tür binaların bulunduğu eski topraklar, topraksız olan Güney sahili sakinlerine verilecekti. Bunlar, daha kolay bir şekilde adapte olacaktı.

Ancak sorunun bu şekilde çözülmesi, büyük ihtimalle iktidarı tatmin etmiyordu. Bu şekilde her köylü toprak sahibi olacaktı ve bu toprak, yoksul olmayan bir hayat sürdürmek için yeterliydi. Buna benzer bağımsız toprak sahiplerini bile sovhozlara çekmek mümkün olmayacaktı, kolhozlar, komünler ve başka büyük birleşmeler sovhozlara nasıl çekilecekti. Oysa Bolşevikler, bunlar aracılığıyla köylüyü en işlevsel bir şekilde sömürmeyi düşünüyordu. O zaman V. İbrahimov plânından bazı bölümlerin kullanılması konusunda karar verildi. Kırım bozkırına yaklaşık beş yüz bin Rus Yahudisi yerleştirilip yarımadanın işlenmemiş toprağı onlara verildi. Bu sayı, bozkırı yerleşim bölgesine dönüştürmek için yeterli olmalıydı, gerekli olduğunda da Filistin'den (biraz daha geç Yahudiler gelmeye başladı) gönüllü olanlar çağırılabilirdi. Filistin'den göçmen gelmese de, 500.000 kişiden oluşan bu Yahudi göçmenleri, Kırım'ı Yahudi bir Anklava, hiç olmasa demografik açıdan dönüştürebilirdi (O dönemde Tatarların toplam sayısı 200.000'den bile azdı, hatta Rusların sayısı 350.000 idi). Her göçmen ailesine 28 hektar toprak verilmesi planlandığı için, 2,8 milyon hektar gibi fantastik bir rakam ortaya çıktı. Yarımadada bu kadar fazla işlenmemiş, boş arazi yoktu ve 1925 yılının Mayıs ayında Moskova'ya eski Kırım topraklarının bu şekilde paylaştırılmasına karşı çıkıldığını içeren bir protesto mektubu gönderildi.
Sonuç olarak 1939 yılında Kırım'a 20.000'den fazla insan yerleşti ve bu insanlara 350.000 hektar toprak sağlandı ki, bu toprak tüm köy topraklarının %50'sini aşıyordu.40 Halkı toprak yetersizliğinden kurtarma teşebbüsü, 1920 yıllarının sonuna doğru Kırım Tatar liderlerine karşı açılan mahkemelerle sonuçlandı. Milli amaca en bağlı kişilerden biri Veli İbrahimov, anti-Sovyetizm ile suçlandı ve idam edildi.

B. Moskova ve Kırım; Milli Siyaset ve İdeoloji

Kırım'ın Sovyet dönemi milli politikasının özelliklerini anlamak için SSCB'nin despotizmini ve totalitarizmini oluşturan iki dönemin anlamını ve kronolojisini belirlemek lâzım.

Lenin tarafından delillerle teyit edilmiş ve denenmiş Despotizm, otoriter metotların yardımıyla küçük gruplarla (parti yönetimi) toplumu yönetme amacını taşıyordu. Bu tür sisteme karşı çıkanların, tamamıyla yok edilmesi gerekirdi. Despotizm, devletin totaliter modelini kurmak yolundaki ilk aşama sayılırdı.

Totaliter sistem, Stalin'in bu sisteme geçmek için hazırlıkların hazır olduğunu düşündüğü 1930 yılından sonra oluşturulmaya başlandı. Eski sistemiyle kıyaslandığında, bu sistemin farkı, tüm iktidarın, adliyenin ve soruşturmayı yürüten sistemin tek kişinin elinde bulunmasından ibarettir. Bunun yanı sıra gerçek düşmanın yerine "objektif karşıtı" modeli oluşturulmaya başlandı. Bunlar, sınıf düşmanları, gizli suçlular veya farklı şekilde düşünen tehlikeli kişiler değillerdi. Söz konusu insanlarda, hastalığın potansiyel taşıyıcısı olacak belirtiler görünüyordu. Zararlı veya tehlikeli olduklarından veya gelecekte tehlikeli olacaklarından dolayı yok edilmeleri gerekiyordu. Onlar tehlikeli birine dönüşebilir ya da dönüşmeyebilirdi. Bunun dışında totalitarizm, herhangi bir rejim değildi, totalitarizm siyasette kendini gösteren dinamik bir harekettir.

Rejim, sürekli olarak engellerle karşılaşacağı için, bunlardan kurtulurken her şeyi yapma hakkına sahiptir. Dahası da var; bu rejim düşmanlarına karşı yapması gereken böyle bir mücadele olmadan asla düşünülmez. Bu nedenle de Stalin'in rejimi başarıdan başarıya koşuyordu. Beyazlarla mücadelesindeki başarıdan sonra, zengin köylü sınıfından gelen "kalıntılara", sonra da Kuzeybatı, Ukrayna ve Beyaz Rusya'nın batı bölgelerindeki azınlıklara karşı kazanılan zafer, daha sonra da Volga boyu, Kırım ve Kafkasya bölgesindeki yerli halkları sınır dışı etmek için uygun ortamı oluşturdu, savaştan sonra ise aynı şey Almanlar tarafından henüz yok edilmemiş Yahudiler için de hazırlanıyordu.

Şunu tekrar belirtelim ki, tüm bunlar uygun ortam oluştuğunda gerçekleşiyordu. Kırım Tatarları İhtilâlden önce de Rus İmparatorluğu'nda istenmeyen ve güvenilmeyen insanlardı. Ancak onlar, totalitarizmin gelişmiş ortamında objektif düşmanlara dönüşebilirdi. Bir ara (1920'li yılların ikinci yarasında) onlara dokunulmayacaktı, yani yurt dışına veya başka yerlere kovulmayacaklardı. Onlar üzerinde tek bir şekilde çalışılacaktı: Tatarları zorunlu yöntemlerle, radikal bir şekilde Ruslaştırmak. Yaklaşık 1928 yılından sonra, totaliter dönemin arifesinde yavaş yavaş başka bir yönteme geçilmeye başlandı: bu yöntem azınlıklara karşı terörü içeriyordu. Soykırımın son ve en yüksek aşaması olan kitlesel sürgüne, savaş yıllarında başvuruldu.

Geçiş dönemi sırasında (1924-1930) yerli halkın Ruslaştırılması gerekiyordu. Ruslaştırmak, Tatar halkını dünyada Bolşevik-totaliter potansiyelinin tek taşıyıcısı olan Rus halkına maksimum bir şekilde yaklaştırılması anlamına geliyordu. Bu nedenle de yeni rejime geçildikten sonra Ruslaştırma hem mümkün hem de kaçınılmaz oldu.

C. Ruslaştırma

Ruslaştırma süreci, yalnız dili değil her şeyi kapsıyordu. Ruslaştırma, aşağıdaki alanlarda gerçekleşiyordu:

Siyasî Ruslaştırma: Bunun amacı geniş bir Tatar kitlesini parti ve yönetim organlarına çekmekti. Aynı zamanda halk tarafından saygı gören ve ulusu kendi yoluna doğru götürebilen Tatar liderleri yok edilecekti. Böylece 1926-1928 yıllarında farklı düzeyde görev yapmış olan yöneticiler idam edildi: yerel yöneticilerden (Muslumov, Fakidov) milli yöneticilere (V. İbrahimov) kadar. Daha sonra Kırım'da siyasî baskı uygulamak için kurulan siyasî şubeler ve başka yapılar çok geniş bir alanda işletildi (Bu tür kuruluşlarının toplam sayısı 52 idi, özellikle Kuzeyli proletarya ve Siyasî Merkez İdare mensupları olmak üzere 1510 kişi bunlarda görev yapıyordu; 800 kadar Kırımlı da onlara yardım ediyordu).

Demografik Ruslaştırma: Kırım Tatarları zorla yerlerinden ediliyordu, onların yerine de Kırımlı olmayan halklar, genelde Rusları, bunun yanı sıra Yahudiler ve çok iyi organize edilmemiş bir şekilde Ukraynalılar yerleştiriliyordu. Bunun dışında her yıl Karadeniz Donanmasında ve Kara Kuvvetlerinde görev yapan çok sayıda terhis edilmiş asker ve subay Kırım'da kalıyordu. Demografik siyasetin bir bölümü de 1930'ların başında başlayan suni açlıktı. Bu açlık Tatar halkının sayısını çok düşürdü.

Kültürel Ruslaştırma: Bunun amacı, geleneksel Kırım kültürünün izlerini yok etmekle ilgiliydi. İlk başta vergilerle özel zanaatkâr ve Tatar sanatının temsilcilerinden oluşan ustaların birlikleri ortadan kaldırıldı. Göz göre göre tüm sanat dalları yok olup gitti, bunlar arasında bin yıllık geçmişe dayanan sanat dalları da vardı; semercilik, silâhçılık, demircilik, kuyumculuk. Müzik sanatının enstrüman türü ve repertuar açısından orta derece Avrupai (aslında Rus) bir geleneğe doğru gelişmesini sağlıyorlardı. Gazetelerde zurna ve davula karşı eleştiriler yayımlanıyordu. Yalnız Stalin'i ve partiyi öven halk şairlerinin eserleri yayımlanabiliyordu (Örneğin "Mutlu Halkın Şarkıları" kitabı, 1940). Ünlü kompozitör A. Rafetov'u yok ettiler. Yazarlar birliğinde de aynı şey söz konusuydu. Kırım Yazarlar Birliği Başkanı U. İpçi Tatar olan her şeyle mücadele ediyordu, eski şehir mahallelerinin ve köy kahvelerinin yıkılmalarını emretti vs.

Yer adlarının Rusça adlarla değiştirilmesi ile ilgili uygulama 1920'li yıllarda başladı. Yeni kurulan köylere Rusça isimler veriliyordu, ancak bunun yanı sıra eski yer isimleri de değiştiriliyordu. Hatta bir zamanların Yalta'sı bile Krasnoarmesk oldu. Ancak eski toponimlerin Rus adlarıyla tamamen değiştirilmesi, totaliter sistemin başarıya ulaştığı dönemde, yani 1940'ta gerçekleşti.

Mimari Ruslaştırma, daha çok şehirleri kapsıyordu. Eski binalar, hatta bütün mahalleler yıkıldı. 1926-1928 yıllarında Karasupazarı'nın tüm merkezinin yıkılması, dünya mimarisinin tarihi açısından bir trajedi sayılır. Köylerden en çok bozkırda bulunanlar zarar gördü, çünkü çok korumasızdılar. Yıkılanların yerine göçmen tipi evler yapılıyordu ve böylece büyük ve küçük yerleşim merkezleri Kırım'a gittikçe farklı bir görünüm kazandırıyordu. Kırım, Orta Rusya'da bulunan bir ile benzemeye başladı. Ruslaştırma her yerde görünüyordu, ancak Güney sahil bölgesinde çok çirkin bir hal almıştı. Burada, deniz sahili boyunca demiryolu ve gar binaları yapmaya karar vermişlerdi. Bu planın gerçekleştirilmesine İkinci Dünya Savaşı engel oldu, yoksa şimdiki Kırım'ın Güney sahili olamazdı. Ancak bir çok şeyi de yapabildiler; örneğin acımasız bir şekilde eski servi ağaçlarını kökten sökerek (Stalin bu ağaçlardan çok nefret ediyordu) "Rus" akağaçlarını orman ve parklara diktiler.

Ekolojik Ruslaştırma: Bu kampanya, Kırım'ı susuz bırakma amacına bağlıydı. Yarımadayı güney, sıcak ve kuru havasından mahrum bırakmak, onun ekosistemini değiştirerek Orta Rusya'ya has bir ekosistemi getirmek gibi amaçlara doğru gidilmek isteniyordu. Bunun için de dağ eteklerindeki ovalara duvarlar yükselttiler, bundan "el yapımı" göller ortaya çıktı ve bunlar Kırım'da hiçbir zaman görünmeyen sivri sineklerin yuvalarına dönüştü. Bu alanda yapılmış ikinci adım da, bozkır bölgesinde çok sayıda kanal kazmakla ilgiliydi. Ancak kanallardan, hayvanlar için mükemmel otların bulunduğu bozkır arazisi tuzlandı.

Ekonomik Ruslaştırma: Amacı, ev ekonomisi yerine daha büyük mesleki kolları yürürlüğe sokarak, Rusya, Sovyet Sosyalist Cumhuriyetler Birliği'ne malzeme vermekti. Bu plan içinde Kırım peynir üretilen bir merkeze dönüştürülecekti. Koyunculuk ihmal edilmiş, hayvanlar için kullanılan ve çalıştırılmayan topraklar sürüldüğü için toprak dağılmış, Kırım'a has bir çok bitki, hayvan, kuş ve böcek türleri yok olmuştu. Toy kuşu yerine daha önce hiç görülmemiş saksağan kuşu, Kırım çavuş kuşu yerine kuzey kumru kuşu ve başka kuşlar ortaya çıktı.

Dini Ruslaştırma: Bu Ruslaştırma türünün açıklamaya ihtiyacı yoktur. Hem cami, hem kiliseleri kapattığı gibi mollaları ve Ortodoks papazları cezalandırılıyordu. Ancak buna rağmen Kırım'da onlarca Hıristiyan tapınak ve manastır korundu; oysa eski camilerden yalnız birkaç tanesi korumaya alındı. Bunun yanı sıra Hıristiyan din adamları hiçbir zaman mollaların suçlandığı gibi suçlanmazdı. Mollalar, komşu ülkeler (yani Türkiye) hesabına casusluk yapmak konusunda suçlandığı için tabii ki onlar cezalandırılıyordu.

5. Totaliter Dönemi Sırasında Kırım Tatarlarının Durumu

1930-1933 yıllarındaki açlık, Kırım'ı Stalin'in totaliter rejimine açan bir aşama haline geldi. Rejim, genel olarak Kırım halkını yarımadasından, hatta İmparatorluğun Avrupa bölgelerinden kovma süreci olarak değerlendirilebilir. Sürgün sürecinin art arda gelen iki aşaması vardı ve bunlar ortamın genel durumuyla açıklanıyordu.

Birinci aşama (1942 yılına kadar), milletin en iyi temsilcilerinin, halkın liderleri olan şahısların gerçek fiziksel yok edilişini kapsıyordu. Bu süreç, her ay içinde onlarca, hatta yüzlerce Kırım aydınının idama götürüldüğü 1936-1938 yıllarında doruk noktasına ulaştı. Son darbe, 17.04.1938'de gerçekleşti; Akhisar Hapishanesi'nin avlusunda daha önce Stalin cellatlarının bile el kaldırmadığı Tatarların büyük bir grubu kurşuna dizildi. Bu grubun içinde ünlü, yalnız tüm Sovyetler Birliği'nde değil tüm dünyada bilinen bilim adamı, yazar, aydınlar vardı (A. S. Ayvazov, O. Akçokraklı, U. Bodaninskiy, N. Mamut, S. Hattatov). Böylece yalnız birkaç dakika içinde halkın manevi kültürünün başı kesilip atıldı. Kırımdan ayrılanlar da kurtulamadı, Tatarlar tüm Sovyet Sosyalist Cumhuriyetler Birliği'nde aranıyordu ve bulunanlar cezalandırılıyordu. Büyük bilim adamı Bekir Çoban Zade bu şekilde yakalanıp idam edildi.

İkinci aşama, kanlı baskılarının kitlesel ve total olmasından ibaretti ve bu nedenle de soykırım olarak değerlendirilir. Bu soykırım, İkinci Dünya Savaşı'nın ilk aylarında gerçekleştirilecekti. Aslında bu savaş soykırımı hazırlamıştı. Savaşın olduğu bir dönemde Kremlin'den gelen emirleri değerlendirme zamanı yoktu. Yönetim (Devlet Savunma Komitesi), her türlü suçu işleyebilirdi ve yaptıklarının savaşın gerekliliği olduğunu söyleyerek hiçbir ceza almazdı. Kırım'ı işgal için hazırlayarak, yarımadadan ekmek stoklarını, hayvanları alıp götürdü, malzeme depolarını yaktı, düşmana bırakılan Sovyet insanına gerekecek her şeyi havaya uçurdu. Bu nedenle de Almanlar Kırım'a gelmeden yeniden suni olarak yaratılmış bir açlık başladı. 1942 yılında geçici olarak kurtarılan yarımadanın Kerçensk ve Tamansk bölgelerinde yaşayan Tatarlar toplu olarak kovulmaya başlandı ve bu konuda hiçbir açıklama yapılmıyor, hiçbir neden gösterilmiyordu. Tatarların ana kısmı ceza organları için ulaşılmaz bir yerdeydi, bu nedenle de onların sırası Alman askerleri Kızılordu tarafından püskürtüldükten sonra geldi.

1945 yılının 18 Mayıs günü, büyük bir trajedinin, Tatarların en üzüntülü günü olarak Kırım tarihine geçti. Tüm Kırım halkı yük vagonlarına bindirilip Orta Asya'ya gönderildi. Onları boş bir bozkıra bıraktılar. Bir yıl içinde halkın %46,2'si açlıktan ve hastalıktan öldü. Bu şiddetli kampanyada Kırım'ın Rus asıllı sakinleri gönüllü olarak yer alıyordu; söz konusu yardımcıların sayısı 20.000 kişi kadardır. Silâh kullanabilecek herkes bunlar arasında yer alıyordu. Hanlığın Rusya tarafından işgali yapıldığı 1783 yılında ortaya çıkan "Kırım Tatar sorunu"nun gerçekleştirildiği çözüldü. Geçen 160 yıl içinde bir çok hükümet, hükümdar, devlet ve ideolojileri değişti. Ancak Rusların Kırım'ın Türk halkına olan yaklaşımı asla değişmedi. Ruslar, bu insanları ikinci sınıf olarak değerlendiriyor ve dünyamızın en güzel köşelerinden gitmeleri gerektiğini düşünüyor.

Şimdi örneğin, Tatarların yarısı Kırım'a döndü, yarısı Kırım'a dönemediği için hâlâ bulundukları yerlerde sürgünde oturuyorlar. Moskova gibi, şu anda yarımadanın bağlı olduğu Ukrayna da, bu tarihî haksızlığı düzeltmek için hiç acele etmiyor.

Suçsuz olan halkın cezası yarım asırdan fazla sürüyor.

1 Gaven Yu., "Vozniknovenie Krımskoy Organizatsii RSDRP(b)", Revolyutsiya v Krımu, 1923, no. 2, 8.
2 Rempel L. İ., Krasnaya Gvardiya v Krımu, Simferopol 1931, 73.
3 Krishevskiy N. V., "V Krımu", Arkhiv Russkoy Revolyutsii, t. 13, M. 1992, 106.
4 Tavricheskiy Golos, 17. 11. 1917.
5 Krım, 11. 11. 1918.
6 Korolyov V. İ., Tavricheskaya Guberniya v Revolyutsiyakh 1917 g., Simferopol 1993, 24.
7 Zarubin A. G., Zarubin V. G., Bez Pobediteley, Simferopol 1997, 31.
8 Krımskiy Vestnik, 12. 11. 1917.
9 Priboy, 28. 10. 1917.
10 Bkz. Avdet, 1997, no. 7, 3.
11 Otechestvennaya İstoriya, 1999, no. 2, 107-113).
12 Yaltinskiy Golos, 04. 01. 1918.
13 Otechestvennaya İstoriya, 1999, no. 2, 110.
14 Krımskiy Vestnik, 09. 01. 1918; Priboy, 1918, no. 117 vb.
15 Yujnıy Vestnik, 13. 01. 1918.

16 Rossiyskiy Gosudarstvennıy İstoricheskiy Arkhiv (daha sonra RGİA olan kısaltılmış şekli kullanılacaktır), f. 1284, op. 194, d. 27, ll. 36-37.
17 Krımskiy Vestnik, 10. 01. 1918.
18 Krımskiy vestnik, 24. 01. 1918.
19 Bkz. Korolyov V. İ., a.g.e., 54.
20 Rempel L. İ., Krasnaya Gvardiya v Krımu, Simferopol 1931, 82.
21 Benenson M. E., Ekonomicheskie Ocherki Krıma, Simferopol 1919, 14; Garcheva L. P., Sozdanie Sovetskoy Sotsialisticheskoy Respubliki Tavridı i Deyatelnost Eyo StİKa i SNK, Dnepropetrovsk 1981, 20.
22 Yaltinskiy Golos, 03. 09. 1918.
23 Lenin V. İ., Sobr. Soch., 3. baskı, t. 25, M. 1936, 511.
24 Krasnıy Terror, 1918, no. 3.
25 Gosudarstvennıy Arkhiv Krıma (Bundan sonra GAK), f. R-1260, op. 1, d. 25, ll. 5-68).
26 Melgunov S. P., Krasnıy Terror v Rossii, M. 1990, 67.
27 İzvestiya VRK Sevastopolya, 28. 11. 1920.
28 Melgunov S. P., a.g.e., 70.
29 Krımskaya ASSR (1921-1945 gg.), Simferopol 1990, 248.
30 Usov S. A., İstoriko-ekonomicheskie ocherki Krıma, Simferopol 1925, 261.
31 GAK, f. R-1188, op. 3, d. 188, l. 562 ob.; a.g.e., d. 48, l. 301.
32 GAK, f. R-1188, op. 3, d. 45, l. 112.
33 GAK, f. R-151, op. 1, d. 3, l. 97 ob.
34 GAK, a.g.e., d. 62, l 13; d. 2, l. 63; Krasnıy Krım, 16. 07. 1922.
35 Krım, 27. 06. 1926.
36 GAK, f. R-151, op. 1, d. 2, l. 248; f. R-1188, op. 3, d. 188, ll. 367-369).
37 Avdet, 18. 10. 1991; Ves Krım, Simferopol 1926, IV.
38 GAK, f. R-1260, op. 1, d. 38, l. 103.
39 Usov S. A., a.g.e., 16.
40 Berejanskaya B. B., "Yevreyskie Kolkhozı v Krımu", Yevrei Krıma, Simferopol-Yerusalim1997, 75; Desyat let Sovetskogo Krıma, Simferopol 1930, 33.

Paylaş |                      Yorum Yaz - Arşiv     
1962 kez okundu

Yorumlar

Henüz yorum yapılmamış. İlk yorumu yapmak için tıklayın