• Anasayfa
  • https://www.facebook.com/tarihtarihcemiyeti/
  • https://twitter.com/ttcemiyeti
TAVSİYE KİTAP
Yazarlar
II. Meşrutiyet'ten Cumhuriyet'e Bir Düşünce Hareketi: Meslekî Temsilcilik / Prof. Dr. İsmail Çetişli

Her düşünce hareketi veya bunun çok daha sistemli bir hâli olan felsefî eğilim, hiç şüphesiz, insan veya toplumların içinde yaşadıkları sosyal şartlarla çok yakından alâkalıdır. Zira fert ve toplumların ihtiyaç, istek ve idealleriyle bunların karşılanmasında ortaya çıkan engel ve imkânsızlıklar, insanı çözüm arayışlarına sevk eder. İnsan zihninin en önemli fonksiyonlarından biri olan "düşünme" olgusu da bu aşamada harekete geçerek gücüyle orantılı çözümler üretir. Bu gerçekten hareketle, ilk önce Meslekî Temsilcilik fikrinin doğup geliştiği sosyal, siyasî, ekonomik ve kültürel ortamı en genel çizgileriyle özetlemeye çalışalım.

Bilindiği gibi Osmanlı İmparatorluğu, XVIII. yüzyılın sonu ve -özellikle- XIX. yüzyılın başından itibaren kendini var edip üç kıtada asırlarca hâkimiyet tesis etmesine imkân veren dinamizmini; bu dinamizme hayat veren temel değerlerini ve sahip olduğu gücü, kendine güven duygusunu, refah, huzur ve birlik âhengini kaybetmenin sancılarını yaşamaya başlamıştır. Sancıların arızî olmadığının anlaşılmasından itibaren de aydınımız çözüm arayışları içine girmiştir. İlk plânda kendi bünye ve değerlerimizle sınırlı olan bu arayışlar, zamanla dışa taşmaya başlar. Batı'yla -o güne kadarkinden çok daha farklı şartlarda- karşı karşıya gelişimiz bu safhada söz konusu olur. Bir yığın lâyihalar, fermanlar, kanunlar, nizamnâmeler birbirini takip eder. Ordudan eğitime, maliyeden hukuk sistemine, devletin idarî yapısından kılık-kıyafete kadar uzanan "ıslahat" veya "tanzîm" gayretleri içine girilir.

Ancak -ne yazık ki- elle tutulur hemen hiçbir müspet netice elde edilemeden, hatta her gün biraz daha artan veya çözümü zorlaşan problemlerle 1908'lere gelinir. II. Meşrutiyet'in ilânıyla yaşlı imparatorluk kaderindeki son dönemece adım atarken, Osmanlı aydınının büyük çoğunluğu tazelenmiş ümitleriyle "hürriyet"in sarhoşluğunu yaşamaktadırlar. "Hürriyet", "adâlet", "uhuvvet", "müsavaât" temelleri üzerine oturttukları "meşrutiyet"in "ittihad-ı enâsır" idealini yeniden gerçekleştirip asırlık problemleri bir çırpıda çözüvereceklerine inanmışlardır. Fakat imparatorluğun gerçekleri ve buna bağlı olarak gelişen hâdiseler, ümitleri kısa sürede söndürmeye yeter.

Avusturya'nın Bosna ve Hersek'i ilhakı, Bulgaristan'ın bağımsızlığını ilân etmesi, Girit'in Yunanistan'a bağlanması ve hemen bunların peşisıra patlak veren Trablusgarp, Balkan ve Birinci Dünya Savaşları ile iç bünyedeki gelişmeler, gerek İttihatçıları gerekse onların dışındaki Osmanlı aydınlarını, her şeyi yeni baştan gözden geçinme zarureti ile karşı karşıya getirir. Başka bir ifadeyle, o güne kadarki çözüm arayışlarına yenilerini ekleme mecburiyetiyle baş başa bırakır. Bu safhada belirtilmesi gereken en önemli gelişme, meselelere daha çok "millî değerler" içinde çözüm arama şuurunun belirgin bir şekilde teşekkül etmiş olmasıdır.

Yukarıda söz konusu ettiğimiz çözüm arayışları, hiç şüphesiz, birtakım fikir hareketleri çevresinde ifadelerini bulur veya çözüm arayışları birtakım fikir hareketlerinin zemini olur. Osmanlıcılık, İslâmcılık, Türkçülük, Batıcılık ve Sosyalizm, bu fikir hareketlerinin en önde gelenleri veya en çok bilinenleridir. Büyük ölçüde bu beş fikir cereyanının belirlediği dönemin düşünce hayatı, bunların dışında, ama bunlarla farklı ölçülerde bağlantıları olan başka fikir hareketlerine de sahiptir.

Gücünü büyük ölçüde iktidarı ele geçirme ve onu ne pahasına olursa olsun elinde tutma mücadelelerinde harcayan İttihat ve Terakki, yönetimde söz sahibi olmaya başladığı günden itibaren gayretlerini iki temel nokta üzerinde yoğunlaştırmıştır; imparatorluğun varlığı ve bütünlüğünü korumak ve bu hedefe ulaşmada lüzumlu görülen sosyal, ekonomik, siyasî ve kültürel yapıyı -müesseseleriyle birlikte- ıslah etmek veya yeniden şekillendirmek. Cemiyetin söz konusu sahalardaki gayretleri ve bu amaçla üretilen politikaları, başlangıçta daha çok Osmanlıcılık, İslâmcılık, Batıcılık, Türkçülük fikirlerinin herc ü merci içinde veya -şartlara göre- bunlardan birinin ağırlığında şekillenirken zamanla Türkçülük fikrinde odaklaşır. Söz konusu düşüncenin Cemiyet içindeki motor gücü ve ideoloğu Ziya Gökalp'tir.

Meselâ; iktisadî sahada ilk önce, -Meşrutiyet'in üzerine oturtulduğu temel prensipler sonucu-Liberal anlayış benimsenip uygulanmaya çalışılmıştır. "Serbesti-i mukavelât", "serbesti-i mubadelât", "serbesti-i rekabet", "serbesti-i ticaret" anlayışının hâkim olduğu bir ortamda Osmanlı burjuvazisi yaratılmak istenmiştir. Ancak sermaye birikiminin büyük ölçüde azınlıkların elinde olması, yabancı sermayenin tekelci ve sömürgeci tavrı, eşit olmayan rekabet şartları ve peş peşe gelen savaşlar, liberal ekonomi anlayışının imparatorluk şartlarında uygulanmasına imkân vermemiş; doğurabileceği tehlikeler de görülerek "millî iktisat" görüşü benimsenmiştir. Bu tavır, muhakkak ki, "milletleşme" arzusunun da tabiî bir sonucudur. Millî iktisat anlayışının cemiyet içindeki ilk işaretlerinden biri, 23 Şubat 1910 tarihli "Esnaf Cemiyetleri Nizamnâmesi" olarak tezahür eder. Nizamnâme ile, yerli ve Müslüman-Türk esnafın teşkilatlandırılarak güçlendirilmesini amaçlanır. Nitekim bu tarihten Birinci Dünya Savaşı sonuna kadarki dönem içinde sadece İstanbul'da 51 esnaf cemiyeti kurulmuş, 1915'te de bunlar "Esnaflar Cemiyeti" adı altında bir birlik oluşturmuşlardır.1

İşte Meslekî Temsilcilik, baştan beri özetlemeye çalıştığımız böyle bir sosyal, siyasî, ekonomik ve kültürel ortamda doğmuş; II. Meşrutiyet'in ilânı ile Cumhuriyet'in belli bir fikir zeminine oturtulmasına kadarki dönemde (l908-l925), düşünce ve siyasî tarihimizde yer almış fikir hareketleri/dünya görüşlerinden birisidir. Temelde "halkçılık" düşüncesine dayanan Meslekî Temsilcilik, söz konusu geçiş döneminin arayışlarına karşı teklif edilmiş sosyal, siyasî ve ekonomik bir reçete hususiyeti arz eder. Düşüncenin, l908'den sonra büyük ümitlerle tesis edilmeye çalışılan parlamenter sistemin sosyal bünyede açmış olduğu yaralara; başka bir ifadeyle, parlâmenter rejimin bünyesinde barındırdığı çarpıklıklara tepki olarak doğduğu söylenebilir.

Düşüncenin fikir babası ve ideoloğu, gözündeki arızadan dolayı "Kör" lâkabıyla anılan Ali İhsan (İloğlu) Bey (1870-1940); içinde büyüdüğü beşiği ise İttihat ve Terakki Cemiyeti'dir. Kör Ali İhsan Bey, Kara Kemal Bey, Memduh Şevket (Esendal) Bey, Muhittin (Birgen) Bey, Sadık Vicdani Bey, Nail Bey gibi şahsiyetler, Meslekî Temsilcilik etrafında teşekkül eden grubun belli başlı simalarıdır. Teşkilat-ı Esasiye Kanunu'nun meclisteki müzakereleri sırasında birçok mebusun söz konusu düşünceye bağlı oldukları görülür. Bunlar; Yunus Nadi Bey, İsmail Suphi Bey, Mahmut Esat Bey, Süleyman Sırrı Bey, Yusuf Ziya Bey, Dr. Abidin Nesimi Bey, Mehmet Şükrü Bey, Feyzi Bey ve Ragıp Beylerdir.

Burada Mesleki Temsilciliğin izahına geçmeden önce, onun siyasî tarihimiz içindeki seyri ve yeri üzerinde durmak istiyoruz. Söz konusu ettiğimiz düşünce, -biraz önce de belirttiğimiz gibi- 1908'den sonra İttihat ve Terakki veya Osmanlı aydınının içinde bulunulan problemlerin çözümüne yönelik arayışlarının yoğunlaştığı ortamda doğar. Çok geçmeden de önemli mesafeler kat eder. Nitekim cemiyetin liberal ekonomiden millî ekonomi anlayışına yönelip esnafların teşkilatlandırılması kararına ulaşmasında Meslekî Temsilcilik düşüncesinin büyük rolü vardır. Cavit Bey ve grubunun liberal ekonomi anlayışını savunmasına karşılık Meslekî Temsilciler, yerli ve millî kaynaklara yönelinmesini; bunun için de ilk önce esnafların teşkilatlandırılıp güçlendirilmesini savunurlar. Esnaf Cemiyetleri Nizamnâmesi'nden sonra Kara Kemal İstanbul, Esnaf Odaları Mümessilliği'ne getirilen Memduh Şevket, Anadolu esnafının teşkilatlandırılmasında aktif rol oynarlar.

İttihat ve Terakki içinde gücünü her gün biraz daha arttıran Meslekî Temsilcilik, ilerleyen yıllarda toplumun sosyal, ekonomik ve siyasî yapılanmasında göz ardı edilemeyecek tekliflerden biri hâline gelir. Bunda şartların her geçen gün biraz daha kötüye gitmesi, iş başındaki İttihat ve Terakki politikalarının başarısızlığı, meclis içi ve dışı muhalefetle olan bir hayli sert çatışmaların büyük rolü vardır. Meslekî Temsilciler, söz konusu gelişmelerden faydalanarak hem yeni dayanaklarla düşüncelerini güçlendirir hem de ortaya konan diğer çözüm önerilerine yönelik tenkitlerini arttırırlar. Meselâ; fırkacılık mücadeleleri ve buna zemin hazırlayan parlâmenter sistem, ileride onların gerek mevcut sistemi tenkit etme ve gerekse kendi fikirlerinin doğruluğunu kabul ettirmede temel hareket noktalarından biri olacaktır.

Cemiyet içindeki en güçlü düşüncenin ideoloğu Ziya Gökalp'in oluşturmaya çalıştığı idealist felsefe içinde bazı noktalarda Meslekî Temsilciliğe yaklaşmış olması; hatta ondan doğrudan doğruya faydalanması, düşünce­nin gücünü göstermesi açısından önemli bir kriterdir. Gökalp, özellikle "sınıflı" çatışan toplum fikrini reddedip sınıfsız ve "tesanütçü" bir toplum yapısına ulaşmada Meslekî Temsilcilikten geniş ölçüde faydalanır. Halkçılığı, birbirinin "lâzım ve melzûmu" olan "meslekler" üzerine kurar.

"Bir cemiyetin içinde muhtelif sınıflar, birbirini istismar yahut imha etmeye çalışır. (...) Demek ki bir cemiyetin içindeki sınıflar aralarında uzlaşma imkânı bulunmayan düşman zümreleri hâlindedir. Hâlbuki bir cemiyetin muhtelif meslek zümreleri birbirine rakip ve düşman olacakları yerde, bilâkis yekdiğerine son derece muhtaç ve dostturlar.

Bir cemiyette terzi kunduracısız, kunduracı terzisiz, fırıncı kasapsız, kasap fırıncısız, şair filozofsuz, filozof şairsiz, doktor avukatsız, avukat doktorsuz kalmayı hiçbir zaman isteyemez. Bütün bu içtimaî meslekler birbirinin lâzım ve melzûmudur. O hâlde sınıflar kalkıp da onların yerine de meslek zümreleri kuvvetli bir surette teşekkül edince içtimaî darvinizm iflas ederek, cemiyetin içinde dahilî sulh hüküm sürmeye başlar." ". halkçılığın gayesi, tabaka ve sınıf farklarını kaldırarak, cemiyetin birbirinden farklı zümrelerini, yalnız iş bölümünün doğurduğu meslek zümrelerine hasretmektir. Yani halkçılık, felsefesini bu düsturda icmal eder: Sınıf yok, meslek var!"2

Ancak Gökalp'in Meslekî Temsilciliğe yaklaşımı ile Ali İhsan Bey'in yaklaşımı arasında temelde önemli bir farklılık mevcuttur. Çünkü Gökalp "idealist ve mistik", Ali İhsan Bey ise "kaskatı bir materyalisftir. Meseleye yaklaşımları da buna göre şekillenir.3

Birinci Dünya Savaşı'nın aleyhimize olacak bir sona doğru gidişi, İttihatçıları telaşa düşürürken politikalarının da büsbütün iflâsını gündeme getirir. Böyle bir ortamda alternatif düşüncelerin güçlenmesi son derece tabiîdir. Nitekim Ali İhsan Bey ve arkadaşları 1917 sonlarında düşüncelerini ihtiva eden bir "Program"la cemiyetin merkez-i umumîsi karşısına çıkarlar. Fakat bir hayli radikal bulunan programları reddedilmiştir. Çok geçmeden savaş Sevr Antlaşması ile noktalanır. Cemiyet kendini fesheder, önde gelen liderleri yurt dışına çıkmak zorunda kalırlar. Ali İhsan Bey, İstanbul'da bulunan İttihatçılarla 1919 sonlarında son bir toplantı daha yapar;

ardından da Ankara'ya geçer. Buradaki en büyük gayreti Mustafa Kemal'le irtibat kurabilmek ve fikirlerini yeni oluşumun esası yapabilmek amacına yöneliktir. Birtakım kişilerin aracılığı ile Mustafa Kemal'le irtibat kurar, düşüncelerini anlatır, ama iltifat görmez. Ali İhsan Bey, aynı dönemde gerek yurt dışı gerekse yurt içinde bulunan diğer İttihatçılarla da irtibat hâlindedir.

İstanbul'un işgali ve meclisin dağıtılmasından sonraki günlerde insiyatif yavaş yavaş Ankara ve Mustafa Kemal'in şahsında Müdafaa-i Hukuk grubunun eline geçerken Ankara'da yıkılan bir imparatorluk ve işgal edilmiş bir vatan üzerinde yepyeni bir Türk devleti inşa etme mücadelesi başlatılmıştır.

Bir yanda cephede düşmanla savaşılırken öte yanda Ankara'daki mecliste yeni devletin temelleri oluşturulmaya çalışılmaktadır. Hiç şüphesiz bu temellerle sosyal yapı yeni baştan şekillendirilecektir. Bu ortamda İttihatçıların sahneden büsbütün çekildikleri veya Mustafa Kemal'le tam bir mutabakat içinde olduklarını düşünmek yanlıştır. Onlar da her zeminde kendi varlıklarını koruma, ispat etme ve yeni devletin kuruluşunda söz sahibi olmaya çalışmaktadırlar. Karakol Cemiyeti, Yeşil Ordu, Halk Zümresi, Halk Şûralar Fırkası, İttihatçıların İstanbul'da, cephede, mecliste ve yurt dışında hâlâ önemli bir güç olduklarının açık ispatıdır. Bu bağlamda zaman zaman Mustafa Kemal'le karşı karşıya gelmeleri son derece tabiî ve kaçınılmaz olacaktır. İşte bunlardan birinde önemli bir nüfuz çekişmesi yaşanmış; Meslekî Temsilcilik düşüncesi de bundan büyük ölçüde faydalanarak aktüel hâle gelmiştir.

İttihatçılarla Mustafa Kemal'i karşı karşıya getiren olay şudur: Üç haftalık Dahiliye Vekili Hakkı Behiç Bey'in istifası üzerine, Mustafa Kemal, cepheden gönderdiği telgrafla vekil seçiminin kendinin Ankara'ya dönüşünden sonraya bırakılmasını ister. 2 Eylül 1920'de yapılan seçimde Mustafa Kemal'in adayı olduğu anlaşılan Refet Bey (Bele) 65, Yeşil Ordu Hey'et-i Merkeziye üyesi ve Halk Zümresi grubuna mensup Nazım Bey 66, yine aynı gruptan Sırrı Bey ise 31 oy almıştır.

İkinci oylamada Sırrı Bey'in çekilmesi üzerine Refet Bey'in oyları değişmezken Nazım Bey 98 oy alarak Dahiliye Vekili olur. Ancak, Mustafa Kemal, kendini ziyarete gelen yeni Dahiliye Vekilini kabul etmeyerek istifaya mecbur bırakır. Yenilenen seçimde, bu defa 131 oy alan Refet Bey Dahiliye Vekilliği'ne seçilir.4

Söz konusu olay Mustafa Kemal'i Yeşil Ordu ve onun meclisteki uzantısı olan Halk Zümresi grubunun gücünü kırma; bunun için de birtakım kararlar almaya sevk eder. 13 Eylül 1920'de Bakanlar Kurulu adına meclise "Halkçılık Programı"nın sunulması, 18 Ekim'de de resmî Türkiye Komünist Fırkası'nın kurdurulması, tamamiyle bu kararın sonucudur.

Konumuzla ilgisi sebebiyle, bir parça "Halkçılık Programı" üzerinde durmamız faydalı olacaktır.

18 Eylül 1920'de mecliste okunan Halkçılık Programı, 25 Eylül'de "Muvakkat Encümen-i Mahsusa"ya gönderilmiş, iki aya yakın bir süre encümende kaldıktan sonra 18 Kasım'dan itibaren "Teşkilât-ı Esasiye Kanunu Lâyihası" adıyla mecliste görüşülmeye başlanmıştır. En­cümen, hükümetin gönderdiği programda birtakım değişiklikler yapmıştır. Bunların en önemlisi 4. maddedeki seçimlerle ilgili düzenlemedeki değişikliktir. Hükümet seçimlerin "nisbî temsil" esasına göre ve iki dereceli olarak yapılmasını isterken encümen, tek dereceli ve "meslekî temsil" esasına göre yapılması teklifini getirmiştir. Aynı günlerde Anadolu'da Yeni Gün, Hâkimiyet-i Milliye ve Öğüt gazeteleri, ısrarla encümenin teklifi olan "meslekî temsil"i savunmaktadırlar. Meclisteki söz konusu maddenin bir aylık tartışmalarında birçok mebusun [İsmail Suphi Bey (Burdur), Yunus Nadi Bey (İzmir), Ragıp Bey (Kütahya), Mahmut Esat Bey (İzmir), Dr. Abidin Bey (Lazistan), Mehmet Şükrü Bey (Karahisarısahip), Feyzi Efendi (Malatya), Hulusi Bey (Karahisarisahip), Süleyman Surrı Bey (Yozgat), Halil İbrahim Bey (Antalya), Esat Efendi (Aydın), Yusuf Ziya Bey (Mersin), Vehbi Bey (Karesi) ] maddenin lehinde söz aldıkları ve savundukları görülür. Seçimlerin "meslekî temsil"e göre yapılması teklifine karşı çıkanlar, daha çok, sistemi bu safhada uygulamanın zorluğu üzerinde dururlar. Sonunda 20 Ocak 1921'de encümenin teklifi reddedilir. Bu sonuçta Mustafa Kemal'in önemli bir rol oynadığı kuvvetle muhtemeldir. Böylece hem Meslekî Temsil düşüncesi hem de onun getirdiği temel tekliflerden biri durumundaki "meslekî temsil" esası büyük bir darbe yemiş olur. Yeni Türk devletinin sosyal yapılanmasında uygulamaya konmanın eşiğinden dönen düşünce, bir daha bu noktaya ulaşamayacaktır.

Meslekî Temsilcilik, 1924-1925 yıllarında iki yayın organı tarafından savunulur. Muhittin Bey (Birgen) yönetimindeki Meslek ve Halk gazeteleri, mevcut yönetime ters düşmeme gayreti ile birlikte, bütünüyle Meslekî Temsilcilik düşüncesi paralelinde yayın yaparlar. Bu dönemde Ali İhsan Bey'in büyük ölçüde geri plânda kalmış olduğu dikkati çeker.

Meslekî Temsilcilik fikri, asıl büyük darbeyi 1925'teki İzmir suikastı üzerine yemiştir. Mustafa Kemal'e karşı düzenlenen Suikast girişimine adı karışanlar arasında Meslekî Temsilciler de vardır. Ali İhsan Bey, beraat etmekle birlikte ömür boyu politikadan men edilmiş ve kendisine bir daha hiçbir görev verilmemiştir. Nail Bey idama mahkûm edilirken Kara Kemal intihar etmiş, Memduh Şevket Esendal ise Tahran Büyükelçiliği göreviyle yurtdışına gönderilmiştir. Böylece gücünden ve aktüalitesinden çok şey kaybeden Meslekî Temsilcilik, bir daha kendini toparlayamaz. Bununla birlikte düşüncenin zaman zaman değişik kişiler ve farklı platformlarda gündeme getirilip savunulduğu olmuştur. Meselâ; Memduh Şevket Esendal,5 Serbest Cumhuriyet Fırkası hâdisesinden sonra Atatürk'ün büyük yurt gezisine müşavir olarak katılmış ve düşüncelerini anlatma imkânı bulmuştur. Aynı kişinin milletvekilliği ve CHP Genel Sekreterliği yıllarında da Meslekî Temsilcilik düşüncesini savunduğu bilinen bir gerçektir. 1961 Anayasası'nın hazırlanması sırasında da, söz konusu düşünce gündeme getirilip tartışılmıştır.

Buraya kadar olan bölümde Meslekî Temsilciliğin doğduğu ortamı, siyasî tarihimiz içindeki yerini ve temsilcilerini ortaya koymaya çalıştık. Şimdi de söz konusu düşüncenin esasları ve kaynaklarını tahlil etmeye çalışacağız.

Öncelikle şu hususun bilinmesinde fayda var: "Meslekî Temsil", "Meslekî Temsilcilik" veya "Temsil-i Meslekî", üzerinde durmaya çalıştığımız dünya görüşünün değil, sadece söz konusu fikir hareketinin benimseyip savunduğu seçim tarzının adıdır. Hâkimiyet-i Milliye gazetesi bu konuda şu açıklamayı getirir: "Meslekî Temsil sözü son günlerde âdeta bir programın ismi gibi telâkkiye uğradı; hâlbuki bu, yalnız bir programın ancak intihab usulü, hatta tamamiyle bu usulü de değil de yalnız bu usulün bir hususiyetini ifade eden bir tabirdir."6 Ancak düşünce bugüne kadar hep bu isimle anılagelmiştir. Bunda, düşüncenin en belirgin ve çarpıcı tarafının, teklif ettiği seçim tarzında tezahür etmiş olmasının büyük rolü vardır.

Konuyla alâkalı geniş bir araştırma yapmış olan İlhan Tekeli-Selim İlkin ikilisi, Meslekî Temsilciliği; 1908-1926 döneminde "küçük girişimci özlemleri etrafında şekillenen antibürokratik (antikapitalist, antiemperyalist) "bir fikir hareketi olarak değerlendirirler.7 Araştırmacılara göre, düşüncenin temelinde, "kapitalisleşme süreci"ne giren Osmanlı toplumunda varlığı tehlikeye düşme durumunda olan "küçük girişimcilerin özlemleri"ne cevap verme arzusu yatmaktadır.

Abidin Nesimi, "lonca sosyalizmi" veya "yeni dünya şartlarına intibak ettirilmiş bir (fütüvvet) nizamı" olduğu kanaatindedir. "Hemen şunu arz edeyim ki Kör Ali İhsan Bey'in Meslekî Temsilciliğini, korparatif devlet düzenini, malî sermayenin ürünü olan faşizme bağlamak değil, onu prekapitalist dönemin Tier Etat'ına (üçüncü dünya), komünlerine dayanan bir lonca sosyalizmi olarak nitelemekte isabet olacağı kanısındayım."8 "Yirminci asır şartları içinde ideal cemiyeti, Kör Ali İhsan Bey, istihsale bağlı insan topluluklarının politik devlet nüfuzu dışında, serbestçe kendilerini idare etmesinde görürdü. Bu nizam yeni dünya şartlarına intibak ettirilmiş bir (fütüvvet) nizamı idi."9

Zafer Toprak ise Meslekî Temsilciliği, "toplumsal sınıfları yadsıyan, yerine meslek zümrelerini koyan, tesanütçü, politik iktidara meslekî temsille yansıtılmış korparatif bir sistem" olarak görmektedir.10 "Meslekî Temsil­cilik, eski fütüvvet teşkilatının ihyasından başka bir şey değildi." yorumu, Necmettin Turinay'a aittir.11 Meslek gazetesindeki imzasız bir yazıda da daha basit bir izah getirilmektedir: "...meslekî temsil, Millet Meclisine intihap olunacak azanın birer mesleği temsilen intihap olunması ve diğer bir tabir ile memleket işlerini iş sahiplerinin düşünüp halledebilmelerine müsait olacak bir meclis teşkilinden ibarettir."12

Meslekî Temsilcilik; Osmanlı İmparatorluğu veya Türk milletinin içine düştüğü çözülüş ve çöküş süreci müddetince ortaya konmuş ve söz konusu süreci durdurup topluma yeniden dinamizm kazandırmayı amaçlayan çözüm tekliflerinden sadece birisidir. Bu sebepledir ki, Ali İhsan Bey ve arkadaşları İttihat ve Terakki'ye sundukları, "Program"da ilk olarak imparatorluğun "sukut" ve "inhitât"ına sebep olduğuna inandıkları faktörleri sıralarlar. Bir başka ifadeyle, işe, hastalığın tespit ve teşhisi ile başlarlar. Hastalık ve onu hazırlayan faktörleri de şu dört maddede ortaya koyarlar:

"1 - Vaktiyle hakikî tımar sahiplerinin mağlubiyet ve indirası üzerine halkın idare-i memleketten katiyyen uzaklaştırılarak hükümetin kapı kulu ananâtına vâris ve halkın ihtiyaçlarını gayr-i müdrik zümreye intikal ve inhisarı.

2 Bunun neticesi olarak memur ve bittabi müstehlik sınıfın bütün hüsn-ü niyetine rağmen ıslahâta şiddetle taraftar olduğu zamanlarda bile idarenin tanziminde umûr-ı iktisadiyeye bîgane kalması.

3 Fakr ü sefalet neticesi akâit ve fezâil hakkındaki telakkilerin za'fa dûçar olarak dinî, ahlâkî düsturların mürde ve bîmeal ibareler hâlinde kalması.
4 Ecânip tarafından tahrik edilen bazı anâsırın "Hâkim Kavim", addolunan Türk ve Müslüman halk ile mücadelesi."13

Görülüyor ki, Mesleki Temsilcilere göre imparatorluğun çöküşü tamamen iç problemlerin sonucudur. Dördüncü maddedeki azınlıkların dışarıdan tahriki, iç yapıdaki zaafiyetten kaynaklanmaktadır. İç yapıdaki bir yığın problemlere dikkatle bakıldığında aslında her şeyin tek noktada toplandığı ve oradan kaynaklandığı görülür. O da, halkın memleket idaresinden uzaklaştırılıp yönetimin kapıkulu geleneği içindeki memur zihniyetine verilmesidir. İşte koca imparatorluğun çözülüp dağılmasına zemin hazırlayan temel problem budur. Çünkü kapıkulu zihniyeti halkın dertlerini, ihtiyaçlarını anlamaktan uzaktır. Islahata taraftar olsa bile, bu zihniyetin müspet çözüm yolları üretmesi beklenemez. Nitekim idarenin tanziminde asıl olması gereken iktisadî işlerden çok uzaktır. Fakr ü sefalet, bu zihniyetin ve onun bîganeliğinin sonucudur. Bu şartlarda inanç ve fazilet telakkilerinin ayakta kalması elbette ki beklenemez. Fırsatı ganimet bilen dış güçlerin içimizdeki azınlıkları kışkırtmaları; onların da hâkim kavimle mücadeleye girmeleri, yine söz konusu zihniyetin hazırladığı zeminin sonucudur.

Meslekî Temsilcilerin toplum ve devletin yakalandığı hastalığın tespit ve teşhislerini gördükten sonra, nasıl bir tedavi yöntemi teklif edeceklerini tahmin etmek zor değildir. Bir sonraki cümlede bunu ortaya koyarlar: "Fırkanın kanaatine göre sukûtumuza sebep olan bu âmilleri ortadan kaldırarak yeni bir Türkiye tesis edebilmek için yalnız bir çare vardır ki, o da idareyi halk idaresi şeklinde tebdil ve idarenin tanziminde halkın iktisadî ihtiyaçlarını rehber ittihaz eylemektir."14 Bu cümle, Meslekî Temsilcilik düşüncesinin dayandığı iki esas temeli açık bir biçimde ortaya koymaktadır.

Bunlar:

1 Yönetimi halk idaresi şeklinde düzenlemek;

2 Bunu gerçekleştirirken halkın ekonomik ihtiyaçlarını esas almak'tır.

Meslekî Temsilcilik, temelde halk idaresini esas alan "halkçı" bir düşünce hareketidir. Yönetimin doğrudan doğruya ve bütünüyle halka devredilmesini; idarenin de buna göre düzenlenmesini savunur. "Halk idaresi", "halk devleti", "halk hükümeti" kavramları, bu hususu açıkça ortaya koyar. Nitekim Program'ın bir başka yerinde amacın "halk hükümeti tesis etmek" olduğu, bir kere daha vurgulanır. 1920'de meclise sunulan Teşkilât-ı Esâsiye Kanunu Lâyihası'nın üçüncü maddesinde "Türkiye Halk Hükümeti" ibaresi yer almaktadır.15 Yunus Nadi, meclisteki konuşmasında; "Mesele, şimdiye kadar carî olan hükümetin hâkimiyeti zihniyeti yerine, halkın hakimiyeti zihniyetini kaymak"tır, diyerek konuya açıklık getirir. 16 Hâkimiyet-i Milliye gazetesindeki bir yazıda ise, "Meslekî Temsilin gayesi memleketin bütün idaresini münhasıran erbâb-ı sâ'ye, yani emekçiye vermektir" denilmektedir.17

Halkın doğrudan doğruya yönetime gelmesi; bir başka ifadeyle halk idaresi nasıl ve hangi esaslara göre gerçekleştirilecektir? Bu soru bizi, Meslekî Temsilcilik düşüncesinin ikinci temel ayağına götürür. O da halkın ekonomik ihtiyaçlarını rehber edinmektir. Buradan anlarız ki, Meslekî Temsilciler, toplumun sosyal yapılanmasında ekonomik ihtiyaçları baz almaktadırlar. Onlara göre, insanoğlunu toplum hâlinde yaşamaya mecbur bırakan veya toplumdaki fertlerin birbirleriyle olan ilişkilerini düzenleyen temel faktör, ekonomik ihtiyaçlardır. Bunun içindir ki millet; "aralarında muayyen iş bölümü olan ve birbirine benzediği için değil, birbirini tamamladığı için tam bir uzviyet"tir ve bütün gücünü de ekonomik ihtiyaçların belirlediği iş bölümünden; bunun sonucu durumundaki mesleklerden alır.18

Söz konusu tespite ulaşan Mesleki Temsilciler, bu hususun bizim toplumumuzdaki yansıma biçimi üzerine eğilirler. Görürler ki, bizde, Batı veya Sovyetlerde olduğu gibi ekonomik verilerin belirlediği "sınıf" olgusu yoktur. Bu sebeple sınıf esasına dayalı bir sosyal yapılanmaya gitmek mümkün değildir. Üstelik bu şekil bir yapılanma "çatışma"yı beraberinde getirecektir. Bizde meslekler vardır. Ekonomik ihtiyaçların karşılanması ve toplumdaki iş bölümü, bütünüyle mesleklere dayanır. O hâlde ekonomik ihtiyaçların esas alındığı bir halk idaresi, ancak mesleklere dayalı bir sosyal yapılanma ile mümkün olabilir. Böyle bir yapılanmada çatışma da söz konusu olmayacaktır. Çünkü meslekler, birbiriyle çatışan değil, birbirinin "lâzım ve melzûm"u olan sosyo-ekonomik oluşumlardır. Bu noktada Meslekî Temsilcilerin tamamiyle "meslek" olgusunun baz alındığı bir halkçılığı veya halk idaresini benimsedikleri ortaya çıkmış olur.

Zafer Toprak, dönemin arayışları ile söz konusu ettiğimiz düşüncenin getirdiği teklifleriyle ulaşmaya çalıştığı hedefi şu şekilde yorumlar: "Bu arada yeni bir toplumsal düzenin oluşturulması öneriliyor, meslekî örgütlerin egemenliğine dayalı ta karar kılınıyordu. Sınıflı toplumları izleyecekti. , siyasal halkçılığın, diğer bir deyiş ile siyasal demokrasinin etkin olduğu bir dönemdi. ise siyasal halkçılığın yok edemediği ortadan kaldırmayı amaçlıyordu. Sınıf adı verilen tabakalar yle son bulacaktı. nde toplumsal halkçılık egemen olacak, toplumda bulunmayacaktı. Diğer bir deyişle, savaşın son günlerinde gündeme gelen hakçılık, toplumun bireylerini bir diğerine bağlayan meslek zümrelerinin sınıf ayrımının yerine geçmesi öngörülüyor, toplumu bir organizmaya benzeterek, meslek zümrelerini bu organizmanın hayatî işlevler üstlenmiş organları olarak algılıyordu."19

Ekonomik ihtiyaçların esas alındığı gerçek halk idaresini, mesleklere göre şekillenmiş bir sosyal yapıda mümkün gören Meslekî Temsilciler, bu noktadan sonra ilk olarak meslek olgusu ve şuurunun güçlendirilmesi zarureti üzerinde dururlar. Çünkü düşüncelerinin hayata geçirilebilmesi, ancak böyle bir alt yapıyla mümkün olacaktır. Bu sebeple meslekler veya meslek erbâbının önce kendi içinde -en küçük köyden şehre ve ülke geneline kadar- teşkilatlandırılmasını, üretim ve tüketim kooperatiflerinin kurulmasını ve bunun için de gerekli kanun ve nizamnâmelerin hazırlanmasını isterler. Böyle bir yapılanma hiç şüphesiz, güçlü ve âhenkli bir sosyo-ekonomik yapı getirecektir.

Devlet veya hükümet meselesine gelince: Madem ki toplum, sosyo-ekonomik bir değer olan meslek ekseninde âhenkli bir yapı oluşturmaktadır, toplumun teşkilatlanmış hâli olan devletin de bu yapıya uygun veya uyumlu bir şekilde düzenlenmesi gerekir. Yani gerek devlet nizamı ve gerekse bu nizamı uygulamaya koyacak olan hükümetin, toplumun sosyo-ekonomik yapısına göre şekillendirilmesi kaçınılmaz bir zarurettir. Bunun en kısa ve en kestirme yolu, en küçük sosyal birimden (köy) en büyük sosyal birime (millet) kadarki toplumların yöneticilerini belirleyecek olan seçimlerin meslekî temsil esasına göre yapılmasıdır.

Bir başka ifadeyle, köy ihtiyar meclisi üyelerinden milletvekili seçimine kadarki her türlü seçimin, bugüne kadar bizde veya batıda olduğu gibi sınıfların, partilerin veya vilayetlerin temsilini esas alan bir seçim tarzıyla değil, sosyo-ekonomik yapıyı şekillendiren mesleklerin temsilini esas alan bir seçim tarzıyla mümkündür. Program'da bu konu ikinci maddede şu şekilde düzenlenmiştir: "Meclis-i umumî-i millî, cüz'-i tam-ı idarî livalarda mukim ve atiyyüzzikr mesâlike münkasem ehâlinin re'y-i am usulüyle intihap edecekleri mebuslardan terekküp eder."20 Teşkilât-ı Esasiye Kanunu Lâyihası'nda ise dördüncü madde olarak karşımıza çıkmaktadır. "Büyük Millet Meclisi vilayetler halkınca meslekler erbâbı temsil edilmek üzere doğrudan doğruya müntehap azadan mürekkeptir."21 Böylece her türlü meclis veya bu meclislerin kendi içinden seçecekleri yöneticiler, filan veya falan sınıfın, zümrenin, partinin, vilayetin temsilcisi durumundaki ve politikacılık/yöneticiliği kendine meslek edinmiş insanlardan değil, sosyo-ekonomik yapıyı belirleyen mesleklerin temsilcisi durumundaki insanlardan teşekkül etmiş olacaktır. Toplumun sosyo-ekonomik mozaiği, küçültülmüş bir örnek hâlinde meclislerde ortaya çıkacaktır.

Meslekî Temsilcilik, merkeziyetçi bir devlet anlayışını reddeder. Düşünceye göre, merkezî idare daha çok dış ve genel iç hizmetlerin yürütülmesi, livalar (veya vilayetlerarası koordinasyonun sağlanmasını üstlenmelidir. Bunun birinci derecedeki sorumlusu, meclis içinden çıkacak olan hükümet "komiser"leridir (bakan). Ayrıca meclis, yine kendi üyeleri arasından seçeceği müfettişler vasıtasıyla liva ve daha alt basamaklardaki yönetimlerin çalışmalarını denetleyebilecektir. Bunun dışındaki bütün işler, yine meslekî temsil esasına göre teşekkül etmiş bulunan liva, kaza, nahiye ve köy meclislerince; bunların kendi içlerinden seçtikleri yöneticilerce görülecektir. Meselâ; ekonomik durumlarına göre tespit edilecek olan livaların "meclis-i umumî"leri, kanunlar dahilinde mahallî idareleri tanzim, kendi bütçelerini tertip, harcama yer ve şekillerini tayin, liva sınırları içindeki memurların atama ve azillerinde tam yetkilidirler.

Meslekî Temsilcilik, daha önce vurgulamaya çalıştığımız temel prensipleri sonucu parlamenter rejim veya çok partili demokrasiye şiddetle karşıdır. Çünkü söz ko­nusu rejim, politikacılığı kendine meslek edinmiş bir avuç azınlığın -sözde millet adına- yönetimi ele geçirmesi, kişi ve parti ihtiraslarının tatminine zemin hazırlaması sebebiyle, gerçek bir halk idaresi olmaktan çok uzaktır. Dolayısıyla halk iradesinin tam ve eşit bir biçimde yönetime yansımasına imkân vermez. Merkeziyetçi olması sebebiyle de bürokratik bir devlet yapısı öngörür. Memur devleti zihniyetiyle halktan uzak düşer. İsmail Suphi Soysallı, "memurîn şekl-i idare-i hâzırasına resmen ilân-ı harp etmiş" olduklarını söylerken Meslekî Temsilcilerin tepkilerini dile getirir.22 Meslek gazetesindeki bir yazıda ise, parlâmenter sistemin iflas ettiği vurgulanırken bünyesinde taşıdığı aksaklıklar uzun uzun izah edilir. "Bütün bu sözün hulâsası şudur ki, parlamento kürsülerini dolduran parlak sözler ve yaldızlı mefkûre edebiyatının altında gayet âşikâr bir fırka hâkimiyeti yatar: Hâkim olan millet değil, siyasî fırkalardır ve memleketi idare eden kuvvetler, halk kuvvetlerinin idareleri değil, sadece bir politikacılar sınıfının siyasî oyunlarıdır."23

Son olarak Mesleki Temsilcilik düşüncesinin kaynakları üzerinde durmak istiyoruz. Düşünce, çoğu zaman Ali İhsan Bey'in Türk sosyal hayatı üzerine yaptığı tetkikler sonucu ortaya koyduğu "ilmî bir keşfi" veya "muassır âlemin en yeni fütühâtı" olarak takdim edilmiştir. Hatta Muhittin Birgen, Ali İhsan Bey'i, metot ve ulaştığı sonuçlar itibariyle Karl Marks'a benzetir ve onunla mukayese eder. "Karl Marks dünya tarihi üzerinde ne yapmışsa, Ali İhsan Bey de Osmanlı Tarihi üzerinde aynı şeyi yapmıştır. Denilebilir ki, bütün dünya hayatını okurken Marks nasıl bir gözlem kullanmışsa, Ali İhsan Bey de Osmanlı Türkünün hayatını okurken aynı gözlüğü kullanmıştır. Marks tarihi okuyarak istikbâli haber vermişti. Ali İhsan Bey de, Osmanlı tarihini okuyarak, Anadolu istikbâlini keşfe çalışmaktadır."24 Bu sebepledir ki, Ali İhsan Bey, "Türk Karl Marksı" olarak anılır. Ancak Ali İhsan Bey, tamamiyle doğu kültürüyle yetişmiş, Batı'yı -en azından- birinci elden tanıma imkânı bulamamış bir şahsiyettir.

Bununla birlikte ortaya koyduğu düşüncesinde bazı kaynaklardan farklı seviyelerde etkilenmiş veya beslenmiş olduğu dikkatlerden kaçmaz. İçinde yaşanılan sosyal, siyasî ekonomik ve kültürel şartları bir kenara bırakacak olursak, söz konusu kaynakların başında "materyalizm"; bir adım sonra da "marksizm" gelir. Düşünce, gerek temel hareket noktası ve gerekse bundan sonra ortaya koyduğu teklifleri itibariyle, ferdin veya toplumun ekonomik ihtiyaçlarını esas alır. İnsan veya toplumların her türlü ilişkilerini bu perspektiften görür. Sosyal yapılanmayı da bunun üzerine bina etmek ister. Nitekim Program'da Meslekî Temsilcilik istikâmetinde yapılacak bir inkılâbın "ruh itibariyle, komünizme muvafık; şekil itibariyle (de) Rusya Sovyet idaresine fâik olacağı" belirtilir?25 Anadolu'da Yeni Gün ve Hâkimiyet-i Milliye gazeteleri program veya düşüncenin tanıtımında şu izahları getirirler: "...Program, bazı tâbirâttan sarfınazar, esas itibariyle komünist denecek bir program olduğu hâlde, bunun ihzarı esnasında henüz bolşeviklik doğmuş değildi. Demek oluyor ki, Programın en büyük meziyeti taklit olmamasıdır."26 "Meslekî Temsil demek, başlı başına, yeryüzünde mevcut olan idare ve hükümet tarzlarından ayrı, yeni bir usul tedris demek değildir; bilakis bu gayesi Türkiye'de meslekî teşkilatı süratle vücuda getirmekten ibaret ve belki muvakkat bir tedristir; esası, memleket işlerinde hakikî, fiilî ve bilhassa sâlim tarzda 'sa'y' düstûrunu hâkim kılmaktan ibaret olan sosyalizm, yani komünizmdir. (.) Bunu müdafaa edenler, memleketin ancak sosyalist-komünist bir programla idare edilebileceğine kânidirler."27 İsmail Suphi Soysallı ise, Teşkilât-ı Esasiye Kanunu Lâyihası'nı sunuş konuşmasında, meslekî temsil esasını içeren dördüncü maddenin ilham kaynağı konusunda şunları söyler: "Ben diyemem ki hiçbir taraftan mülhem olmadık. Belki Şarkta, Rusya'da patlayan inkılâbın üzerimizde tesiri olmuştur."28

Bununla birlikte Meslek gazetesindeki bir yazıda Meslekî Temsilcilik veya Meslekî Temsilcilerin birçok konuda sosyalizm ve komünizmden ayrıldığı iddia edilir. Sosyalizm ve komünizm, tamamiyle sınıflar arası çatışma esası üzerine kurulmuş ve bu çatışmada da emekçiden yana olmuştur. Mesleki Temsilciler, sınıflar arası çatışmanın varlığını kabul etmekle birlikte, çatışmadan yana değil, "tesânüt" ve "âhenk"ten yanadırlar. Ayrıca ihtilâli benimsemezler.29

Meslekî Temsilcilik düşüncesinin dayandığı ikinci ana kaynak, Osmanlı sosyal yapısı veya yapılanmasında ana unsurlardan biri olan "fütüvvet nizamı", "ahîlik" veya "lonca teştkilatı"dır. İttihat ve Terakki Cemiyeti, esnafların teşkilatlandırılmasına karar verince bu nizam üzerinde durmuş, elemanlarına araştırmalar yaptırmıştır. Meselâ; Memduh Şevket Esendal'ın bu konuda geniş bir bilgi birikimine sahip olduğu söylenir. Düşünceyi dikkatte incelediğimizde, söz konusu yerli kaynaktan büyük ölçüde faydalanılmış, hatta onun üzerine bina edilmek istenmiş olduğunu görürüz. Meslekî teşekküllerin kuruluş, işleyiş ve fonksiyonları hemen hemen aynıdır. Ancak Meslekî Temsilciler, "esnaf"ı değil "meslek"i esas almak, meslekî teşekküllerin fonksiyonlarını en üst noktaya çıkarmak ve meseleye sadece "ekonomik" açıdan bakmak hususlarında, lonca sisteminden ayrılırlar. "Tesanüt"ten bahsetseler de bunun manevî temelleri üzerinde durmazlar.

İzmir Mebusu Mahmut Esat Bey (Bozkurt), meclisteki konuşmasında Meslekî Temsilcilikle eski lonca teşkilatını tekrar ihya edebileceğimizi söyler: "Evet bundan bir asır evveline irca-ı nazar edecek olursak görürüz ki, bizde mükemmel (Loncalar) teşkilatı vardı. Hatta bendeniz bütün tarih-i takayyütlerine rağmen diyebilirim ki: Memleketin hayat meselesi orada, terakkiyatı orada, ihtilâli orada, sabanı da orada saklıydı. O (Lonca) teşkilatı, esnafların memlekette hâkim olması teşkilâtı yıkıldıktan sonra izmihlâlimizin tarihi başlamıştır. (Alkışlar) O yıkıldı ve ecnebî iktisadı memlekete nüfuz etti. Binaenaleyh memleket iktisadiyatını kaybetti. Kaybetmekle de efendiliğini de kaybetti ve müdafaa imkânı kalmadı. (.) Bugün yine yapabiliriz."30

Mete Tuncay, Meslekî Temsilcilik (veya korparatif devlet) fikrinin Batı'da, parlamenter sisteme inanmayan G. Sorel çevresindeki devrimci sendikalizm hareketi içinde doğduğunu belirtir. "Bugün biz Meslekî Temsil deyince Faşist İtalya'yı hatırlıyoruz. Ne var ki, Mussolini'nin Faşizme bir çeşit Sosyalizmden geldiğini unutmamalıyız. Meslekî Temsil fikri de, gerçekten ilk kez (Mussolini'nin çok etkilendiği) G. Sorel çevresinde, devrimci sendikalizm akımı içinde doğmuştur. Daha doğrusu, Sorel klâsik bölgesel temsil fikrine saldırmış, fakat esasen parlamenter düzene inanmadığı için, ekonomik grupların temsilini, meslekî temsili buna alternatif olarak geliştirmemiş, yalnızca yolunu hazırlamıştır."31

Hulâsa: Meslekî Temsilcilik; II. Meşrutiyet'in ilânı ile Cumhuriyet'in belli bir sosyal, siyasî, ekonomik ve kültürel fikrî-pratik temele oturtulduğu dönemde (1908-1925), düşünce ve siyasî tarihimizde yer almış ikinci sıra fikir hareketi/dünya görüşlerinden birisidir. Dönemin arayışlarına cevap olmak üzere Kör Ali İhsan Bey ve arkadaşları tarafından ortaya konan düşünce, Türk toplumunu "meslek" ekseninde yeniden yapılandırıp gerçek bir "halk idaresi" tesis etmeyi amaçlamıştır. Meslekî Temsilcilik, özellikle İttihat ve Terakki yönetiminin son yılları ile Türkiye Cumhuriyet Devleti'nin temellendirilmeye çalışıldığı yıllarda oldukça güçlü ve aktüeldir.

1 Zafer Toprak, Türkiye'de Millî İktisat (1908-1918), Yurt Yayınevi, Ank., 1982, s. 280.
2 Zafer Toprak, "Halkçılık İdeolojisinin Oluşumu", Atatürk Döneminin Ekonomik ve Toplumsal Sorunları, İstanbul Yüksek İktisat ve Ticaret Mektebi Mezunları Derneği Yay., İst., 1977, s. 13-14.
3 "Meslekî Temsilcilik Ne Demektir?", Meslek Gazetesi, S. 1, 15 K. Evvel, 1925, s. 6.
4 Mete Tuncay, "Mesaî", Halk Şûralar Fırkası Programı, Ank. Ün. Siyasal Bilgiler Fak. Yay., Ank., 1972, s. 23-25.
5 Memduh Şevket Esendal ile ilgili daha geniş bilgi için bkz. İsmail Çetişli, Memduh Şevket Esendal-İnsan ve Eser-, Kardelen Yay., Isparta, 1999.
6 "Meslekî Temsil", Hâkimiyet-i Milliye, 23 T. Ev. (Ekim) l920, s. l.
7 İlhan Tekeli-Selim İlkin, "(Kör) Ali İhsan (lloğlu) Bey ve Temsili Meslekî Programı", Atatürk Döneminin Ekonomik ve Toplumsal Sorunları, İst., l977, s. 344.
8 A.g.m., s. 343.
9 Abidin Nesimi, "Esendal'ın Fikir Cephesi", Seçilmiş Hikâyeler, C. VI, S. 5, Haz. l952, s. 85.
10 Zafer Toprak, "Halkçılık İdeolojisinin Oluşumu", Atatürk Döneminin Ekonomik ve Toplumsal Sorunları, s. 16.
11 Nevmettin Turinay, Geleneğin Dünyası Yeniliğin Ufukları, Birlik Yay., Ank., l983, s. ll8.
12 "Meslekî Temsil Devleti Nasıl Olur?", Meslek, S. 4, 7 K. Sani 1925, s. 6.
13 İlhan Tekeli-Selim İlkin, "(Kör) Ali İhsan (İloğlu) Bey ve Temsili Meslekî Programı", s. 345.
14 İlhan Tekeli-Selim İlkin, a.g.m., s. 345.
15 TBMM Zabıt Ceridesi, C. V, Ank., 1942. s. 370.
16 TBMM Zabıt Ceridesi, C. VI, Ank., 1943. s. 122.
17 "Meslekî Temsilde İntihap", Hakimiyet-i Milliye, 24 T. Evvel 1920, s. 1.
18 "Meslekî Temsil", Hakimiyet-i Milliye, 23 T. Evvel 1920, s. 1.
19 Zafet Toprak, Türkiye'de Millî İktisat (1908-1918), s. 35.
20 İlhan Tekeli-Selim İlkin, "(Kör) Ali İhsan (İloğlu) Bey ve Temsili Meslekî Programı", s. 346 (Program'da ülke genelindeki meslekler dokuz olarak tespit edilmiştir. Bunlar; 1-Çiftçiler, çobanlar, 2-Sanatkârlar, 3-Tacirler, 4-Memûrîn ve müstahdemîn, 5-Efrâd-ı Askeriye, 6-Gemiciler, 7-Madenciler, 8-Serbest Meslek Eshâbı, 9-İşçilerdir).
21 TBMM Zabıt Ceridesi, C. V, Ank., 1942, s. 370.
22 TBMM Zabıt Ceridesi, C. V, Ank., 1942, s. 367.
23 "Meslekî Temsilcilik Ne Demektir?", Meslek, S. 1, 15 K. Evvel 1925, s. 5.
24 İlhan Tekeli-Selim İlkin, "(Kör) Ali İhsan (İloğlu) Bey ve Temsili Meslekî Programı", s. 306.
25 İlhan Tekeli-Selim İlkin, a.g.m., s. 352.
26 İlhan Tekeli-Selim İlkin, a.g.m., s. 305.
27 "Meslekî Temsil", Hakimiyet-i Milliye, 23 T. Evvel 1920, s. 1.
28 "Meslek Nasıl Bir Materyalisttir?", Meslek, S. 37, 25 Ank. 1925.
29 TBMM Zabıt Ceridesi, C. V, Ank., 1942, s. 390.
30 Mete Tuncay, Mesaî Halk Şûralar Fırkası Programı, s. 27.

Paylaş |                      Yorum Yaz - Arşiv     
1755 kez okundu

Yorumlar

Henüz yorum yapılmamış. İlk yorumu yapmak için tıklayın