• Anasayfa
  • https://www.facebook.com/tarihtarihcemiyeti/
  • https://twitter.com/ttcemiyeti
TAVSİYE KİTAP
Yazarlar
Modern Türk Hikâyesinin Kısa Tarihi / Yrd. Doç. Dr. Ayşenur Külahlıoğlu İslam

Türk edebiyatı tarihinde hikâye söyleme geleneğinin, çok eskiye dayanan köklü bir geçmişi olduğu bilinmektedir. Göktürk, Uygur ve Karahanlı Türkçesinde sıklıkla kullanılan "sav" kelimesinin tarih, mektup, atasözü karşılığının yanı sıra bugünkü anlamıyla hikâye kavramını da karşıladığı tespit edilebilmektedir.1 Divanû Lügâti't-Türk'te "hikâye söylemek" kavramını karşılayan "ötün" fiilinden türetilen "ötkünç, ötükünç, ötük" kelimeleri de2 tahkiye geleneğinin tarihi hakkında bir fikir vermektedir. Bu terim ve kavramlar daha ziyade sözlü geleneğin hüküm sürdüğü dönemlere aittir. 8. yüzyıldan sonra meydana getirilen ilk yazılı metinlerden Orhun ve Yenisey Abidelerinde edebi metin türü olarak hikâyeden bahsetmek doğru olmaz. Eldeki kaynaklara göre, İslamiyet'ten önceki Türk edebiyatında yazıya geçirilmiş ilk mensur hikâyeler Uygurlar zamanında görülmektedir. Genellikle Budizm'e ait dini metinlerden oluşan bu ilk örneklerin arasında manzum ve mensur çok miktarda hikâye parçasına rastlanmaktadır. Bunların bir kısmı Buda'nın Sutra adı verilen vaazlarının içine yerleştirilmiş olan didaktik metinler, bir kısmı ise müstakil hikâyelerdir. Genellikle dini, ahlaki konuları ele alan bu metinler dine bağlı coşkuyu artırmak ve olgun insan motifini yükseltmek gayesine yönelik olağanüstü olaylarla örülü hikâyelerdir.3 Bu hikâyelerin bir kısmında bulunan Türkçe şahıs adları metinlerin Türkçe telif eserler olduğunu düşündürürse de büyük bölümü adı da bilinen yazarların tercümelerinden oluşmaktadır.4

Bu şekilde kavram ve metin olarak ilk Türkçe verimlerden itibaren karşımıza çıkan tür, "hikâye" adını İslamiyet'ten sonra ortaya konulan eserlerde kazanır. Arapça bir kelime olan "hikâye"nin mensup olduğu dildeki ilk anlamı, bir nesneye benzemek, bir kimseyi fiilen veya kavlen taklit etmektir.5 Daha sonra bir sözü nakil ve rivayet eylemek anlamını kazanır. İlk Türkçe lügatlara bakıldığında ise kelimenin bizde bu ikinci manası ile yaygınlaştığı görülür. Mütercim Asım kelimeyi "Kitabe vezninde, bir sözü ve haberi nakl ve rivayet eylemek manasınadır"6 cümlesi ile açıklar. Şemseddin Sami, kavrama biraz daha açıklık getirerek izah eder: "1. Nakletmek, bir vak'a ve sergüzeşti sırasıyla anlatma, rivayet; 2. Hakiki veya uydurma ve ekseriya hisse yapmaya mahsus sergüzeşt ve vukuat. Kıssa, mesel... 3. Fransızca roman denilen uzun sergüzeşt ki esasen ahlaka hizmet etmek şartıyla envaı vardır."7

Bizde bir terim olarak kullanılmaya başlanmasından itibaren, hikâye kelimesinin dayandığı kavram tahkiyedir. Dolayısıyla anlatma esasına bağlı bütün yazı türleri geçmişte bu kelimenin etrafında izah bulmuş olur. Tarih, destan, menkabe, kıssa, masal, rivayet, vak'a, rapor, kopya, taklid, roman, hikâye ve benzeri birçok türün ardındaki kavram tahkiyeli eser, yani hikâyedir. Bununla birlikte hikâye türünün farklı terimlerle adlandırıldığı da görülmektedir.8 14. yüzyılda Mes'ud bin Ahmed, "Süheyl ü Nevbahar" adlı mesnevisinde aynı metin için "hikâyet" ve "dâstân" terimlerini birlikte kullanır:

Bu olan hikâyetleri yaz ü düz
Kitab eyle kim okına yaz ü güz
Bunun bigi tansug aceb dâstân
İşitmemiş ola kişi hiç zaman


Aynı şekilde Fuzuli de "Leyla vü Mecnun" hikâyesi için fesâne (efsâne) ve dâstân terimlerini bir arada kullanmaktadır;

Leyli Mecnun Acemde çoktur
Etrakde ol fesâne yokdur
Takrire getür bu dâstânı
Kıl taze bu eski bustanı9

Büyük ölçüde İslâm geleneğine yaslanan veya İslâmlıktan sonra bu geleneğin potasında yeniden şekil alarak söylenmeye devam edilen eski Türk hikâyesi, bir yandan sözlü gelenekte varlığını sürdürürken bir yandan da manzum ve mensur olmak üzere iki koldan yazılı edebiyat ürünlerini vermeye başlar. Hint ve Arap hikâyesi geleneğinin ilk örnekleri; "Kelile ve Dimne", "Kırk Vezir", "Tûtinâme", "Kâmilü'l-Kelam", "Binbir Gece Hikâyesi" gibi metinlerin tercümeleri ile tanınır. Bir yandan da daha sonra Anadolu Türkçesi ile bir mesnevi geleneğinin oluşmasına hizmet edecek olan ilk manzum hikâyeler kaleme alınmaktadır: "Tezkire-i Satuk Buğra Han", "Şeyh San'an Hikâyesi", "Salsâlname", "Kısâsü'l Enbiyâ", "Bahtiyarnâme", "Miracnâme", "Tezkiretü'l-Enbiyâ" gibi.

Eski Türk edebiyatı çok büyük ölçüde nazım türünde yazılmış eserlerden oluşmaktadır. Sanat göstermek isteyen hüner sahipleri doğal olarak manzum hikâyeyi tercih etmektedir, zira "nesr halk, nazm ise padişah gibidir"10 Bu sebeple mensur eser vermek fazla önemsenmemiş, hatta küçümsenmiş, alay konusu edilmiştir. Buna rağmen Eski edebiyatımızda, bazen müellifleri adlarını gizlemeyi tercih etseler de, hikâye yazma geleneği kesintisiz devam eder. Bu sahadaki en önemli telif eserler "Hikâyet-i Anabacı", "Bedâyi'ü'l-Âsâr", "Hikâye-i Sipahî-i Kastamonî", "Ca'fer Paşa Hikâyesi" adlarını taşımaktadır.11

Manzum veya mensur, Eski Türk edebiyatında tahkiye, ekseriyetle bir faide esasına dayalıdır. Sadece söylenmek için söylenen, kıssadan hisse çıkarmayan hikâye, hakiki edipler tarafından takdirle karşılanmaz. Destanlar, mesneviler ve halk hikâyelerinin, bir zincirin halkaları gibi birbirine bağlanarak oluşturduğu bu geleneğin az çok dışında kalan, meddah ve mukallit ravilerin anlattığı hikâyeler ise asıl edebiyattan sayılmaz, avam işi olarak kabul edilir.

Tanzimat'tan sonra, Batı edebiyatının, bizdeki örneklerinden tamamen farklı bir anlayışla yazılmış tahkiyeli eserleriyle karşılaşan Osmanlı müellifleri, aynı tarzı kendi kültürlerine taşıma gayreti içine girerler. Batı tarzında yazılmış ilk hikâye örneklerinden sayılan Aziz Efendi'nin Muhayyelat'ı (1868) tasavvûfî ıstılahlar, rumuzlar ve telkinlerle doludur. Hemen arkasından gelen Emin Nihad'ın Müsameret-name'si (1872) ise hakiki vak'alardan seçilmiş ibret verici on hikâye ihtiva ettiğine dair bir kayıtla çıkar. Tanzimat Dönemi'nin en çok yazan kalemi Ahmed Midhat Efendi Kırk Anbar'ında (1873) hikâye yazmaktaki gayesinin bazı hikemî ve ahlakî esasları, ağlatmak veya güldürmek suretiyle okuyanlara telkin etmek olduğunu söyler.

Örneklerini çoğaltarak görebileceğimiz gibi, Batılı hikâye tarzını tercih ederek konu ve işleyiş bakımından uygulamaya çalışan ilk Osmanlı yazarları, hikâye anlayışı ve tasavvuru bakımından, Tanzimat'tan sonra da uzun bir süre geleneklere bağlı kalmışlar, kıssadan hisse çıkartmak, ders vermek, telkin etmek vazifelerini sürdürmüşlerdir. Esasen bu tutum bir yol ayrımında bulunan medeniyetin, kültür öncüleri sayılan yazarlarının üstlendiği hocalık vasfına da son derece uygun düşmektedir.

Modern Türk hikâyesini tarihi gelişimini de göz önüne alarak inceleyen münekkidler, yazarların doğum tarihlerinden devirleri etkileyen ideolojik ve edebi akımlara, metinlerin incelenmesi sonucu ulaşılan ortak yapılardan çıkarılan hakim temalara kadar pek çok kıstası esas alarak bir takım tasnif denemelerine girişmişlerdir. Bu sahada gözümüze çarpan en yeni çalışma hikâye tarihimizi altı döneme ayırarak girişilen bir tasnif denemesidir.12

Söz konusu çalışmada Ömer Lekesiz, 1. Dönem yazarlarının işlevini tahkiyeli anlatımın genel çerçevesini daraltarak "yaşanan hayata mahsus, gerçek, olmuş ya da olması mümkün bulunan hadiselerin yazılı kısa anlatımına geçmek" olarak belirlemektedir. Bir tür olarak hikâyenin, kendi müstakil sınırlarını henüz belirlemediği bu dönemin öncü yazarları; Nâbizâde Nâzım, Hâlit Ziyâ Uşaklıgil, Sâmi Paşazâde Sezâi, Ahmet Hikmet Müftüoğlu, Mehmet Raûf, Hâlide Edip Adıvar, Reşat Nuri Güntekin ve Hüseyin Rahmi Gürpınar'dır.

Türün kendisine ait müstakil sınırlarını belirlemesi ile dilde sadeleşme çabalarının yeniden hız kazanması süreci Ömer Seyfeddin hikâyesi ile başlatılan 2. Dönem'de mümkün olacaktır. Serim, düğüm, çözüm bölümlerinin lâyıkıyla işlendiği Batı tarzı bu hikâyenin öncüleri arasında sayılan diğer isimler ise; Refik Halit Karay, Fahri Celaleddin Göktulga, Osman Cemal Kaygılı, Selahattin Enis, Kenan Hulusi Koray, Nahit Sırrı Örik, Umran Nazif Yiğiter, Sadri Ertem, Bekir Sıtkı Kunt, İlhan Tarus, Memduh Şevket Esendal, Sabahattin Ali, Sait Faik Abasıyanık ve benzerleridir.

Bilhassa son üç ismin Batıda bilinen tüm özellikleri ile hikâye türünün sınırlarını zorlamaları sonucunda ortaya çıkan olgunluk eserleri, onlarla hemen hemen aynı devirde yaşayan veya biraz arkadan gelen Abdülhak Şinasi Hisar, Ziya Osman Saba, Samim Kocagöz, Ahmet Hamdi Tanpınar, Kemal Tahir, Oktay Akbal, Orhan Kemal, Tarık Buğra, Haldun Taner, Mehmet Seyda, Vüs'at O. Bener, Nezihe Meriç, Sabahattin Kudret Aksal, Tarık Dursun K., Necati Cumalı, Muzaffer Buyrukçu gibi 3. dönem yazarları tarafından biraz daha olgunlaştırılır.

4. Dönem yazarları "Batılı aydınların, İkinci Dünya Savaşı'nın maddi ve manevi yıkımları konusundaki suçluluk duygularından kaynaklanan yeni edebi yönelişlerini yerli öykücülüğe taşımak isteyen, İkinci Dünya Savaşı'nın neden olduğu beyin göçünün de etkisiyle öykülerinde daha geniş kültürel perspektifleri hakim kılmaya çalışan ve çok partili siyasi hayatla birlikte göreceli de olsa başlayan kendi ifade özgürlüğünden yararlanarak mevcut kimlik problemlerini"13 eserlerinde ifşaya yönelen yazarlardan oluşmaktadır. Ömer Lekesiz'in tasnifine göre bu yazarlar; Feyyaz Kayacan, Yusuf Atılgan, Sezai Karakoç, Demir Özlü, Adnan Özyalçıner, Orhan Duru, Onat Kutlar, Ferit Edgü, Erdal Öz, Sevgi Soysal, Kamuran Şipal, Afet Ilgaz, Sevim Burak, Rasim Özdenören gibi isimlerdir.

Her biri kendisine mahsus farklı bir duyarlıkla eserler veren ve birbirinin çağdaşı olmak dışında bir ortak özellik taşımayan Leyla Erbil, Bilge Karasu, Selim İleri, Mustafa Kutlu, Füruzan, Şevket Bulut, Selçuk Baran, Oğuz Atay, Necati Güngör, Osman Şahin, Tomris Uyar, Sevinç Çokum, Durali Yılmaz, Nedim Gürsel, Adalet Ağaoğlu, Nazlı Eray gibi isimler ise 5. Dönem yazarları olarak adlandırılmaktadır.

Anlatılan kadar anlatma yöntemleri ve uslup problemleri üzerinde de duran genç hikâyeciler nesli ise "Yeni Arayışlar" adı altında toplanarak 6. Dönem'i oluşturmaktadırlar. Bu hikâyeciler; Yaşar Kaplan, Nursel Duruel, Hüseyin Su, Ayla Kutlu, Murathan Mungan, Ali Haydar Haksal, Mahir Öztaş, Kürşat Başar, Buket Uzuner, Sadık Yalsızuçanlar, Kamil Doruk, Feride Çiçekoğlu, Cemal Şakar ve benzerleridir.

Biz bu çalışmada yukarıda sözü edilen tasnif denemesini bir ölçüde göz önünde bulundurmakla birlikte, Türk hikâye yazarlarının gerçekle kurdukları bağlantıyı ihmal etmeyen bir sıralama izlemeye çalıştık. Zira, kültürel geleneğimiz içinde hikâye kelimesinin, hakikat kavramı ile bu kadar yakın bir bağının olması ilerleyen yıllar içinde Türk yazarlarının (hikâyecilerinin) "gerçeğin nakledilmesi" meselesi üzerinde önemle durmalarını sağlamış ve realizmin kabulünü kolaylaştırmıştır. Böylece teknik bilginin az çok gelişmesiyle beraber gerçek mânâda Batı tarzı hikâyenin yazılması da kısa sayılabilecek bir zaman dilimi içinde mümkün olmuştur.14

Başlangıçta, Tanzimat edebiyatının ünlü kalemleri Şinasi, Namık Kemal ve Ziya Paşa, Fransız İhtilâli'nin romantizm ile olan bağını benimsedikleri için romantiktirler. Naturalizmin ortaya çıktığı yıllarda Fransa'da ikinci cumhuriyetin kurulması, ediplerimizin realizm ve naturalizmin birlikte adı olan "hakikiyyûn" mesleğine itibar etmelerini sağlar. Her iki temayülde de siyasi ve sosyal kaygılar ön plandadır. Edebiyat meseleleri ikinci planda kalır. Bu yüzden bir taraflarıyla geleneğe de bağlı olan Tanzimat yazarlarının, bu geleneğe tamamen aykırı fikirlere sahip E. Zola'ya hayranlık duymaları ve onun Türk-İslâm geleneğine uymayan yanlarını reddederek veya yumuşatarak kabul etmeleri yadırganmamalıdır.

Batı tarzı Türk tahkiyesinin gelişmesi ile hakikiyyûn mesleğinin (realizmin) kabul görmesi bizde hemen hemen aynı tarihlere rastlar. İlk realist eserleri veren sanatçılar, eserlerinde realizmi kendilerine göre yeniden şekillendirip, keskin taraflarını törpüleyerek hissi yönünü vurgularlar.

Realizmi iyi anlayan ilk yazarımızın Nabızâde Nâzım olduğunu söylemek mümkündür. Karabibik'in başında hakikiyyûn mesleğini kısaca özetleyen Nâzım; realist yazarın, vukuat-ı beşeriyyeyi, nokta-i beşerden tedkik ve hikâye etmesi, ayrıca vukuata kendi mütalaa ve hissiyatını katmaması gerektiğini vurgular. 1890'da yayınlanan Karabibik adlı uzun hikâyesi sadece İstanbul dışında bir mekânda geçmesi ve alelade insanlar arasında cereyan eden sosyal meselelere temas etmesi bakımından değil, fakat fert ve cemiyet ilişkisini kurarak zaman, mekân, şahıslar ve dil unsurlarını yerli yerinde kullanan ilk modern hikâye olması bakımından da önemlidir. 1892'de yayınlanan Seyyie-i Tesâmüh ise devrin edebiyat ve matbuat hayatını gözler önüne serer. Gözleme ve gerçeğe dayanmasına karşılık muhtevası gereği dilinin Karabibik'ten bir hayli ağır oluşu yazarın, hikâye tekniği, dil ve anlatım özellikleri konusundaki dikkati bakımından oldukça ilgi çekicidir. Yadigârlarım, Sevda, Hâlâ Güzel gibi daha sıradan hikâyeleri de bulunan yazar, Servet-i Fünûn edebiyatçıları tarafından fazla dikkate alınmamış ve edebî bir model teşkil etmemiştir.

Türkçenin Batılı mânâda ilk kısa hikâyelerini yazan Samipaşa-zâde Sezâi, Küçük Şeyler'ini 1892'de yayınlar. İçinde altı telif hikâye bulunan "Küçük Şeyler" entrikadan arındırılmış olay örgüsü, gayet sınırlı şahıs kadrosu ve kısa hikâye kavramına uygun vaka zamanı anlayışı ile devrinde yol gösterici olur. Sosyal meseleleri fert bazında ele alan bu küçük allegorik hikâyeler, tasvir, diyalog, edebi realizmin kullanılışı ve durum hikâyesi kavramı gibi birçok konuda gerçekten yenidir.15

İlk hikâyesini 1888'de Hizmet'te yayınlayan Hâlid Ziyâ da realizm-naturalizm okuluna bağlı bir sanatçıdır. Buna rağmen devrin genel temayülü olan romantizmden de fazla ayrı düştüğü söylenemez. Asıl güzel hikâyelerini 1897-1899 yılları arasında İkdam ve Sabah'ta yayınlayan Hâlid Ziyâ'nın, sayıları yüz yirmi beşi bulan hikâyeleri birkaç eksikle kitap haline de getirilmiştir. Daha ziyâde roman ve uzun hikâye dalında tanınan yazar, küçük hikâyelerinde de en az romanlarında olduğu kadar başarılıdır. Hattâ sosyal hayatı ve kendi devrinin gerçeklerini en çok yansıttığı eserlerinin de bunlar olduğu söylenebilir. Halid Ziya, sanılanan aksine, yaşanan hayattan kopuk eserler vermiş bir yazar değildir. Aile, aşk, küçük insanların mahrumiyetleri ve benzeri temaları işlediği hikâyelerinin yanında töre ve kaçış hikâyeleri de vardır. Çoğunlukla genç kızlar ve kadınlardan müteşekkil şahıs kadrosu, yazarın bu insanların hayat karşısındaki durumlarını ve ruh hallerini tahlil edebilmesi için oldukça elverişli bir çevre oluşturur. Tasvir ve tahlillerin detaylı ve yoğun oluşu yazarın zaten "sanatkârane" olan üslubunu zaman zaman daha da ağırlaştırır. Ancak tiplerini kendi hayatından aldığı Raife Molla, Mahalleye Mevkuf, Ferhunde Kalfa gibi hikâyelerinde rahat ve tabii bir anlatımı vardır.16

Hâlid Ziyâ hikâyesinden oldukça etkilenen aynı dönemin diğer bir yazarı Mehmed Rauf ise, toplumdan soyutladığı hikâye kişilerinin şahsî dramlarını "edebiyat yaparak" süslü ve ağır bir dille anlatır. Böylece Nabızâde Nâzım'dan bu yana tanınan realist tavrın bir hayli uzağına düşer. Özellikle aşk maceralarının ve duygulanmaların anlatıldığı hikâyelerini, İhtizar (1909), Aşıkane (1909), Son Emel (1913), İlk Temas İlk Zevk (1923), Aşk Kadını (1923), Eski Aşk Geceleri (1924) gibi isimlerle kitap halinde de yayınlanmıştır.17

Servet-i Fünûn Dönemi'nin bir diğer tanınmış hikâyecisi olan Hüseyin Cahit'in ilk hikâyesi Ada Vapurunda, 1896'da Mektep dergisinde çıkar. Daha sonra bütün hikâyeleri Hayat-ı Muhayyel (1899), Hayat-ı Hakikiye Sahneleri (1910) ve Niçin Aldatırlarmış (1924) adlı kitaplarda yayınlanır. Natüralist bir bakış açısı yakalamaya çalışan realist ve romantik hikâyeler yazan Hüseyin Cahit daha çok hayâl ile gerçek tezadını işler. Kendisi ve kendi nesli ile ilgili problemlerle, hayatın genel meselelerini şahsî bir tavırla anlatır.18

Eserlerini Hüseyin Cahit ile aynı yıllarda yazan ve yayınlayan Müftüoğlu Ahmet Hikmet'in hikâyelerini ise kitaplarının adı ile iki grupta tasnif etmek gerekir. 1900'de yayınlanan Hâristan ve Gülistan devresinde yazar, genellikle aşk ve evlilik gibi ferdi konuları sanatlı, süslü bir anlatımla ele alır. Bu devreye ait hikâyeler içinde Nakiye Hala, Yeğenim ve İki Mektup gibi sosyal ve millî problemleri işleyenler de vardır. İkinci devrede ise Çağlayanlar (1922) adlı kitapta toplanan tarihî, millî ve kültürel konuları işleyen hikâyeler yer alır. Bu idealist, Türkçü hikâyelerin dili son derece sade fakat anlatımı yine de sanatlıdır. Her iki devredeki hikâyelerin teknik yapısı ise oldukça basit ve zayıftır.

Cemil Süleyman (Alyanakoğlu), Fecr-i Atî Dönemi'nin önemli hikâyecisi olarak belirdiği 1908­1912 yılları arasında büyük bir şöhretin sahibi olur. Üst üste yayınladığı iki kitabı Timsal-i Aşk (1909) ve Ukde'de (1912) yer alan hikâyeler; Servet-i Fünûn anlayışının aşırı hassas, hastalıklı romantik tiplerini, sonu hüsranla biten kırık aşk hikâyelerini tekrar etmektedir. Edebi kültürünün Tanzimat yazarlarından geri gitmeyişi, doktorluk mesleği ve cephede bulunması gibi mesuliyetlerinin engellemesi yüzünden yazı hayatı uzun soluklu olmaz. Romantik bakış açısının yanı sıra, özentili dili ve pek başarılı sayılmayan şiirli anlatımıyla göze çarpan Cemil Süleyman'dan, sonraki nesillere fazla bir tesir intikal etmez.

Servet-i Fünûn ve Fecr-i Atî topluluklannın dışında kalmayı tercih eden ancak, onlarla aynı dönemde yazı hayatını sürdüren Hüseyin Rahmi Gürpınar, edebi sahada romanları ile tanınmasına rağmen önemli bir hikâyecidir. Onun hikâyeleri, tıpkı romanlarında olduğu gibi, değişen bir toplumun, geçiş dönemi insanlarını yansıtır. Eserlerinde İstanbul; yaşayan tipleri, bütün içtimai meseleleri, giyim kuşam tarzları, gelenek görenekleri, inanç ve davranış biçimleri ile capcanlıdır. Edebiyattan sosyal fayda bekleyen Ahmed Midhat okulunun bir takipçisi olarak, halkın yaşama biçimi ve kıymet hükümleriyle ilgilenmiş, bunları kendi doğrularına göre ifade ve tenkid etmiştir. Halkı eğitmek ve hayat tarzını değiştirmek ister. Pozitivist bir dikkati ve telkini vardır. Kendi ifadesiyle karilerine bir yüksek felsefe sunar. Eserlerinin odak noktası kadın, erkek ilişkisi, sosyal ekonomik meseleler ve dindir. Sekiz ciltte toplanan yetmiş civarındaki hikâyesi romanlarına nazaran daha az dağınık ve teknik açıdan daha başarılıdır. Uzun monologlar yerine canlı diyaloglar, detaydan arındırılmış sade vak'alar, mizah unsuru taşıyan hareketli bir dil Hüseyin Rahmi'nin hikâyesinin belirleyici özellikleridir. 19 Bu tarz, kendisiyle aynı dönemde yazan Ahmet Râsim'in eserlerine de sinmiş ve iki yazar birlikte "müşahadenin dil vasıtasıyla nasıl ifâde edilebileceğini" göstermişlerdir. Ancak bir ifâde ustası olan Ahmet Râsim'in hikâyeleri, daha ziyâde aşk, şüphe, kıskançlık, ihanet vb. temaları işleyen teknik bakımdan zayıf eserlerdir.20

Edebiyat tarihimizde, hikâyeye gereken önemi vererek bu türün yerleşmesini sağlayan yazar Ömer Seyfeddin'dir. 1911 yılında Genç Kalemler Dergisi'nde yayınladığı Bahar ve Kelebekler ile bu dalda adını duyurur. Ömer Seyfeddin'in hikâye yazmaya başladığı yıllar, memleketin sosyal, siyasî ve ekonomik bakımdan en sarsıntılı dönemine rastlar. İmparatorluğu hızlı bir çöküşe götüren Balkan Harbi, azınlıkların teker teker istiklâllerini istemeleri, bu durum karşısında aydınların birbirinden farklı siyasî düşünceler geliştirmeleri sonucunu doğurur. Millî Edebiyat'ın kurucularından biri olan Ömer Seyfeddin, Türkçülük ekolünü benimser. Siyasî sahada aktif rol almamakla beraber hikâyelerinde mensubu olduğu düşünceyi savunur. Türkçülük düşüncesini savunurken İslamcılıkla yer yer kaynaştığı da görülür. Bir düşünce tarzının edebî metin vasıtasıyla tanıtılıp benimsetilmeye çalışılması da yine Ömer Seyfeddin'in edebiyatımıza getirdiği bir farklılıktır. Şerif Aktaş'ın tespiti ile o, bütün hikâyesinde mevcut olanla olması gerekenin çatışmasını anlatmaktadır.21

Maupassant tarzı klasik vak'a hikâyesi tekniğiyle eserlerini kaleme alan Ömer Seyfeddin'in bir diğer önemli özelliği de sâde Türkçenin edebî eserde kullanılmasına öncülük etmesidir. Yazı dilinin konuşma diline yaklaşması, yaşayan Türkçenin edebî dil haline gelmesi çalışmaları onun hikâyeleri ile somutlaşır. Hikâyelerinin bir kısmı konularını tarihten, eski kahramanlardan ve destanlardan alır. En başarılı olanları ise yazarın hayatının herhangi bir anının fotoğrafına bakarak yazmış olduğu, hatıralarından doğan hikâyeleridir. Sağlığında "içtimaî roman" nitelemesi ile çıkan Ashab-ı Kehfimiz (1918) dışında Harem (1918) ve Efrûz Bey (1919) adlı iki büyük hikâyesini kitap halinde yayınlayan Ömer Seyfeddin'in çeşitli dergilerde kalan diğer eserleri, ölümünden sonra birçok yayın evi tarafından farklı tasniflerle yayınlanmıştır.22

Dili kullanışı bakımından Millî Edebiyat'ın öncülerinden olan Refik Halid Karay ise daha çok köyün ve köylünün meselelerini gözlemci bir dikkatle tasvir eder. Yakub Kadrî gibi Refik Halid de asıl mesaisini roman yazmaya ayıran, fakat hikâyede de romanları kadar -hattâ Refik Halid düşünüldüğünde romanlarından daha fazla-başarılı olan bir yazarımızdır. Memleket Hikâyeleri (1919) adı altında topladığı hikâyelerinde, aydınların pek fazla tanımadığı küçük şehir-kasaba memurlarıyla köylülerin yaşayışlarını, problemlerini tenkidden uzak, çözüm arayışına girişmeyen, çoğunlukla nükteli bir anlatımla kaleme alır. Onun hikâyelerinde asıl öne çıkan nokta, dilin kullanılışıdır. Otantik kelimelere fazla yer vermeden, Anadolu halkının konuşma tarzını yakalamaya çalışmış, hikâyesindeki gerçekliği sağlamlaştıran duru bir Türkçe kullanmaya itina göstermiştir. Ne yazık ki Memleket Hikâyeleri'nde büyük bir başarıyla kullanılan bu dil ve anlatım tarzı yazarın diğer eserlerinde görülmez.23

Başlangıçta ferdî konuları, ferdin toplumdan tecrid edilmiş kıymetlerini anlatan Yakup Kadri Karaosmanoğlu, yaşadığı dönemin sosyal sarsıntılarının tesiriyle hikâyesinin yönünü değiştirir. Millî Edebiyat'ın önemli hikâyecilerinden olan Yakup Kadri, Ömer Seyfeddin'in yolundan gitmekle beraber onun duygu ve coşkuyla anlattığı meseleleri ekonomik temele oturtarak sunmayı dener. Millî Savaş Hikâyeleri (1947) konularındaki bütünlük, dilin kullanılışı ve hikâye tekniği açısından günümüze kadar intikal eden, canlılığını koruyan hikâyelerin toplamıdır.24

Sağlam bir konusu olan, yer yer entrikaya dayanan klasik hikâye tarzında yazarak Ömer Seyfeddin okulunu takip eden bir başka hikâyecimiz Fahri Celâleddin'dir (Göktulga). Ömer Seyfeddin tesirini, bazı hikâyelerinde taklide varacak kadar ileri götüren Fahri Celâleddin, İstanbul'un kenar mahallerini ve buraların halkını canlandırmak bakımından Hüseyin Rahmi ve Ahmet Râsim'in yolunu izler. Giriş, düğüm, sonuç plânına göre yazılan Maupassant tarzı hikâyeyi tercih eden Fahri Celâleddin, detayı önceleyerek zamanı ve mekânı daraltan, küçük adamı ele alan yeni gerçekçi hikâyeye sıcak bakmaz. Gözlem gücüne, anlatımdaki ustağılına ve dili kullanmaktaki başarısına rağmen bu tutumu farklı açılımlar arayan yeni hikâyecilikten uzak durmasına sebep olur. Hikâyelerinde herkese benzemeyen, olağandışı insanları ele alır. Ustaca kurulmuş, yalın, rahat ve sevimli eserleri bu özelliklerini biraz da artık o devirde bile pek sık rastlanılmayan halayıklar, cariyeler, dadılar, kalem efendileri, tarikat erbabı, akşamcılar, külhanbeyleri gibi tiplerinden almaktadır.25

Fahri Celâleddin ile aynı yıllarda yazan ve Hüseyin Rahmi ile Ahmet Râsim okulunun takipçisi olan Osman Cemal Kaygılı da hikâyelerinde Haliç İskeleleri, Sur dışı mahalleler, Kâğıthane, Kasımpaşa, Unkapanı, Aksaray, Fatîh gibi geleneksel hayatın hakim olduğu çevrelerin insanlarını anlatır. İçinden çıktığı bu çevrelerin, toplumun alt sınıflarının arasına rahatça karışabilen, onları anlayıp onlarla birlikte yaşayabilen Osman Cemal Kaygılı, hikâyelerinde bu insanların problemlerini dava haline getirmez. Biraz da yayıncıların arzusuyla, bu insanların yaşayışlarındaki canlı ve renkli ayrıntıları yazmayı tercih eder. Bu tarzda hikâye yazan kalemlerin en güçlüsünün Osman Cemal Kaygılı olduğu söylenebilir. Gözlemlerine kattığı acıklı aşklar, basit ve içli maceralar hikâyelerinin konularını oluşturur. Eserleri, kuruluş, dil ve üslûptan ziyâde hikâye kişilerinin orijinalliği ve canlılığı ile dikkat çekicidir.26

Güçlü bir müşahade kaabiliyeti olan Selahattin Enis ise bir takım hikâyelerinde İstanbul sosyetesinde cereyan eden safahat ve fuhuşu açık, sert ve hırpalayıcı bir üslupla ele alır. Gerçekçi, hatta naturalist bir tavrı vardır. Hikâyelerinde gündelik hayata da geniş ölçüde yer verir. Bu bakımdan cumhuriyetten sonra gelişen yeni hikâyenin de bir habercisi niteliğindedir. Hikâyelerindeki naturalist tavır, hayatın en kötü ve dejenere olmuş yönlerine ısrarlı bakışı ve bunları iğneleyici bir dille anlatışı hikâyelerini karamsar yapar. Kendisinden çok sonra bu tarzı sürdüren yazarların yetişmesine rağmen hikâyeleri yayınlandığı sıralarda pek fazla yankı bulmaz.27

İlk hikâyelerinde menfaat duygusunun ve maddî çıkarların insan ilişkilerindeki üstün ve belirleyici rolünü anlatan Sadri Ertem'in yaşanandan ziyâde, kitabî bilgilere dayanan bir gerçekçilik anlayışı vardır. Bu güdümlü ve tasarlanmış anlayış, hikâyede gerçekçilik düşüncesinin yanlış bir yorumudur. Onun hikâyelerinde bir peşin hükmün ispatı çabası açıkça görülür. Bu tutum hikâyecinin bir sanatçı olduğu gerçeğiyle çatışmaktadır. Bilimsel bilgi kalabalığının yanısıra, maddenin ve kötülüklerin mutlak hakimiyeti onun hikâyelerinde karamsar bir atmosfer oluşturur. Batı taklitçiliğinin tenkidi, sömüren ve sömürülen karşıtlığı, işçi ve köylünün meseleleri gibi bazı sosyal konular kuru ve kaba hatlı bir anlatımla hayatın canlılığından soyutlanarak kaleme alınır. Sadri Ertem'in hikâyeleri, bilinen bazı konuları çeşitlendirmek, toplum meselelerine dikkat çekmek, yeni gerçekçi anlayışla klâsik hikâye arasında köprü oluşturmak bakımından önemli sayılabilir. Cumhuriyetten sonraki yıllarda ise inkılapların tavizsiz bir propagandisti olarak dikkat çekmiştir.28

İlk hikâyelerini 1916'da kaleme almaya başlayan Memduh Şevket (Esendal), bunları yayınlamak için 1925'e kadar bekleyecektir. Türk hikâyeciliğine önemli bir "yeniden başlama" tavrı getiren Memduh Şevket, Çehov tarzı hikâyenin edebiyatımızda tanınıp sevilmesinde önayak olan yazardır. Heyecanlı ve olağandışı olaylara dayanmayan, yaşanan anı öne çıkaran, konusu bakımından son derece sade olan bu hikâyeler, sıradan insanlar ve sıradan olaylarla ilgilenmeyen bir edebî ortamda önceleri bir süre yadırganır. Memduh Şevket'in Çehov'a benzerliği biraz konularını seçiş tarzında, ama daha ziyâde hikâye kişilerini algılayışı, hikâyeyi anlatışı ve biçimde aranmalıdır. Onun hikâyesinde karamsarlık, ümitsizlik, acı alaycılık yoktur. Ağır sosyal meseleleri dahi sert tenkidler yerine sabırlı ve ümitli bir ifadeyle hikâyeye aktarır. Onu Çehov'dan ayıran yan da budur. Kişiliğinden akseden şefkat ve olgunluk, hikâyelerinde açıkça görülür. Okuruyla bütünleşen, eski kıymetleri hatta çürümüş, atıl kalmış bir geçmişi gözlemlere dayanarak bugüne taşıyan, bunları yaparken bir bildiri sunmayan teklif ve tenkidlerini hikâyenin tutarlılığını bozmadan aktaran Memduh Şevket'in eserlerinde sade ve sağlam bir dili vardır. Hikâyeciliğimiz üzerindeki tesirleri gecikmiş olmakla birlikte edebiyatımızdaki gözlemci-gerçekçi hikâye tarzı Memduh Şevket'in eseridir denilebilir. Hikâye ve romanlarıyla konuşma diline dayanan yeni yazı dilinin öncülüğünü de o yapmıştır.29

Sosyal gerçekçi bir sanatçı olarak takdim edilmesine rağmen, hikâyelerinin konularında kişilerinde ve anlatış tarzında eski hikâyecilik geleneğimizi sürdüren Sabahattin Ali'nin gerçekçiliği romantizmin tesiri altındadır. Sadri Ertem'in aksine onun hikâyesinde yüksek sesle söylenen basmakalıp sözler yoktur. Gerçek, insanın içine aksettiği biçimiyle Sabahattin Ali'nin hikâyesine girer. Konular sağlam, gözlem gücü yüksektir. Sosyal çevre arka planda kalır. Ancak hayatının son yıllarında sosyal gerçekçi ve tenkidci bir yola girmiştir. Sentimental aşk temasının öne çıktığı hikâyelerinde de; yalın insan ilişkilerini, acımasız aydın bürokrat tutumunu işlediği tenkidci hikâyelerinde de başarılı bir teknik ve üslûbu vardır. Buna rağmen Sabahattin Ali'nin hikâyede önemsediği unsurlar; konular ve meselelerdir. Sosyal bozuklukların ortaya çıkardığı eşitsizlikler, ezilen küçümsenen insanların acıları, kasaba insanlarının törelere bağlılıkları, hatta namus belâsı, kara sevda hikâyelerinin temelini oluşturur. Memduh Şevket'te olduğu gibi Sabahattin Ali'nin hikâyesinde de kadınlar şefkat ve saygıyla ele alınır. Buna rağmen, insan unsuru hikâyede ele alınan meseleyi ortaya koymak için bir araç olarak kullanıldığından, hikâye şahısları kendilerini bekleyen trajik sona doğru alelacele gitmekten geri kalmazlar.30

Modern hikâyenin edebiyat tarihimiz içindeki gelişimine bakıldığında, dünyayı ve çevreyi algılayış ve aksettiriş bakımından başından itibaren gerçekçi bir anlayışın hep var olduğu daha önce belirtilmişti. Kısaca özetlersek; Ömer Seyfeddin'le birlikte müstakil bir edebi tür hüviyeti kazanan kısa hikâyenin, aynı zamanda bizzat yaşanılan, hayattan çıkarılan gözlemlere, tecrübelere yaslanan bir gerçekçiliğe yöneldiği görülür. Şerif Aktaş'ın belirttiği gibi, bu dönemde "Realist terbiyeye uygun tarzda kurulan mekân-insan alâkası, müşahadeden ve yaşanmış olaydan kaynaklanan itibarî vaka zamanının sosyal ve siyasi endişesiyle beslenir".31 Memduh Şevket dışında kalan hikâyecilerin benimsediği Maupassant tarzı ise, hikâyenin dil ve teknik açısından gelişmesine ve geniş kitlelerin bu türü sevip benimsemesine yol açar. Edebiyat-ı Cedîde'nin sentimental edebi zevki yerini "Memleket Edebiyatı" anlayışına bırakır. Birinci Dünya Savaşı ve Millî Mücadele yıllarının duygu ve düşünceleri bu edebiyatı besler. Cumhuriyetin ilk yılları yeni bir arayışlar dönemidir. Gerçekçiliğin farklı boyutları ve algılama biçimleri ortaya çıkmaya başlar. 1928'den sonra kısa bir bocalama devri yaşanır. Yeni alfabenin kabulü ile değişen şartlar yüzünden verimsiz bir dönem geçirilir. Bu sırada dergilerde acıklı aşk hikâyeleri ile küçük mizahî hikâyeler yayınlanmaktadır. Sadri Ertem ve Selahattin Enis gibi birkaç yazar bu ekolün dışında kalır. 1930'lara gelindiğinde Sadri Ertem, Selahattin Enis, Refik Ahmet Sevengil gibi yazarların toplandığı Vakit gazetesi çevresi, yeni gerçekçi Türk hikâyesinin yol açıcılığını yapmaya başlar.

Bu çevreye mensup genç yazarlardan biri Kenan Hulusi'dir (Koray). İlk hikâyelerinde mensur şiire benzeyen bir tarzla, süslü ve muhayyel maceralar anlatan Kenan Hulusi, müşahadeye dayanmayan "masabaşı" köy hikâyeleri de yazar. Daha sonraki hikâyelerinde sosyal konulara önem vermeye çalışırsa da asıl dikkat çekici yanı, Bahar Hikâyeleri (1939) adlı kitabında yer alan Kavaklıkoz Hanında Bir Vaka, Tuhaf Bir Ölüm" gibi hikâyeleriyle edebiyatımıza getirdiği korku ve esrar temasıdır.32

Vakit gazetesi çevresinde toplanan gençlerden bir diğeri de Bekir Sıtkı Kunt'tur. İlk eserlerinde gerçekçi Anadolu hikâyeleri yazmaya girişen Bekir Sıtkı'nın sanat anlayışı; halk için yazmak, halkı anlatmak, halkın meselelerini ele alarak onu daha iyi bir hayata doğru götürmek amacına yöneliktir. İlk hikâyelerindeki Sadri Ertem tesirleri; sert ve slogancı hiciv, kalıplaşmış ezen-ezilen teması 1937'de yayınladığı Talkınla Salkım da yer alan hikâyelerinde yumuşamaya başlar. I941'de yayınladığı Herkes Kendi Hayatını Yaşar adlı kitapta yer alan hikâyeler ise tanıdığı çevrelere ait gözlemlerinden meydana çıkar. Bu hikâyelerde orta halli, kalabalık nüfuslu İstanbul ailelerinin hayatları ile mahkemeler, avukatlar ılımlı bir gerçekçilikle anlatılır. Yataklı Vagon Yolcusu (1948) ve Ayrı Dünya (1952) adlı kitapları ile büyük şehrin kalabalığı içinde kaybolan sıradan insan hayatlarına yönelir. Bu hikâyelerinin bazılarında bir Memduh Şevket Esendal tesiri ve havası olmakla birlikte, plânı, anlatma tekniği, dili ve üslûbu bakımından sanat değeri taşıyan eserler de vererek gerçekçi hikâye anlayışının gelişmesine hizmet eder.

Bu yazarlarla aynı dönemde yaşayıp eser vermekle beraber, devrin modasına uyarak cumhuriyet devrimlerinin propagandasını yapmayan, buna mukabil; terkedilen bir hayat tarzının o günlere kadar uzanan "döküntülerinin" trajik, hatta trajikomik durumlarını objektif bir ifadeyle hikâyeye aktaran Nahit Sırrı Örik, yeni hayatın içinde bir geçmiş zaman nostaljisi estirir. 1929'da yayınladığı Kırmızı ve Siyah dışarda tutulursa, Sanatkarlar (1932) ve Eski Resimler (1933) adlı kitaplarda yer alan hikâyeleri, eskiye ait kıymetlerin, eski tarz insanların, yarı Osmanlı yarı alafranga bir geçiş dönemindeki manzarasını tasvir eder. Konuları kadar dili ve anlatım tarzıyla da çağdaşı olan yazarların temayüllerinin dışında kalan Nahit Sırrı, uzun ve sağlam cümlelerinde, zengin ve anlaşılabilir bir Osmanlıca vokabüler kullanılır. Onun eserleri; kendi devrinin yeni modası iken, günümüzün gerçeği haline gelen "Türkiye Türkçesi"nin kullanılışına karşı koymadığı halde, bıraktığımız eski değerlerin güzelliklerini hatırlatmak ve bu hatırlatmayı bir savunma, bir direnme hâline getirmemek hususunda da dikkat çekicidir.33

Vakit Gazetesi çevresinde toplananlardan bir diğer hikâyeci ise Reşat Enis Aygen'dir. Romanları hikâyelerinden daha başarılı bulunan Reşat Enis'in yayınlanan tek hikâye kitabı Kılıcımı Sürüyorum (1930) adını taşır. Bu kitapta, daha ziyâde İstiklâl Savaşı'na dair parçalarla, sonu felaketle biten mâceraların anlatıldığı hikâyelere yer verir. Devrin modasına uygun olarak resimli hikâye dergilerinde yayınladığı hikâyelerinde ise aşk, ihtiras, ihanet, felâket dolu magazin konularını işler.34

Hikâyeciliğinin ilk yıllarında Sadri Ertem tesirinde kalan bir yazarımız da Ümran Nazif Yiğiter'dir. Kara Kasketli Amele'de (1933) yer alan, bir davanın ispatı için kurgulanmış hikâyelerden sonra İçimizden Biri (1941) 'nde daha ziyâde Maupassant tarzına yönelerek seçilmiş kişileri, heyecan verici olayları anlatır. Yaşamak İçin'de (1948) ise sağlam konuları olan, gözleme dayalı, sosyal meseleleri ele alan hikâyeler yazar. Gar Saati (1915). Anadolu müşahadelerine dayanarak, taşrada yasayan ve istanbul'u özleyen memurların hayatlarını anlatır. Buradaki gerçekçi tavır, yazarın geniş hoşgörüsüyle törpülenerek, sevilmiş insanların kötü taraflarının tasviri basamağında kalır. Tepedeki Ev'de (1954) yer alan hikâyeler ise küçük şehirde yaşayan orta halli memurların küçük hüzünlerle dolu hayatlarını anlatır. Ümran Nazif Yiğiter'in hikâyelerinde, başlangıçta mensubu olduğu ekolün acı tenkidci, didikleyici tavrının yerini giderek yaşanması arzu edilen hayatın hikâyeleştirilmesine bıraktığı görülür.35

Eserlerini 1944'ten sonra yayınlayan, eski tarz hikâye üslûbuna rağmen güçlü bir yazar olan Samet Ağaoğlu'nun ilk kitabı Strassburg Hâtıraları'dır (1945). Mazlum, hasta ruhlu, sanatkar mizaçlı, hayatla savaşmayan insanları anlatır. Bu ilk kitapta, Strassburg'da okuduğu Dostoyevski'nin tesirleri vardır. İkinci kitabı Zürriyet'te (1950) ölüm düşüncesi hikâyelerinin odak noktası haline gelir. Samet, Ağaoğlu'nun bir romancıda bulunması gereken derin ruh çözümlemeleri ise ustacadır. Nitekim yazarın Büyük Aile (1957) adlı kitabındaki üç büyük hikâyede iyice romana yöneldiği görülür. Kendi hayatının izleri ile Dostoyevski ve Panait Istrati'den gelen bazı tesirlerle oluşturduğu derinlikli, sıradan olmayan hikâye kahramanları ve acı, dehşet verici olayları hikâyesindeki dikkat çekici unsurlardır. Bir diğer dikkate şayan yönü de kendi devrinde artık çoktan unutulmuş olan II. Meşrutiyet Dönemi'nin dilini kullanmayı özellikle tercih etmesidir. Cümleleri uzun tamlamalarla, Osmanlı zevkini aksettiren kelimelerle kurulmuş sanatlı bir edebi geleneğin son temsilcilerinden biri olduğunu göstermektedir.36

Cumhuriyetten sonraki devrede Türk hikâyesinin gerçekçilik anlayışının farklı kollardan yürüyüp geliştiği görülür. 1940'ların ortalarından itibaren tesirleri görülen edebi okullardan biri Sadri Ertem ve Sabahattin Ali'nin öncü oldukları tenkidci, sosyal gerçekçi yol idi. Millî Edebiyat Dönemi'nden zamanımıza kadar uzanan Ömer Seyfeddin, Fahri Celâleddin tarzı eski hikâye yolunu da Memduh Şevket Esendal geniş manâda bir gözlemci gerçekçiliğe dönüştürmüştü.

İlk hikâyelerini 1926'da; bütün bu yazarların yanıbaşında kaleme almaya başlayan Sait Faik Abasıyanık ise büyük şehir insanının yalnızlığını anlatan tasvirci gerçekçi hikâyeyi geliştirerek yeni bir yolun öncülüğünü yapar.

Lise yıllarında yazdığı İpek Mendil, Zemberek gibi Maupassant tarzı hikâyelerini 1934-1935'te Varlık dergisinde yayınlayan Sait Faik, bu ilk denemeleri de içine alan kitabını 1936'da çıkarır. Semaver adını taşıyan bu kitapta, daha ziyâde devre hakim olan tenkitçi gerçekçiliğin tesiri altındadır. Ancak daha ilk eserinden itibaren Sadri Ertem ve takipçilerinin kitabî bilgiye ve sloganlara yaslanan hicivci, acı tenkitçi yolundan ayrılır. Bir bütün olarak eserlerinde Batı kaynaklı hümanizm düşüncesi temel bakış açısı olmuştur.

Boyutları tam olarak tespit edilemeyen bir insan sevgisi, Sait Faik'ten başlayarak Türk aydınını tesiri altına alır. Hikâyelerinde kendi âvâre hayatını birlikte geçirdiği balıkçıların, işçilerin, sıradan insanların, sefil çocukların hayatlarını anlatır. Bu insanların hayatını yazarken müşahededen yola çıkar, fakat hikâyesinde müşahade ettiklerinin zihninde bıraktığı intibalar vardır. Harici âleme sadakatle bağlı kalmaz, müşahadelerini kendi hayâl dünyasında yeniden kurar. Böylece harici âlemden gelen bütün izler yazarın ruh süzgecinden geçer ve bir mânâda, bütün hikâyelerinde kendisini anlatmış olur. Hayatı, sanatı ve eserleri iç içe değerlendirilebilecek bir yazar olan Sait Faik, Semaver (1936), Sarnıç (1939) ve Şahmerdan (1940) adlı kitaplarda topladığı hikâyelerinde; Adapazarı, İstanbul, Bursa ve Grenoble'a ait müşahadeleri ile bu yıllara ait hayat parçalarını anlatır. Bu hikâyeler; Ömer Seyfeddin okulunun tesiriyle başı, düğümü, sonucu belli olan; Sadri Ertem okulunun tesiriyle tenkidci gerçekçi ve nihayet yazarın kendi hayatından, hatıralarından ilham alan eserlerdir.37

1946 yılında siroz hastalığına yakalandığını öğrenmesiyle başlayan ölüm korkusu ve ölümü beklerken ruhunu avutma arzusu, onu daha önce yazarların fazla dikkat etmedikleri küçük insanların, yaşayışına yöneltir. Büyük şehrin arka sokaklarında basit, bazen hüzünlü ama renkli bir hayatı olan küçük adamı anlatmak ve bu adam gibi bohem bir hayat yaşamak onun hikâyede olgunluk döneminin başlangıcı olur. Lüzumsuz Adam (1948) da topladığı bu hikâyelerinde alışılmış edebiyattan kopar. Biçim ve dil endişesi taşımadan yazı diline geçmemiş kelimeler deyimler kullanarak canlı bir anlatma tarzı geliştirir. Bu anlatıcı tavrı hikâyelerindeki çevreye ve şahıslara uygun düşmektedir. Hikâyeden bütün fazlalıkları ayıklayıp atar. Konu ve olay bütünlüğünü fazla önemsemeden, dramatik gerilimin yükseldiği, duyguların yoğunlaştığı, zaman parçalarının, anların üzerinde durur. Bu küçük hikâyenin yapısına da uygun bir tutumdur. Bu türden yoğun duygu anlarını gözlemci gerçekçilikle anlatamadığında ise gerçeküstücü bir tavır takınır. Bu tavır, Sait Faik'in hikâyesi ile birlikte edebiyatımızda belli bir olgunluğa erişmiş olur. Bundan sonraki hikâyelerinde de artık küçük adamın ekmek kavgasını değil, kendisininkiyle karışan iç dramını anlatacaktır. Sait Faik'in hikâyelerine bu açıdan bakıldığında, kendi hayatı ile kahramanlarının hayatının iç içe verildiği ve böylece evrensel olanın yakalandığı görülür.38

İlk hikâyelerinde heyecana dayalı magazin konularını anlatan Halikarnas Balıkçısı (Cevat Şakir Kabaağaçlı), Bodrum'a yerleştikten sonra denizi işleyen hikâyeler yazmaya başlar. Oxford'da tarih öğrenimi görmesi ve denize tutkunluğu birleşerek yazarda yeni bir deniz medeniyeti düşüncesinin doğmasını sağlar, insan düşüncesinin en büyük buluşlarının doğduğu Akdeniz havzasını müstakil bir memleket olarak düşünür. "Eski Yunan"a atfedilen kıymetlerin hepsi aslında "Akdeniz Medeniyeti"nin mahsûlleridir. Halikarnas Balıkçısı, bu medeniyetin mitolojisine ve destan şairlerine de hayranlık duyar. Böylece bir yandan denizi, deniz işçilerini, süngercileri, balıkçıları, Akdeniz'in tabiat güzelliklerini anlatırken bir yandan da eski Yunan kahramanları gibi alınyazıları ile savaşan destan kahramanları yaratır.

Ege Kıyılarından (1939), Merhaba Akdeniz (1947), Ege'nin Dibi (1952); Yaşasın Deniz (1954), Gülen Ada (1957) adlı kitaplarda topladığı deniz eksenli hikâyelerinde devrinin hakim modasının dışında kalarak güçsüzlerin zalimler karşısındaki ezilişini anlatan sosyal tenkitçi eserler yerine güç şartlar altında yaşayan küçük insanın büyüleyici iç dünyasını anlatır. Denizden ve deniz insanlarından bahseden tüm hikâyelerinde bizde benzeri olmayan bir yan bulunur. Bu hikâyeler mitolojik unsurlar taşıyan canlı tabiat tasvirleriyle örülüdür: Deniz, başlı başına bir hikâye kahramanı gibidir. İnsanlar denizi tutkuyla severler. Olaylar, kişiler ve tabiat romantik bir coşkuyla anlatılır. Biraz dağınık, savruk fakat şiirli bir dili vardır.39

İkinci Dünya Savaşı'nın, savaşa katılmasa dahi Türkiye'yi derinden etkilediği yıllarda, sanatçılar hem kendi ülkelerini hem de dünyayı izleyerek hareketli, canlı ve yenilikçi bir döneme girerler. Çoğu halkın içinden gelmiş olan hikâye yazarları, Anadolu'ya romantik olmayan bir nazarla bakarlar. Sosyal ve ferdî açıdan içine düşülen buhran, hürriyet düşüncesi, savaşın acımasızlığı barış özlemi insan sevgisiyle karışarak eserlerini etkiler. İlk eserlerinde klâsik hikâye tarzını deneyen İlhan Tarus, bu dönemde yeni gerçekçi hikâye örnekleri de ortaya koyar. (Doktor Monro'nun Mektubu, 1938). Tarus'un Hikâyeleri (1947) adlı kitapta yer alan hikâyeleriyle gecekondu insanının meselelerine yönelir. Köyle şehri iç içe yaşayan bu kenar mahalle insanlarının psikolojilerinin derinliklerine inmeden gündelik yaşayışlarını, hayatı algılayışlarını, ekmek paralarını kazanışlarını büyük bir sevgiyle anlatır. Hikâyelerinde, tek bir çizgiyi takip etmeyen, tasvirci ve tenkidci gerçekçiliğin birinden diğerine geçerek anlatmasını sürdüren İlhan Tarus, kimi hikâyelerinde de küçük kasaba memurlarının esnaf ve tüccarla olan ilişkilerini, geçim sıkıntılarını anlatır. İkinci Dünya Savaşı'nın bunalımları, rüşvet, haksız kazanç, gizli fuhuş, kıymet hükümlerinin yok oluşu gibi ahlâki çöküntüyü anlatan hikâyelerini de mizahlı bir dille kaleme alır. Sanatçının aydın zümrenin dışına çıkarak kendisini halka kabul ettirmesi gerektiğini savunan yazar, "öncü sanatçı" tipinin yaygınlaşmasını ve sanatın halkın hizmetine girmesini ister. Bu düşüncelerle giderek standart bir hikâye tarzı geliştirir, konularını kıssadan hisse çıkartılabilecek bir kolaycılıkla işlemeye başlar. Köle Hanı (1954) adlı kitabına aldığı hikâyelerde ise gerçeği sanatsız, kuru haliyle aksettiren hırçın ve titiz dava adamlığından vazgeçerek, Memduh Şevket Esendal çizgisinde bir hoşgörüye döner. Gerçeğin sanat yoluyla savunulmasının daha doğru olduğu kanaatini benimser.40

1936 yılından başlayarak yazıp yayınladığı hikâyelerinin bir kısmını Zonguldak Hikâyeleri (1962) adı altında toplayan Mehmet Seyda, Zonguldaktaki kömür işçilerinin hayatlarını gözlemci ve tasvirci bir gerçekçilikle anlatır. Madencilerin kuyulardaki çilelerinin dışındaki, düzene bağlı problemlerine fazla değinmeyen bu hikâyelerde, ırgatbaşılar, puvantörler, büro memurları ve bunların aralarındaki ilişkilerle zor hayat şartları hikâye edilir. Daha sonra Ümran Nazif'in de ele aldığı bu çevre, Mehmet Seyda tarafından seçme olaylar ve heyecan verici iş kazaları çerçevesinde eski hikâye geleneği ile anlatılmaktadır.

İlk hikâyelerinde Anadolu kasaba halkının yaşayışını anlatan Kemal Bilbaşar, Cevizli Bahçede (1941) yer alan Refik Halid tarzındaki yerli ve renkli hikâyelerinde, esnafın, tüccarın, memurun çatıştığı dedikodulu, dalavereli eğlence hayatını tasvir eder. 1944'te yayınlanan Pazarlık adlı kitabında ise İkinci Dünya Savaşı'nın getirdiği ahlâkî çöküntüleri, vurguncu yeni zenginler karşısında ezilen küçük insanları rüşvet, fuhuş, kaçakçılık gibi yeni para kazanma yollarının halk arasında yayılışını ve bu yeni düzenin hoşgörüyle karşılanışını ele alır. Hikâyelerinde gözlemci gerçekçi bir tavır vardır. En güzel eserleri, romana yaklaşan büyük hikâye formunda yazdıklarıdır. Bunların içinde Çancının Karısı adını taşıyan hikâye, eski destanların dirilişini hatırlatan canlı ve coşkulu anlatımı ile özellikle dikkat çekicidir.41

Köy ve kasaba insanlarını anlatan bir başka hikâyecimiz Samim Kocagöz'dür. İkinci kitabı Telli Kavak'ta (1941) yer alan bir kaç güzel hikâye ile Anadolu hayatını ılımlı bir gerçekçi gözlemci tavırla anlatır. Sanatın memleket meselelerini kavrayıp anlatmakta bilimden daha fazla mesuliyet yüklendiğini düşünen Kocagöz, başlıca temalarını İkinci Dünya Savaşı'ndan sonra makineleşen pamuk tarımından, hayat pahalılığı karşısında değişen hayat tarzlarından ve bunların ortaya çıkardığı sosyal meselelerden alır. Ayrıca Beşparmak Dağlarında yaşayan Tahtacı-Türkmenler de hikâye dünyamıza ilk defa onun eserleriyle girerler. Anadolu gerçeklerini anlatırken, Refik Halid'den gelen ve diğer yazarları etkileyen mizahlı anlatım Samim Kocagöz'de yoktur. Konularını, kişilerini, onların duyuş ve davranışlarını hafife almadan anlatır. Sam Amca (1951) ve Cihan Şoförü (1954) adlı kitaplarına aldığı hikâyelerinde de bu çizgiyi sürdüren yazar, Yolun Üstündeki Kaya (1964) ile yeni bir anlatım yoluna girer. Gerçekleri ele alışı ve kişileri bu gerçeklerin içine yerleştirişinde bir değişiklik görülmezken, gözlemci gerçekçi bir tavırla köylüleri ve problemlerini kısa aralıklarda tasvir etmeye koyulur. Bu hikâyelerde problemlerin oluşumları ve sonuçları yer almaz. Yazar kendisini de konunun dışına çekerek daha objektif olmaya çalışır. Hikâye tekniği ve üslup açısından eleştirilmeye müsait olan Samim Kocagöz, dağ ve ova köylülerinin hayatlarını yazmakta ısrar edişi ve bu konuya geniş açılımlar getirmesi bakımından önemli bir hikâyecidir.42

Çocukluğundan itibaren sürekli bir geçim sıkıntısı içinde yaşayan Orhan Kemal, Ekmek Kavgası (1949) adlı ilk kitabından başlayarak içinde yaşadığı bu sıkıntılarla yakından ilişkili kişileri ve olayları anlatır. Onun hikâyelerindeki kişiler; açlıktan korkan, ezilmiş insanlardır. İçinde bulundukları çok kötü hayat şartlarından daha da beterine düşmemek için direnen dilenciler, çöpçüler, fuhuşun batağına saplanmış küçük kızlar, satıcı küçük çocuklar, işten atılmış memurlar, işçiler, hapishane insanları hikâyelerindeki şahıslar kadrosunu oluşturur. Bu tür insanların kişisel maceralarını anlatan hikâyelerinde çoğunlukla birer toplum meselesi de vardır. Ele aldığı insan tiplerine ve toplum meselelerine karşı tendikci, sert hicivci bir tavır takınmaz. Hikâyelerinde genellikle sözünü ettiği kötülükleri unutturacak bir yön vardır. Eserlerindeki yumuşak tasvirci gerçekçi anlatım, karamsarlık yerine herşeyin düzeleceğine dair küçük de olsa bir umudu yaşatır. Çukurova'nın fabrika ve tarım işçilerinden küçük kasaba insanlarına, büyük şehrin varoşlarındaki kalabalığa kadar çok geniş bir alana yayılan insan malzemesi, hikâyelerine zenginlik kazandırır. Bütün bu insan kalabalığı, onun eserlerinde kendi dünyalarındaki kelime hazineleri ile konuşurlar. Diğer yazarlar tarafından tenkid de edilen bu şive taklidleri, bir yandan Orhan Kemal'in hikâyesine Hüseyin Rahmi'nin sıcaklığını katarken, bir yandan da kahramanlarının ruh hallerini anlatma-açıklama kolaylığı sağlar. Gerek konuları, gerekse tiplerini sunuşu bakımından orijinal bir sanatçı olan Orhan Kemal, sosyal gerçekçi dünya görüşünü savunmak adına zaman zaman popülizmin ve angaje edebiyatın da sınırlarını zorlar.43

Birinci Dünya Savaşı yıllarından bu yana yavaş yavaş edebi eserin malzemesi olmaya başlayan köy hayatı, çok partili sisteme geçişle birlikte bütün edebiyata hakim olmaya başlar. Esasen 1945'te Hasanoğlan Köy Enstitüsü tarafından çıkarılan Köy Enstitüleri Dergisi, bu enstitülerden yetişen köy ve kasaba kökenli gençlerin kendi dünyalarını anlatmaya çalıştıkları şiir ve hikâyelere yer vermeye başlamıştır. Bunların büyük çoğunluğu içinden çıktıkları dünyayı şaşılacak kadar başarısız, kaba ideolojik, slogancı bir dille anlatırken yukarıda tanıtılan bazı yazarlar ve onların takipçileri de köyü ve meselelerini anlatan eserleriyle edebiyata yeni bir bakış açısı getirirler.

"Köy edebiyatı gerçekçiliği"nin eni konu yerleştiği bu yıllarda, daha önce tefrika ettiği hikâyelerden oluşan Göl İnsanları (1955) adlı tek hikâye kitabıyla ortaya çıkan Kemal Tahir, genç kuşakların yeni örneği olur. Dört büyük hikâyeden oluşan Göl İnsanları'nın bütün kahramanları köylüdür. Ancak bu hikâyeleri diğerlerinden ayıran özellikleri; kötü ruhlu ağa ve onun yardımcısı imam, güzel köylü kızı veya gelini, kahraman köy delikanlısı çenberinin dışına çıkarak gerçekte yaşayan yönleriyle köyü ve köylüyü ele alışlarıdır.

Kemal Tahir, gerçekçilik anlayışında çağdaşlarını etkileyen Sadri Ertem tarzından bilerek uzak durur. Tenkitçi gerçekçi bir tavır yerine, müşahade ve tasviri ön plana çıkarır. Karşısına çıkan sosyal çatışmaları, ahlaki tezatları hiç zorlamadan, kendinden birşey katmadan, dava haline getirmeden ele alır. Hikâye kahramanlarına kendi kişiliğinden özellikler katarak onları içselleştiren Sait Faik gerçekliği de Kemal Tahir'de yoktur. O, daha ziyade 19. yüzyıl Fransız romancılarının gerçekçi anlayışına uyarak kendisini hikâyelerinin tamamen dışında tutar. Buna rağmen olayların ve kişilerin dış görünüşüne takılıp kalmaz, onların törelerini, batıl inanışlarını, davranışlarını temellendiren ahlak anlayışlarını bütün tarihi oluşum ve gelişimlerini, duygulu ve zalim taraflarını zengin ve sanatkarane bir anlatışla ele alır. Dil ve anlatım yönünden de çağdaşı sanatçılardan ayrılan Kemal Tahir, İstanbul Türkçesini temel alır. Artık çok iyi tanınmış, defalarca kullanılmış kelime ve deyimeler dışında kalan otantik vokabülere hiç yanaşmaz, şive taklitleri yapmaz.44

Sait Faik'le birlikte başlayıp gelişen küçük insanın mutluluğa ve daha güzel bir dünyaya karşı duyduğu özlemi, yıllar sonra yine ve yeniden anlatan Oktay Akbal, Önce Ekmekler Bozuldu (1946) adlı kitabında az da olsa gerçekçi denemeler yaptıktan sonra, ülkenin halihazırdaki meselelerinden uzaklaşarak küçük adamın hayatını anlatmaya koyulur. Çok yakınında cereyan eden büyük bir savaşın sosyal, ahlaki ve ekonomik çalkantıları ile sarsılan memleketin problemlerini, meselelerini görmezden gelir. Tahir Alangu'nun tespiti ile; Cumhuriyetten sonra doğan, yarım yamalak bir tahsil görerek çocukluk ve ilk gençlik mutluluklarını doyasıya yaşayamayan bir neslin sürekli sözcülüğünü yapan Oktay Akbal, bu mutluluk temasını çok hafife alıp, ülke gerçeklerinden soyutlayarak kısırlaştırır.45

Derindeki ekonomik, sosyal ve siyasi problemlerin insanları çatışma noktasına getirdiği, gerçekçiliğin bu problemlerin dışta kalan yönleriyle boğuşmaya yöneltildiği bir edebiyat ortamında, insanın kişisel kargaşasını, şahsiyet sapmalarını ve hayatı gerçekliğinin dışında algılamasını anlatan sanatçımız, Ahmet Hamdi Tanpınar'dır. Kitaba adını veren parça dışındakileri daha önce çeşitli dergilerde yayınladıktan sonra, beş uzun hikâyesini Abdullah Efendinin Rüyaları (1943) adıyla bir araya getiren Tanpınar, genel olarak insanın iç dünyasının çöküşünü, hayatın gerçeklerinden kaçarak ruhunda yaşattığı rüya alemine sığınışını anlatır. Gerçekle hayalin/rüyanın bağlantılarını kurcalayan bu hikâyelerde rüya her zaman baskın çıkar. Hayatı gayri iradi bir rüya gibi kabul ederek günlük hayatın çekişmeleri dışında, derinlikli bir dünyada yaşayan kişileri anlatır. Bu kişiler bakışlarını kendi derinliklerine yönelterek yaşanılan andan kaçmaya çalışırlar. Gerçekle rüyanın iç içe geçtiği hayatların ilhamı; hatılaraları, hayatlarıyla değil ama ruh dünyalarıyla son derece meşgul olduğu eski tanıdıkları ve nihayet kendi iç dünyasıdır. Bütün bu iç çatışmaların odak noktasında bulunan zaman unsuru da, onun hikâyelerinde şuurla şuur altının sürekli yer değiştirmesi olarak belirginleşir. Bütün bu karmaşık ruh tahlillerini hikâyeleştirirken Tanpınar, bulanık değil, çözümleyici bir üslup geliştirir. Cümlelerinde ise köklü bir medeniyetin kültür hazinesini içine sindirmiş bir şairin titizliği vardır.46

İlk hikâye denemelerine 1944'te başlayan Haldun Taner, sosyal gerçekçi tutumla ferdin iç dünyasına kapanışını birlikte ele alan bir hikâyecidir. Tanzimat'tan bu yana hikâye ve romanımızın sürekli konusu olan Batılı hayata özenmenin getirdiği uyumsuzlukları, bozulmaları, ahlaki ve sosyal çöküntüleri mizahlı bir anlatımla ele alır. Hikâye anlatışı bakımından II. Meşrutiyet kuşağının anlayaşına bağlı sayılsa da tahripkar olmayan, kabalıktan uzak mizah anlayışı ile çok rahat kullandığı düzgün Türkçesi ve kendisine mahsus bir gerçekçilik tavrıyla yazar. Hiciv ve mizah oklarını hemen hemen daima büyük şehrin türedi zenginlerine, sonradan görme köylülere, yükselmek için herşeyini feda etmeye hazır kadınlara, kalantorlara kısacası edebiyatımızda öteden beri gülünç duruma düşürülmeye alışılmış tiplere çevirir. Aslında vurgulamak istediği gerçek, toplumun çöküşünün, içten içe çürüyüşünün ferdin bozulmasından kaynaklandığıdır. Hicvettiği tiplerdeki temel bozukluklar; tembellik, cahillik, kabalık, iki yüzlülük, köşe dönücülük, bencillik ve bayağılıktır. Toplumsal boyutlara varan hastalık derecesindeki bu tür ferdi bozuklukların düzelebileceğine dair umutlar taşımaz. Bu yüzden yerden yere vurduğu hikâye kahramanlarını çoğunlukla bir punduna getirerek mazur görür.47 Sanat hayatının son yıllarında tiyatroya yönelen Haldun Taner, hikâyelerindeki mizahlı anlatımı bu türe de uygulayarak başarılı eserler vermiştir.

Devrinin öncü yazarlarını taklit ederek başladığı ilk hikâyelerinde çevresindeki gerçekleri yansıtmaya çalışan Necati Cumalı'nın, Yalnız Kadın (1955) ve Değişik Gözle (1956) adlı kitaplarında topladığı hikâyelerinde kendine dönük, şairce bir tutumu vardır. Sait Faik'in ölümünden sonra, onun açtığı yolda yürüyerek bıraktığı boşluğu doldurmaya çalışan yazarlar arasından sivrilerek "Sait Faik Armağanı"nı kazanır. Sanat hayatının ilk devresindeki bu tasvirci gerçekçi tavır bir süre sonra yerini daha fazla gözlemci bir gerçekçiliğe bırakır. Susuz Yaz (1962) adlı kitabına aldığı uzun hikâyeleri bu yolda yazılmış eserlerdir. Bu kitaptaki hikâyelerin çoğu avukatlık günlerinde elinden geçen dava dosyalarından çıkarılmıştır. Suç ve ceza mekanizmasındaki aksaklığı, törelerin rolünü, toprak insanlarının içgüdüye dayalı vahşi tabiatlarını anlattığı bu hikâyelerde zaman zaman cinsellik de ön plana çıkar. Olaylar zincirinin daha çok önemsendiği bazı hikâyelerinde ise yapının derinlikten yoksun kaldığı ve şematik bir kuruluğa saplanıldığı söylenebilir.48

İlk kitabına adını veren Oğlumuz (1949) adlı hikâyesiyle edebiyat sahasında tanınan Tarık Buğra, konularını dışarıdaki hayatın çatışmalarından çıkaran sosyal gerçekçi yazarların yolundan gitmeyerek ferdin iç dünyasına yönelen hikâyecilerimizden bir diğeridir. Sosyal gerçekçilerin üzerinde fazla durmadıkları; dışarıdaki hadiselerin ferdin ruh dünyasında meydana getirdiği akisleri müşahade ederek çözümleyen, iç yapıdaki derinliği araştıran yazar, büyük sosyal meseleleri halletmek yerine insan hayatındaki düzensizliklere, ilişkilerde ortaya çıkan ruhi zıtlaşmalara eğilir.

Hikâyelerinde yer alan sosyal çevre oldukça geniş ve renklidir. Orta halli aileler, tutkulu gençler, taşra hayatına mesup insanlar onun hikâyelerinde başarıyla ele aldığı kişilerdir. Bunların toplumla olan ilişkileri ihmal edilmemekle birlikte asıl üzerinde durulan unsur; tedirginlikleri, sıkıntıları ve bunalımlarıdır. Bu tür, ferde yönelik hikâye daha önce Memduh Şevket Esendal, Sait Faik ve Tanpınar tarafından farklı şekillerde ele alınmıştı. Tarık Buğra ise boşlukta yapayalnız kalan insanın isyanını hemen hemen bütün hikâyesinin teması haline getirir. Toplum karşısındaki yalnızlığının çaresizliği içindeki insan, kendi bütünlüğünü dahi zedeleyen çelişkiler yaşayabilir. Bu yüzden ıstırap çeker, dostluğu, arkadaşlığı, iyiliği yüceliği özler, ancak bozulmuş kalabalıklar içinde bu değerleri bulması gittikçe zorlaşmaktadır. Bu tür bir aydın bunalımı daha önce Tanpınar'ın romanlarında da görülmüştür.

Hemen hemen bütün hikâyelerinde kendi bakış açısını hakim kılan Tarık Buğra, bazen duyguları veya hatıralarıyla, bazen de olayın kahramanı veya seyircisi olarak hikâyesinin içinde yer alır. Bu durum eserlerinin dilini de entelektüel bir seviyeye çekmesine sebep olmaktadır. Küçük Ağa dışındaki hiçbir eserinde İstanbul Türkçesinin ve yazı dili ağıbaşlılığının dışına çıkmaz. Kelime seçimi son derece titiz, cümleleri ise pürüzsüzdür. Rahat ve sakin bir tempoyla anlattığı hikâyeleri teknik bakımdan da başından itibaren usta işidir.49

1950'lerin ortalarından itibaren, köy edebiyatı gerçekçiliğinin dışında bir hikâye anlayışı geliştirmeye çalışan yazarların sayısı artmaya başlar. Birçok yazar, günlük yaşayış içinde aydınların iç burukluğunu yabancılığını, umutsuzluğunu, bunalmasını sorumluluğunu tahlile yönelir. Daha ziyade Köy Enstitülü yazarlar tarafından basmakalıp ifadelerle anlatılan küçük adam gerçeğine tepki duyanlar farklı arayışlara girerler. Bunların içinde Vüs'at O. Bener, Nezihe Meriç, Bilge Karasu, Yusuf Atılgan, Selim İleri, Leyla Erbil gibi isimler en dikkat çekici olanlarıdır. İnsanı düşünce, duygu hayal bütünlüğü içinde ele alarak onu mutlak bir varlık olarak gören, hikâyede dil, biçim ve öz açısından yeni arayışlara yönelen bir takım yazarların yanı sıra, dünya görüşleri ve sanatçı tavırlarıyla hiçbir bütünlük arz etmedikleri halde, çeşitli tasnif denemelerinde aynı gruba alınarak post-modern hikâyenin bizdeki temsilcileri sayılan Oğuz Atay, Nazlı Eray, Tomris Uyar'ı da zikretmek gerekir.

1970'li yıllara gelindiğinde özellikle romanda, kısmen de hikâyede insanı hem ferdi hem de sosyal gerçekliğiyle aksettirmeyi deneyenlerle edebiyata sosyal bir fonksiyon yükleyerek siyasi ve kültürel bir eğitim aracı olarak görmek isteyen yazarların eserleri bir arada çıkmaya başlar. Bu dönemde, adlarını 1950'lerden sonra duyurmuş olan Müzaffer Buyrukçu, Tarık Dursun K., Tahsin Yücel, Adalet Ağaoğlu gibi yazarlarla birlikte; 1970'lerde tanınan Füruzan, Tomris Uyar, Osman Şahin, Sevinç Çokum, Durali Yılmaz, Hulki Aktunç ve benzeri yazarların eserleri sıklıkla görülmeye başlanır. Maddeci-psikanalitik çözümlemeyi deneyenlerden, günlük hayattaki tanıklıklarını abartılı kurgulama biçimleriyle yazanlara, kadının iç dünyasındaki çatışmaları naif bir duyarlılıkla anlatanlardan, taşra hayatını güncelleştirenlere, hikâyede dil işçiliğini ön plana çıkaranlardan, gelenekle barışık modern biçimler deneyenlere kadar pek çok faklı eğilim ve duyarlılığın temsilcisine bu dönemde rastlanabilmektedir.

1960'ların sonlarından itibaren modernizme karşı çıkış, yerlilik, akıl ötesi, şuur altı, altıncı his, duygu, sezgi gibi kavramları öne alarak, modernizmin getirdiğ teknoloji, bilimsellik, akılcılık kavramlarına karşı direnen; bu yönüyle postmodernizme yaklaşmakla beraber, dinin ve geleneksel ahlakın düsturlarını reddetmeyen, hatta yücelten bir başka hikâye anlayışından da söz etmek gerekir.

Belli belirsiz ilk örneklerini Tanpınar ve Peyami Safa'da görebildiğimiz bu yönelişin asıl öncüleri Sezai Karakoç, Rasim Özdenören ve Mustafa Kutlu'dur. İnsanın derinliğine yönelen, sırlarla örülü yarı rüya yarı gerçek bir geçmişi arayan, insanın insan olma çabasını anlatan; hayal, gölge, ayrıntı, an peşine düşerek zamanı ve eşyayı sorgulayan ferdi anlatan; bunu yaparken de temel kıymetler olarak iman, hidayet, kader, ölüm, ahiret, hayır, şer ve çağrışımlarını göz önüne alan bu yeni hikâyenin bazı temsilcileri; Mustafa Miyasoğlu, Vahap Akbaş, Kadir Tanır, Cemal Şakar, Sadık Yalsızuçanlar gibi isimlerdir.

Sözü edilen yazarların hemen yanıbaşında yer alan ve hikâye etme macerasını kesintisiz sürdürürken temiz bir Türkçe, sağlam bir metin kurgusu, farklı edebi türlerden alınan yeni anlatım imkanları, peşinde oldukları gözlemlenen bazı isimler ise; Ayla Kutlu, Murathan Mungan, Nursel Duruel, Kürşat Başar, Mahir Öztaş Nihat Genç, Feride Çiçekoğlu, Ayfer Tunç ve diğerlidir.

1960'lardan başlayarak sözü edilen edebi tavırlar ve isimler, günümüzdeki Türk hikâyeciliğinin yönelişlerini işaret etmektedir. Henüz yaşanmakta olan bir devri ve henüz inşa edilmekte olan edebi temayülleri içine aldığından bu tespitlerin ve isimlerin hemen hiçbirinde bir edebiyat tarihi kesinliği bulunmadığı, böylesine kesin hükümlere varılabilmesi için vaktin henüz çok erken olduğu gözden uzak tutulmamalıdır.

1 Besim Atalay, Divanû Lügât't-Türk Tercümesi, C. III, TDK. Yayınları, Ankara, 1941, s. 154.
2 Hasan Kavruk, Eski Türk Edebiyatında Mensur Hikâyeler, MEB. Yayınları, İstanbul, 1998, s. 4.
3 Doç. Dr. A. Bican Ercilasun, "Başlangıçtan XIII. Yüzyıla Kadar Türk Nazım ve Nesri", Büyük Türk Klasikleri, C. I, Ötüken-Söğüt Yayınları, İstanbul, 1985, s. 82, 83.
4 Yaklaşık olarak 10. yüzyılda Toharca'dan tercüme edilen bu metinlerin bir kısmının incelenmesi ve metin neşri konunun uzmanları tarafından yapılmıştır. Hasan Kavruk'un bu konuda verdiği bibliyografya şu şekildedir:.
Hüseyin Namık Orkun, Prens Kalyanamkara ve Papamkara Hikâyesinin Uygurcası, İstanbul, 1940; Prof. Dr. S. Çağatay, İki Kardeş Hikâyesi, Türk Lehçeleri Örnekleri, Ankara, 1963, s. 33, 34. D. A. V. Gabain, Çaştani Bey Hikâyesi, Uigurica IV A, Çev. S. Himran, İstanbul, 1945.Şinasi Tekin, Maitrisimit Nom Bitig, BT. IX, Berlin, 1980; Prof. Dr. Saadet Çağatay, Türk Lehçeleri Üzerine Denemeler, Ankara, 1978, s. 93-96.
5 F. Abdullah Tansel, Hikâye maddesi, Türk Ansiklopedisi, C. XIX, s. 447.
6 Mütercim Asım, Terceme-i Kamusü'l-Muhit, C. III, İstanbul 1272, s. 792.
7 Şemseddin Sami, Kamus-ı Türkî, Dersaadet, 1317, s. 554.
8 Batı dillerinde bu kavramın karşılığı olarak kullanılan kelimeler de (Lat: historia, Fr: histoire, İng: story, Alm: Geschicte, vb.) tarih bilgisini içine alan geniş arka planları olan zengin kelimelerdir. Ancak, hemen hemen kavramın bir edebi tür olarak ortaya çıkışından itibaren hikâye etmenin alt başlıklarını ihtiva eden bir çok farklı kelimeye de sahip olunduğu için bu dillerde, bizdeki kadar geniş bir kavram kargaşası ve karışıklık yaşanmaz. Muhteva açısından bakıldığında ise Batı kültüründe hikâye; hayâl ve hissiyatın doğurduğu, varlık sebebi yalnızca kendisi olan konu, malzeme ve çeşit bakımından zengin bir edebi tür olarak gelişir. Edebiyatımızda söz konusu terimle ilgili önemli bir karmaşa da adlandırma sahasında yaşanmaktadır. Bizce hikâye kelimesi ilgili kavrama ad olmak bakımından daha kapsayıcı ve geniş açılı görülmekte, "öykünmek" (taklit etmek) fiilinden türetilen ve kavramın ancak bir kısmını ifadeye muktedir olan "öykü" adlandırmasından daha uygun düşmektedir. Öykü kelimesine yüklenmeye çalışılan "batı tarzı"misyonu ise kanaatimizce bir hayli zorlama bir çabadır.
9 Hasan Kavruk, a.g.e., s. 7.
10 Bedr-i Dilşad, Murad-name, Dr. Amil Çelebioğlu, Sultan II. Murad Devri Mesnevileri, Erzurum, 1976, Basılmamış doçentlik tezi (Kavruk, 1998'den).
11 Bu konuda daha geniş bilgi için Hasan Kavruk'un adı geçen çalışmasına müracaat edilmelidir.
12 Ömer Lekesiz, "Öykücülüğümüzde Dönemler", Hece Dergisi, Türk Öykücülüğü Özel Sayısı, S. 46/47, Ankara 2000, s. 17-25.
13 Ag.m. s. 23.
14 Kronolojik inceleme sırasında adı geçen veya hakkında hüküm bildirilen yazarlara ait eser adları ve yayın tarihleri metin içinde zikredilmiştir.
15 Ayrıntılı bilgi için bkz. M. Kayahan Özgül, Sâmi Paşa-zâde Sezâyi'nin Küçük Şeyler'inde Fiktif Yapı, Basılmamış Yüksek Lisans Tezi, Ankara, 1984.
16 Bkz. Ahmet Hamdi Tanpınar, "Halit Ziya Uşaklıgil", Edebiyat Üzerine Makaleler, Haz: Zeynep Kerman, İstanbul, 1977 ve Doç. Dr. Bilge Ercilasun, Halit Ziya Uşaklıgil, Büyük Türk Klasikleri, C. 9, İstanbul, 1989, s. 336-341.
17 Bkz. L. Sami Akalın, Mehmet Rauf-Hayatı Sanatı Eserleri, İstanbul, 1953.
18 Bkz. Ömer Faruk Huyugüzel, Hüseyin Cahit Yalçın'ın Hayatı, Hikâye ve Romanları Üzerinde Bir Araştırma, Ankara 1982.

19 Bkz. Berna Moran, Türk Romanına Eleştirel Bir Bakış, İstanbul, 1983, s. 94-111 ve Şerif Aktaş, "Servet-i Fünun Dışı Türk Edebiyatı", Türk Dünyası El Kitabı, C. 3, Ankara, 1992, s. 443-453.
20 Bkz. Şerif Aktaş, Ahmet Rasim, Ankara, 1987.
21 Şerif Aktaş, "Ömer Seyfeddin", Büyük Türk Klasikleri, C. 11, Ötüken-Söğüt Yayınları, s. 130-138.
22 Bkz. Doğumunun 100. Yılında Ömer Seyfeddin, Ankara, 1985 ve Tahir Alangu, Ülkücü Bir Yazarın Romanı, İstanbul, 1968.
23 Bkz. Şerif Aktaş, Refik Halid Karay, Ankara, 1986.
24 Bkz. Niyazi Akı, Yakup Kadri Karaosmanoğlu, İnsan-Eser-Fikir-Uslup, İstanbul, 1960 ve Şerif Aktaş, Yakup Kadri Karaosmanoğlu, Ankara, 1987.
25 Bkz. Şerif Aktaş, "Cumhuriyet Devri Türk Edebiyatı", Türk Dünyası El Kitabı, C. 3, Ankara, 1992 ve Mehmet Kaplan, İ. Enginün, Z. Kerman, N. Birinci, A. Uçman, Atatürk Devri Türk Edebiyatı, Ankara, 1992, s. 503-547.
26 Tahir Alangu, Cumhuriyetten Sonra Hikâye ve Roman, C. 1, İstanbul, 1968, s. 93-99.
27 A.g.e., s. 39-42.
28 A.g.e., s. 63-72 ve Ramazan Kaplan, Cumhuriyet Dönemi Türk Romanında Köy, Ankara, 1997.
29 Bkz. İsmail Çetişli, Memduh Şevket Esendal, İnsan ve Eser, Isparta, 1999 ve Tahir Alangu, a.g.e., s. 123-136.
30 Bkz. Ramazan Korkmaz, Sabahattin Ali, İnsan ve Eser, İstanbul, 1997 ve Tahir Alangu, a.g.e., s. 169-183.
31 Şerif Aktaş, "Cumhuriyet Devri Türk Edebiyatı", Türk Dünyası El Kitabı, C. 3, Ankara, 1992, s. 503, 547.
32 Bkz Tahir Alangu, Cumhuriyetten Sonra Hikaye ve Roman, C. 1, İstanbul, 1959, s. 223­228 ve Şerif Aktaş, "Cumhuriyet Devri Türk Edebiyatı", Türk Dünyası El Kitabı, C. 3, Ankara, 1992, s. 503 547.
33 Bkz Tahir Alangu, Cumhuriyetten Sonra Hikaye ve Roman, C. 1, İstanbul, 1959, s. 239­245 ve Şerif Aktaş, "Cumhuriyet Devri Türk Edebiyatı", Türk Dünyası El Kitabı, C. 3, Ankara, 1992, s. 503-547.
34 Bkz. Tahir Alangu, Cumhuriyetten Sonra Hikaye ve Roman, C. 1, İstanbul, 1959, s. 291­301.
35 Bkz. Tahir Alangu, Cumhuriyetten Sonra Hikaye ve Roman, C. 2, İstanbul, 1959, s. 2-9.
36 Bkz. Tahir Alangu, Cumhuriyetten Sonra Hikaye ve Roman, C. 2, İstanbul, 1959, s. 38-45.
37 Bkz Tahir Alangu, Cumhuriyetten Sonra Hikaye ve Roman, C. 1, İstanbul, 1959, s. 103­109 ve Şerif Aktaş, "Cumhuriyet Devri Türk Edebiyatı", Türk Dünyası El Kitabı, C. 3, Ankara, 1992, s. 503-547.
38 Bkz Tahir Alangu, Cumhuriyetten Sonra Hikaye ve Roman, C. 1, İstanbul, 1959, s. 103­109 ve Ahmet Oktay, Cumhuriyet Dönemi Edebiyatı, 1923-1950, Ankara, 1993, s. 70-89, 123-125, 155-169.
39 Bkz Tahir Alangu, Cumhuriyetten Sonra Hikaye ve Roman, C. 2, İstanbul, 1959, s. 303­312.
40 Türk Dili Dergisi, Türk Öykücülüğü Özel Sayısı, Ankara, 1975.
41 Bkz Tahir Alangu, Cumhuriyetten Sonra Hikaye ve Roman, C. 2, İstanbul, 1959, s. 275­282.
42 Bkz Tahir Alangu, Cumhuriyetten Sonra Hikaye ve Roman, C. 2, İstanbul, 1959, s. 329­344.
43 Bkz. Şerif Aktaş, "Orhan Kemal", Türk Dili Dergisi, S. 463, Temmuz 1990, s. 33-45; Türk Dili Dergisi, Türk Öykücülüğü Özel Sayısı, Ankara, 1975 ve Tahir Alangu, Cumhuriyetten Sonra Hikaye ve Roman, C. 2, İstanbul, 1959, s. 375-398.
44 Bkz. Tahir Alangu, Cumhuriyetten Sonra Hikaye ve Roman, C. 3, İstanbul, 1959, s. 445­499 ve Şerif Aktaş, "Cumhuriyet Devri Türk Edebiyatı", Türk Dünyası El Kitabı, C. 3, Ankara, 1992, s. 503-547.
45 Ahmet Oktay, Cumhuriyet Dönemi Edebiyatı, 1923-1950, Ankara, 1993 s. 261-271 ve Tahir Alangu, Cumhuriyetten Sonra Hikaye ve Roman, C. 3, İstanbul, 1959, s. 623-630.
46 Şerif Aktaş, "Cumhuriyet Devri Türk Edebiyatı", Türk Dünyası El Kitabı, C. 3, Ankara, 1992, s. 503-547.
47 Tahir Alangu, Cumhuriyetten Sonra Hikaye ve Roman, C. 3, İstanbul, 1959, s. 723-734.
48 Prof. Dr. Şerif Aktaş, Necati Cumalı, Türk Dili, S. 454, Ekim 1989, s. 197-202 ve Tahir Alangu, Cumhuriyetten Sonra Hikaye ve Roman, C. 3, İstanbul, 1959, s. 825-835.
49 Tahir Alangu, Cumhuriyetten Sonra Hikaye ve Roman, C. 3, İstanbul, 1959, s. 795-811.

Akalın, L. Sami, Mehmet Rauf-Hayatı Sanatı Eserleri, İstanbul, 1953

Akalın, L. Sami, Halit Ziya Uşaklıgil, Hayatı Sanatı, Eserleri, İstanbul, 1979.

Akbal, Oktay; Dost Kitaplar, Ar Matbaası, İstanbul, 1967.

Aktaş, Şerif; "Cumhuriyet Devri Türk Edebiyatı", Türk Dünyası El Kitabı, 3. Cilt, Ankara, 1992, s.

Aktaş, Şerif, Ahmet Rasim, Ankara, 1987.

Aktaş, Şerif, "Necati Cumalı", Türk Dili, S. 454, Ekim 1989, s. 197-202.

Aktaş, Şerif, "Orhan Kemal", Türk Dili Dergisi, S. 463, Temmuz 1990, s. 33-45.

Alangu, Tahir, Cumhuriyetten Sonra Hikâye ve Roman, I-II-III, İstanbul 1959, 1965, 1968.

Altınkaynak, Ahmet Hikmet, Orhan Kemal'in Hikayeciliği, İstanbul, 2000.

Alper, Feridun, Tarık Buğra Hayatı Sanatı ve Eserleri, 2 cilt, Yayınlanmamış doktora tezi, Atatürk Üniversitesi, 1993.

Ataç, Nurullah; Günce, TDK Yayınları, Ankara 1972.

Atalay, Besim Divanû Lügât't-Türk Tercümesi, C. III, TDK. Yayınları, Ankara 1941.

Aytaç, Gürsel, Çağdaş Türk Romanları Üzerine İncelemeler, Ankara 1990.

Baydar, Mustafa, Edebiyatçılarımız Ne Diyorlar?. İstanbul, 1960.

Bayrak, Mehmet, Köy Enstitülü Yazarlar ve Ozanlar, Ankara, 1978.

Belge, Murat, Edebiyat Üstüne Yazılar, İstanbul, 1994.

Bezirci, Asım; Çok Kapılı Oda, İstanbul, 1961.

Bezirci, Asım, İkinci Yeni Olayı, İstanbul, 1986.

Büyük Türk Klasikleri, 12 cilt, İstanbul 1985-1989.

Dino, Güzin, Tanzimattan Sonra Edebiyatta Gerçekçiliğe Doğru, Ankara, 1954

. Ediboğlu Baki Süha, Bizim Kuşak ve Ötekiler, İstanbul, 1968.

Enginün, (Doç. Dr.) İnci, Yeni Türk Edebiyatı Araştırmaları, İstanbul, 1983.

Fethi Naci, Edebiyat Yazıları, İstanbul, 1976.

Fethi Naci, 100 Soruda Türkiye'de Roman ve Toplumsal Değişme, İstnbul, 1981.

Gündüz, Osman, Meşrutiyet Romanında Yapı ve Tema, I ve II, İstanbul, 1997.

Hançerlioğlu, Orhan; Türk Hikâyeciliği, İstanbul, 1954.

Hızlan, Doğan, Günlerde Kalan-Çağdaş Edebiyatımıza Dipnotlar, İstanbul, 1983.

Huyugüzel, Ömer Faruk, Hüseyin Cahit Yalçın'ın Hayatı, Hikâye ve Romanları Üzerinde Bir Araştırma, Ankara 1982.

İleri, Selim, Düşünce ve Duyarlık, İstanbul, 1982.

İlhan, Atilla; Gerçekçilik Savaşı, İstanbul, 1980.

Kabahasanoğlu, Vahap, Hamdi Tanpınar'da Estetik Trans, Yayınlanmamış yüksek lisans tezi, İstanbul Üniversitesi, 1987.

Kabaklı, Ahmet, Türk Edebiyatı, 5 cilt, İstanbul, 1994.

Kaplan, Mehmet, Edebiyatımızın İçinden, İstanbul, 1978.

Kaplan Mehmet, Hikâye Tahlilleri, 2 cilt, İstanbul 1979, 1980.

Kaplan, Ramazan; Cumhuriyet Dönemi Türk Romanında Köy, Ankara, 1997.

Karadişoğulları, Ekrem, SametAğaoğlu, Yayınlanmamış doktora tezi, Anadolu Üniversitesi, 1999.

Kavaz, İbrahim, Sait Faik Abasıyanık, Yayınlanmamış doktora tezi, Fırat Üniversitesi, 1990.

Kavruk, Hasan, Eski Türk Edebiyatında Mensur Hikâyeler, MEB. Yayınları, İstanbul, 1998.

Kılıç Latife, Orhan Kemal'in Hikayelerinde Şahıslar Kadrosu, Yayınlanmamış dotora tezi, Atatürk Üniversitesi, 1996.

Kutlu, Ayla, (Hazırlayan), Sait Faik Abasıyanık 90 Yaşında, Ankara, 1996.

Lekesiz, Ömer; Yeni Türk Edebiyatında Öykü I, İstanbul 1997.

Lekesiz, Ömer, "Öykücülüğümüzde Dönemler", Hece Dergisi Türk Öykücülüğü Özel Sayısı, S. 46/47, Ankara, 2000.

Lekesiz, Ömer, "Ana Hatlarıyla Cumhuriyet Dönemi Türk Öykücülüğü, Yeni Türkiye Cumhuriyet Özel Sayısı, C. 4, Eylül Aralık 1998.

Mütercim Asım, Terceme-i Kamusü'l-Muhit, C. III, İstanbul, 1272.

Moran, Berna, Türk Edebiyatında Eleştirel Bir Bakış, 3 cilt, İstanbul, 1983.

Mutluay, Rauf, Çağdaş Türk Edebiyatı 1908-1972, İstanbul, 1973.

Oktay, Ahmet, Cumhuriyet Dönemi Edebiyatı, 1923-1950, Ankara, 1993.

Özgül, M. Kayahan; Sami Paşa-zade Sezayi'nin Küçük Şeyler'inde Fiktif Yapı, Basılmamış Yüksek Lisans Tezi, Ankara, 1984.

Özkırımlı, Attilla, Tarih İçinde Türk Edebiyatı, Ankara, 1995.

Refiğ, Halit, Gerçeğin Değişkenliği: Kemal Tahir, İstanbul, 2000.

Şemseddin Sami, Kamus-ı Türkî, Dersaadet, 1317.

Tanpınar, Ahmet Hamdi, Edebiyat Üzerine Makaleler, Haz: Zeynep Kerman, İstanbul, 1977.

Tansel, F. Abdullah, "Hikâye maddesi", Türk Ansiklopedisi, C. XIX, s. 447.

Tarım, Rahim, Mehmet Rauf, Hayatı ve Hikayeleri Üzerine Bir Araştırma, Ankara, 2000.

Taş, Songül, Samim Kocagöz, Yazar-Eser-Uslup, Ankara, 1998.

Tosun, Necip, Türk Öykücülüğünde Rasim Özdenören, İstanbul, 1996.

Tural, Sadık, Zeynep Kerman, M. Kayahan Özgül, Türk Hikayesinin 100. Yılında 100 Örnek, Ankara, 1985.

Türk Dili Dergisi, Öykü Özel Sayısı, Ankara, 1975.

Ünaydın, Ruşen Eşref; Diyorlar ki, Ankara 1985.

Yalçın, Sıdıka Dilek, Haldun Taner'in Hikayeleri ve Hikayeciliği, Yayınlanmamış yüksek lisans tezi, Hacettepe Üniversitesi, 1993.

Paylaş |                      Yorum Yaz - Arşiv     
5544 kez okundu

Yorumlar

Henüz yorum yapılmamış. İlk yorumu yapmak için tıklayın