• Anasayfa
  • https://www.facebook.com/tarihtarihcemiyeti/
  • https://twitter.com/ttcemiyeti
Türkiye Ekonomisi (1923-1960) / Yrd. Doç. Dr. Murat Koraltürk

1920'lerde Türkiye Ekonomisi İzmir İktisat Kongresi

1923'te Türkiye'nin nüfusu yaklaşık 12,5 milyondu.1 Savaşlarda yorgun ve bitkin düşmüş bu nüfusun, çok büyük bir bölümü köylerde yaşıyordu. Bu nüfus, durağan olduğu kadar nitelikli işgücü açısından da elverişli değildi. Okur yazarlık oranı çok düşüktü. Yaşam koşulları çok ağırdı. Beslenmeden sağlığa son derece ilkel olanaklar söz konusu idi.

GSMH'nin büyük bir bölümünün tarım kesiminde üretildiği Türkiye'de 1923'te, kişi başına düşen GSMG 45 dolar civarındaydı. Başlıca iktisadi uğraşı olan tarım, kara sabanla sembolize edilen derece ilkel yöntemlerle gerçekleştiriliyordu. Mevcut sınai üretim, ülke gereksinimini karşılayacak nitelik ve nicelikten uzak bir yapıya sahipti. Toplu iğnenin dahi üretilemediği ve ancak ithal edilebildiği ülkede, Cumhuriyet'in ilan edildiği 1923'te, 36 milyon dolar tutarında bir dış ticaret açığı söz konusuydu.

Milli Mücadele henüz sona ermişti. Ankara Hükümeti ve bu hareketin önderi Mustafa Kemal, Türkiye'nin top yekun sefalet ve yokluk içindeki hazin durumu karşısında savaş meydanlarından sonra ekonomide de verilecek ciddi bir mücadele olduğu bilinci ile harekete geçtiler. Bu hareketin ilk adımı 17 Şubat 1923'te İzmir'de toplanan Türkiye İktisat Kongresi idi.2

İzmir'de toplanan kongreden önce İstanbul'da Milli Türk Ticaret Birliği etrafında bir araya gelen Müslüman-Türk ticaret kesimi bir dış ticaret kongresinin hazırlıklarına girişti. Ancak Ankara Hükümeti, İzmir'de daha geniş bir kongre düzenleyeceğini bildirerek İstanbul'un girişimini engelledi. Lozan barış görüşmelerinin kesintiye uğradığı günlerde İktisat Vekaleti'nin girişimi ile toplanan ve 4 Mart 1923'e kadar süren Kongreye 1.135 kişi katıldı. Kongrede her ilçeyi mesleki temsil anlayışına göre bir tüccar, sanayici, sanatkar, amele, şirket, banka ve üç çiftçi temsilcisi olmak üzere toplam sekiz kişiden oluşan heyetler temsil etti.

Bunun yanında bazı dernek ve meslek örgütleri de kongreye temsilci gönderdiler. Bunların başında Milli Türk Ticaret Birliği, İstanbul Esnaf Cemiyetleri, İstanbul Hamallar Cemiyeti, Umum Terziler Cemiyeti, Darülfünun Hukuk Mektebi, İstanbul Ticaret Mekteb-i Alisi, Çiftçiler Derneği, Fransa Darülfünun Mezunları Cemiyeti ile Macaristan Türk Mezunları Cemiyeti yer aldı.

Başkumandan Gazi Mustafa Kemal Paşa, Kongrenin açılışında yaptığı tarihi konuşmasında ülkenin ufukta beliren yeni dönemdeki hedeflerini şu sözler ile ifade etti:

"Kılıç kullanan kol yorulur; fakat saban kullanan kol her gün daha çok kuvvetlenir ve her gün daha çok sahip olur... Siyasi ve askeri muzafferiyetler ne kadar büyük olursa olsun iktisadi zaferle tetviç edilemezse semere-i netice payidar olamaz. En kuvvetli ve parlak zaferimizi de tetviç eden semerat-ı nafiayı temin için hâkimiyet-i iktisadiyemizin temin ve tarsini lazımdır."3

Meslek grupları ve kurumlar adına görüş ve beklentilerin dile getirildiği Kongrede, Türkiye'nin içinde bulunduğu koşullar ile bağdaşır siyasal ve ekonomik mesajlar ortaya çıktı. Lozan'da, barış görüşmelerinin kilitlendiği bir sırada dış dünyaya, çok uzakta olmayan yeni Türkiye'nin barışçı bir dış siyaset izleyeceği ve özellikle Milli Mücadele sırasında Sovyetlerle gerçekleşen yakınlaşma ve işbirliğinden dolayı bolşevizmi benimseyeceği kanısına varılmaması mesajı verildi.

Kongrenin sonunda on iki maddeden oluşan ve üzerinde bütün kesimlerin mutabık kaldıkları ve "Misak-ı İktisadi" başlığı altında yayınlanan bir bildiri kamuoyuna sunuldu. Oldukça duygusal bir dille kaleme alınmış olduğu anlaşılan ve Türkiye'de Milli İktisat anlayışının çok önemli belgelerinden biri olan Misak-ı İktisadi aynen şöyledir:4

"1 - Türkiye, milli hudutları dahilinde, lekesiz bir istiklal ile dünyanın sulh ve terakki unsurlarından
biridir.

2 Türkiye halkı milli hakimiyetini, canı ve kanı pahasına elde ettiğinden, hiçbir şeye feda etmez ve milli hakimiyete müstenit olan meclis ve hükümetine daima zahirdir.

3 Türkiye halkı, tahribat yapmaz; imâr eder. Bütün mesai iktisaden memleketi yükseltmek gayesine matuftur.

4 Türkiye halkı sarf ettiği eşyayı mümkün mertebe kendi yetiştirir. Çok çalışır: Vakitte, servette ve ithalatta israftan kaçar. Milli istihsali temin için icabında geceli gündüzlü çalışmak şiârıdır.

5 Türkiye halkı, servet itibariyle bir altın hazinesi üzerinde oturduğuna vakıftır. Ormanlarını evladı gibi sever, bunun için ağaç bayramları yapar; yeniden orman yetiştirir. Madenleri kendi milli istihsali için işletir ve servetlerini herkesten fazla tanımağa çalışır.

6 Hırsızlık, yalancılık, riya ve tembellik en büyük düşmanımızdır; taassuptan uzak dindarane bir salâbet her şeyde esasımızdır. Her zaman faydalı yenilikleri severek alırız. Türkiye halkı mukaddesatına, topraklarına, şahıslarına ve mallarına karşı yapılan düşman fesat ve propagandalarından nefret eder ve daima bunlarla mücadeleyi bir vazife bilir.

7 Türkler, irfan ve marifet aşığıdır. Türk, her yerde hayatını kazanabilecek şekilde yetişir; fakat her şeyden evvel memleketin malıdır. Maarife verdiği kutsiyet dolayısıyla (Mevlud-i şerif) Kandil gününü, aynı zamanda kitap bayramı olarak tes'id eder.

8- Birçok harpler ve zaruretlerden dolayı eksilen nüfusumuzun fazlalaşması ile beraber sıhhatlerimizin, hayatlarımızın korunması en birinci emelimizdir. Türk, mikroptan, pis havadan, salgından ve pislikten çekinir. Bol ve saf hava, bol güneş ve temizliği sever. Ecdâd mirası olan binicilik, nişancılık, avcılık, denizcilik gibi bedeni terbiyenin yapılmasına çalışır. Hayvanlarına da aynı dikkat ve ehemmiyeti göstermekle beraber cinslerini düzeltir ve miktarlarını çoğaltır.

9 Türk, dinine, milliyetine, toprağına, hayatına ve müessesatına düşman olmayan milletlere daima dosttur; Ecnebi sermayesine aleyhtar değildir. Ancak kendi yurdunda kendi lisanına ve kanununa uymayan müesseselerle münasebette bulunmaz. Türk ilim ve sanat yeniliklerini nerede olursa olsun, doğrudan doğruya alır ve her türlü münasebette fazla mutavassıt istemez.

10 Türk açık alın ile serbestçe çalışmayı sever; işlerde inhisar istemez.

11 Türkler, hangi sınıf ve meslekte olurlarsa olsunlar, candan sevişirler.

Meslek, zümre itibariyle el ele vererek birlikler, memleketini ve birbirlerini tanımak, anlaşmak için seyahatler ve birleşmeler yaparlar.

12 Türk kadını ve kocası, çocukları iktisadi misaka göre yetiştirir."

Kongre, Ankara Hükümeti'nin yeni dönemde ekonomide de söz sahibi olmak istediğini yüksek sesle dile getirdiği bir platform oldu. Kongre süresince İktisat Vekili Mahmut Esat Bozkurt'un İstanbul'dan gelenlere karşı sıcak olmayan tutumu da bunu belgelemiştir.5

Kongrede ileri sürülen, tartışılan ve benimsenen kararların ve görüşlerin bir bölümü 1920'ler boyunca sıra ile hayata geçti: 1924'te ticaret kesiminin şiddetle ihtiyaç duyduğu ve üzerinde durduğu bir finans kurumu olarak Türkiye İş Bankası kuruldu; 1925'te çiftçinin belini büken aşar vergisi kaldırıldı; 1926'da kabotaj ile ilgili düzenleme gerçekleştirildi; 1927'de Teşvik-i Sanayi Kanunu yeniden düzenlendi.

Lozan Antlaşması ve Türkiye Ekonomisi

Milli Mücadele, 9 Eylül 1922'de Türk ordusunun Yunan işgalini yararak İzmir'e girmesi ile sona erdi. Ankara Hükümeti bundan sonra düşmanları ile masa başında, diplomatik yollarla mücadeleye geçti. Bu süreçte 11 Ekim 1922'de Mudanya Mütarekesi imzalandı. Kalıcı barış için görüşmeler ise 21 Kasım 1922'de Lozan'da başladı. 4 Şubat 1923'te kesintiye uğrayan görüşmeler, 23 Nisan 1923'te tekrar başladı. 24 Temmuz 1923'te Lozan Barış Antlaşması'nın imzalanması ile sona erdi.6

Lozan Barış Antlaşması, Milli Mücadele'nin siyasal alanda tescili anlamına gelir. Antlaşmanın siyasal boyutu yanı sıra bir de iktisadi boyutu vardır. Antlaşmanın Türkiye ekonomisini yakından ilgilendiren boyutu kapitülasyonlar, dış borçlar, mübadele ve dış ticaret rejimi başlıkları altında ele alınabilir.

Genel olarak bir ülkede oturan yabancılara devletlerarası antlaşmalar ile tanınmış imtiyazlar olarak tanımlanan kapitülasyonlar, Osmanlı Devleti'nde ticaret alanında olduğu gibi hukuk, din ve siyaset alanında da uygulandı. Başta İngiltere, Fransa ve Hollanda olmak üzere bir çok Batılı devlete verilen kapitülasyonlar ile Osmanlı Devleti hem malî hem de siyasi bazı amaçlar gütmüştü. Gerek transit ticaret, gerek ülkeden ihraç edilen mallardan alınan vergilerin devlet hazinesi için önemli bir kaynak olması kapitülasyonların yani yabancılara tanınan ticari ayrıcalıkların malî yönünü oluştururken kapitülasyonların kendi çıkar ve güvenliği için Batılı devletler arasında bir denge sağlamak amacı ile verilmesi ise Osmanlı Devleti'nin kapitülasyonlardan umduğu siyasal amaç olmuştu.

Kapitülasyonlar ile Batılı devletlerin, Osmanlı Devleti ile olan ticari ilişkilerinde elde ettiği ayrıcalıkların başında %5 olan gümrük vergisini %3 olarak ödeme hakkını elde etmeleri geliyordu. Kapitülasyonlar ile "en çok müsaadeye mazhar ülke" niteliğini kazanan Batılı devletler Osmanlı sularında kendi bayraklarını taşıyan gemiler ile ticaret yapma hakkını da elde ettiler. Kapitülasyonlar ile yabancı tüccarlar yalnızca ticari ayrıcalıklar değil, Osmanlı Devleti içinde uyrukları oldukları devletlerin hukuki nüfuz ve korumasını da kazandılar.

Değişen dünya koşullarında kapitülasyonların Osmanlı Devleti'nin yabancı devletlere bağımlığı sürecinde önemli rol oynadığını gören Ankara Hükümeti, Lozan görüşmelerinde kapitülasyonların kaldırılması konusu üzerinde hassasiyetle durdu. Netice olarak Lozan Antlaşması'nın 28. maddesindeki "Tarafeyni aliyeyni akiteyn Türkiye'de kapitülasyonların kaffei nukatı nazardan tamamen ilgasına her biri kendisine taalluku cihetinden kabul ettiklerini beyan ederler."7 ifadesi ile kaldırıldı. Böylece Osmanlı Devleti'nde kendi postanelerini bile kurma imkanını bulan yabancılara tanınan mali ve hukuki ayrıcalıklar veya genel tanımı ile kapitülasyonlar rejimi sona erdi.

Lozan Antlaşması ile gündeme gelen ve çözüm sürecine giren bir diğer iktisadi konu Osmanlı dış borçlarıydı. Antlaşma ile Osmanlı Devleti dış borçlarının geri ödemesinin yalnızca Türkiye tarafından değil Osmanlı toprakları üzerinde kurulmuş diğer ülkelere paylaştırılarak yapılması benimsendi.

Dış borçlar sorunu yanında Lozan Antlaşması'nın beraberinde getirdiği bir diğer iktisadi konu, nüfus mübadelesiydi. 30 Ocak 1923'te Lozan'da imzalanan "Türk ve Rum Ahalinin Mübadelesine Dair Mukavelename ve Protokol" ile Yunanistan'daki Türk ve Türkiye'deki Rumların karşılıklı mübadelesi gündeme geldi. Bu süreçte yaklaşık 1.5 milyon Rum Anadolu'yu terk ederken, 500.000 civarında Türk ise Yunanistan'dan Anadolu'ya göç etti.8

Osmanlı ekonomisinde önemli yere sahip olan gayrimüslim nüfusun mübadele sonucu Cumhuriyet'in ilk yıllarında ülkeyi terk etmesi, ekonomi üzerinde önemli derecede olumsuz etkiler yarattı. Gayrimüslimlerin tarımda özellikle tütün, pamuk ve üzüm yetiştiriciliği gibi nitelikli ve uzmanlaşmış emek gerektiren alanlarda istihdam ediliyor, tarım yanı sıra sanayi ve ticarette de önemli yer tutuyor olmaları, mübadele ile ülkeyi terk etmek zorunda kalmalarından sonra ekonominin bundan olumsuz etkilenmesine yol açtı. Bunun yanında gelenlerin sayıca gidenlere göre daha az olması ve gelenlerin gidenlerin bıraktıkları yerleri dolduracak nitelikte olmamaları, yani örneğin bağcılıkta uzmanlaşmış Rumların yerine ve onların bıraktıkları topraklara Batı Trakya'dan tütüncülükte uzmanlaşmış Türklerin gelmesi gibi gelişmeler Cumhuriyet'in ilk yıllarında iktisadi durgunluğun bir diğer nedeni oldu. Ancak yine de kısa zaman içinde mübadele ile gelen Rumeli'nin cefakar insanları anayurdun topraklarını işlemede maharetlerini gösterdiler.

Lozan Antlaşması'nın Türkiye ekonomisi açısından en önemli yönünü ise Türkiye, İngiltere, Fransa, İtalya, Japonya, Yunanistan, Romanya ve Yugoslavya arasında imzalanan Ticaret Mukavelenamesi oluşturdu.

Bu Mukavelenameye göre Türkiye 1929 yılına kadar ithalatta spesifik nitelikli 1 Eylül 1916 tarihli gümrük tarifesini uygulamayı taahhüt ediyordu. Böylece savaşın neden olduğu enflasyon ile aşınan spesifik gümrük vergilerinin beş ve on iki misli arttırılmasına karşın büyük bir bölümünü sınai tüketim mallarının oluşturduğu yirmi yedi çeşit mal için bu artış dokuz misli ile sınırlandırıldı. Böylece ithal edilen mallardan, ülke içinde üretilen mallardan farklı oranda tüketim vergisi alınması engellenmiş oldu. Bununla Türkiye dönem itibariyle diğer ülkelerin gümrük korumaları ile yerli sanayilerini himaye olanağını bulduğu bir sırada 1930'lara kadar gümrük gelirlerini arttırma ve yerli sanayini yabancı ülke sanayilerinin rekabetinden koruma yönünde politikalar izleme imkanına sahip olamadı.9

1929 yılına kadar egemen olan bu rejim, dış ticaret göstergelerine de yansıdı. 1923-1929 yılları arasında Türkiye'nin ithalatı, ihracatının üzerinde gerçekleşti. Bu dönemde ortalama her yıl 43,5 milyon dolar ithalat ortalama yılda %26,8 oranında fazla gerçekleşmişti. 1923-1929 döneminde ihracatın ortalama %22,45'i İtalya'ya yapılmaktaydı. İtalya'yı %12,22 ile ABD, %12,04 ile Almanya, %12 ile İngiltere, %11,83 ile Fransa izledi. İhracatın %5,33'ü Yunanistan'a, %16'sı Suriye'ye yapıldı. Diğer ülkelere yapılan ihracatın toplam ihracat içindeki oranı %5'in altındaydı. Aynı dönemde ithalatın ortalama %15,88'i İtalya'dan, %14,69'u İngiltere'den, %12,14'ü Almanya'dan, %11,47'si Fransa'dan, %5,74'ü ABD'den ve %5,3'ü

Belçika'dan yapılmaktaydı. Diğer ülkelerden yapılan ithalatın ortalama miktarı %5'in altındaydı.

İhracatın büyük bir bölümünü tarım ürünleri oluşturuyordu. Tütün, kuru üzüm, pamuk, incir, fındık, yün, afyon ve yumurta toplam ihracatın 1924'te %70,8'ini, 1925'te %64,5'ini, 1926'da %72,2'sini, 1927'de %59,8'ini, 1928'de %67,6'sını ve 1929'da ise %60,1'ini oluşturdu. İthalatın bileşiminde ise sınai ürünler, dokuma, şeker gibi temel tüketim mallarının bulunduğu dönemine ilişkin istatistiklerden anlaşılmaktadır.

Lozan Antlaşması genellikle siyasi veya hukuki bir metin olarak atıf alır. Ancak bununla birlikte Lozan Antlaşması'nın Türkiye ekonomisi açısından hem 1920'ler ve 1930'larda hem de günümüze kadar süren etkileri itibariyle ciddi ekonomik boyutları olan bir antlaşma olduğu da görülmektedir.

Aşarın Kaldırılması

Osmanlı Devleti'nde tarımsal üretim ülke gereksinimini karşıladıktan sonra ancak toplam üretimin %10'u oranında ihracatı olanaklı kılacak bir hacimdeydi. Savaş koşullarının tarımsal faaliyetler üzerindeki olumsuz etkileri Birinci Dünya Savaşı sürecinde Osmanlı Devleti'nde de baş gösterdi. Savaş nedeniyle iş gücünde ortaya çıkan azalma, emek yoğun bir biçimde gerçekleştirilen tarımsal faaliyetlerin aksamasında başlıca etken oldu. Tarımsal üretim alanında ortaya çıkan aksama karşısında, tarımda ekme yükümlülüğüne dahi gidildi.

Gerek iş gücündeki azalma gerek üretim teknolojisinin ilkelliği ve yetersizlikleri hatta savaş yıllarında çift hayvanlarının miktarındaki azalma da tarımsal üretimdeki gerilemeye yol açan diğer nedenler arasında yer almaktaydı. Başta buğday olmak üzere hububat üretiminde önemli azalma kaydedildi. İhracata konu olan pamuk ve tütün üretiminde de savaş dolayısıyla bu ürünlerin ihracatının durmasıyla büyük oranlarda gerileme yaşandı.

Savaş öncesinde 9,8 milyon olan büyük baş hayvan varlığında savaş yıllarında %41.5 oranında, savaş öncesinde 35,1 milyon olan küçük baş hayvan varlığında ise %62,3 oranında bir azalma gerçekleşti.10

1858 tarihli Arazı Kanunnamesi, toprakta fiilen varolan özel mülkiyetin hukuken de tanınması anlamına gelmekteydi. Tımar sistemindeki bozulma, Osmanlı Devleti'nde tarımda mülkiyet ilişkileri açısından çok önemli bir olguydu. Bu sürecin bir sonucu olarak XX. yüzyılın başlarında Osmanlı Devleti'nde tarım arazilerinin mülkiyeti ile ilişkili şu tablo ortaya çıktı: 1913 yılı itibariyle tarımsal toprakların %65'i 50.000 toprak ağası ve aristokratik unsurun mülkiyetindeydi. Geride kalan %35'e orta ve az topraklı köylü ailesi sahipti. Topraksız köylü ailesi ise 80.000 kadardı.

Cumhuriyet'in devraldığı Türkiye'de tarım, ekonomide ağırlıklı sektörü oluşturmaktaydı. GSMH'nin 1907'de %51,9'u, 1912'de %47'si ve 1914'te ise %54,1'i tarım kesiminden elde ediliyordu. Tarımda, üretim ve hayvan varlığı açısından 1920'li yıllarda Cumhuriyet öncesindeki seviye aşılamadı. Ancak 1930'larda rakamlarda büyüme gözlendi. 1923-1930 yılları arasında GSMH içinde en büyük payı ortalama %47,4 ile tarım sektörü oluşturdu.11

Cumhuriyet'in ilk yıllarında Türkiye'de tarım kesiminin genel karakteri Osmanlı Devleti zamanındakinden pek farklı değildi. 1920'lerde Türkiye tarımına ilişkin bilgi vermesi açısından 1927 yılı tarım sayımı sonuçları önem taşır. 1927 yılı itibariyle nüfusun %67,7'si tarım kesiminde yaşamaktaydı. Bir çiftçi ailesine düşen ekili arazi miktarı Türkiye genelinde ortalama 24,9 dönümdü. Bu da tarım kesiminde küçük ölçekli aile işletmelerinin varlığına işaret etmektedir. Çiftçi ailesine düşen ekili arazi miktarında bölgeden bölgeye önemli değişiklikler görülmekteydi. Sayımda yedinci bölge olarak ifade edilen Giresun, Gümüşhane, Kastamonu, Ordu, Rize, Samsun, Sinop, Trabzon ve Zonguldak illerini kapsayan Karadeniz Bölgesi'nde çiftçi ailesine düşen ekili arazi ortalaması 14,9 dönüm iken dördüncü bölge olarak ifade edilen Adana, Antalya, Cebelibereket, Gaziantep, Kahramanmaraş ve Mersin'de ise 40,5 dönümdür.

1927 yılı tarım sayımı yalnızca toprağı bulunan çiftçi ailelerini kapsamaktaydı. 1927 yılı nüfus sayımında anılan kırsal nüfus ile 1927 tarım sayımı verileri birlikte değerlendirildiği zaman ülke genelinde çiftçi ailelerinin %17'sinin topraksız olduğu anlaşılır. Cumhuriyet'in ilk yıllarında genel olarak çiftçi aileleri küçük mülk sahibiydiler. Büyük mülk sahiplerinin de varolduğu, ancak bunların sayıları, topraklarının genişliği ve toplam içindeki payları belirsizdi.

1927 yılı sayımına göre toplam ekili arazi 43.637.727 dönümdü. Bu arazinin %89,5'inde tahıl, %3,9'unda baklagiller ve %6,6'sında sınai bitkiler ekiliydi. Tarımsal üretimin değer olarak %54,92'si tahıl, %23,57'si baklagillerin üretimine dayanırken sınai bitkilerin üretim değeri ise %21,49'du.

1927 yılında tarımda kullanılan traktör, çayır makinesi, tırmık, biçer-bağlar, harman makinesi, tınaz makinesi ve triyörlerin toplam sayısı 15.711 idi. 1920'li yıllar tarımda makineleşme açısından geri bir dönemdi. Makineleşme bir yana, bu dönemde 1927 yılı itibariyle Türkiye genelinde çiftçi ailesi başına 1,9 çift hayvanı düştüğü ve bu da Türkiye tarımındaki olanaksızlıkları göstermesi açısından yeterlidir.

Cumhuriyet'in ilk yıllarında Türkiye'de tarım kesiminde üretimin geçimlik düzeyin ötesine pek geçememesi, toprak mülkiyetindeki çarpıklıklar, makineleşmedeki seviye düşüklüğü, ulaşım yetersizlikleri, kredi sorunu, teknik ve mesleki bilgi, deneyim ve emek açığı yanı sıra bir büyük sorun daha vardı. Bu da aşar vergisidir.

Aşar vergisi, Türk çiftçisinin çalışma azmi ve çabası üzerinde olumsuz etki yapıyordu. Çiftçinin mültezime çalışıyor olması üretimin verimliliğini düşürüyordu. Aşarın tarh ve tahsili hususunda bir dizi sorun vardı. Bu sorunlar hem tarım kesimine yapılacak yatırımları engeller hem de mültezimin kâr tutkusu nihai ürünün fiyatının yükselmesine neden oluyordu. Dolayısıyla aşarın kaldırılması, yani mültezimlerin aradan çıkartılması ile ürün fiyatlarının düşeceği ve üretimin artacağı umuldu. Aşarın kaldırılması ile mültezim ve büyük toprak sahiplerinin rejime yönelik potansiyel muhalefet güçleri kırıldı ve Milli Mücadele'nin temel toplumsal tabanını oluşturan Türk köylüsünün aşar derdinden kurtulması ile rejime destek ve inancı pekiştirilmiş oldu.

Aşar vergisinin kaldırılmasına ilişkin tartışmalar daha Cumhuriyet ilan edilmeden 1923 kışında İzmir'de toplanan İktisat Kongresi'nde gündeme geldi. Kongrede tarım kesimiyle ilgili olarak başta Aşar vergisinin kaldırılması ve tütün tekeline son verilmesi olmak üzere, yine tarım kesimiyle ilgili olarak, güvenlik, makineleşme ve ulaşım konularıyla ilgili görüşler ve dilekler ifade edildi. Çeşitli ilkeler benimsendi.

Tarım kesiminde aşarın kaldırılması önemli bir gelişmeydi. İzmir İktisat Kongresi'nde aşarın kaldırılması ile ilgili olarak Çiftçi Grubunun İktisadi Esasları arasında aynen şu ifade yer aldı:

"Türkiye'de yaşayan bütün efrada şamil olmak üzere ve bütçede tevâzün temin maksadiyle herhangi bir nâm ve hangi bir usul ile olursa olsun, mutedil bir vergi ihdas edilmesi."12

Aşarın kaldırılması hem Cumhuriyet'in ilanından önce ve hem Cumhuriyet'in ilk yıllarında kurulan hükümetlerin programlarında da dile getirildi. Milli Mücadele sırasında Anadolu hareketinin yürütme organı olan ve 14 Ağustos-27 Ekim 1923 tarihleri arasında icraatta bulunan beşinci icra vekilleri heyetinin programında "Aşar vergisinin tarsı cibayetini ıslah etmek ve ziraatin inkışafına müsait bir şekle ifrağ eylemek esaslı umdelerimizdir." ifadesi yer aldı.13

22 Kasım 1924-3 Mart 1925 tarihleri arasında iş başında bulunan üçüncü Cumhuriyet hükümetinin programında da "Aşarın ilgasına doğru atılmış olan hatveleri takip ve intaç etmek ahsı emelimizdir." ifadesi bulundu. 14

Devletin, çiftçi üzerindeki bu ağır vergiyi kaldırma yönünde gösterdiği kararlılığının bir neticesi olarak 23 Şubat 1925'te yayınlanan kanunla Aşar vergisi uygulamasına son verildi. Aşarın kaldırılması ile çiftçinin elinde pazara götürebileceği bir artık kaldı. Bütünü olmasa da bir kısım çiftçi, geçimlik üretim düzeyinden pazar için üretme düzeyine ulaşma olanağı buldu. Bu kesim doğrudan parasal ekonomi içine girmeye başladı. Tarım sektörünün nispi vergi yükü 1929 krizine kadar azaldı.

Aşarın kaldırılması kuşkusuz tarım kesimi üzerinde olumlu etki yaptı. Aşarın kaldırılması devlet açısından ise gelirlerde bir azalmayı ifade eder ve bu kamu kesiminden tarım kesimine gelir aktarımı olarak da nitelendirilebilir. Aşar kaldırılmış ancak yasada ifade edildiği gibi aşarı ikame edecek nitelikte bir mali düzenlemeye ise gidilmedi. Aşarın kaldırılması ile çiftçi üzerindeki ağır ve adaletsiz vergi yükü kalkmıştı. Ancak ekonomisi hemen tamamen tarıma dayanan Türkiye'de yeni düzenlemelerin yapılmaması, tarımın ciddi bir biçimde vergilendirilmemesi, kalkınma girişimlerinin yanında olumsuz bir adım oldu. Türkiye'nin 1920'lerde sanayi kesimine daha çok fon ayırma olanağı da ortadan kalktı. Bu yönü ile aşarın kaldırılmasını Milli Mücadele'nin bütün kahrını ve cefasını çeken Anadolu çiftçisine Cumhuriyet idaresinin duyduğu minnet ve diyet borcunun bir karşılığı olarak da nitelendirmek mümkündür.15

Atatürk'ün "Milletin Efendisi" olarak nitelendirdiği Türk köylüsü, aşarın kaldırılması ile hem maddi hem de manevi destek buldu. 1920'ler boyunca aşarın kaldırılması yanı sıra köylüye yönelik başka düzenlemeler de yapıldı. Bu düzenlemelerin başında topraksız çiftçiyi topraklandırma girişimi gelir. 1923-1934 yılları arasında göçmenlere ve topraksız çiftçiye toplam 6.787.234 dönüm arazi dağıtıldı.

Sanayi Teşvik Ediliyor

Cumhuriyet'in devraldığı Türkiye'de ülkenin ihtiyaçlarını karşılayacak bir düzeyde sanayi bulunmuyordu. Cumhuriyet'in devraldığı sınai yapıyı daha gerçekçi değerlendirmek için Osmanlı Devleti'nin son döneminde sanayinin genel niteliğini yansıtan 1913 ve 1915 sanayi sayımları sonuçlarına bakmakta yarar vardır.16

1913 ve 1915 sanayi sayımlarına göre Osmanlı sanayinin üretim alanlarına göre bileşimi gıda, toprak, deri, ağaç, dokuma, kırtasiye, kimya ve madeni eşya üretiminden ibaretti. Bu sınıflandırmadan Osmanlı sanayinin dayanaksız tüketim malları üretimine yönelik olduğu, ara, yatırım ve dayanaklı tüketim malları üretiminde ise önemli bir varlık göstermediği anlaşılmaktadır. Varolan üretimin, tüketimi karşılama oranındaki düşüklük de Osmanlı sanayinin hacmini yansıtmaktadır. Örneğin 1915 yılı itibariyle ülkede tüketilen unun ancak %59,4'ü, tuğlanın %32,1'i, yünlü dokumanın

%41,3'ü ve pamuklu dokumanın %9,5'i ülke içinde üretilmekteydi.

1913 yılı sanayi sayımına göre ülkede en az 10 işçi çalıştıran toplam 564 sanayi işletmesi bulunmaktaydı. Bu işletmelerde toplam 348.000 kişi istihdam edilmekteydi. Bu işletmeler arasında en az 100 kişi çalıştıran 53 işletme vardır. 564 işletmenin 316'sı yani yarısından fazlası ülkenin Batı bölümünde bulunmaktaydı. Osmanlı sanayinde gıda, dokuma ve deri imalatı başı çekmekteydi. 1913 sanayi sayımına göre sınai üretimin toplam değerinin %73'ü, 1915'te ise %73,7'si gıda ve dokuma imalatından oluşmaktaydı.

1921 yılında Ankara Hükümeti, egemenliği dışında kalan ve ülke sanayinin önemli bir bölümünün yoğunlaşmış olduğu İstanbul, İzmir, Bursa ve Adana illerini kapsamına almayan bir bölgede sanayi sayımında bulundu.17 Bu sayıma göre saptanan 33.058 sanayi işletmesinin 20.057'si dokuma ile ilgiliydi. Sanayi kesiminde istihdam edilen toplam 76.216 kişinin %46,34'ünü kapsayan 35.316 kişi de dokuma üretiminde istihdam ediliyordu.

Başta İstanbul olmak üzere ülkenin Batısındaki birkaç kentte yoğunlaşan sınırlı sayıdaki sanayi işletmesi dışında 1921 yılında sanayi sayımına konu olan ve ortalama 2,3 kişinin istihdam edildiği anlaşılan otuz binin üzerindeki küçük işletmenin sanayi işletmesi niteliğine sahip olmadığı, bunların birer aile işletmesi olduğu anlaşılmaktadır.

1913, 1915 ve 1921 yılı sanayi sayımları Cumhuriyet'in devraldığı Türkiye'de temel sanayinin kurulmadığını ortaya koyar. Osmanlı sanayinde ara mallar üretilmez yalnızca yakın pazar için üretim yapılıyordu. Gıda ve dokuma sanayindeki başarı da sınırlıydı. Osmanlı sanayi, tarım ve madencilik ile de bütünleşmemişti.

Sanayinin Cumhuriyet öncesi Türkiye ekonomisindeki küçük payını 1907'de %10,1, 1913'te %11,5 ve 1914'te %10,1 olan GSMH içindeki oranı da göstermektedir.

1920'li yıllarda Türkiye sanayinin genel karakterini yansıtan önemli bir sayım da 1927'de gerçekleştirildi.18 Buna göre ülkede 65.245 sınai işletme bulunuyordu. Bunların %43,59'u tarım ürünleri işleme ile ilgiliydi. %23,83'ü dokuma, %22,61'i maden sanayi işleme ve makine tamiratı ile ilgili işletmelerdi. Sanayi kesiminde istihdam edilen 256.855 kişinin en büyük bölümünü 110.480 kişi ile tarım ürünlerini işleyenler oluşturuyordu. Sayıma konu olan sanayi işletmelerinin %35,74'ünde birer kişi çalışmaktaydı. İki ve üç kişinin çalıştığı işletmelerin genele oranı %35,76'ydı. Yüz ve daha çok sayıda işçi çalıştıran 155 müessese belirlenmiş ve bunların genele oranı %0,24'tü.

1927 sayımına göre sınai üretimin toplam değeri 432.740.000 Türk Lirası'ydı. Bunun %65,08'i tarım ürünleri işleme, %17,65'i dokuma sanayinde oluşturulmuştu.

Cumhuriyet'in ilk yıllarında Türkiye sanayinin nicel durumu kadar niteliksel durumu da daha sonraki yıllarda sanayi alanında kat edilen mesafeleri mukayese etmek için bilinmesi gereken bir konudur. Buna göre 1927'de 65.245 sanayi işletmesinde toplam 4.850 motor vardı. Bunların ancak %53,51'inde elektrik enerjisinden yararlanılmaktaydı. Sanayinin Cumhuriyet öncesindeki görünümünü daha aşmadığını, 1923-1930 döneminde GSMH içindeki ortalama %8,8 oranındaki payı yansıtmaktadır.
1920'lerde sınai üretimin yurtiçi tüketimi karşılayamadığı, aynı dönemdeki ithalatın bileşiminden anlaşılmaktadır. Dokuma ve gıda ürünlerinin 1923-1928 arasında toplam ithalat içinde payı azalmakla birlikte 1923'te %74, 1925'te %67, 1927 ve 1928'de ise %52'şer gibi bir orandaydı. Temel sınai üretimdeki yetersizliği ifade eden bu rakamlar, Cumhuriyet'in ilk yıllarında Türkiye sanayinin kapasitesini yansıtmaktadır.

Bu zayıf ve hazin tablo karşısında Cumhuriyeti kuranlar kayıtsız kalmadılar. Bu bağlamda, 1920'ler boyunca, yani 1930'larda egemen olan devletçi sanayi politikalarına değin, Türkiye'de sanayi adına iki önemli girişim gerçekleşti. Bunlardan ilki 1925'te şeker sanayiinin temellerinin atılmasıydı.19 Diğeri ise 1927 Teşvik-i Sanayi Kanunu idi.

Türkiye'de çağdaş şeker sanayiinin kurucusu 1850'lerde Uşak'ın Kalfa Köyü'nde doğan Nuri Şeker'di. Nuri Şeker, çok genç yaşlardan itibaren Uşak ve havalisinde şekerin hammaddesi olan pancar tarımına ilişkin deneme ve araştırma çalışmalarında bulunmuştu. Mektup zarfı içinde Avrupa'dan getirttiği pancar tohumlarını ekerek pancar üreten ve ürettiği pancarı rendeleyerek şerbet elde eden Nuri Şeker, çevresini pancardan şeker elde edilebileceği yönünde ikna etmişti. Bu yönde yol alan Nuri Şeker, 1923'te 600.000 TL sermaye ile Uşak'ta bir şeker fabrikası kurmak ve işletmek amacıyla Uşak Terakki Ziraat TAŞ'ın kuruluşuna ön ayak oldu. 6 Kasım 1925'te fabrikanın temeli atıldı. Daha fabrika işletmeye açılmadan 14 Nisan 1925'te kurulacak şeker fabrikalarına bazı muafiyetler ve ayrıcalıklar tanıyan 601 sayılı kanun yürürlüğe girdi.

Uşak'ta bir şeker fabrikası kurma işine girişen Uşak Terakki Ziraat TAŞ tek başına bu girişimi gerçekleştirme hususunda yetersiz kaldı. 1925'te kurulan Türkiye Sanayi ve Maadin Bankası, şirketin sermayesine %30 oranında katıldı. Türkiye Sanayi ve Maadin Bankası'nın destek ve yardımları ile inşası tamamlanan Uşak Şeker Fabrikası 17 Aralık 1926'da işletmeye açıldı.

Uşak Şeker Fabrikası yanı sıra 1925 Kasımı'nda temeli atılan Alpullu Şeker Fabrikası, 1926 Kasımı'nda işletmeye açıldı. Türkiye'de şeker sanayiinin kurulması yönündeki bu ilk adımları 1930'larda devletçi sanayi politikaları kapsamında kurulan yeni fabrikalar izledi. 1933'te Eskişehir Şeker Fabrikası, 1934'te Turhal Şeker Fabrikası işletmeye açıldı. 1935'te dört şeker fabrikası da Türkiye Şeker Fabrikaları AŞ çatısı altında birleştirildi.

1920'lerde sanayi alanında şeker fabrikalarının yanı sıra gerçekleşen bir diğer önemli girişim 1927 Teşvik-i Sanayi Kanunu idi. Aslında Türkiye'de sanayinin teşviki, Cumhuriyet'ten önceye İkinci Meşrutiyet Dönemi'ne kadar uzanmaktaydı. Sanayileşme adına önemli adımların atıldığı bu dönemde 1909'da çıkarılan Tatil-i Eşgal Kanunu ile grev ve sendikal haklar kısıtlandı. 1913'te çıkarılan Teşvik-i Sanayi Kanunu ile özellikle yerli girişimcilere sanayi yatırımları için bir takım teşvikler sağlandı. Ancak Birinci Dünya Savaşı'nın yenilgi ile sona ermesi ve ardından ülkenin işgali ve Milli Mücadele'nin başlaması ne yeni sanayi kurmayı ne de mevcut sanayii geliştirmeyi mümkün kıldı. Hatta savaş, mevcut sanayi üzerinde yıkıcı etki de yaptı.

1923 İzmir İktisat Kongresi'nde sanayi ile ilgili olarak benimsenen ilkeler arasında 1913 tarihli Teşvik-i Sanayi Kanunu'nun yeniden düzenlenerek uygulanması da bulunuyordu. Bu bağlamda 28 Mayıs 1927'de TBMM'de 1055 sayılı Teşvik-i Sanayi Kanunu kabul edildi.

1942'ye kadar yürürlükte kalan Teşvik-i Sanayi Kanunu ile sınai girişimler hakkında 10 hektara kadar bedelsiz arazi verilmesi; haberleşme altyapısı inşasında kolaylıklar ve sınai işletmelere geniş çaplı vergi muafiyetleri tanınması; sınai işletmelerin inşası için gerekli malzeme ile üretimde kullanılacak makine ve araç-gerecin naklinde demir ve denizyollarında %30 indirim yapılması; bazı tekel maddelerinin sınai işletmelere indirimli satılması; kamu kesiminin yurt içinde üretilen sınai malları dışarıdakilerden %10 oranında pahalı da olsa almak zorunda olması ilkeleri benimsendi. 20

Teşvik-i Sanayi Kanunu'nun özel girişim üzerinde inkar edilemez olumlu etkisi oldu. 1927-1932 yılları arasında bu kanundan yararlanan şirketlerin sayısının 342'den 1.473'e çıkması ve sanayi işçilerinin sayısının 17.000'den 62.000 yükselmesi bunun göstergesidir. Ancak özel girişim, ülkenin kıt olanakları ile sağlanan bu teşviklere karşın sanayi alanında umulan ve gereksinim duyulan yatırımları gerçekleştiremedi. 1920'lerdeki bu durum 1930'larda devlet eli ile sanayileşme sürecinin başlamasında etkili olan unsurlardan birisi oldu. Yani 1920'lerde sanayi alanında özel girişimin başarısızlığı, 1930'larda devlet eli ile sanayileşme sürecinin başlamasında rol oynadı.

Özellikle 1929'a kadar Lozan Antlaşması gereğince gümrüklerde himaye usulünün uygulanamaması, yerli sanayiinin korunamaması dolayısıyla gelişmesini engelleyen bir etken olarak 1920'ler boyunca varlığını sürdürdü. Bunun yanı sıra özel girişimin bilgi, sermaye ve teknoloji alanındaki donanımının ve birikiminin yetersizliği Teşvik-i Sanayi Kanunu'nun getirdikleri ile de aşılamadı. 1920'lerde özel sektörün öncülüğünde sanayileşmenin mümkün olamayacağının anlaşılması, 1930'larda uygun iç ve dış koşulların da sağlanması ile devletçi sanayi politikaları Türkiye gündemine geldi.

1920'lerde özel girişimin sağlanan teşviklere karşın sanayi alanında varlık gösterememesine karşın daha ileri yıllarda çeşitli teşvik yolları ile özel girişimin sanayiye girmesi ve bu alanda yatırım yapması çabaları olumlu sonuçlar verdi. Kuşkusuz bunda başarısız da olsa Türk özel sektörünün 1920'lerdeki girişimlerinin de deneyim anlamında etkisi olmuştur.

Bütün bunların yanında 1927 Teşvik-i Sanayi Kanunu, Türk çağdaşlaşma projesinin iktisadi kalkınma sürecinde özel girişime duyduğu güveni yansıtması açısında ayrı bir öneme sahipti.

Türkiye Ekonomisinde 1929 Dünya Ekonomik Krizi ve Türkiye Ekonomisi


Birinci Dünya Savaşı dünyanın siyasi coğrafyasında büyük ve önemli değişikliklere yol açtı. Osmanlı İmparatorluğu, Avusturya-Macaristan İmparatorluğu ve Alman İmparatorluğu tarihe karıştı. Savaş sırasında Çarlık Rusyası'nda Bolşevik Devrimi yaşandı ve SSCB kuruldu.

Savaşın ardından ise özellikle gelişmiş ülkelerde yeni teknolojilerin kullanımı ile sanayide üretim ve verimlilik artışına tanık olundu. Ancak yine gelişmiş ülkelerde gelir dağılımındaki bozukluk, tüketim malları talebinde yetersizliğe yol açtı. Bilhassa tarım ürünlerinin fiyatlarında düşüş yaşandı. Tarımdan gelir elde eden kesimlerin bu durumdan olumsuz etkilenmesi, iç talepte daralmayı daha da artırdı. Böylece Amerika Birleşik Devletleri başta olmak üzere, gelişmiş ülkelerde ekonomik durgunluk ve daralma baş gösterdi. Bu süreç 1929'da ekonomik kriz olarak bir patlamaya dönüştü.21

Dünya iktisat tarihine "1929 Bunalımı" olarak geçen gelişme, yine tarihe "Kara Cuma" diye geçen 24 Ekim 1929'da New York Borsası "Wall Street"de işlem gören değerli kağıtların büyük değer kaybetmesi ile doruk noktasına ulaştı. Bundan sonra bir yandan hisse senedi fiyatları hızla düşmeye başladı. İflaslar, kapanan işyerleri ve işsizlik XX. yüzyılda kapitalist sistemi uygulayan ülkelerin karşılaştığı ilk büyük kriz olarak boy gösterdi.

Wall Street'te yaşanan ekonomik deprem kısa zaman içinde Atlas Okyanusu'nun doğusuna Avrupa'ya da sıçradı. Amerika Birleşik Devletleri'nde olduğu gibi Avrupa'da da para ve sermaye piyasalarında yaşanan düşüşlere bağlı olarak üretim de geriledi. Bu süreçte işsizlik büyük oranlarda arttı. Uluslararası ticaret hacminde gerilemeler yaşandı.

1929 krizi, iktisat biliminin o gün için geçerli ve güvenilir olan temel ilkelerini temelinden sarstı ve bir çok ülke kendi özel koşulları doğrultusunda önlemlere başvurmak zorunda kaldı. Bu önlemler içinde planlama öne çıktı.

Türkiye de kısa bir süre içinde krizin etkisi altına girdi. 1927-1928 yılları kuraklık sebebiyle tarımsal üretimde gerilemenin yaşandığı bir dönem oldu. Bir yandan tarımsal üretimin düşmesi, diğer taraftan tarımsal ürün fiyatlarının sanayi ürünleri fiyatlarından daha çok gerilemesi, ekonomisinde tarımsal ürün ihracatının önemli yer işgal ettiği ve sanayisi iç gereksinimi dahi karşılayacak durumda bulunmayan Türkiye'nin ödemeler dengesi üzerinde olumsuz etkiler yarattı.

Türkiye'de devlet, 1929 krizinin neden olduğu ortamda bütün 1930'lu yıllar boyunca egemen olan korumacı ve devletçi iktisat politikalarını uygulamaya yöneldi.22 Devlet bu süreçte dış ticaret ve kambiyo denetimi, iç ticaret ve piyasalar üzerinde müdahale ve denetimde bulunmaya girişti. Sanayi alanında ise yatırımlara girişti ve doğrudan üretici olarak faaliyet göstermeye başladı. Bu politikaların ana hedefi, ülkede 1920'li yıllarda alınan bir takım önlem ve teşviklere, örneğin 1927 Teşvik-i Sanayi Kanunu'na karşın kurulamayan ve istenen düzeye ulaşamayan sanayii kurmaktı.

1929 Dünya Ekonomik Krizi'nin patlak vermesinden 1934 yılında Türkiye'de devletçi sanayileşme sürecinin ilk adımı olan Birinci Beş Yıllık Sanayi Planı'nın uygulamaya girmesine kadar devletin ekonomi üzerinde doğrudan veya dolaylı müdahalesine araç olan bir dizi kurum ve oluşum gündeme geldi.

16 Mayıs 1929'da 1447 sayılı "Menkul Kıymetler ve Kambiyo Borsaları Kanunu" TBMM'de kabul edildi. Lozan Antlaşması'nın Türkiye'nin dış ticaret rejiminde kendi lehine sınırlamalar yapma olanaklarını ortadan kaldıran hükümleri 1929'da geçerliliğini yitirdi. 30 Mayıs 1929'da kabul edilen ve gümrük vergilerini yükselten yeni "Gümrük Tarife Kanunu"nun yürürlüğe girmesinden önce tarifenin değişeceğini düşünen ticaret kesiminin ithalat talebinin artması ile ödemeler dengesi bozuldu. 1447 sayılı kanun, Maliye Bakanlığı'na döviz gereksinimlerini belirleme yetkisini tanıdı.

18 Aralık 1929'da, 1930'lar boyunca Türkiye'de kamuoyu nezdinde çeşitli yollardan "milli iktisat" düşüncesinin savunuculuğunu yapan Milli İktisat ve Tasarruf Cemiyeti kuruldu. TBMM Başkanı Kazım Özalp, TBMM Başkan Vekili Hasan Saka, İzmir Milletvekili Celal Bayar, Kırklareli Milletvekili Fuat Umay, Sinop Milletvekili Yusuf Kemal Tengirşenk, İzmir Milletvekili Rahmi Köken, Ziraat Bankası Genel Müdürü Şükrü Ataman Emlak ve Eytam Bankası Genel Müdürü Hakkı Saffet Tan ve Türkiye Otomobil ve Turizm Kurumu Başkanı Reşit Saffet Atabinen'in girişimleri ile kurulan Milli İktisat ve Tasarruf Cemiyeti'nin amaç ve hedefleri, Cemiyetin tüzüğünde "halkı israfla mücadeleye, hesaplı, tutumlu yaşamaya ve tasarrufa alıştırmak, yerli malları tanıtmak, sevdirmek ve kullandırmak, yerli malların miktarını yükseltmeye, metanet ve zarafet itibariyle hariçteki mümasili mallar derecesine getirmeğe ve fiyatlarını ucuzlatmağa çalışmak, yerli malların sürümünü arttırmak." olarak ifade edildi.

Genel sekreterliğine eski İktisat Vekili Rahmi Köken'in, Müşavir Müdürlüğü'ne Vedat Nedim Tör'ün getirildiği Cemiyetin girişimi ile yılda bir kez gerçekleştirilen "Tasarruf ve Yerli Mallar Haftası"nda yine Cemiyetin kuruluş amaç ve hedefleri doğrultusunda sergi, seminer ve mitingler düzenlendi. Bu girişimlerin başında 1930 yılında gerçekleştirilen Sanayi ve Ziraat Kongreleri, Birinci Milli Sanayi Sergisi, 1931 yılında İkinci Sanayi Sergisi ve 1933'te On Yıl İktisat Sergisi gelmekteydi. 1930-1936 yılları arasında "İktisat ve Tasarruf" adında bir de aylık dergi yayınlayan Milli İktisat ve Tasarruf Cemiyeti sergi, toplantı ve yayın aracılığı yanı sıra bastırdığı afişlerle de geniş halk kitleleri üzerinde yerli tüketimi özendirmeye çalıştı. Dolayısıyla 1930'lar boyunca egemen olan devletçi iktisat politikalarının propagandasını yaptı.

Milli İktisat ve Tasarruf Cemiyeti'nin faaliyetleri içinde 1929 krizi ve izleyen dönemde devletçiliğe yönelişe ilişkin ciddi işaretler veren bir girişim 1930 Sanayi Kongresi idi. 21 Nisan 1930'da Ankara'da yine Cemiyetin girişimi ile "Milli Sanayi Numune Sergisi" açıldı. Ertesi gün yani 22 Nisan 1930'da yine Ankara'da Sanayi Kongresi toplandı.

Ortak bir sanayileşme programı belirlemek üzere iş adamları ve teknokratların katılımı ile toplanan kongrede biri genel sanayi siyaseti üzerinde, diğerleri sektörlere ilişkin raporlar hazırlamak üzere 17 ihtisas komisyonu kuruldu. Devletçiliğe ilişkin herhangi bir ifadenin geçmediği kongrede özel kesim temsilcileri tarafından muamele vergisinin, feodal bir vergi olan şehre giren mallardan alınan oktruva verginin kaldırılması, kredi olanaklarının arttırılması, taşıma tarifelerinde sanayiciye kolaylıklar tanınması ve sanayi için eğitim olanaklarının arttırılması yönündeki istekler dile getirildi. Sanayi Kongresi'nde, Ticaret ve Sanayi Odaları bünyesinde sanayi kesiminin temsilinin yeterli olmadığını savunan sanayiciler, sanayi kesiminin ticaret odalarından bağımsız sanayi odaları çatısı altında örgütlenmesi görüşü ve dileklerini bildirdiler.

1930 Sanayi Kongresi'nde ayrıca ülkede sermaye birikiminin yetersizliği nedeniyle en az on yıllık bir sanayi programına gereksinim bulunduğu ve hangi sanayi dallarının ülkede kurulması ve geliştirilmesinin belirlenmesi ifade edildi. Sınai girişimlerin düzenlenmesi amacıyla da bir "Sınai Tesisatı Tetkik ve Murakabe Merkezi"nin kurulması önerisinde bulunuldu.

1929 krizi karşısında bir reaksiyon halinde kurulan Milli İktisat ve Tasarruf Cemiyeti ve bu Cemiyetin faaliyetlerinin yanında, 1929 krizi karşısında devletçiliğe uzanan yolda atılan adımlar sürdü. Bu bağlamda 25 Şubat 1930'da yürürlüğe giren 1567 sayılı Türk Parasının Kıymetini Koruma Hakkında Kanun ile "hususi menfaatleri tenkis suretiyle para kıymetini düşürmeye çalışanların ağır surette tecyizleri" amaçlandı. Bu kanun ile Hükümete, Türk parasının değerini ve istikrarını korumak için gerekli önlemleri alma ve buna bağlı olarak yetkilerini güçlendirmek için cezalar verme olanağı tanındı.

9 Haziran 1930'da Tütün Tekeli Hakkında Kanun TBMM'de kabul edildi. 11 Haziran 1930 tarihli kanun ile Türkiye Cumhuriyet Merkez Bankası kuruldu.23 19 Haziran 1930'da Ticarette Tağşişin Men'i ve İhracatın Murakabesi Hakkında Kanun TBMM'de kabul edildi. 3 Temmuz 1932 tarihli kanun ile Devlet Sanayi Ofisi, 7 Temmuz 1932 tarihli kanun ile Türkiye Sanayi Kredi Bankası kuruldu. 30 Kasım 1932'de İktisadi Buhran Vergisi Kanunu TBMM'de kabul edildi. 8 Ağustos 1932'de İktisat Vekilliği görevinden istifa eden Mustafa Şeref Özkan'ın yerine, ertesi gün 9 Ağustos 1932'de Celal Bayar atandı. 12 Ocak 1933'te Dahili İstikraz Kanunu, 30 Mayıs 1933'te Mevduatı Koruma Kanunu ve 8 Haziran 1933'te Ödünç Para Verme Kanunu TBMM'de kabul edildi. 11 Temmuz 1933'te Sümerbank resmen faaliyete geçti. 1 Aralık 1933'te Birinci Beş Yıllık Sanayi Planı'nı içeren raporlar Başvekalet'e sunuldu. 1935'te Etibank ve Elektrik İşleri Etüd İdaresi ve Maden Tetkik ve Arama Enstitüsü kuruldu.

Böylece bütün bu yasal ve kurumsal düzenlemeler ile 1920'lerin serbest ekonomisinden, Türkiye'de 1929 krizinin biricik olmasa da çok önemli bir belirleyicisi olduğu ve 1930'ların ilk birkaç yılı uygulanan ekonomide müdahaleciliğin ardından 1930'ların ortasına doğru iktisadi devletçiliğe geçiş yaşandı.24

İktisadi Planlama Girişimleri

Tanzimat Dönemi'nde Osmanlı Devleti'nde başlayan modern sanayi kurma girişimleri başta özel kesimdeki sermaye birikiminin yetersizliği olmak üzere, bir dizi nedenden dolayı ancak devlet öncülüğü ve eli ile gerçekleşti. Dolayısıyla Cumhuriyet kurulduğu sırada ülkede sanayi yok denecek bir durumdadır ve yalnızca ordu ve saray için üretimde bulunan resmi birkaç fabrika vardı.

Osmanlı Devleti'nden devralınan bu fabrikalar yani Feshane, Hereke ve Bakırköy dokuma fabrikaları ile Beykoz deri ve kundura fabrikası, kurulacak şirketlere devredilinceye kadar idarelerini üstlenen ve iştirak suretiyle yeni sınai işletmeleri ve madencilik girişimlerini finanse etmek amacı yönünde 1925 yılında kurulan "Türkiye Sanayi ve Maadin Bankası"na devredildi. 1932'de ise Türkiye Sanayi ve Maadin Bankası yerini, fabrikaları işletmek üzere kurulan "Devlet Sanayi Ofisi" ve kredi işlerini üstlenmek üzere kurulan "Türkiye Sanayi Kredi Bankası"na bıraktı.

1920'lerde uygulanan teşvik politikalarına karşın "özel kesim öncelikli" sanayileşme çabaları başarılı ve yeterli sonuçlar vermedi. 1929 Dünya Ekonomik Krizi ve diğer etkenler 1930'ların başından itibaren Türkiye'de "iktisadi devletçiliği" bir anlamda alternatifi olmayan bir iktisat politikası olarak gündeme getirdi.25

1929 Dünya Ekonomik Krizi karşısında Türkiye'de korumacı ve müdahaleci iktisat politikaları izlenmeye başlandı. Bu süreçte devlet, dış ticaret ve kambiyo denetimi, iç ticaret ve piyasalar üzerinde müdahale ve denetimlerde bulunmaya başladı. Sanayi alanında ise yatırımlara girişti. Bütün bu girişim ve uygulamaların ana hedefi, ülkede 1920'li yıllarda alınan bir takım önlem ve teşviklere karşın kurulamayan ve istenen düzeye ulaşamayan sanayii kurmaktı.

Türkiye'nin 1920'lerin sonu ve 1930'ların başında yöneldiği bu yeni oluşum veya devletin ekonomiye müdahalesi yalnızca o dönemde Türkiye'ye özgü bir durum değildi. 1929 krizi ile Amerika Birleşik Devletleri ve İngiltere başta olmak üzere kapitalist ülkelerde de 1930'lar boyunca kamu daha önce olmadığı biçim ve boyutta ekonomide rol oynamaya başladı.

1929 krizinin kapitalist sistemi temelinden sarstığı sırada, Türkiye'nin önünde alternatif olarak bu krizden kapitalist sisteme dahil ülkeler kadar etkilenmemiş ülkeler ve sistemler bulunmaktaydı. Sovyetler Birliği, kapitalist ekonomilerin kriz nedeniyle sarsıldığı yıllarda 1917 devriminin yaralarını sarmış, otarşik iktisadi yapısı sayesinde krizin dışında da kalmayı başarmıştı. Kriz koşullarında Sovyet planlama deneyimi, Türkiye için yararlanılması kaçınılmaz bir olgu haline geldi. Nitekim Sovyetler, Türk devletçiliğinin gelişiminde teknik yardımda da bulundular. Aynı dönemde İtalya ile iktisadi alanda yaşayan yakınlaşma da benzer bir gelişme idi.
Özellikle Sovyet planlama deneyimi sosyalizme karşı kesin tavır almış olan Türkiye için esin kaynağı oldu. Türkiye'yi yönetenler ve ekonomi bürokratları için ülkenin oldukça sınırlı hatta kıt olan kaynaklarını plan dahilinde değerlendirmek, 1920'ler boyunca istenen boyutta atılamayan sanayileşme hamlesini plan çerçevesinde gerçekleştirmek düşüncesi alternatifi olmayan bir iktisat siyaseti haline geldi. Bu bağlamda 1930'lar boyunca Türkiye'de iki tane beş yıllık sanayi planı hazırlandı ve uygulamaya alındı.

1934'te uygulamaya konan Birinci Beş Yıllık Sanayi Planı'nın ana hedef ve stratejisi, ülkenin yerüstü kaynaklarını değerlendirerek ithalata konu olan özellikle şeker, dokuma ve kağıt başta olmak üzere temel gereksinim maddelerinin yurt içinde üretme; yerel veya bölgesel tarımsal üretime ve doğal kaynaklara dayanan sınai üretim birimleri kurma; kurulacak sanayi tesislerinin, kuruluş yerlerinin hammadde ve işgücü kaynaklarına yakın olmasıydı.26

Bu temel strateji, planda aynen şöyle dile getirildi: "1- Esas hammaddeleri memlekette yetişen veya şimdilik yetişmemekle beraber kısa bir zamanda dahilde temini mümkün görülen sanayi malları ele alınmıştır. 2- Bunlar büyük sermaye ve teknik kuvvete ihtiyaç gösteren sanayiden olduklarından, tesisleri Devlete veya milli müesseselere bırakılmıştır. Bu sanayiimiz ziraat sahasında da muvazi bir faaliyet zemini yaratacaktır. 3- Kurulmasına karar verilen sanayiin istihsal kapasitesi memleket ihtiyaç ve istihlâkiyle mütenasiptir." 27

Devletin özel sektör tarafından kurulmasına olanak bulunmayan sanayi dallarında girişimlerde bulunması ve yatırım yapması amacına yönelik hazırlanan Birinci Beş Yıllık Sanayi Planı ile özel sektörün de devletin kuracağı ana sanayiler ile ortaya çıkacak ve yararlanacağı dışsal ekonomiler yaratılacağı hedefi ortaya kondu.

Birinci Beş Yıllık Sanayi Planı ile Türkiye'de dokuma, maden, selüloz, kimya ve seramik sanayinin kurulması amaçlandı. Plan çerçevesindeki yatırmaların toplam tutarı 43.953.000 TL olarak belirlenirken, bu tutar uygulamada 100 milyon TL'yi buldu. Planın finansmanı büyük ölçüde iç kaynaklarla gerçekleştirildi. Yalnızca 16 milyon TL tutarında İngiliz ve 8 milyon tutarında Sovyet kredisi kullanıldı.

Planda yer alan dokuma, maden, selüloz ve kimya sanayine ilişkin yatırımlar Sümerbank tarafından, sömikok, şişe-cam ve kükürt sanayine ilişkin yatırımlar İş Bankası tarafından yürütüldü.

Birinci Beş Yıllık Sanayi Planı öngörülen süreden önce hayata geçirildi. 1934 yılında Bakırköy Bez Fabrikası, Keçiborlu Kükürt Fabrikası ve İsparta'da Gülyağı Fabrikası işletmeye açıldı. 1935 yılında ise Kayseri Bez Fabrikası, Paşabahçe Şişe ve Cam Fabrikası, Zonguldak'ta Anstrasit Fabrikası işletmeye açıldı. 1936 yılında İzmit Kağıt Fabrikası üretime geçti. 1937'de Ereğli ve Nazilli Bez Fabrikaları işletmeye açıldı.

İkinci Beş Yıllık Sanayi Planı

1936 yılında Birinci Beş Yıllık Sanayi Planı'nın öngörülen süreden önce gerçekleştirilmesinin hemen ardından İkinci Beş Yıllık Sanayi Planı gündeme geldi. Tüketim mallarının ülke içinde üretimini hedefleyen Birinci Plan'ın aksine, İkinci Plan'da enerji ve madencilik gibi temel sanayi alanlarına ağırlık verildi. İkinci Beş Yıllık Sanayi Planı'nda ana hedef ülkenin yer altı kaynaklarını yani demir,

kömür ve petrol kaynaklarını değerlendirmek olarak belirlenirken, özel sektörün ve tarımın da geliştirilmesi gözden uzak tutulmadı.

İkinci Beş Yıllık Sanayi Planı, birincisi gibi öngörülen sürede hayata geçemedi. İkinci Plan, uygulamaya konulduktan kısa bir süre sonra yeni düzenlemelere uğradı.28 1937 yılı Aralık ayında Hükümet, İkinci Beş Yıllık Sanayi Planı'nın madencilikle ilgili bölümlerini "Üç Senelik Maden Programı" adı altında uygulamaya koydu. 1938 yılı Eylül ayında ise "Üç Senelik Maden Programı"nı da içeren "Dört Yıllık Plan" kabul edildi. Planda madencilikle ilgili olarak krom, bakır, çinko, simli kurşun, demir, taş kömürü ve linyit yataklarının işletilmesi. Metal ürünleri ile ilgili olarak tarım aletleri ve makineleri, ısıtma araçları, demir boru, liman ve deniz taşımacılığının gerektirdiği metal ürünlerinin, uçak motorlarının ve askeri amaçlı alüminyum ürünleri üretecek tesislerin kurulması. Kimya sanayi ile ilgili olarak soda, gülyağı, morfin, gliserin ve sabun, sentetik benzin, azot ve sömikok üretimi. Toprak ürünleri sanayi ile ilgili çimento, ateş tuğla üretimi. Gıda sanayi ile ilgili ekmek ve un, zeytinyağı, meyve işleme, konserve, balık yağı ve unu ile şeker üretimi. Elektrik enerjisi üretmek üzere Zonguldak ve Kütahya'da termik santrallar kurulması. Ulaştırma ile ilgili olarak İstanbul limanının geliştirilmesi, Trabzon ve Zonguldak'ta yeni limanların inşası, İskenderun limanında serbest bölge oluşturulması ve toplam 67.000 tonluk 28 parça gemi satın alınması projeleri yer aldı.

Gerçekleştirilmesi için 200 milyon TL'ye gereksinim duyulan planın kapsadığı projelerin büyük bir bölümü 1939 yılı ortalarında ertelendi. İkinci Dünya Savaşı'nın patlak vermesi ile de planın uygulanması iyice aksadı. 1950 yılına kadar olan dönemde planın kapsadığı projeler içinde ancak Guleman Krom, Ergani, Murgul ve Kuvarshan Bakır, Divriği Demir İşletmeleri, Karabük Demir-Çelik Fabrikalarının demir boru fabrikası ve bazı gemilerin satın alınması gerçekleştirildi.

1930'larda, özel sektörün 1950'lerden itibaren gösterdiği gelişmenin benzerine rastlamak mümkün değildir. Ancak 1930'larda izlenen devletçi sanayileşme politikası ile kamu ve özel sektörün bir arada bulunabileceği örneği görüldü. Devletçilik özel sektöre rağmen gerçekleştirilmemiştir. Yaratılan dışsal ekonomiler bunun kanıtını oluşturur. Ancak sermaye yetersizliği, kredi kurumlarının eksikliği, girişim gücünün zayıflığı, gelirlerin düşüklüğü, iş veriminin düşüklüğü, ulaştırma olanaklarının yetersizliği ve maliyetlerinin yüksekliği, enerji olanaklarının yetersizliği ve pahalılığı gibi nedenler sanayi planlarının hedeflerin üstünde sonuçlar vermesini engelleyen unsurlar oldu.

İkinci Dünya Savaşı ve Türkiye Ekonomisi Savaş Karşısında Türkiye Ekonomisi

Türkiye 1939-1945 arasında bütün dünyayı kasıp kavuran İkinci Dünya Savaşı'nın dışında kalmayı başardı. Ancak hemen sınırlarına kadar gelmiş olan savaşın neden olduğu olağan üstü savunma gereksinimleri ekonominin ve toplumsal yaşamın kısıtlamalara uğramasına yol açtı. Tek-parti yönetiminin en sıkı dönemi savaş yıllarında yaşandı. Türkiye'nin fiilen savaşa girmemesine karşın özellikle ekonomide savaşın koşulları bütün ağırlığı ile hissedildi. Savaş koşullarında savunma gereksinimleri, dolayısıyla kamu harcamaları içinde savunma harcamaları hem cari olarak hem de genel içindeki oranı itibariyle arttı. Hükümet artan kamu harcamalarını gidermek için açık finansmana başvurdu. Kamu harcamaları içinde savunma gereksinimlerinin payı artarken yatırım harcamaları düştü. Savaşın neden olduğu ortamda hükümet yeni yatırımlara girişmediği gibi süren yatırımların birçoğu da duraksadı. Savaş özellikle İkinci Beş Yıllık Sanayi Planı'nın uygulanmasını engelledi.29

Sanayi ve alt yapı yatırımlarının durması yanı sıra tarım sektörü de savaş koşullarından olumsuz etkilendi. Savaş ile seferberliğin ilan edilmesi ve önemli bir nüfusun silah altına alınması emek-yoğun bir biçimde gerçekleştirilen tarımsal faaliyetlerin aksamasına ve dolayısıyla tarımsal üretimin düşmesine neden oldu.

Türkiye'nin dış ticaretinde devletçiliğin de etkisi ile 1933-1938 döneminde sürekli ihracat, ithalatın üzerinde gerçekleşti. Yatırım mallarının toplam ithalat içindeki payı da yükseldi. Savaşı yıllarında yatırımların düşmesi ile 1939'da %50'ye yaklaşan yatırım malları oranı, 1945'te %30'a kadar düştü. Bunu izleyen yıllarda ise yine yükselme eğilimi çizmeye başladı. Savaş süresince dış ticaret fazla vermeye devam etti.

Milli Korunma Kanunu

Savaş süresince hükümetlerin önündeki en önemli sorunu geniş halk kitlelerinin yaşadığı geçim zorluğu ve buna neden olan üretim, ithalattaki daralma, enflasyondaki artış oluşturdu. İkinci Dünya Savaşı süresince savaşın neden olduğu bu olağanüstü koşullarda hükümetler de olağanüstü önlemlere başvurdu. Hükümetler bu sorunları fiyat denetimleri ve tarım ürünlerine el koyma ile halletme girişimlerinde bulundular. 18 Ocak 1940'ta TBMM'de kabul edilen 3780 sayılı "Milli Korunma Kanunu" ile hükümetin bu türden müdahale olanakları arttı. Hükümet sanayi ve maden işletmelerini kontrol etme, üretim ve işletme açısından gerekli gördüğü değişiklikleri yapabilme hakkını elde etti. Ücretli iş yükümlülüğü, çalışma süresinin uzatılması, ücret sınırlandırılması ile işgücü üzerinde denetim kurulurken ithalatta ve iç ticarette azami, ihracatta asgari fiyatları saptama, temel malların vesikayla dağıtılması gibi geniş yetkiler elde edildi. Hükümetin ilgili kararlarına uymayan işletme sahipleri belirli bir tazminat ödemekle yükümlü kılındılar. Devlet işletmelere el koyabilme ve işletebilme hakkını kazandı. Kanun ile çalışanlara zorunlu çalışma yükümlülüğü getirildi. Sanayi ve maden üretimini hükümet belirli bir kâr ile satın alma yetkisine sahip oldu. Hükümet, her türlü malın alımı, satımı ve başkasına devri, üretimi, tüketimi, kullanılması ve naklini yasaklama hakkını elde etti. Malların ne miktarda ve hangi koşullarda alınıp, satılacağı, üretim ve tüketimini sınırlamak ve vesikaya bağlamak yetkisine de hükümet sahip oldu. Kanun ile özel girişim ciddi boyutlarda engellerle karşılaştı. Milli Korunma Kanunu uyarınca denetime tabi tutulan her malın karaborsası ortaya çıktı.

Varlık Vergisi

Savaş ortamında artan kamu harcamaları hükümeti yeni gelir kaynakları aramaya sevk etti. Bu bağlamda hükümet önce savaş ekonomisi koşullarında karaborsa ve gayrı meşru yollardan elde edilen gelirleri hazineye çekmeyi amaçladı. Bunun için hazırlanan 4237 sayılı "Fevkalade Hallerde Haksız Olarak Mal İktisap Edenler Hakkındaki Kanun" 29 Mayıs 1942'de TBMM'de kabul edildi.

Hükümet 1942 yılının sonuna doğru bir diğer girişimde bulundu. 11 Kasım 1942'de 4305 sayılı "Varlık Vergisi Kanunu" TBMM'de kabul edildi.30 Hükümet tarafından savaş kazançlarının ve toprak sahiplerinin gelirlerini vergilendirmek, savaşın neden olduğu enflasyonla da mücadele etmek için bir araç olduğu ileri sürülen Varlık Vergisi bir kereye mahsus toplanacaktı. Mükellefler tüccarlar, emlak ve akar sahipleri ve büyük toprak sahiplerinden oluşmaktaydı.

Ülke genelinde 114.368 kişi olarak belirlenen mükelleflerin büyük bir bölümü İstanbul ve İzmir'de bulunuyordu. Tahsili ile 500 milyon TL gelir elde edileceği hesaplanan varlık vergisi uygulaması haksızlıklarla sonuçlandı. Kanunda Türk-azınlık ayrımına ilişkin hiçbir ifade bulunmamasına karşın, uygulamada azınlıkların yükümlülükleri ağırlaştırıldı, yükümlülüklerini yerine getiremeyenler kanunda belirtildiği biçimde zorunlu çalışmaya tabi tutuldular. Uygulamada gayrimüslimler Türklerden dört misli fazla vergi ödemekle mükellef kılındı. Tahakkuku yapılan verginin %60'ı, toplam tahsilatın %55'i gayrimüslimlere aitti.

Cumhuriyet devrimleri ile amaçlananların başında Osmanlı Devleti'nin de dahil olduğu dini cemaatten ayrı değerlendirilmeyen ve kul olarak nitelendirilen çeşitli din ve ırktan insanları kanun önünde eşit yurttaşlar haline getirmek gelir. Varlık vergisi uygulaması ise devrimlerin bu amacından bir sapmadır ve İkinci Meşrutiyet'ten beri süre gelen, zaman zaman cebri yansımaları da bulunan "milli burjuvazi" yaratma isteği yönünde ekonomiyi "Türkleştirme" çabalarının en sert yansımasıdır.

İkinci Dünya Savaşı Ertesi Türkiye Ekonomisi Bretton-Woods Anlaşması

İkinci Dünya Savaşı'nda Avrupa, yani Batı uygarlığının kalbi ve anavatanı büyük yıkıma uğradı. Deyim yerinde Avrupa'da taş taş üstünde kalmadı. Avrupa yerle bir oldu. Savaş sona erdiğinde bu yıkım yanı sıra, Avrupa'yı tehdit eden bir diğer tehlike ise Sovyetler Birliği idi. İkinci Dünya Savaşı'nın müttefikleri Amerika Birleşik Devletleri ve Sovyetler Birliği, savaş ertesi artık yeniden kurulan dünyanın iki kutbunu oluşturmaktaydılar. Amerika Birleşik Devletleri, bu koşullarda Batı dünyasının alternatifsiz önderi haline geldi ve yıkılan Avrupa'yı yeniden inşa etmek için kolları sıvadı. Bu bağlamda yeni bir uluslararası para sisteminin kurulması da gündeme geldi. Projenin temelleri daha savaş bitmeden 1 -23 Temmuz 1944'te Amerika Birleşik Devletleri'nin "Bretton-Woods" kentinde gerçekleşen dolayısıyla bu kentin adı ile anılan konferansta ve konferansın sonunda imzalanan antlaşma ile atıldı.

Bretton Woods'u imzalayan ülkelerin başlıca sorunu mübadele sistemindeki likiditenin elde bulunan altının fiziki hacmiyle sınırlı kalmasını önleyecek bir sistem bulmaktı. Bu sorun ABD Doları'nın altına çevrilebilirliği kuralını getiren Altın Kambiyo Standardının yaratılması ile çözüldü. Başka bir deyişle ABD Doları, altına eş düzeyde bir uluslararası rezerv para olarak kabul edildi. Aynı anlaşma ile kambiyo kurlarının istikrarını sağlamak maksadıyla milletlerarası bir para fonunun ve üye memleketlerin imar ve kalkınma işlerini kolaylaştırmak maksadıyla da milletlerarası bir imar ve kalkınma bankasının kurulması kararı alındı. Böylece "Uluslararası Para Fonu"nun (IMF) ve o günkü adı ile "Uluslararası İmar ve Kalkınma Bankası" veya bugünkü adı ile "Dünya Bankası"nın da temelleri atıldı. Uluslararası Para Fonu 1945'te, Dünya Bankası 1946'da çalışmaya başladı.31

7 Eylül Kararları

Savaşın sonucunun belirmesi ile Türkiye tercihini açıkça galip gelen Batılı devletler yönünde yaptı. Bunda, kuzeyden yönelen Sovyet tehdidi de etkili oldu. Türkiye'nin Batı'ya açılma süreci, beraberinde çok partili siyasal yaşama geçme zorunluluğunu da getirdi. Ülkeyi yöneten tek parti içindeki muhalefet iyice su yüzüne çıktı. Bu muhalefet "Dörtlü Takrir" ile kamuoyuna açıkça duyuruldu. CHP içindeki muhalefet 5 Ocak 1946'da kurulan "Demokrat Parti" bünyesinde siyasal mücadeleyi devam ettirme yönünde gelişirken, tek-parti yönetimi rejimin demokratikleşmesi yönünde adımlar da attı. 21 Temmuz 1946'da ilk kez çok partinin katıldığı ve tek dereceli genel seçimler yapıldı.

Savaşın sonuna doğru savaş öncesi sanayileşme stratejisinin devam ettirilmesi anlamına gelen Beş Yıllık İvedili Sanayi Planı hazırlanırsa da, bu önceki sanayi planlarına göre daha kapsamlı ve daha çok yatırım gücü gerektiren planın uygulamaya geçmesi için gereken dış kaynak bulunamadı. "Vaner Planı" olarak da bilinen 1947 Türkiye kalkınma planında tam biçimini bulan kalkınma stratejisi tarımsal gelişmeyi öne çıkaran bir kalkınma stratejisidir ve Amerika Birleşik Devletleri tarafından Türkiye'ye empoze edildi. Bütün bunlar Türkiye'de 1930'lardaki devletçiliği yeniden uygulamaya ne iç ne de dış desteğin olmadığını göstermekteydi.32

Bretton Woods ile şekillenen yeni ekonomik düzen çerçevesinde Türkiye de yerini almak istedi. Bu doğrultuda adımlar atıldı. Dış yardım ve uluslararası ekonomik kurumlar ile ilişki kurma gereksinimi Türkiye'nin önemli ekonomik kararlar almasını gerektirdi. Buna gö­re Türkiye'nin yakın dönem iktisadi tarihine "7 Eylül Kararları" olarak geçen istikrar tedbirleri ile Türk parası devalüe edildi. 11 Mart 1947'den itibaren Türkiye hem Uluslararası Para Fonu'nun hem de Uluslararası İmar ve Kalkınma Bankası'nın üyesi oldu.

Savaş sonrası değişen dengeler Türkiye ekonomisinde de belirgin değişimlere yol açtı. Dış ticarette savaş yıllarında Almanya'nın tuttuğu yeri Anglosakson ülkeleri aldı. Uzun bir dönem fazla veren dış ticaret dengesi, 1948 yılından itibaren yeniden açık vermeye başladı. 7 Eylül Kararlarına rağmen, 1948 yılında ihracat düşmeye başladı. Bunun nedeni devalüasyona rağmen Türk Lirası'nın değerini yitirmemiş olması ve tarım ürünlerinin talep esnekliği düşük ürünler olması idi.

Dış Destek ve Yeni Kalkınma Önerileri

Avrupa'nın yeniden imarı ve savaş sonrası artan Sovyet tehdidi karşısında Amerika Birleşik Devletleri harekete geçti. 12 Mart 1947'de Amerikan kongresinde Başkan Truman kendi adı ile anılan doktrinini açıkladı. "OECD"nin temelini oluşturan "Marshall Planı" ise 12 Temmuz 1947'de Paris'te çalışmaya başlayan ve "16'lar Konferansı" olarak adlandırılan toplantıda atıldı.

Sovyetlerin toprak talepleri ve buna bağlı olarak tehdidine maruz kalan Türkiye, jeopolitik ve jeostratejik konumu ve önemi nedeniyle Amerika Birleşik Devletleri'nin Truman Doktrini ve Marshall Planı kapsamında askeri ve ekonomik yardımda bulunacağı ülkelere arasında yer aldı. 4 Temmuz 1948'de imzalanan "Ekonomik İşbirliği Anlaşması" ile Türkiye'ye Amerika Birleşik Devletleri'nin ekonomik yardımı başladı. Bu anlaşma ile kurulan "Ekonomik İşbirliği İdaresi", 1951'de yerini "Ortak Savunma İdaresi"ne bıraktı. Yapılan anlaşma ve organizasyonlar çerçevesinde Türkiye Amerika Birleşik Devletleri'nin ekonomik ve askeri yardımını edindi. Buna göre Amerika Birleşik Devletleri'nin hibe dahil 1945-1952 döneminde Türkiye'ye toplam yardımı 343 milyon dolar olarak gerçekleşti. Hibe hariç 1949'da ise 5.2 milyon dolar, 1950'de 48.7 milyon dolar, 1951'de 35.2 milyon dolar ve 1952'de 86.3 milyon dolar olarak gerçekleşti.

İkinci Dünya Savaşı sonrası oluşan yeni ekonomik düzen içinde bir yer edinme arayışına giren, Amerika Birleşik Devletleri'nin ve onun nüfuzu altındaki uluslararası kurumlardan ekonomik yardım görmeye başlayan Türkiye, bu çevrelerin telkin ve tavsiye ettikleri yeni kalkınma projeleri ile de tanışır.33 Bunların en bilinenleri "Hilts Heyeti Raporu", "Thornburg Raporu" ve "Barker Misyonu Raporu" idi.34

Hilts Heyeti Raporu ile Türkiye'ye karayolu öncelikli bir ulaştırma politikası önerildi. 1930'larda iktisadi devletçilik modeli kapsamında yapılanların keskin bir dille eleştirildiği Thornburg raporunda ise Türkiye'nin sanayileşmekten vazgeçmesi ve ithalata yönelmesi, dolayısıyla Amerikan bağımlısı bir ekonomik yapıya sahip olması önerilmekteydi. Dünya Bankası heyetinin hazırladığı Barker Misyonu Raporu'nun özü de Türkiye'nin uluslararası işbölümlü kapsamında bir tarım ülkesi olarak gelişmesinin tavsiye edilmesiydi.

Bütün bu gelişmeler İkinci Dünya Savaşı ertesi yeniden kurulan dünyada Türkiye için de yeni bir dönemin habercisi oldu. Artık Türkiye sınırları dışındaki dünyanın etkisi ve rolünü daha çok hesaba katarak adımlarını atmaya başladı.


1950'lerde Türkiye Ekonomisi Devletçilik-DP Liberalizmi

Türkiye'de 1930'lar boyunca iktisadi devletçilik politikaları izlendi. Bu politikaların sanayi alanına yansıması, devletin önderliğinde planlı sanayileşme girişimi biçiminde gerçekleşti. Biri tamamen, diğeri kısmen hayata geçen iki adet beşer yıllık sanayi planları ile günümüz Türkiye sanayiinin temelleri atıldı.

İkinci Dünya Savaşı ile planlı sanayileşme girişimleri aksadı. Savaş ertesi ise hem iç hem dış koşulların zorlaması ile Türkiye genel olarak iktisadi devletçilikten, özelde ise planlı sanayileşmeden uzak ve iktisadi devletçilik ile karşılaştırıldığında daha "liberal" arayışlar içine girdi. Türkiye uluslararası ekonomik kuruluşların üyesi oldu. Truman Doktrini ve Marshall Yardımı ile Amerika Birleşik Devletleri'nin mali yardım ve desteğini kazandı. 1950'de ise Türkiye'de yakın tarihin önemli olaylarından biri olan bir iktidar değişikliği yaşandı. Ülkeyi uzun yıllar tek parti olarak yöneten "Cumhuriyet Halk Partisi" iktidarı yerini "Demokrat Parti" iktidarına bıraktı. Demokrat Parti iktidarı, Cumhuriyet Halk Partisi'ne göre daha liberal bir söylem ile kamuoyunda ilgi uyandırdı ve büyük sempati topladı. Bu ilgi seçim sandığına da yansıdı. 14 Mayıs 1950'de gerçekleşen genel seçimlerde Demokrat Parti büyük bir oy çokluğu ile iktidara geldi.

Demokrat Parti, Cumhuriyet Halk Partisi'nin içinden doğmuştu. Unutmamalıdır ki; Demokrat Parti'nin kurucularından Celal Bayar 1932-1937 yılları arasında İktisat Vekili ve 1937-1939 yılları arasında ise Başbakan sıfatı ile bu dönemde egemen olan devletçi politikaları belirleyen ve uygulayan kadronun başında bulunuyordu.

Cumhuriyet Halk Partisi içinden daha liberal bir partinin doğuşunda ticaret ve sanayi burjuvazisinin ve toprak sahiplerinin Cumhuriyet Halk Partisi'ne göre daha liberal, daha az müdahaleci bir yönetime ilişkin talepleri önemli ölçüde belirleyici oldu. Demokrat Parti'de liberalizminin fikri temelleri ve alt yapısı bulunmuyordu. İktidar partisi Cumhuriyet Halk Partisi'ne karşı iktisadi devletçilik aleyhtarı bir söylem üreten Demokrat Parti, iktisadi devletçiliği reddetmekle birlikte, ekonomide devletin yeri ve rolünü bir kenara bırakmadı. Parti programındaki devletin ekonomik işlevlerine ilişkin şu ifadeler bunu açıkça ortaya koymaktaydı:

"Özel teşebbüs ve sermayenin yetip erişemeyeceği yahut yeter ve yakın kâr görmediği için girişemeyeceği, fakat bütün ekonomik faaliyetlere müessir olacak ve memleket müdafaasını sağlayacak mahiyetteki teşebbüslere girişmek; bilhassa ana sanayii ve büyük enerji santrallerini kurmak; bugün olduğu gibi demiryolu, liman, su işleri yapmak; büyük taşıt vasıtaları inşa etmek ve işletmek; Milletin, gelecek nesillere de şamil daimi menfaatler bakımından devlet elinde bulunması daha faydalı olan büyük maden ve orman işletmeleri kurmak"

Demokrat Parti liberalizminde devlet önemli bir yere sahipti. Özel sektörün elinin uzanamadığı yere devlet el atmalıydı. Ayrıca özel sektörün altından kalkabileceği alanlardaki devlet işletmelerinin, özel sektöre devri ve devlet işletmeciliğinin özel girişimlere engel olmayacak biçimde ve eşit koşullarda rekabetinin sağlanması da Demokrat Parti liberalizminin sınırlarını çiziyordu.35

Yabancı Sermaye

1950'lerde izlenen ekonomik politikaların, önceki dönemle karşılaştırıldığında oluşumunda belirleyici olan unsurlardan biri yabancı sermayeydi. Türkiye'de 1930'larda izlenen iktisadi devletçilik ve planlı sanayileşme politikalarında yabancı sermayenin payı ve belirleyicilik rolü yok denecek kadar azdı. Ancak İkinci Dünya Savaşı ertesi Türkiye, Amerika Birleşik Devletleri ve Amerika Birleşik Devletleri merkezli uluslararası ekonomik kuruluşların hibe ve borç biçiminde sermaye aktardıkları bir ülke oldu. Türkiye bu cereyana ayak uydurmakta zorlanmadı ve özellikle 1950'deki iktidar değişikliğinden sonra süratle gerekli yasal ve kurumsal düzenlemelere girişti.

9 Ağustos 1951 tarihinde 5821 sayılı "Yabancı Sermaye Yatırımlarını Teşvik Kanunu" yürürlüğe girdi. Bu kanunu 18 Ocak 1954'te yürürlüğe giren 6224 sayılı "Yabancı Sermayeyi Teşvik Kanunu" izledi. Bir önceki yasanın getirdiği kısıtlamalar bu yasa ile ortadan kalktı. Buna göre yabancı yatırımcılara yerli yatırımcıların sahip oldukları tüm hak ve kolaylıklar tanındı. Yasa, yeniden yatırılan kârları da kapsamı içine aldı. Yasa ile devlet bir milyar Türk Lirası'na kadar kredileri garanti etmeyi üstlendi. Gerekli yabancı personelin çalıştırılmasına da imkan verildi. Bu yasa ile Türkiye'ye yabancı sermaye girişi hızlanırsa da, 1951-1960 döneminde Türkiye'ye gelen yabancı sermayenin tutarı 103,9 milyon TL civarındadır.

1950'lerde yabancı sermaye ile ilgili bir diğer yasa 18 Mart 1954'te yürürlüğe giren 6236 sayılı "Petrol Kanunu" idi. Bu yasa ile Türkiye'deki petrol kaynaklarının bulunması ve çıkartılmasında yabancı sermaye ve özel girişimlere olanak tanındı.

Tarıma Dayalı Sanayileşme

İkinci Dünya Savaşı ertesi dünya ekonomisi ile yeniden bütünleşme sürecine giren Türkiye'ye gelişmiş bir tarım sektörüne sahip ülke olma rolü biçildi. Bu rol gereği Türkiye, ancak tarıma dayalı bir sanayi geliştirecektir. Yine aynı stratejinin yansımaları olarak savaş ertesi Türkiye'nin planlı sanayileşme girişimleri de uluslararası sermaye çevrelerinden ilgi görmedi ve gerçekleşme imkanı bulamadı. Buna rağmen tarıma dayalı sanayinin gelişmesi yönünde yabancı sermaye yatırımları ve girişimleri 1940'ların sonundan itibaren Türkiye'ye yöneldi.

1950 yılında geniş köylü kitlelerinin desteğini alarak iktidara gelen Demokrat Parti iktidarı tarıma dayalı sanayileşmeyi benimsedi. Destekleme politikaları yaygınlaştırılarak devam etti. Tarım kesiminde makineli üretime geçilmesi hız kazandı. Bu bağlamda yabancı sermaye ile birlikte yerli traktör üretimi yönünde adımlar atıldı. Ancak traktör sayısı artarken onunla doğru orantılı olarak diğer tarım aletlerinin sayısının artmaması zaman içinde tarımsal üretimde azalan verimler ile ekonomiyi yüz yüze bıraktı.

İthal İkameci Sanayileşmeye Yöneliş

1950'lerin başlarında yaşanan "Kore Konjonktürü", içerde iyi giden mevsim koşullarına bağlı tarımsal üretimdeki artış gibi iç ve dış bütün olumlu koşulların 1954'e gelindiğinde etkileri ortadan kalktı. Türkiye ekonomisi bir tıkanma sürecine girdi. Bunun sonucu olarak tarıma dayalı sanayileşme yerine iç pazara yönelik, tüketim malları üretimini ön plana çıkaran bir ithal ikameci sanayileşmeye yöneliş başladı. Buna bağlı olarak 1954'e kadar süren dış ticaretteki liberal eğilim de artık sona erdi. İthalat ve kambiyo denetimleri tekrar gündeme geldi.

1950'lerin ikinci yarısında uygulanan ithal ikameci sanayileşme politikası ile 1930'larda uygulanan devletçi sanayileşme politikası karşılaştırıldığında aralarında temel farklar hemen göze çarpar. İthal ikameci sanayileşme politikasının en önemli özelliklerinden biri özel sektörün sanayi içindeki ağırlığının artmaya başlaması idi. Yine bu dönemde kamu yatırımları ve devlet işletmeciliğinin olanakları özel sermaye birikimi lehine kullanıl­dı. İlk bakışta devletçi modele benzemekle birlikte ithal ikameci modelde devlet kesiminin özel sektöre desteğinin ön plana çıkmasıyla ondan ayrılan yeni bir "karma ekonomi" modeli ortaya çıktı. Bu yapı içinde devletin rolü çeşitli müdahale araçları ile özel girişimi sınırlamak ve denetim altında tutmaktan çok onu teşvik etmek oldu. Bu bağlamda gerekli alt yapı yatırımları ve özel sektörün altından kalkamayacağı bazı temel sınai ve tarımsal maddeler ve ara malları üretimi devlet tarafından gerçekleştirildi.

1950-1960 döneminde toplam sabit yatırımların mutlak seviyesi ve GSMH'ye oranı önceki yıllara göre arttı. Aynı dönemde özel sektörü tamamlayıcı nitelikte kamu yatırımları ile beraber, özel yatırımlarda da önemli artışlar yaşandı.

İthal ikameci sanayileşme politikasına bağlı olarak bu dönemde dokuma, tütün, gıda dericilik, cam, toprak ve kilden mamul mallar üretiminde gelişme kaydedildi. Daha basit teknolojiye dayanan bu dallar yanı sıra yabancı sermaye tarafından ve lisans anlaşmalarının sağladığı teknoloji transferi yardımıyla kimya, ilaç sanayi, otomotiv, tarım makineleri gibi daha ileri teknoloji gerektiren sanayi üretiminde de gelişme izlendi.

Tıkanan Ekonomi ve 1958 İstikrar Tedbirleri

1950-1953 dönemde çok hızlı bir büyüme gösteren Türkiye ekonomisi 1954 yılında tarımda kötü hasat yılı olması ve daraltıcı politikaların sonucu olarak %3 küçüldü. Ancak büyüme hızı sonraki yıllarda da dalgalı ve yüksek bir seyir izlemeye devam etti.

1955 yılında alınan tedbirlerin de etkisi ile fiyat artışlarında bir yavaşlama ortaya çıkarsa da 1955-1959 yıllarında fiyat artışları %15'in altına düşürülemedi. Fiyat artışlarına rağmen Türk Lirası'nın yabancı paralar karşısında değerinin aynı kalması bir yandan ihracatı zorlaştırırken diğer yandan da ithalatı cazip hale getirdi. Bu da dış ticaret açıklarının artmasına neden oldu.

Bu gelişmeler döviz kurlarında da ayarlama yapmayı zorunlu kıldı ve 1958 istikrar tedbirleri olarak bilinen tedbirler alındı. Buna göre Türk Lirası devalüe edildi. Kur ayarlamasına gidildi. 1 Amerikan Doları'nın değeri 2.80 Türk Lirası'ndan 9 Türk Lirası'na yükseltildi. Para arzını denetim altına almak için Merkez Bankası'nın kaynak kullanımlarına sınırlama getirildi. KİT ürünlerine büyük zamlar yapıldı. Bütçe açıklarının kapatılması için gelir vergisi oranlarında artışa gidildi. Bu önlemlere bağlı olarak IMF Türkiye'ye 250 milyon dolar kredi sağladı. Ayrıca 600 milyon dolar tutarında dış borç da ertelendi.

Planlama Yeniden Yükselirken...

1958 tedbirleri, ekonomide alarm zillerinin çalması anlamına gelir. İktidarının son birkaç yılını yaşadığından habersiz olan Demokrat Parti Hükümeti, ekonomide yeni arayışlara yöneldi. Bu arayışlar içinde planlama gündeme geldi.

Planlama 1950'lerin sonunda yalnızca Türkiye'de gündeme gelmedi. Sosyalist ekonomi çağrışımı yapan planlama, kapitalist ülkelerde korku uyandıran bir kavram olmakla birlikte 1950'lerin ikinci yarısında ilgi görmeye, sempati kazanmaya başladı. Bu gelişme bir tesadüf veya sıradan bir olay değildi. Bu eğilimin ortaya çıkmasında o yıllarda sosyalist ekonomilerinin planlama içerisinde gösterdikleri yüksek performans ve belli biçimlerde devlet müdahalesine açık iktisat politikalarının önerilebildiği Keynezyen iktisat politikalarının Batı'da geniş çevreler tarafından genel kabul görmesi etkili oldu.

Türkiye de, 1940'ların sonlarından beri bir kenarda bıraktığı planlama kavramı ile 1950'lerin sonuna doğru yeniden ilgilenmeye başladı. Türkiye için ekonomik planlamayı üstlenecek bir kuruma ilişkin öneriler 1960'tan önceki OECD raporlarında da yer aldı. Bu arada bazı planlamacılar Türkiye'ye geldi. Bunlardan biri, dönemin tanınmış Hollandalı planlama uzmanı Prof. Jan Tinbergen idi. DP Hükümeti'nin daveti üzerine Türkiye'ye gelen Prof. Tinbergen, daha sonra ikinci kez Birinci Beş Yıllık Kalkınma Planı'nın hazırlanması çerçevesinde Türkiye'ye geldi.

1 Bu makaledeki bütün istatistiksel veriler DİE'den alınmış veya DİE verilerine göre hesaplanmıştır.
2 Kongre için bkz. A. Gündüz Ökçün, Türkiye İktisat Kongresi, 1923-İzmir Haberler-Belgeler-Yorumlar, AÜSBF yay., Ankara 1968.
3 Ökçün, 1968, s. 247, 251.
4 Ökçün, 1968, s. 387-389.
5 Murat Koraltürk, "Ankara'nın Patronluğunun Sınırları: 1920'lerde Ankara'nın Sermaye Birikimini Yönlendirme Girişimleri ve Buna İstanbul'un Tepkisi", İstanbul, Sayı 36, (2001), s. 98.
6 Lozan Antlaşması için bkz. M. Cemil (Bilsel), Lozan, Cilt 1-2, İstanbul 1933.; Ali Naci Karacan, Lozan Konferansı ve İsmet Paşa, Türk İnkılap Tarihi Enstitüsü yay., İstanbul 1943.
7 Bilsel, 1933, Cilt 2, s. 591.
8 Mübadele için bkz. Ayhan Aktar, Varlık Vergisi ve "Türkleştirme" Politikaları, İletişim yay., İstanbul 2000. Kemal Arı, Büyük Mübadele: Türkiye'ye Zorunlu Göç 1923-1925, Tarih Vakfı Yurt yay., İstanbul 1995. Çağlar Keyder, Dünya Ekonomisi İçinde Türkiye (1923-1929), Yurt yay., Ankara 1982.
9 Bkz. Orhan Kurmuş, "1916 ve 1929 Gümrük Tarifeleri Üzerine Gözlemler", ODTÜ Gelişme Dergisi, Türkiye İktisat Tarihi Üzerine Araştırmalar 1978 Özel Sayısı, 1979, s. 182-209.
10 Türkiye tarımında XIX. yüzyıldaki gelişmeler ve Birinci Dünya Savaşı'nın etkileri için bkz. Vedat Eldem, Osmanlı İmparatorluğu'nun İktisadi Şartları Hakkında Bir Tetkik, Türkiye İş Bankası yay., Ankara 1970. Vedat Eldem, Harp ve Mütareke Yıllarında Osmanlı İmparatorluğu'nun Ekonomisi, Türk Tarih Kurumu yay., Ankara 1994.
11 1923 sonrası tarımsal yapı için bkz. Oya Silier, Türkiye'de Tarımsal Yapının Gelişimi (1923-1938), Boğaziçi Üniversitesi yay., İstanbul 1981. Ertuğrul Tokdemir, Türkiye'de Tarımsal Yapı (1923-1933), İTÜ yay., İstanbul 1988.
12 Ökçün, 1968, s. 394-395.
13 Kazım Öztürk, Türkiye Cumhuriyeti Hükümetleri ve Programları, Ak yay., İstanbul 1968, s. 32.
14 Öztürk, 1968, s. 71.
15 Aşar vergisinin kaldırılmasına ilişkin olarak bkz. Nevin Coşar, "Aşar Vergisinin Kaldırılma Nedenleri", Toplumsal Tarih, Cilt 6, Sayı 35, (1996), s. 21-29, Nevin Coşar, "Aşar Vergisinin Kaldırılmasının Kısa ve Uzun Dönemli Etkileri", Toplumsal Tarih, Cilt 6, Sayı 36, (1996), s. 7-13, İzzettin Önder, "Aşarın Kaldırılması", Toplum ve Bilim, Sayı 13, (1981), s. 76-92.
16 Bu sayımlar için bkz. A. Gündüz Ökçün, Osmanlı Sanayii: 1913, 1915 Yılları Sanayi İstatistiki, AÜSBF yay., Ankara 1970.
17 Eldem, 1994, s. 173 vd. Ahmet Emin Yaman, Kurtuluş Savaşı'nda Anadolu Ekonomisi (1919-1922), Betik yay., Ankara 1998, s. 66 vd.
18 1927 sanayi sayımı ve sonuçları için bkz. İsmail Hüsrev Tökin, Rakamlarla İktisadi ve İçtimai Türkiye "Türkiye'de Sanayi", Cilt 3, DİE yay., Ankara 1946.

19 Bu konu için bkz. Kemalettin Apak-Cevdet Aydınelli-Mehmet Akın, Türkiye'de Devlet Sanayi ve Maadin İşletmeleri, İzmit 1952. Hüsamettin Toros, Türkiye Sanayii, Cilt 1, İstanbul 1954.
20 Tunç Tayanç, Sanayileşme Sürecinde 50 Yıl, Milliyet yay., İstanbul 1973, s. 56 vd.
21 Kriz için bkz. Jacques Nere, 1929 Krizi, çev. Vamık Toprak, AİTİA yay., Ankara 1980.
22 Bu uygulamalar için bkz. İlhan Tekeli-Selim İlkin, 1929 Buhranında Türkiye'nin İktisadi Politika Arayışları, ODTÜ yay., Ankara 1977. Bilsay Kuruç, Belgelerle Türkiye İktisat Politikası, Cilt 1, AÜSBF yay., Ankara 1988.
23 Merkez Bankası için bkz. İlhan Tekeli-Selim İlkin, Para ve Kredi Sisteminin Oluşumunda Bir Aşama Türkiye Cumhuriyet Merkez Bankası, TC. Merkez Bankası yay., Ankara 1981. Haydar Kazgan-Murat Öztürk-Murat Koraltürk, Türkiye Cumhuriyet Merkez Bankası, İstanbul 2000.
24 Devletçiliğe geçiş için bkz. Bilsay Kuruç, Belgelerle Türkiye İktisat Politikası, Cilt 2, AÜSBF yay., Ankara 1993. İlhan Tekeli-Selim İlkin, Uygulamaya Geçerken Türkiye'de Devletçiliğin Oluşumu, ODTÜ yay., Ankara 1982.
25 Devletçilik için bkz. Korkut Boratav, Türkiye'de Devletçilik, 3. bs., Savaş yay., Ankara 1982.
26 Birinci plan için bkz. Afetinan, Devletçilik İlkesi ve Türkiye Cumhuriyeti'nin Birinci Sanayi Planı 1933, TTK. yay., Ankara 1972.
27 İkinci plan için bkz. İkinci 5 Yıllık Sanayi Planı, TC. İktisat Vekaleti Sanayi Tetkik Heyeti yay., Ankara 1936.
28 Yahya Sezai Tezel, Cumhuriyet Döneminin İktisadi Tarihi, 3. bs., Tarih Vakfı Yurt yay., İstanbul 1994, s. 305 vd.
29 İkinci Dünya Savaşı'nın Türkiye ekonomisine yansımaları için bkz. Korkut Boratav, Türkiye İktisat Tarihi 1908-1985, 3. bs., Gerçek Yayınevi yay., İstanbul 1990. Cemil Koçak, Türkiye'de Milli Şef Dönemi (1938-1945), 2. bs., 2. Cilt, İletişim yay., İstanbul 1996.
30 Varlık Vergisi için bkz. Aktar, 2000. Rıfat N. Bali, Cumhuriyet Yıllarında Türkiye Yahudileri: Bir Türkleştirme Serüveni (1923-1945), İletişim yay., İstanbul 2000. Rıdvan Akar, Varlık Vergisi-Tek Parti Rejiminde Azınlık Karşıtı Politika Örneği, Belge yay., İstanbul 1992.
31 Dünya Bankası için bkz. Rıdvan Karluk, Küreselleşen Dünyada Uluslararası Ekonomik Kuruluşlar ve Entegrasyon, Eskişehir 1995, s. 194 vd., IMF için bkz. Karluk, 1995, s. 219 vd.
32 Vaner Planı için bkz. İlhan Tekeli-Selim İlkin, Savaş Sonrası Ortamında 1947 Türkiye İktisadi Kalkınma Planı, ODTÜ yay., Ankara 1974.

33 Bu planlar için bkz. Sami Güven, 1950'li Yıllarda Türk Ekonomisi Üzerinde Amerika Kalkınma Reçeteleri, Ezgi Kitabevi yay., Bursa 1998.
34 Barker Raporu için bkz. Murat Koraltürk-Nadir Eroğlu, "Barker Raporu", 75 Yılda Çarklardan Chip'lere, Tarih Vakfı Yayınları, İstanbul 1999, s. 158-163.
35 DP döneminde Türkiye ekonomisi için bkz. Gülten Kazgan, Tanzimat'tan XXI. Yüzyıla Türkiye Ekonomisi, Altın Kitaplar yay., İstanbul 1999. Serdar Turgut, Demokrat Parti Döneminde Türkiye Ekonomisi, Ankara 1991.

Afetinan, Devletçilik İlkesi ve Türkiye Cumhuriyeti'nin Birinci Sanayi Planı 1933, TTK. yay., Ankara 1972.

Akar, Rıdvan, Varlık Vergisi-Tek Parti Rejiminde Azınlık Karşıtı Politika Örneği, Belge yay., İstanbul 1992.

Aktar, Ayhan, Varlık Vergisi ve "Türkleştirme" Politikaları, İletişim yay., İstanbul 2000.

Apak, Kemalettin, -Cevdet Aydınelli-Mehmet Akın, Türkiye'de Devlet Sanayi ve Maadin İşletmeleri, İzmit 1952.

Arı, Kemal, Büyük Mübadele: Türkiye'ye Zorunlu Göç 1923-1925, Tarih Vakfı Yurt yay., İstanbul 1995.

Bali, Rıfat N., Cumhuriyet Yıllarında Türkiye Yahudileri: Bir Türkleştirme Serüveni (1923-1945), İletişim yay., İstanbul 2000.

(Bilsel), M. Cemil, Lozan, Cilt 1-2, İstanbul 1933.

Boratav, Korkut, Türkiye İktisat Tarihi 1908-1985, 3. bs., Gerçek Yayınevi yay., İstanbul 1990.

Boratav, Korkut, Türkiye'de Devletçilik, 3. bs., Savaş yay., Ankara 1982.

Coşar, Nevin, "Aşar Vergisinin Kaldırılma Nedenleri", Toplumsal Tarih, Cilt 6, Sayı 35, (1996), s. 21-29.

Coşar, Nevin, "Aşar Vergisinin Kaldırılmasının Kısa ve Uzun Dönemli Etkileri", Toplumsal Tarih, Cilt 6, Sayı 36, (1996), s. 7-13.

Eldem, Vedat, Harp ve Mütareke Yıllarında Osmanlı İmparatorluğu'nun Ekonomisi, Türk Tarih Kurumu yay., Ankara 1994.

Eldem, Vedat, Osmanlı İmparatorluğu'nun İktisadi Şartları Hakkında Bir Tetkik, Türkiye İş Bankası yay., Ankara 1970.

Güven, Sami, 1950'li Yıllarda Türk Ekonomisi Üzerinde Amerika Kalkınma Reçeteleri, Ezgi Kitabevi yay., Bursa 1998.

İkinci 5 Yıllık Sanayi Planı, TC. İktisat Vekaleti Sanayi Tetkik Heyeti yay., Ankara 1936.

Karacan, Ali Naci, Lozan Konferansı ve İsmet Paşa, Türk İnkılap Tarihi Enstitüsü yay., İstanbul 1943.

Karluk, Rıdvan, Küreselleşen Dünyada Uluslararası Ekonomik Kuruluşlar ve Entegrasyon, Eskişehir 1995.

Kazgan, Gülten, Tanzimat'tan XXI. Yüzyıla Türkiye Ekonomisi, Altın Kitaplar yay., İstanbul 1999.

Kazgan, Haydar, -Murat Öztürk-Murat Koraltürk, Türkiye Cumhuriyet Merkez Bankası, İstanbul 2000.

Keyder, Çağlar, Dünya Ekonomisi İçinde Türkiye (1923-1929), Yurt yay., Ankara 1982.

Koçak, Cemil, Türkiye'de Milli Şef Dönemi (1938-1945), 2. bs., 2. Cilt, İletişim yay., İstanbul 1996.

Koraltürk, Murat, "Ankara'nın Patronluğunun Sınırları: 1920'lerde Ankara'nın Sermaye Birikimini Yönlendirme Girişimleri ve Buna İstanbul'un Tepkisi", İstanbul, Sayı 36, (2001), s. 97-101.

Koraltürk, Murat, -Nadir Eroğlu, "Barker Raporu", 75 Yılda Çarklardan Chip'lere, Tarih Vakfı Yayınları, İstanbul 1999, s. 158-163.

Kurmuş, Orhan, "1916 ve 1929 Gümrük Tarifeleri Üzerine Gözlemler", ODTÜ Gelişme Dergisi, Türkiye İktisat Tarihi Üzerine Araştırmalar 1978 Özel Sayısı, 1979, s. 182-209.

Kuruç. Bilsay, Belgelerle Türkiye İktisat Politikası, Cilt 1, AÜSBF yay., Ankara 1988.

Kuruç, Bilsay, Belgelerle Türkiye İktisat Politikası, Cilt 2, AÜSBF yay., Ankara 1993.

Nere, Jacques, 1929 Krizi, çev. Vamık Toprak, AİTİA yay., Ankara 1980.

Ökçün, A. Gündüz, Osmanlı Sanayii: 1913, 1915 Yılları Sanayi İstatistiki, AÜSBF yay., Ankara 1970.

Ökçün, A. Gündüz, Türkiye İktisat Kongresi, 1923-İzmir Haberler-Belgeler-Yorumlar, AÜSBF yay., Ankara 1968.

Öztürk, Kazım, Türkiye Cumhuriyeti Hükümetleri ve Programları, Ak yay., İstanbul 1968.

Silier, Oya, Türkiye'de Tarımsal Yapının Gelişimi (1923-1938), Boğaziçi Üniversitesi yay., İstanbul 1981.

Tayanç, Tunç, Sanayileşme Sürecinde 50 Yıl, Milliyet yay., İstanbul 1973.

Tekeli, İlhan, -Selim İlkin, 1929 Buhranında Türkiye'nin İktisadi Politika Arayışları, ODTÜ yay., Ankara 1977.

Tekeli, İlhan, -Selim İlkin, Para ve Kredi Sisteminin Oluşumunda Bir Aşama Türkiye Cumhuriyet Merkez Bankası, TC. Merkez Bankası yay., Ankara 1981.

Tekeli, İlhan, -Selim İlkin, Savaş Sonrası Ortamında 1947 Türkiye İktisadi Kalkınma Planı, ODTÜ yay., Ankara 1974.

Tekeli, İlhan, -Selim İlkin, Uygulamaya Geçerken Türkiye'de Devletçiliğin Oluşumu, ODTÜ yay., Ankara 1982.

Tezel, Yahya Sezai, Cumhuriyet Döneminin İktisadi Tarihi, 3. bs., Tarih Vakfı Yurt yay., İstanbul 1994.

Tokdemir, Ertuğrul, Türkiye'de Tarımsal Yapı (1923-1933), İTÜ yay., İstanbul 1988.

Toros, Hüsamettin, Türkiye Sanayii, Cilt 1, İstanbul 1954.

Tökin, İsmail Hüsrev, Rakamlarla İktisadi ve İçtimai Türkiye "Türkiye'de Sanayi", Cilt 3, DİE yay., Ankara 1946.

Turgut, Serdar, Demokrat Parti Döneminde Türkiye Ekonomisi, Ankara 1991.

Yaman, Ahmet Emin, Kurtuluş Savaşı'nda Anadolu Ekonomisi (1919-1922), Betik yay., Ankara 1998.

  
7874 kez okundu

Yorumlar

Henüz yorum yapılmamış. İlk yorumu yapmak için tıklayın