• Anasayfa
  • https://www.facebook.com/tarihtarihcemiyeti/
  • https://twitter.com/ttcemiyeti
  • https://www.instagram.com/tarihtarihcemiyeti/
Türkiye Cumhuriyeti'nde Sağlık Hizmetleri / Yrd. Doç. Dr. Bilal Ak

Giriş

Yirmiüç Nisan 1920 tarihinde Ankara'da TBMM'nin kurulması ile sağlık hizmetlerinin modern bir devlet görevi olarak ele alınmasının da temeli atılmıştır.

Osmanlı Devleti devrinde topluma sunulan sağlık hizmetleri yetersizdi. Daha çok veba, kolera, çiçek hastalıkları gibi tehlikeli ve salgın yapan hastalıkların önlenmesi için aşı ve karantina tedbirleri uygulanıyordu ve tedavi imkanları azdı.

Osmanlı Devleti'nin işgale uğraması sonucunda bölünme, savaş ve çeşitli nedenlerle bakımsız kalmış olan bu ülkede nüfusun azalması, içinde bulunulan sağlıksız hayat şartları, yoksulluk, perişanlık ve psikolojik çöküntü toplumumuzu mutsuz ediyordu. Yüzyılların verdiği alışkanlıklarla sürdürülen hayat tarzı, sağlığı korumadaki bilinçsizlik, iç ve dış göç hareketleri ve beraberinde oluşan ekonomik ve sosyal problemler, bulaşıcı hastalıklar ve bunların göçlerle yayılma riski yeni kurulan Büyük Millet Meclisi Hükümeti'nin çözmek zorunda olduğu problemlerdendi.

I. Atatürk Döneminde Sağlık Hizmetleri

Atatürk döneminde Sağlık Hizmetleri iki kısımda ele alınacaktır. Birinci kısımda, TBMM Hükümeti (kurtuluş savaşı) Dönemi Sağlık Hizmetleri; ikinci kısımda ise 29 EKİM 1923'ten 10 Kasım 1938 yılına kadar Cumhuriyet Dönemi Sağlık hizmetleri incelenecektir.

A. TBMM Hükümeti (Kurtuluş Savaşı) Döneminde Sağlık Hizmetleri

TBMM Hükümeti kurulduğunda bir taraftan da Türk Milleti kurtuluş savaşını yapıyordu. Bağımsız ve milli egemenlik esasına göre yeni bir milli devlet kurulurken savaş yılları olması nedeniyle eldeki kıt kaynaklar en etkili ve ekonomik olarak kullanılmaya çalışılıyordu.

Bu dönemde; Türk toplumunun yüksek düzeyde bir yaşantı içinde bulunması önemsenmiş; memleketin tüm sağlık ve sosyal yardım işlerini yürütmek görevi ve yetkisi Milli Mücadelenin başlangıcında Ankara'da kurulan ilk Milli Hükümet bünyesinde; TBMM kurulmasından dokuz gün sonra 2 Mayıs 1920 tarih ve 3 Sayılı Kanun'la kurulan Sıhhiye ve Muavennet-i İçtimaiye Vekaleti'ne (Sağlık ve Sosyal Yardım Bakanlığı) verilmiştir.1

3.5.1920 tarihinde Dr. Adnan Bey (Adıvar) sağlık bakanı olarak seçilmiştir.2 Dr. Adnan Adıvar 11 Mayıs 1920'de yanına katip alarak aldığı bir küçük sıhhiye Memuru ile Ankara Vilayet Konağı'nın bir odasında göreve başlamıştır.3 Bu zamanda dünyada sağlık hizmetlerinin icra biriminin bakanlık düzeyinde teşkilatlandığı ilk ülkelerden birisi Türkiye'dir. 4

Yeni Bakanlık göreve başladığında elde mevcut herhangi bir kayıt ve bilgi yoktu.5 Önce görev yapmakta olan hekimlerin isimleri telgrafla istenerek kaydedilmiş ve İstanbul Hükümeti Teşkilatı'nın bütün kanun ve nizamnameleri temin edilmiştir. Temin edilen bu mevzuatın ihtiyacı karşılamayacağı anlaşılınca yeni bakanlık kendine göre usul ve kadro tertip etmiştir.6

Kurtuluş savaşı esnasında Bakanlığın çalışma alanı; sağlık problemleri yanında sosyal yardım hizmetlerini de kapsıyordu. Yapılacak işler bir programa konmaya ve bu program doğrultusunda yürütülmeye çalışılmıştır. Bunun yanında meclisteki hekim mebusların çoğu yaralı askerleri tedaviye koşuyorlardı.

Bu yıllarda sağlık alanında izlenecek politikalar şu şekilde sıralanmıştır; Sağlık teşkilatını kurmak ve geliştirmek, salgın hastalıklarla savaşmak ve koruyucu tedbirler almak, hekim ve diğer sağlık personeli açığını kapatmak ve bayan hekim yetiştirmek, yetim ve kimsesiz çocuklara ve göçmenlere yardım etmek ve barındırmak, çocuk ölümlerini azaltmak ve nüfusu artırmak, yurtdışından gelebilecek hastalıklara karşı tedbir almak, gerekli kanun, kararname ve tüzükleri çıkarmak, kurumlar arasında işbirliği sağlamak, öncelikli işlerden başlayarak sağlık problemlerini çözmek ve israftan kaçınmak.7, 8, 9, 10

1920 yılı sıhhiye ve Muaveneti İçtimaiye Vekaleti Bütçesine Ait Kanun Tasarısı gider bütçesi 613.141 lira olarak kabul edilmiştir. 11
Kurtuluş savaşı içinde yurdumuzda sıtma, frengi, çiçek ve trahom gibi hastalıklar bulaşıcı ve salgın halinde idi. Tifo, tifüs ve kuduz olaylarına da sıkça rastlanıyordu. Tüberküloz da yaygındı. Düzenli tıbbi istatistikler tutulamamasına rağmen bazı bilgiler de elde edilmiştir. Sözgelimi, kurtuluş savaşında askerler arasında sıtmalı oranı %40, halk arasında %50, veya daha fazla idi. 12 Sıtmaya karşı hastalara tedavi edici, sağlamlara koruyucu ilaç dağıtıldı. Sivrisineklerin ürediği bataklıklar kurutulmaya başlandı. Çiçek hastalığından halkı korumak için Sivas'taki kurumda çiçek aşısı yanında kolera, tifo ve kuduz aşıları da üretiliyordu.

Kurtuluş savaşı başlarında İtalya'dan satın alınan çiçek aşıları, işgal altındaki Antalya'dan, kuduz aşısı ise İngiliz işgal güçlerinin kontrolünden kaçırılarak İstanbul'dan Ankara'ya getirilmeye çalışılmıştır.13

11.10.1920 de Tababeti Adliye Kanunu çıkarılmıştır.14 TBMM'nin 1.3.1921 Salı günkü toplantısında Büyük Millet Meclisi Başkanı Mustafa Kemal Paşa 2. Toplantı Yılını açarken yaptığı konuşmada, "Milli Eğitim, Genel Sağlık,nüfus ve bayındırlık yönüyle pek gözle görülür sonuçlar elde edilemedi" diyerek, bu konularda verimli sonuçlar alabilmenin zamana ve de çok paraya dayandığını, yakın gelecekte iyi sonuçlar alabilmek üzere çalışmaların sürdüğünü belirtmiştir.15

10 Mart 1921'de Dr.Adnan Adıvar'ın bakanlıktan ayrılması üzerine Dr. Refik Saydam bakan olmuştur. 24 Aralık 1921'de ise Dr. Refik Saydam'ın istifası üzerine Sinop mebusu Dr. Rıza Nur getirilmiştir.

1921 yılında düzenlenen bilgilere göre 241.682 nüfus Doğu illeri Mültecisi ve 26.608 nufus da Batı illeri mültecisi tespit ve kaydedilmiştir. Bütün bunların iaşe, barınma ve iskan işleri kanun ve nizamlar çerçevesinde yapılmıştır. Bir ara Bakanlıkların Kayseri'ye nakilleri emredilince, Bakanlığın bir kısmı ağırlıkları ve görevleri ile Kırşehir'e, oradan da Kayseri'ye taşınmış ve kısa bir süre sonra da tekrar Ankara'ya dönülmüştür.

1921 yılında Dr. Fuat (Umay) tarafından Türkiye Çocuk esirgeme Kurumu, Kazım Karabekir Paşa ve Ekezine Kumandanı Cevat Paşa ve Konya ili halkının teşebbüsleri ile bir kısım illerimizde öksüzler yurtları açılmıştır.16

Yıl içinde Van'a gezici hekim gönderilmiş, halka kinin dağıtılmış ve Sivas'taki aşı kurumunda 3.269.140 kişilik Çiçek aşısı, 1.547 litre Kolera, Tifo ve Dizanteri aşıları üretilmiş ve Veba için de aşı hazırlanmıştır.

Gazi Mustafa Kemal Paşa daha sonra, Sağlık ve Sosyal alanındaki amacının, milletin sağlığını koruma ve güçlendirme, ölümlerin azaltılması,nüfusun artırılması, sosyal problemlerin ve salgın hastalıkların etkisiz hale getirilmesi olduğunu belirtmiştir. 17

1922-23 ders yılında ilk defa bayanlar tıp fakültesine öğrenci olarak girdiler. 18 Salgın hastalıklarla savaşta 1922 yılında 337 hekim ve 434 sıhhiye memurunun göreve almıştır. Aşı konusunda Hıfzısıhha kuruluşu çalışmalarını başarıyla sürdürmüştür.

Karantina idaresi milletlerarası bir kuruluş olmaktan çıkarılıp, doğrudan sıhhiye Vekaleti'ne bağlanmıştır. 1922 yılında 20.000'den çok hastanın hastanelerde tedavi edilmiş ve laboratuarlarda 30.000 tetkik yapılmıştır.

Sosyal yardım alanında; geçen yıl, yalnızca Doğu illerindeki göçmenlerin yurtlarına gönderilmesi, henüz kurtarılmamış Batı Anadolu'daki göçmenlerin geçimleri ile yerleştirme bölgelerindeki incelemelerle sınırlı kalan işlerin, bu yıl daha kapsamlı ele alınıp yürütülerek iyi sonuçlar alındığını, Batı Anadolu'nun düşmanlardan kurtarılması üzerine, hükümetin, buralara yapabileceği yardımın en çoğunu yapmaya çalıştığını, yetimlerin, yurt bütçelerinin yettiği oranında yurtlara yerleştirildiğini, devletçe açılan darüleytamlarda 10.000'e yakın yetimin barındığını, en az yirmi kat daha çok olmak üzere, barınacak yeri olmayan yetim bulunduğunu, bunların iyiliksever Türk milletinin yardımları ile yaşatıldığını, çocuk yuvası, yetim yurtları, darülaceze gibi bazı kurumların yapımına başlandığını açıklamıştır.19

13 Ekim 1923 tarihinde "Mübadele, İmar ve İskan Vekaleti" kurulmuş ve 5 Haziran 1921'den beri Sıhhiye Vekaletinin görev sahasında olan göçmen ve iskan işleri de yeni vekalete devredilmiştir.20

1923 yılının önemli olaylarından birisi; Sıhhiye Vekili Dr. Rıza Nur'un da vekili temsilci olarak katıldığı Lozan Konferansı'nın 24 Temmuz 1923 tarihinde Barış Anlaşması ve Eklerinin imzalanmasıyla son bulmuştur.21

Lozan Anlaşması'nın IV. bölüm I. kesiminde, Sağlık İşleri adı altında kararlaştırılan hükümler yer almaktadır. Anlaşmanın 114. maddesinde; İstanbul Sağlık İşleri Yüksek Kurulu'nun kaldırılıp, Türk kıyı ve sınırlarının sağlık örgütüyle, Türk Yönetiminin görevli olduğu belirtilmektedir. 22

B. Cumhuriyet Dönemi Sağlık Hizmetleri

Lozan Barış Anlaşması'nın ardından Türk Devleti'nin siyasal rejimine verilecek adın konması zamanı gelmiştir. TBMM Kurtuluş Savaşı'nı tamamladıktan sonra seçime giderek kendini yenilemiş ve 13 Ekim'de Ankara başkent olmuştur. 29 Ekim 1923 tarihinde de Cumhuriyet ilan edilmiş ve Türkiye Cumhuriyeti Devleti kurulmuştur. 15 dakika sonra da Gazi Mustafa Kemal Paşa oybirliği ile (158 Oyla) Cumhurbaşkanlığı'na seçilmiştir.23

Cumhuriyet döneminin ilk Sağlık Bakanı 30.10.1923 tarihinde göreve başlayan Dr. Refik Saydam'dır.24 1923'e kadar zamanın şartları içerisinde yürütülen Bakanlık çalışmaları, Cumhuriyetin kuruluşundan itibaren hızla ilerlemeye yönelmiş ve yeni bir statü ve güçle hizmet alanı, merkez ve taşra teşkilatı gelişmeye başlamıştı.25

Uzun yıllardır bakımsız kalmış bir ülkede yaşayan kişilerin birikmiş ve felaket halini almış toplumsal sağlık problemlerini önleme ve bir düzenin temelini oluşturma yolunda TBMM döneminde önemli görevler yerine getirilmiştir. Buna rağmen Türkiye Cumhuriyeti'nin çözmek zorunda olduğu en önemli problem, milli felaket denilen sıtma pek çok çocuk ve yetişkin insanın ölümüne neden olmaktadır. Kalkınmayı başlatmak ve başarıya götürmek zorunda olan cumhuriyetin bu çabasındaki başarısı, öncelikle sağlıklı insan temeline dayanmaktadır.

Halbuki Türk halkı, bulaşıcı hastalıkların pençesinde her geçen gün sağlığını biraz daha yitirmiş, işiyle gücüyle uğraşamaz, üretemez duruma gelmiştir. Sıtma, frengi, verem hastalıkları için gerekli ilaçları sağlamak mali yönden zor, yeterince gelişmiş bir teşkilatlanma içinde bu ilaçları halka ulaştırmak ve uygulamak başlı başına bir problemdir.

1923 yılında Devlet Bütçesi 137.333.471 lira S.S.Y.B. bütçesi 3.038.226. lira, Bakanlık bütçesinin devlet bütçesi içindeki oranı %2.21, Bakanlığa ayrılan bütçeden fert başına düşen harcama
0.25 liradır.26

1923 yılında Türkiye'deki yataklı tedavi kuruluşlarının durumu şöyleydi; 950 yataklı tedavi 3 devlet hastanesi 635 yataklı 6 Belediye hastanesi, 2450 yataklı 45 özel idare hastanesi, 2402 yataklı 32 özel yabancı ve ekalliyet hastanesi olmak üzere toplam 6437 hasta yatağı 86 hastane bir yatağa düşen nüfus 1920, 10.000 nüfusa düşen yatak sayısı 5.1'dir.27

Sağlık ve Sosyal Yardım Bakanlığı 3 devlet hastanesinde 950 hasta yatağı ile üzerine almış olduğu sorumluluğu yürütmeye başlarken, bir yandan da İl Özel idarecilerince her il merkezinde kurulmuş bulunan ve önceleri "Guraba", sonraları "memleket" hastanesi denen kuruluşların sağlık şartları ve idarecilik yönünden düzeltilmesi için yol göstermiş, bütçesine koyduğu yardım ödeneklerinden mali durumları kötü olanlara yardım etmiştir.28

Cumhuriyetin ilk yıllarında önemli bir sorun olan verem hastalığı ile mücadele ilk olarak 1923'de Bakanlığın istek ve onayı ile İstanbul Özel İdaresi'nce Verem Savaş Dispanseri açılmıştır.29

1923 yılında ülkemizde toplam 554 hekim vardı. Bir hekime 19.860 nüfus düşüyordu ve 100.000 nüfusa hekim sayısı 5'ti.30 Eczacı sayısı 60, bir eczacıya düşen nüfus 159.420, 100.000 nüfusa düşen sağlık teknisyen sayısı 5'idi.31 Ebe sayısı 136, bir ebeye düşen nüfus 80.880, 100.000 nüfusa düşen ebe sayısı 1.2 dir.32 Hemşire sayısı ise 42'tü.33 Bir tıp fakültesi vardı. Uzman hekim ve diş hekimi yoktu. Ülke nüfusu ise 12.5 milyon'du.34 1923 yılından başlanarak toplum eğitimi çalışmalarında afiş, broşür, kitap ve dergiler basılarak dağıtımı yapılmaya başlanılmıştır.35

Bu yıllarda bir taraftan sağlık teşkilatının merkez ve taşradaki yapısal eksiklileri giderilip yeni kadrolar eklenirken diğer yandan da çocuk ölümlerinin azaltılması, halk sağlığı için gerekli sağlık personel sayısının artırılması ve salgın hastalıklarla mücadele konularında etkili tedbirlerin alınması planlanmıştır. Ülkedeki hekim açığını kapatmak ve dağılımındaki dengesizliği ortadan kaldırmak üzere 1923 yılında Zorunlu Hizmet Kanunu çıkarılmış, harcamaları bakanlıkça karşılanacak bir yatılı tıp öğrenci yurdu açılması planlanmıştır. Zorunlu Hizmet Kanunu çerçevesinde Doğuya ve diğer hekimsiz yerlere gidecek sivil hekimlere özendirici şartlar getirilmeye çalışılmıştır. Bütçe imkanlarının sınırlı olduğu bir dönemde, bu yerlere gidecek hekimlere maaşlarının %75 hatta %100 fazlası bir maaş vermesi planlayan Cumhuriyet Yönetimi'nin bu politikası sağlık hizmetlerine ne kadar önem verildiğini göstermektedir. Açılması planlanan Numune hastaneleri içinde bütçeye ayrıca ödenek konmuştur.

Cumhuriyetin ilk yıllarında tespit edilen sağlık politikalarında şu temel hedefler belirlenmiştir; Bakanlığın merkez ve taşra teşkilatını genişletmek, hekim, sıhhiye memuru, ebe ve hemşire sayılarını artırıcı tedbirler almak, meslekte uzmanlaşmış olanları devlet sağlık kuruluşlarında tutmak, bulaşıcı ve salgın hastalıklarla savaşmak ve koruyucu tedbirler almak, ilgili kanun, kararname ve tüzükleri çıkarmak, Numune Hastaneleri, sanatoryum ve dispanserleri açmak, Özel İdarelere bağlı hastanelerin, Numune hastanelerine dönüşümünü sağlamak, yayın çalışmalarına önem vermek ve halkı sağlık konusunda bilgilendirmek, diğer sağlık kuruluşlarına yol gösterip, yardım etmek, göçmenler için sağlıklı ortamlar hazırlamak, sosyal yardım kurum ve dernekleriyle yakın ilişki kurmak.36

Bu hedeflere ulaşmak üzere vekaletin bütçesine ödenek konmuş ve eldeki sağlık insan gücü kaynağı en etkili, verimli ve ekonomik biçimde kullanılmaya çalışılmıştır.

TBMM II. Dönem seçin sonrası ikinci toplantı yılı açış konuşmasında 1.3.1924 tarihinde Cumhurbaşkanı GMK Paşa nüfusumuzun muhafaza ve artmasına önem ve dikkat gösterilmesini istemiştir.37

18 Mart 1924 tarihinde çıkarılan Köy Kanunu ile ise Sağlık açısından köylünün, köy muhtarlarının ve ihtiyar meclisin yapması gereken işler, zorunlu ve isteğe bağlı olarak gruplanıp, ayrıntıları ile açıklanmış, zorunlu olanların yerine getirilmemesi durumunda ceza görüleceği belirtilerek yaptırım gücü sağlanmıştır.38

1924 yılı içinde 50 yataklı Heybeli Ada Verem Sanatoryumu Haydarpaşa ve İzmir Bulaşıcı ve Salgın hastalıklar hastanesi açılmıştır. Haydarpaşa ve İzmir Hastanelerinin yataklarının %70'ten fazlası veremlilerin kabulü ve tedavisine ayrılmıştır.39 Aynı yer İstanbul Tıp Fakültesi'ne Bağlı olarak bir ebe okulu ve İstanbul Şişli Çocuk Hastanesi bünyesinde 50 kişilik bir Ebe Öğrenci Yurdu açılmış ve mezunları iki yıllık bir mecburi hizmete tabi tutmuştur.40

1925 yılında Sağlık Bakanlığı'nın 1928 yılına kadar olan hedefleri tespit edilmiş Bu hedefler; devletin sağlık teşkilatını geliştirmek, doktor sayısını artırmak, Numune Hastaneleri açmak, ebe ve sağlık memuru yetiştirmek, doğum ve çocuk bakımevlerini açmak, çocuk ölümlerini azaltmak ve nüfusu artırmak, verem Sanatoryumları kurmak, sıtma, frengi, trahom ve diğer bulaşıcı hastalıklarla savaşmak, sağlık teşkilatını köylere kadar yaymak, sosyal yardım teşkilatlarını geliştirmek, ilgili yasalar çıkartmak, Merkez Hıfzısıhha kurumu kurmak, Hıfzısıhha okulu açmak, Milli Tıp kongreleri düzenlemek.41,42

Sağlık politikalarının özellikleri, insancıl, kapsayıcı ve öncelikle koruyucu sağlık olarak belirginleşmektedir. Bu hedeflere ulaşmak, büyük çaba, özveri, disiplin ve para gerektirmektedir.

1925'de 150 dispanser tamamlanmış İstanbul'da bir sanatoryum açılmış, ilçelerdeki 160 olan doktor açığı 96'ya indirilmiş,43 ve bakanlık bütçesi 4.860.205 TL olarak kabul edilmiştir.44

Trahomla ilgili yürütülen savaşta planlı bir çalışma 1925 yılından itibaren başlatılmıştır. 1920 yılında 3 milyon trahom hastası körlükle karşı karşıya idi. Bilhassa yetim yurtlarında bu hastalık kısa sürede büyük oranda artış gösteriyordu.45 İlk olarak Malatya ve Adıyaman'da 10'ar yataklı birer trahom hastanesi yapılmış, gezici ve sabit teşkilatlar kurulmuştur.46

Çiçek hastalığı da halk sağlığını etkileyen bir hastalıktı. 1925'te Sivas'ta 449.265, İstanbul'da ise 2.821.328 kişilik çiçek aşısı üretilip dağıtılmıştır. Yeterli dizanteri ve tetanos serumu üretilmiştir.47

21 Şubat 1925'te Kızılay Hemşirelik Okulu açıldı.48 1925 yılından başlayarak; Türk toplumunun sağlık problemlerini tartışmak, yurtdışında ve çağdaş ülkelerde tıp alanındaki gelişmeleri izlemek, bilgi alış verişinde bulunmak üzere genellikle Ankara'da yapılan Milli Türk Kongreleri düzenlenmeye başlanmıştır.49

Hukuki düzenlemeler açısından 1926 yılında 3 Mart 1926'da 767 sayılı "Türk Kodelesi Hakkında Kanun",50 28 Nisan 1926'da 831 Sayılı "Sular hakkında Kanun"51 13 Mayıs 1926'da "Sıtma Mücadele Kanunu"52 çıkarılmıştır.

1926 yılında 50'şer yataklı Elazığ ve Manisa Akliye ve Asabiye Hastanesi açılmıştır.53 Diyarbakır'da ise Kuduz Hastanesi hizmete girmiştir.54

1926 yılında Türkiye'deki yataklı Tedavi kurumların çalışmaları şöyleydi; 167 kurumu ve 9561 yataklı 26744 yatarak 54.843 ayakta olmak üzere toplam 81587 kişi tedavi edilmiştir. Tedavi edilen hastaların genel nüfusa oranı %0,6 dır. Laboratuar ve röntgen muayene sayısı 13.440'tır.55 Bu yılda 2 sağlık koleji eğitim veriyordu.56

Türkiye'de köklü bir verem savaşı 1927 yılından sonra başlamıştır. İlk koruyucu tedbir bu yılda alınmaya başlanmış, BCG aşısı uygulanmıştır. Veremli analardan doğan çocuklardan 100'ü ise ağızdan verilmek üzere aşılanmıştır.57 İstanbul'da kurulan Verem Savaş Derneği ise veremle savaşta önemli katkılarda bulunmuştur.58

Bu yılda 1.578'i memur, 1.224'ü serbest doktor olmak üzere toplam sağlık personeli sayısı 2.802'dir.59 Konya'da bir kuduz hastanesi açılmıştır.60

Hukuki düzenlemeler çerçevesinde; 24.1.1927 tarihinde "Eczaneler ve Eczacılar Hakkında Kanun" çıkarılmıştır.61

İlk defa 1927 yılında Haydarpaşa Tıp Fakültesi'nden bayan doktor mezun olmaya başlanmıştır.62

1928'de Adana'da bir sıtma Enstitüsü kurulmuş ve bu enstitü kısa sürede malantolojinin en iyi öğretildiği bir merkez durumuna gelmiş,63 çıkarılan kanun ile burada asker ve sivil tüm doktorlar sıtma stajı yapmıştır.64

Hukuki düzenlemeler kapsamında günümüzde de geçerli olan 11.4.1928'de "Tababet ve Şuabatı Sanatlarının Tarzı İcrasına Dair Kanun"65 14 mayıs 1928'de 1262 sayılı "İspençiyari ve Tıbbi Müstahzarlar Kanunu"66

çıkarılmıştır. 17 Mayıs 1928 tarihli "Türkiye Cumhuriyeti Merkez Hıfzıssıhha Müessesi Hakkında Kanun" çıkarılarak; halk sağlığının korunup geliştirilmesinde yardımcı olmak üzere her tür bilimsel araştırma ve incelemenin yapılması, aşı ve serum üretilmesi, vekaletçe gönderilecek gerekli incelemelerin yapılması, dışarıdan gelen hazır ilaç ve diğer sağlık maddelerinin kontrol edilmesi, halk sağlığı, sosyal sağlık problemleri ve bulaşıcı hastalıklarla ilgili tüm işlerle uğraşılması, bilgi isteyen kurumlara görüş bildirilmesi, sağlık personelinin halk sağlığı konusunda eğitilmesi düzenlenmiştir.67

1929 yılında İran'da gelen çiçek salgını,68 Mısır ve Orta Doğu ülkelerinde görülen Veba salgınları alınan tedbirlerle ülkemizde genişlemesi engellenmiştir.69

Adana, Çorum, Erzurum, Kars ve Malatya'da Ana ve Çocuk Sağlığı'nın korunması amacı ile Doğum ve Çocuk Bakımevleri açılmıştır.70

1929-1933 döneminde izlenecek sağlık politikasının başlıca hedefleri şu şekilde tespit edilmiştir; doğum öncesi ve doğumda süt çocukları ve okul çağı çocuklarında ölümleri azaltmak, doğumu teşvik etmek, salgın hastalıklarla savaş teşkilatını geliştirmek ve savaş alanını yaygınlaştırmak, doktor ve diğer sağlık personeli sayısını artırmak, sağlığın korunmasına öncelik vermek ve gerekli kanunları çıkarmak, öncelikli konulara önem verilerek kaynakları değerlendirmek ve savurganlıktan kaçınmak, Milli Kongreleri sürdürmek ve milletlerarası kongrelere katılmak, üniversiteyi çağdaşlaştırmak, yayın çalışmalarını artırmak ve halkı bilgilendirmek, sağlık hizmetleri veren tüm kurum ve kuruluşlarda devlet kontrolünü sağlamak, milletlerarası işbirliği sağlamak, dost ülkelere yardımda bulunmak.71

1930 yılında yabancı ülkeler arasındaki istatistiklere göre Türkiye sıralamada 6. sırada yer almıştır. Diplomalı ebe sayısı 700'e ulaşmıştır. Ankara ve Bursa'da 2 dispanser açılmış ve verem savaşına büyük şehirlerden başlaması gerektiği vurgulanmıştır. Bakanlık bütçesi 4.502.216 TL olarak kabul edilmiştir.72

Çıkarılan 1593 Sayılı Umumi Hıfzısıhha Kanunu'na göre her doğan çocuğun, okul ve kuruluşlara giren her yurttaşın ve lüzum görülen bölgelerdeki halkın çiçek aşısı yaptırılması yükümlülüğü getirilmiştir.73

Türkiye'de aşılama hizmetlerinin rutin olarak verilmesine 1930'da başlanmış, önce çiçek sonra sırasıyla difteri, boğmaca, tetanos, BCG, polio ve kızamık aşıları uygulamaya girmiştir.74

Kuduzla mücadeleye devam edilmiş, İzmir'de bir kuduz hastanesi açılmış, zührevi hastalıklar, sıtma ve benzeri hastalıklarla mücadeleye devam edilmiştir.

1593 Sayılı Kanunun 162. maddesi gereğince, nüfusu 10 binden fazla olan belediyeler, çocuk sağlığını korumak amacıyla "süt çocuğu muayene ve müşavere evleri" ismi altında dispanserler açmakla yükümlü kılınmışlardır. Belediyeler ekonomik nedenlerle bu görevi yerine getirememiş, yalnızca İstanbul Özel İdaresi ve Belediyesince Bakanlıkça verilen emir gereğince Beşiktaş, Edirnekapı ve Üsküdar da üç dispanser açılmıştır.75

1930 yılında Türkiye'de 1182 toplam hekim vardı. Bir hekime 12.220 nüfus, 100.000 nüfusa da 8 hekim düşüyordu. 127 Eczacı, 1268 Sağlık memuru, 202 hemşire ve 400 ebe vardı.76

1593 sayılı kanunun 10. maddesine dayanılarak bugünkü Yüksek Sağlık Şurası'nın ilk şekli olan "Danışma Kurulu" kurulmuştur.77 1930 yılı sağlık mevzuatı düzenlemeleri içinde önemli bir yıl olmuştur. Bugün bile en önemli Sağlık kanunu olan Umumi Hıfzısıhha Kanunu 24 Nisan 1930'da kabul edilmiştir.78

Bakanlığın sağlık eğitimi ve propagandası çalışmaları kapsamında; Özel İdareler teşvik edilerek Ankara, Bursa, İstanbul, Ordu, Trabzon, Konya ve Aksaray gibi yerlerde sağlık müzeleri oluşturulmuştur.79

1931 yılında Balıkesir'de bir Doğum ve Çocuk Bakımevi açıldı.80 Bu yılda çıkan kolera salgını konusunda gerekli tedbirler alınmış ve aşılama çalışmaları yapılmıştır. Yurtdışından getirilen bulaşıcı hastalıklar ve sağlıklı yaşamla ilgili 15 film halka ücretsiz gösterilmiştir.81 Okullarda çocuk bakımı ve sağlık konularında dersler konulmuştur.82

1932 yılında veremle savaş çalışmalarında Heybeliada Sanatoryumu'nu yatak sayısı 130'a, Haydarpaşa'da ki Bulaşıcı Hastalıklar Hastanesi'nde veremlilere ayrılan yatak sayısı da 75'e çıkarılmıştır. Verem daha çok büyük şehirlerde yaygın olduğu görülmüştür.83 Sağlık Bakanı sağlık problemlerini devlet kanalıyla çözümlemek ve sağlık hizmetlerini devlet kontrolünde yürütmek için çaba harcadıklarını ifade amacıyla; "Her sene hem de meydan muharebesi yapar gibi uğraşıyoruz" demiş ve tüm bunları kendileri için görev saydıklarını belirtmiştir.84

Bu yıl içinde Verem Savaş Derneği Erenköy'de Verem Savaş Hemşire Okulunu kurdu.85

1933 yılı Cumhuriyetin kuruluşunun 10 yıldönümüdür. Refik Saydam Merkez Hıfzısıhha Enstitüsü'nde simple metodu ile kuduz aşısı üretimine başlanmıştır.

İstanbul Emrazı Asabiye ve Akliye Hastanesi'nin yatak sayısı 1500'e çıkarılmıştır. Van'da ise Doğum ve Çocuk Bakımevi açılmıştır. 86 İl Özel idareleri ve Belediyelere ait muayene ve tedavi evlerinin sayısı 90'a yükselmiştir.87

Cumhuriyet'imizin onuncu yılında yurdumuzdaki doktor sayısı 1.211, sıhhat memuru 1.306, hemşire 257, ebe 402'dir. 1929-1933 yılları arasında yatılı tıp öğrenci yurdundan toplam 137, küçük sıhhat memuru okullarından toplam 139 ve Şişli Çocuk Hastanesi'ndeki yatılı ebe öğrenci yurdundan 77 kişi mezun olmuştur. Yurdumuzdaki, eczacı sayısı 121'dir. Bir doktora 12.710, hemşireye 59.891, sıhhat memuruna 11.786, ebeye 38.289 kişi düşmektedir.88 Bakanlığa bağlı hastane ve dispanser sayısı 339 olup, buralardaki toplam yatak sayısı 9.187'dir. Harcamaları Genel Bütçeye ait 9 doğumevi olup bunların toplam yatak sayısı 205'tir. Bunlar; Ankara, Konya, Malatya, Kars, Erzurum, Van, Balıkesir gibi illerimizde bulunmaktadırlar.89

24 Mayıs 1933'te Hususi Hastaneler Kanunu çıkarılmıştır.90 31 Mayıs 1933'te çıkarılan kanunla üniversite reformu yapılmış, İstanbul Darülfünunu kaldırılıp Mazıf Vekâletince yeni bir üniversite kurulması sağlanmıştır.91 Bu reformdan sonra eczacılık ve diş hekimliği tıp fakültesi gibi bağımsız fakülte ve okul olmuşlardır. Aynı yıl Türk Hemşireler Derneği kurulmuştur.92

1934 yılında yabancı ülkelere aşı yardımı yapılmıştır.93 1935'te Trabzon da bir dispanser açılmıştır.

Merkez Hıfzısıhha Enstitüsü'nde tetanos, difteri, gazlı gangren, şarbon, menengokok, dizanteri ve hemolitik serum üretimi, yapılmıştır. Çeşitli bakteriyolojik ve kimyasal analiz ve kontroller yapılmıştır. Farmakoloji şubesi kurulmuş, yerli ve yabancı ilaçlar ile diğer hayati ilaçların kontrolüne geçilmiştir.

1935'te doğum oranı binde 38.3, ölüm oranı binde 19.4 olmuştur. Bakanlığa bağlı toplam 43 kurum ve 5860 yatakta hizmet sunulmuştur. Bunlardan 13 devlet hastanesinde 3495 yatak, 9 doğumevinde 215 yatak, 1 göğüs hastalıkları hastanesinde 150 yatak, 3 ruh ve sinir hastalıkları hastanesinde 1.600 yatak, 12 trahom hastanesinde 150 yatak ve 5 kuduz hastanesinde 250 yatak hizmet vermiştir. Türkiye çapında 176 kurum 13.038 yatak vardır. Bir yatağa düşen nüfus 1240 olmuştur. 107.977 yatak 722.169 ayaktan toplam 830.166 hasta tedavi edilmiştir. Laboratuar ve röntgen muayene sayısı 95.789 olmuştur.

Bir ebeye düşen doğurgan nüfus 8.400, ebe sayısı 451, hekim sayısı 1625, hekim başına nüfus 9.270 ve 10.000 nüfusa düşen hekim sayısı 10, eczacı sayısı 135, sağlık teknisyeni sayısı da 1365 olmuştur. Yıl içinde Bakanlığa 74.189 gelen 49.019 giden evrak kaydı yapılmıştır.94

Yeni bir anlayışla çalışacak "Etimesgut içtimai Hıfzısıhha Numune Dispanseri" Etimesgut bucak merkezi ve köylerine koruyucu ve tedavi edici ve çevre hizmetlerini bir arada veriyordu. 10 hasta yatağı olan dispanser Ankara Numune Hastanesi ve Ankara Doğumevi arasında bir sevk sistemi kurulmuştu. Çalışanlarda ekip anlayışı benimsenmişti ve bir istatistik ve kayıt sistemi oluşturulmuştu. Bu uygulama ülkemizde taşra-kırsal kesim sağlık teşkilatlanmasında önce sağlık merkezi, sonra sağlık ocağı adı altında hizmet birimlerinin temelini oluşturmuştur.95

1935 yılında Budapeşte Uluslararası Tıp Kongresi'nce madalyon ve diploma ile ödüllendirilen Prof. Dr. Hulusi Behçet, kendi adı ile anılan hastalığın buluşuyla tıp literatüründeki ünlü isimler arasında yer almıştır.96

Bu yılın en önemli olayı, 9 Haziran 1936 tarihinde çıkarılan 3017 sayılı sıhhat ve içtimai muavenet vekaleti teşkilat ve memur'un kanunu ile vekaletin merkez ve taşra teşkilatı ve diğer birimlerin, sağlık personelinin görevlerinin belirlenmesidir. Bu kanunla vekaletin kuruluş aşamasındaki boşluklar doldurulmuş ve teşkilat yapısı günün şartlarına göre yeniden düzenlenmiştir. Bu kanuna dayanılarak Bakanlıkta Muamelat ve Zat İşleri Genel Müdürlüğü,97

1936'da Merkez Hıfzısıhha Merkezi'nde çeşitli antijen aşı ve serum üretimleri artarak devam etmiştir.98 Nüfusun çoğunu teşkil eden ilçe merkezlerinden 20'sinde muayene ve tedavi evi açılmıştır.99 Böylece toplam sayı 180 olmuştur.100

1936'dan sonra verem hastalığından ölümler azalmaya başlamıştır.101

4.3.1925 Yılından beri Sağlık Bakanı Dr. Refik Saydam 25.10.1937 tarihinde 21 yıllık şerefli bir hizmetten sonra görevinden ayrılmış ve bakanlığa Dr. Hulusi Alataş 25.10.1937 tarihinde başlamıştır.102 1937 yılında Hıfzıssıhha Merkezi'nde kuduz serumu üretilmeye başlanmıştır.103

Enstitü tarafından yılda üç kez "Türk Hijyen ve Tecrübi Biyoloji Dergisi" çıkarılmaya başlanmıştır.

1938 tarihli 3542 sayılı kanunla 1926 tarihli Paris Milletlerarası Sağlık Sözleşmesi'ne katılınmıştır. Aynı yıl İstanbul Emrazı Asabiye ve Akliye Hastanesi'nin yatak sayısı 2000'e çıkarılmıştır. Konya'da ise Köy Ebe Okulu açılmıştır.104

10 Kasım 1938'de Gazi Mustafa Kemal Paşa'nın ölümü ile Atatürk dönemi sona ermiştir.

II. 1938-1950 Dönemi Sağlık Hizmetleri

Bu dönemde nüfusumuz 1940'ta 17.821.000, 1950'de 20.947.000 olmuştur.105

1946 yılında S.S.Y.B.'ca, milli sağlık teşkilatımızı günün gereklerine uyacak biçimde organize etmek ve sağlık hizmetlerini halka daha yararlı biçimde sunmak üzere bir plan hazırlanmıştır. 1947'de uygulamaya konulacak olan ve "Birinci On Yıllık Milli Sağlık Planı" adıyla bilinen bu planda ülkemiz 7 ana bölgeye ayrılmıştır. Her bölgede 500 yataklı birer hastane açılması ve var olan hastanelerin iyi hizmet üretecek biçimde düzenlenmesi, her bölgede 300 yataklı çocuk hastaneleri, çocuk bakımevleri, 200 yataklı doğumevleri açılması, yaşlı ve düşkünler için yurtlar oluşturulması, çocuk ölümlerinin azaltılması, özürlü vatandaşlara güç kazandıracak kurumların açılması, tropikal hastalıklar için enstitüler kurulması, sağlık personeli yetiştirecek okullar açılması, halkın sağlığı ile yakından ilgilenmek ve kontrol altında tutabilmek üzere her 40 köy için bir 10 yataklı sağlık merkezi oluşturulması, Merkez Hıfzıshha Kurumu'nun geliştirilmesi ve ilaç sanayiinde dışa bağımlılı­ğın önlenmesi, sıtmalı bölgelerdeki bataklıkların havadan ilaçlanması ve ayrıca özel bir kanunla hastalık sigortası için "Sağlık Sandıkları" kurulması planlanmıştır.106 Ancak geçen zaman içinde plan, gereği gibi uygulanmamış, sağlık merkezlerinin bir kısmı yapılmışsa da, bunun etkililikten uzak hizmet verip, uygulama ilçelerden öteye yaygınlaştırılamamıştır.107

Sağlık ve Sosyal Yardım Bakanlığı'nın merkez teşkilatı bu dönemde gelişme göstermiştir. 1946'da 4862 sayılı Kanun gereğince Danışma ve İnceleme Kurulu Başkanlığı, Zatişleri ve Muamelat Genel Müdürlüğü, Eczacılık ve Tıbbi Müstehzarlar Genel Müdürlüğü kurulmuş, sıtma şubesi ise müstakil olmuştur.108

1938-1950 döneminde sağlık personel durumu şöyle idi. 1940'da 2387 olan hekim sayısı, 1950'de 6845'e, 340 eczacı 980'e, 1493 sağlık teknisyeni 4.018'e 405 hemşire 737'e, 616 ebe 1.285'e yükselmiştir.

1938 de İran, 1942-1944'te Suriye ve Irak 'tan geçen geniş bir çiçek salgını olmuştur. Aşı ve koruyucu tedbirlerle 1944'te salgın tamamıyla durdurulmuştur.109

Aşı ihtiyacını karşılamak üzere R.S.H. Enstitüsü'nde yeni bir laboratuar kurulmuş, 1946-1950 arasında 14.798 lt. aşı üretilmiştir. 1947'de Mısır ve Suriye'ye 1.300 lt. kolera aşısı sevk edilmiştir. 1939'da da Uzak Doğu'da çıkan kolera salgını sırasında Çin'e bir milyon kişilik kolera aşısı gönderilmiştir.110

Kuduzla mücadele kapsamında; kuduz aşı istasyonlarının artırılmasıyla kuduz hastanelerinin sayısı 1945'te 3'e düşürülmüştür.111 Tesbit edilen ölümlü vaka 1940'ta 13, 1945'te 5 ve 1950'de 24 olarak tesbir edilmiştir.112

Frengi mücadelesinde; 1940'ta mevcut 170,177 frengili sayısı 1950'de 118,169'a düşmüştür. Lepra (Cüzzam) konusunda ilk hastane 1941 yılında Elazığ'da açılmıştır. Tifus (kara humma) konusunda 1940'ta 799, 1950'de 225 vaka tespit edilmiştir. 1943'te salgın halini almıştır. Bunun üzerine RSMH. Enstitüsü'nde tifüs laboratuarı kurularak gerekli aşı üretimi yapılmıştır. 1945'te 736.960, 1950'de de 1.569.166 adet aşı uygulanmıştır. Ayrıca hastalığın bulaşmasında önemli rol oynayan bit ile mücadele konusunda da geniş çapta ve ensektisit uygulanması yapılmış ve 1946'dan itibaren vakalar azalmıştır.

Gerekli tedbirler sebebiyle hiç görülmeyen veba hastalığına 9 Mart 1947'de Urfa'nın Akçakale İlçesi Harbetülgazel köyünde rastlanılmış, 18 vaka ve 3 ölümle bu salgın önlenmiş ve 1947'den sonra yurdumuzda hiçbir veba vakası görülmemiştir.

Sıtma hastalığı milli bir felaketti. Dalak ve kan muayeneleri bataklıkların kurtulması, sivrisinek yetiştiren jitlerin ve çeltik sahalarının kontrol altına alınması ve ücretsiz kinin dağıtımı ile 1940 yılına kadar sürdürülen mücadelede sıtmalı oranı %50'lerden %11'e kadar düşürüldü. 1945'te 4707 sayılı olağanüstü "Sıtma Savaş Kanunu" ve Şubat 1946'da sıtma savaşını devamlı yürütmeyi öngören 4871 sayılı "Sıtma Savaş Kanunu" yürürlüğe girdi. Sıtma ile mücadelede 1946'da teknik DDT, 1949'da mazot ve petrol kullanılmaya başlanılmıştır.

Verem Savaşı çalışmaları kapsamında 1940'ta 3 dispanserle 35.039 kişi muayene edilmiş, bunlardan 890 hasta tespit edilmiş 9828 radyolojik, 1539 laboratuar tetkiki yapılmıştır. Bu sayı 1950'de 41 dispanser, 159.287 muayene edilen, 10447 hasta, 165598 radyolojik ve 18901 laboratuar tetkikine ulaşılmıştır. Bakanlığın 1943-1947 yılları arasında yaptığı ölüm tespitlerinde veremden ölenler daima ilk üç sırada yer almış ve genel ölümlere oranı da ortalama %13.5 olarak tespit edilmiştir. 1944'te Samsun ve Denizli'de Verem Mücadele derneği kurulmuştur. 1945'te Adana ve Eskişehir, 1946'da Rize ve İstanbul Fatih ve 1947'de Adapazarı'nda dispanserler açılmıştır. 1947 yılından itibaren Verem Savaşı Eğitim ve Propaganda haftaları düzenlenmiştir. 113

Trahomla mücadele de 1940'ta 13 hastanede 180 yatak, 25 dispanser, 36 tedavi evi 120.700 kişi muayene edilmiş ve 60.594 yeni trahomlu tespit edilmiştir. 1950 yılında ise 16 hastanenin 225 yatağı, 40 dispanser, 115 tedavi evinde 191.650 kişi muayene edilmiş ve 63.122 yeni trahomlu tespit edilmiştir.

Kanser savaş konusunda ilk teşkilatlanma 1947 yılında Türk Kanser Araştırma ve Savaş Kurumu'nun kurulmasıyla başlamıştır.

1938-1950 döneminde Refik saydam merkez Hıfzısıhha Enstitüsü çalışmalarında da gelişmeler oldu. 4 Ocak 1941 gün ve 3959 sayılı kanun ile RSMH Enstitüsü'nün görev, yetki ve sorumlulukları yeniden belirlendi. 1942'de Tifüs Aşısı Laboratuarı kuruldu ve cov metodu ile tifüs aşısı ve aynı yolla ilk olarak akrep serumu hazırlanmaya başlanmıştır. 1947 yılında Biyolojik Kontrol Laboratuarı kurulmuş ve Enstitü bünyesinde bir aşı istasyonu hizmete açılmıştır. Ayrıca deri içi yolu ile uygulanan BCG-aşısı üretimine geçilmiştir. 1948'de ilk defa boğmaca aşısı üretimine geçilmiş ve viroloji ve virüs aşıları kurulmak ilk olarak inflüenza virüsü tipleri üzerinde araştırmalara başlanmış, bu arada tavuk vebası ve New-Castle virüsleri üzerinde çalışmalar yapılmıştır. 1950 yılına kadar aşı üretimi 18 çeşitle, serum üretimi 10, antijen ve allerjen üretimi 6, bakteriyolojik analiz ve kontrol 7, kimyasal analiz ve kontrolü de 6 çeşide ulaşmıştır.

Sağlık istatistikleri çalışmalarında, 1945-1950 yıllarındaki doğum oranı binde 33.8, ölüm oranı binde 17,6 olmuştur. Cumhuriyetin 10 ve 25. yıldönümlerinde ve 1948'de Sağlık dergisinin fevkalâde nüshalarında istatistiki yılıklar yayımlanmıştır.114

Tedavi edici sağlık hizmetleri kapsamında 1939'da Bursa, 1942'de Aydın, 1943'te Gaziantep, 1944'te Eskişehir ve Maraş Doğum ve Çocuk Bakımevleri açılmış, 1950'de bu sayı 13'e ulaşmıştır. 1946'da İzmir Çocuk Hastanesi, 1942'de Orhaneli ve Kandıra, 1943'te İskilip, 1944'de Saimbeyli, 1945'te Akdağmadeni, Nevşehir, Tavşanlı ve Vezirköprü sağlık merkezleri faaliyete geçmiştir. 1950'de sağlık merkezi sayısı 22 olmuştur. Trahom hastanelerinin sayısı 1949'ta 13'e, 1950'de 16'ya çıkarılmıştır. Kuduz hastanesi sayısı azaltılarak 1945'te 3'e düşürülmüştür. Aynı yıl zührevi hastalıklar hastanesi sayısı 7 tane idi. 1941'de Elazığ'da bir cüzzam hastanesi hizmete girmiştir. İstanbul Baltalimanı Kemik Hastalıkları Hastanesi 1943'te faaliyete başlamıştır.

Türkiye'deki yataklı tedavi kurumlarının toplam sayısı 1940'ta 108, 1945'te 197, ve 1950'de 201 ve yatak sayıları sırası ile 14.383, 16.133 ve 18.837 idi. 1950'de bir yatağa 1.100 nüfus ve 10.000 nüfusa düşen yatak sayısı 9'dur. Bu kurumlarda 1940'ta 176.833 yatarak, 1.161.495 ayakta toplam 1.338.328 kişi tedavi edilmiş ve 187.875 laboratuvar ve röntgen tetkiki yapılmıştır. 1950'de ise 322.686 yatarak,1.892.575 ayakta toplam 2.215.261 kişi tedavi edilmiş ve toplam Laboratuar ve röntgen tetkit sayısı 948.616'ya ulaşmıştır.

Sağlık ve Sosyal Yardım Bakanlığı ise 1940'ta toplam 48 kurum ve 7135 yatağı ile, 15 devlet hastanesinde 4130 yatakla, 1 sağlık merkezi ve 10 yatakla, 10 doğumevi ve 265 yatakla 1 göğüs hastanesi ve 250 yatakla 3 ruh ve sinir hastalıkları hastanesinde 2100 yatakla, 3 trahom hastanesinde 180 yatakla ve 5 kuduz hastanesinde 200 yatakla hizmet vermiştir. Bu sayıları 1950'de toplam 118 kurum ve 14.581 yatağa, 41 devlet hastanesinde 7571 yatağa, 22 sağlık merkezine 220 yatağa, 13 doğumevlerinde 1.083 yatağa, 18 göğüs hastalıkları hastanesinde 2107 yatağa, 3 ruh ve sinir hastalıkları hastanesinde 2800 yatağa, 1 kemik hastalıkları hastanesinde 150 yatağa,1 lepra hastanesinde 200 yatağa, 16 trahom hastanesinde 225 yatağa ve kuduz hastanesine 225 yatağa ulaşmıştır. (344) 1940'ta 8 alan 10.000 nüfusa düşen yatak sayısı 1950'de 8,5 olmuştur. 1940'ta 1.161.495 olan poliklinik sayısı 1950'de 1.892.575 olmuş ve %55,92'lik artış sağlanmıştır. Yatan hasta sayısı ise 1940'ta 176.833 iken 1950'de 322.686'ya yükselmiş ve %70,8'lik bir artış sağlanmıştır.

Sağlık eğitim kapsamında; 04.01.1941 gün ve 3959 sayılı kanunla Hıfzısıhha Mektebi ayrı kuruluş haline gelmiş, bu okul 1941 -1950 yılları arasında 7 burs düzenlenmiş ve 153 kişiyi eğitmiştir. Bu dönemde 12'de araştırma yapmıştır.115, 116

Bu dönemin önemli bir görevi de "İşçi Sigortalar Kurumu"nun kuruluşudur. 09.07.1945 tarih ve 4792 sayılı kanunla 01.01.1946'dan geçerli olmak üzere "işçi Sigortalar Kurumu" kurulmuştur. Kanun gereğince iş kazaları ve meslek hastaları sigortası oluşturulmuştur. Teşkilatlanmada sağlık müşavirliği yer almıştır.1946-1950 yılları arasında yalnızca iş verenden iş kazaları ve meslek hastalıkları sigortası %0,5-5 olarak alınmıştır.

İşçi Sağlığı konusunda 1938'de Etibank'a bağlı Ergani de Maden Hastanesi'nin, 1936'da Zonguldak'ta Amele Birliği Hastanesi olarak açılıp 06.01.1948'de Ereğli Kömür İşletmelerine devredilen Zonguldak Hastanesi'nin ve yine 1948'de yalnızca iş kazalarına bakan Paşabahçe Sağlık İstasyonu'nun hizmet verdiği görülmektedir. Sosyal Sigortalar Kurumu'nun ilk hastanesi 1949'da açılan Nişantaşı Hastanesi'dir. Henüz hastalık sigortasının kabul edilmediği dönemde iş kazasıyla meslek hastalıkları yada işçi hastanesi adıyla anılıyordu. SSK Şişli,Okmeydanı Hastanesi, Nişantaşı Doğumevi ve Dispanserinin çekirdeği olmuştur.117

Dünya'daki değişikliklere paralel olarak bu dönemde sağlık alanında milletlerarası ilişkilere de önem verilmiştir. Birleşmiş Milletler üyesi olan Türkiye'de Birleşmiş Milletlerin bir kurtuluşu olan Dünya Sağlık Teşkilatı'nın Anayasası'nı 09-10 Haziran 1947'de 5062 sayılı Kanunla onaylayarak bu teşkilata üye olmuştur.

Dünya Sağlık Teşkilatı Anayasa'sı 07 Nisan 1948'de yürürlüğe girerek Teşkilat resmen kurulmuştur. Bu nedenle her yıl 07 Nisan Dünya Sağlık Günü olarak kutlanmakta ve ele alınan bir sağlık konusu işlenmektedir. 1949'da ayrıca Birleşmiş Milletler Gıda ve Tarım Teşkilatı'nın (FAO) Türk Milli FAO teşkilatı kurulmuştur. Türkiye'de 1949-1950'de Dünya Sağlık Teşkilatı'na 107.869 dolar katkı payı ödeniş ve 101.114 dolar yardım almış ve 5 adet burs kullanmıştır. Birleşmiş Milletler Çocuklara yardım Fonu'na ise 50.000 dolar katkı payı ödemiş ve herhangi bir yardım almamıştır.

Türkiye'de ilaç üretimine 1949'da basit imalathane halinde faaliyete bulunan 65 adet laboratuar faaliyette bulunuyordu.118

III. 1950-1960 Dönemi Sağlık Hizmetleri

10 yıllık bu dönemde nüfusumuz 20.947.000'den 27.755.000'e yükselmiştir. Genel nüfusta yıllık artış binde 21.7'den 28.5'e çıkmıştır. Bütçe ile ilgili olarak 1950'de 1.487.208.563 liralık devlet bütçesinin %4.07'si yani 60.615.522 lirası Sağlık Bakanlığı'na ayrılmıştır. Bu durum 1955'te 2.940.727.278 ve 1960'ta 7.266.965.000 lira Devlet Bütçesi, 1955'te 152.463.881 lira ve 1960'ta 382.762.029 lira Sağlık Bakanlığı olarak gerçekleşmiştir. Sağlık Bakanlığı bütçesinin devlet bütçesine oranı 1955'te %5.18 ve 1960'ta %5.27 olmuştur. Bakanlık bütçesinden fert başına düşen harcama 1950'de 2.91, 1955'te 6.39 ve 1960'ta 13.91 lira olmuştur.119 1950-1960 yılları arasında Türkiye'de koruyucu sağlık hizmetleri ikinci plana itilip, yataklı tedavi kurumlarının gelişmesi önem kazanmıştır. Ancak personel açığı nedeni ile yataklı tedavi kurumlarında hizmet sunumu gerilemiştir.120

Bu dönemde İşçi Sigortalar kurumunun 1952 yılında sağlık hizmeti vermeye başlaması ile121 Refik Saydam dönemindeki "Ülkedeki Sağlık Hizmeti ve Sağlık Personeli İstihdamının Sağlık Bakanlığı'nca yerine getirilmesi" anlayışının dışına çıkıldı. İşçi Sigortaları Kurumu'nun sadece sigortalıya yapılan sağlık hizmetini finanse eden bir kurum olması gerekirken, Sağlık teşkilatı ve hastaneler kurulmasına izin verilmesi hatalı bir hareket olarak kabul edilir.122

Dr. Behçet Uz'un 1954-1955 yıllarındaki görevinde de bir sağlık planı hayata geçirilmeye çalışıldı. Bu Program Milli Sağlık Planı'na göre daha dar kapsamlı idi. Sadece Sağlık merkezlerine yer veriliyordu. Ülke 16 Sağlık bölgesine ayrılıyor ve köy gruplarında ebe ve sağlık memuru görevlendirilmesinden vazgeçiliyordu. Daha önceki planda da yer alan finansman konusunun yine Milli Sağlık Bankası modeli ile çözülmesi düşünülüyordu. Programa göre bir "Sağlık Sigortası Sistemi" oluşturulacak; sağlık sigortasını Banka kuracak ve işletecekti.123 Bu program da önceki gibi kanunlaştırılamadı ve hayata geçirilemedi. Son dönemlerde sağlık merkezlerinin sayısı giderek artmış 1960'ta 283'e çıkarılmıştır.124 Bu arada taşra-kırsal kesim sağlık hizmetlerinde ortaya çıkan çok başlılığı ortadan kaldırmak üzere "Kaza Sağlık İdareleri" gündeme gelmiş ve 1954 yılında uygulamaya geçilmiştir.125

Bu dönemde Özel İdare Hastaneleri Sağlık Bakanlığına bağlı Devlet Hastaneleri haline getirilmiştir.126 1955 yılından itibaren hastanelerde döner sermaye sistemi uygulanmaya başlandı.127

Bu dönemde çevre sağlığı hizmetleri kapsamında su ve gıda kontrolleri yapılmıştır. Bulaşıcı hastalıklarla savaş konusunda 1950-60 arasında toplam 14.431.750 çiçek, 2.775.314 BCG, 11.609.090 tifo, 2.030.711 tifüs, 615.418 boğmaca, 2.564.630 difteri ve yalnızca 1960'ta 529.730 kolera aşısı uygulanmıştır.

Bulaşıcı hastalıklar kapsamında, çiçek hastalığı ile mücadelede yapılmıştır. 1956 yılındaki İran, Irak, Suriye ve Lübnan'da görülen çiçek epidemisi alınan tedbirlerle ve yapılan çalışmalarla ülkemizi fazla etkilememiştir.

1957'den sonra tek bir vak'a görülmemiştir. Kuduz hastalığından 10 yıldaki ölümlü vak'a sayısı da 120 olmuştur. Frengi ile mücadele için 1957'de Frengi Tedavi Yönetmeliği çıkarılmıştır. 1950'de 118.169 olan frengili sayısı 1960'ta 47.565'e gerilemiştir. Cüzzam ile mücadele için 27 Haziran 1957'de Ankara'da Cüzzam Savaş ve Araştırma Derneği kuruldu ve 1960'ta lepra mücadelesi başlatıldı. 1960'ta 1.206 lepralı kaydı vardı. Tifüs vakaları ise 1950'de 225 iken 1960'ta 10'gerilemiştir. 1953 yılında İstanbul'da toplanan Milletlerarası Tropikal Hastalıklar ve Malatya Kongresi'nde sıtmanın bütün dünyada yok edilmesi tartışıldı ve bu fikir 1955'te DST Asamblesi'nde kabul edilerek hükümetlere çağrıda bulunuldu. Türkiye bu çağrı gereği 1957 başından itibaren DS Teşkilatı ve UNlCEF'le yapılan iş birliği ile ülkemizde sıtma eradikasyon programının uygulanmasına geçildi. Ve 1960'da 7402 sayılı sıtma imhası hakkında kanun kabul edildi.128

Verem savaşı konusunda 1950, 1953 ve 1960 yıllarında Verem Danışma komisyonu toplanarak değerli kararlar almıştır. 19 Mayıs 1953'te Ankara Atatürk Sanatoryumu hizmete açıldı. Bu yılda Trakya bölgesinde Edirne ilinde UNİCEF'le işbirliği ile BCG kampanyası başlatıldı ve 1959'a kadar 7.722.620 BCG aşısı uygulandı. 1950'de 41 dispanserde 159.287 muayeneden 10.447 hasta tespit edilmiş, 165.598 radyolojik, 18.901 laboratuar tetkiki yapılmıştır. Bu sayı 1960'ta 106 dispanserde 682.622 muayeneden 8.772 hasta tespitine, 65.873 radyolojik, 315.827 mikrofilim ve 93.466 laboratuar tetkikine ulaşılmıştır. Verem savaş dispanseri sayısı 1952'de 11, 1959'da 67 olmuştur. Trahomla mücadele, devam eden kararlılıkla sürdürülmüştür.

Refik Saydam Merkez Hıfzısıhha Enstitüsü'nde 1950'de yeniden BCG aşı laboratuarı hizmete açıldı ve İnflüenza Laboratuarı Dünya Sağlık Teşkilatı tarafından Milletlerarası Bölge İnflüenza Merkezi olarak tamamlanmış ve inflüenza aşısı üretimine başlanmıştır.

Ana ve Çocuk Sağlığı çalışmalarının geliştirilmesi için 1954'te DST ile birlikte Ankara'da bir Ana ve Çocuk Sağlığı Tekamül Merkezi kurulmuş ve bu konuda görev alacak personel için üçer aylık kurslar düzenlenmiştir. 1952 ve 1954'te UNlCEF'ce tahsis edilen 286.000 dolar ile Ankara'da Atatürk Orman Çiftliği pastörize Süt fabrikası kuruldu, 1959'da NEB'ce Okul Beslenme Projesi başladı. 1956'dan itibaren UNlCEF katkıları ile süt tozu ve diğer besleyici gıda maddeleri temini yapıldı. 1953'te 1, 1958'de 8 ve 1960'ta 26 AÇS merkezi ve 1958'de 4, 1960'ta da 19 AÇS şubesi ile çalışma yapılmıştır.129

Sağlık istatistikleri açısından 1955-1960'da Türkiye'nin doğum oranı binde 44, ölüm oranı da binde 12.6 olmuştur. 1955'ten itibaren Tedavi Kurumları Genel Müdürlüğü'nce derlenen tıbbi istatistikler Sağlık Propagandası ve Tıbbi İstatistikler Genel Müdürlüğü'ne devredilmiştir ve Sağlık kuruluşlarına ait formlar sadeleş­miştir. 1958'te 1945-1955 dönemine ait SSYB ve Tıbbi istatistik yıllıkları çıkarılmıştır. 130

Yataklı Tedavi kurumları faaliyetleri içerisinde 1950'de Doğum ve Çocuk Bakımevleri sayısı 13'e 1960'ta 20'ye çıkmıştır. 1950'de Ankara Dr. Sami Ulus Çocuk Hastanesi açılmıştır. 1950'de 22 alan Sağlık Mezilezi sayısı da 1960'ta 283'e ulaşmıştır. Trahom hastanelerinin sayısı da 1950'de 16'ya çıkarılmıştır. 1953'te Elazığ'da bir kuduz hastanesi hizmete girmiştir.

Türkiye'de hasta yatağı sayısı sayısal yönden eksiktir. Dünya Sağlık Teşkilatı'nın gelişmekte olan ülkeler için tavsiye ettiği norm 10.000'de 30'dur. Bu durum 1955'te 14.4 idi

Bu dönemde SSYB'na yataklı tedavi kurumlarının durumu şöyledir: 1950'de 118 olan toplam kurum sayısı 1960'ta 442'ye ve toplam yatak sayısı 14.581'den 32.398'e, devlet hastanesi 41'den 94'e ve yatakların sayısı 7.571'den 14.946'ya, sağlık merkezi 22'den 283'e ve yatak sayıları 220'den 3.527'ye; doğumevi sayısı 132'ten 20'ye ve yatak sayıları 1.083'den 2.095'e, göğüs hastalıkları hastanesi sayısı 18'den 31'e ve yatak sayıları 2.107'den 6.205'e, ruh ve sinir hastalıkları hastanesi 3 ve yatak sayıları 2.800'den 3.460'a, kemik hastalıkları hastanesi 1'den 4'e ve yatak sayıları 150'den 925'e, 1 lepra hastanesinde yatak sayısı 200'den 2.502'ye, trahom hastanesi 16'dan 6'ya ve yatak sayıları 225'ten 150'ye ve kuduz hastanesi 3'ten 1'e ve yatak sayısı 225'ten 50'ye ulaşmıştır.

Türkiye'de yataklı tedavi kurumlarının kurum sayısı 1950'de 201'den 1960'ta 566'ya, yatakların sayısı da 18.837'den 45.807'ye, bir yatağa düşen nüfus sayısı 1.100'den 600'e ve 10.000 nüfusa düşen yatak sayısı 9.0'dan 16.6'ya ulaşmıştır. Bu dönemde Türkiye'de yataklı tedavi kurumlarında 1950'de 322.686 yatakta 1.892.575 ayakta toplam 2.215.261 hasta tedavi edilip 948.616 laboratuvar ve röntgen tetkiki yapılırken bu sayı 1960'ta 931.228 yatakta ve 6.988.257 ayakta olmak üzere toplam 7.919.485 hasta tedavi edilip 2.728.529 laboratuvar ve röntgen tetkiki yapılmıştır.131

Sosyal hizmetler kapsamında 1959'da SSYB bünyesinde B.M. Kalkınma Programı'nın (UNDP) 100.000 dolar katkısı ile Sosyal Hizmetler Enstitüsü kurulmuştur.132

1954 yılında 6283 Sayılı Hemşirelik Kanunu çıkarılmış ve "Hemşirelik Bürosu" kurulmuştur. 1957 yılında ilkokul mezunu 18-30 yaş arasındaki adaylar bir buçuk yıllık teorik pratik eğitimden sonra hemşire yardımcısı olarak atanmışlardır. Ebe yetiştirmek üzere 1952'de İzmir, 1953'de Erzurum, 1954'te Malatya, 1955'de Antalya, Aydın ve Edirne, 1956'da Eskişehir ve Manisa, 1958'de Gaziantep ve Isparta ile 1959'da Ankara Doğumevi ve Kayseri Köy Ebe Okulları açıldı. Ayrıca 1954'te Keçiören Çocuk Esirgeme Kurumu Özel Hemşire Koleji açıldı. Köy Enstitülerinin sağlık memuru ve köy ebesi bölümleri 1954'te kaldırılmıştır. SSYB'na bağlı sağlık koleji sayısı 1950'de 62'den 1960'ta 8'e ulaşmış ve toplam 1322'si erkek 1017'si bayan olmak üzere 2339 kişi mezun olurken; 1952'de 2 olan sağlık okulu (köy ebe okulu) sayısı 1960'ta 14 olmuş ve toplam 2157 ebe mezun olmuştur.133

1955'te hekimlerimizin %52,8'i uzman hekimdi. 1950'de 910 olan diş hekimi sayısı 1960 ta 1.395 olmuştur. Ebe sayısı da 1950'de 2.001 idi.134

Milletlerarası Kuruluşlarla işbirliği ile; hemşirelik, ana ve çocuk sağlığı, sıtma eradikasyonu, trahomla savaş ve lepra ile savaş, halk sağlığı eğitimi, sosyal hizmetler, süt pastörizasyonu, okul beslenme projeleri uygulanmıştır. Avrupa konseyi ile ilişkilerde sağlık alanında ilk ilişki 1951'de Sosyal ve Tıbbi Yardım Eksperler komitesinin çalışmalarına katılmamızla başlamıştır. 1954'te "Avrupa Kamu Sağlığı Komitesi" çalışmalarına katılmıştır.

1953 yılında "Tıbbi ve İspençiyari Müstahzar İmalathaneleri Talimatnamesi" tanzim edilmiştir. 1950'de 69 ilaç laboratuarı ve fabrikası vardı ve 1727'si yerli 3618'i yabancı toplam 5342 hazır ilaç sayısı söz konusuydu. 27 ecza deposu ve 638 eczane vardı. 1960'ta ise, 133 ilaç laboratuarı ve fabrikada 4675'i yerli ve 7313'ü yabancı toplam 11.988 hazır ilaç mevcuttu ve 91 ecza deposu ile 1205 eczane hizmet veriyordu.135 1952'de ilk Türk ilaç fabrikası Eczacıbaşı ilaç fabrikası 1952'de kuruldu. Bunu İbrahim Ethem ve diğerleri izledi.136

1960 yılında sefere hazırlık görevini yapan birim savunma sekreterliği adını almıştır.

1955'te Ege Tıp Fakültesi'nde bir Yüksek Hemşire Okulu kuruldu. 28.04.1959'da Florance Ninghtingele Hemşirelik Koleji ve Hastanesi'nin temeli atıldı.137

SSK Sağlık Hizmetleri kapsamında bu dönemde 04.01.1950 tarihinde 5502 sayılı Hastalık ve Analık Sigortası Kanunu çıkarılmış, 1951 yılından itibaren %2 işveren ve %2 işçi olmak üzere toplam %4 oranında prim kesilmeye başlanmış ve 1952 tarihinden itibaren Sağlık hizmetleri verilmeye başlanmıştır. Bu amaçla 1950'de İstanbul Eyüp Hastanesi, 1951'de İstanbul Süreyya Paşa Sanatoryumu ve İzmit Hastanesi, 1952'de İstanbul'da Sultanahmet hastanesi ve Bakırköy Doğumevi ve Dispanseri, 1953'te Adana Dispanseri, Ankara Hastanesi, Samsun Hastanesi, Soma Dispanseri, 1954'te Malatya Dispanseri ve Mersin Sağlık İstasyonu, Tunçbilek Dispanseri, 1955'te Adana Hastanesi, Soma Dispanseri, 1956'da Elazığ Dispanseri ve Gaziantep Dispanseri, 1957'de Aydın Hastanesi, 1958'de İzmir ve Trabzon hastaneleri ve 1959'da Erzurum Hastanesi hizmete açılmıştır.138

27 Mayıs 1960 tarihinde Silahlı Kuvvetlerin yönetime el koyması ile Demokrat Parti Dönemini sona ermiştir.

lV. Planlı Kalkınma Dönemi Sağlık Hizmetleri

27 Mayıs 1960'da yönetimi ele alan ordu, "sağlık alanında sağlık örgütlenmesinin yeniden yapılanması; milli ilaç sanayi, tıp araç ve gereçleri sanayiinin kurulması; yeterli sağlık personelinin yetiştirilmesi" gibi hizmetleri hayata geçirmek ve o zaman kullanılan terim ile sağlık hizmetlerini "devletleştirmek" istemektedir.

1960'lı yılların sağlık politikalarına ve örgütlenmesine damgasını vuran gelişme, 1961 yılında "Sağlık Hizmetlerinin Sosyalleştirilmesine Dair Kanun"un yürürlüğe girmesi ve 1963 yılında uygulanmaya başlamasıdır.139

Bu kanunla kırsal alana daha yaygın ve iyi hizmet sunma amaçlanmış, sağlık hizmetlerinin bir devlet görevi olduğu kabul edilmiştir. Kanunda, tedavi hizmetlerinin, yoksulluğu belgelenen yurttaşlara devletçe ücretsiz sunulacağı belirtilmektedir.

Sağlık hizmetlerinden yaralanmanın, sosyal adalete uygun biçimde gerçekleştirilmesini sağlayan bu kanuna uygun bir programla, sosyalleştirme çalışmaları başlatılmış, yurdumuzda sosyalizasyon uygulanacak bölgeler belirlenmiştir. Bu bölgelerdeki her ilçede en az bir sağlık ocağı bulunması ve hizmetlerin bir ekipçe sunulması kabul edilmiştir.140

Ancak başlatılan sosyalizasyon çalışmalarından beklenen verim tam olarak sağlanamamıştır. Bunun üzerine eldeki sağlık insan gücünden etkili yararlanma yoluna gidilerek 29 Haziran 1978'de sağlık personeline Tam Gün Çalışma Yasası çıkarılmıştır.

7 Mayıs 1987 tarihinde Sağlık Hizmetleri Temel Kanunu çıkarılarak tüm sağlık kurum ve kuruluşları ile sağlık personelinin ülkede dengeli dağılımı ve yaygınlaştırılması, koruyucu sağlık hizmetlerine öncelik verilmesi, sağlık hizmetlerinin yurtta istenilen düzeyde sunulması amaçlanmıştır.141

Türk toplumunun demokratik bir düzen içinde en yüksek kalkınma hızına ulaşma ve bu durumu sürdürme, sosyal adaleti gerçekleştirme amacıyla 1961 yılında 5'er yıllık süreleri kapsıyan "kalkınma planları" hazırlanmıştır.

1963-1967 yılları arasında yürütülen l. plan stratejisinde sağlık hizmetlerine büyük önem verilerek aile planlamasının gerçekleştirilmesinden söz edilmekte ve o günkü şartlarda ileri bir politika güdülmektedir. Planda ayrıca; çevre koşullarının iyileştirilmesi, bulaşıcı hastalıkların ortadan kaldırılması, halkın beslenme koşullarının iyileştirilmesi ve sağlık konusunda bilgilendirilmesi, sağlık programlarının, hastane hizmetlerinden çok, evde ve ayakta tedaviyi öne çıkaracak biçimde düzenlenmesi hedeflenmiştir.

1968-1972 yılları arasında uygulanan II. planda; toplumun refah düzeyini yükseltmek üzere yapılan çalışmalarda, halkın ruh ve beden sağlığı korunup, hastalara eşit tıbbi bakım sağlanması hedeflenmiş, sosyalleştirme programlarının uygulanacağı belirtilmiştir. Ayrıca; devletin, tedavi hizmetleri yanında özellikle koruyucu hizmetleri, geniş halk kitlelerine götürmesi, sağlık personeli sayısındaki yetersizliğin ve dağılımdaki dengesizliğin ortadan kaldırılması, sağlıklı bir nüfus için çocuk sağlığının korunması ve yaşlıların bakımı konusunda özel koruma ve sosyal hizmet programlarının hazırlanması planlanmıştır.142, 143

1973-1977 yılları arasında uygulanan III. planda; tedavi edici sağlık hizmetlerinin rasyonel, koruyucu sağlık hizmetlerinin etkili kullanımı öngörülmüş, sağlık hizmetlerinin daha yüksek düzeyde yarar sağlanması ve hizmetlerin tek elden yönetimi hedeflenmiştir. Ayrıca; sağlık hizmetlerinde kademeli olarak sağlık sigortasının yaygınlaştırılması, sağlık hizmetlerinde yeni ve önemli bir politika izlenerek 1995'de 7.500 kişiye bir sağlık ocağı, 2.500 kişiye bir sağlık evi, 10.000 kişiye 50 yatak düşmek üzere sağlık hizmetlerinin düzenlenmesi, ilaç sanayiinin, halkın sağlığını ve ulusal geliri olumsuz etkilenmemek üzere kamu, denetiminde tutulması, dışa bağımlılığın önlenmesi, sağlık personeli sayısının artırılması amaçlanmıştır.144

1979-1983 yılları arasında yürütülmesi hedeflenen IV. planda da sağlık hizmetlerinden herkesin eşit yararlanması ve yaygınlaştırılması konusunda etkili tedbirler alınması ve toplumsal örgütlenme öngörülmüştür. Ayrıca; kimsesiz çocukların, engelliler ve yaşlıların, yardıma muhtaç kişilerin, toplumun güvencesi altına alınması, Tam Süre Yasası'na hızla etkinlik kazandırılması, sağlık personeli sayısının artırılması ve dağılımdaki dengesizliğin önlenmesi, ana-çocuk sağlığı ve aile planlamasına etkinlik kazandırılması, tüm sağlık kuruluşlarında yeterli hizmet sunulması, dar gelirli ve yoksulların sağlık harcamalarının devletçe karşılanması, ilaç hammadde sanayiinin devletçe geliştirilmesi, halkın ucuz beslenmesi için olanaklar sağlanması hedeflenmiştir.145

V. ve VI. VII. planlarda; devlet, üniversite ve SSK hastaneleri arasında işbirliği sağlanması, özel sağlık hizmetlerinin teşvik edilmesi öngörülmekte ve diğer planlardaki hedeflere yer verilmektedir.146

Türkiye'de planlı dönemde sağlıkla ilgili önemli hedefler belirlenmiş ve gayri safi milli hasılada %65'lik bir artış görülmüştür. Ancak bu gelişmeye karşılık, sağlık sorunlarının pek çoğu çözümlenememiştir. Sağlık sistemi ve sunulan hizmetler, toplumun ihtiyacına cevap verecek nitelik, nicelik ve yaygınlıktan uzak bir gelişim göstermiştir. Hâlâ 10.000 nüfusa 26 yatak hedefine ulaşılamamıştır.

Türkiye'de sağlık hizmetlerinin sunumunda çok başlılık vardır. Sağlık Bakanlığı, Milli Savunma Bakanlığı, Üniversiteler, S.S.K. ve özele ait sağlık kuruluşlarında sağlık hizmeti üretilmektedir. Köyden kente göç, beyin göçü, yetersiz sağlık kaynakları ve yetersiz sağlık yönetimi sorun olarak karşımıza çıkmaktadır.

1982-1996 yılları arasında sağlık alanında 2.2 milyon dolar yatırım teşviki uygulanmıştır.147 Bu dönemde serbest piyasa egemenliğini öngören bir anlayış benimsenmiştir.

1924, 1961 ve 1982 Anayasalarımızda sağlık nedeniyle kişisel hak ve özgürlüklerin kısıtlanabileceği hükümleri yer almıştır.

1970-1980 arası, sağlık politikalarında önemli bir değişimin yaşanmadığı bir dönemdir. Bu sürede, sağlık hizmetleri mevcut sistemin doğal ivmesiyle gelişmiştir. 1983 sonrası yıllar ise sağlık alanında tekrar iddialı değişim söylemlerinin gündeme geldiği bir dönemdir. Bu dönemde, toplumun sağlı durumunun ve sağlık hizmetlerinin iyileştirilmesi yine öncelikli amaçtır. Ancak, sağlık hizmeti sunan sistemin iyileştirilmesi gerekliliği en öne çıkarılan amaç olmuştur. Bu sorun da "sağlık reformu" ile çözülecektir.148
Sağlık reformu kapsamında Milli Sağlık Politikası tespiti149 amacıyla 1992 ve 1993'de iki ulusal sağlık kongresi düzenlenmiştir.150, 151 1990'da Dünya Bankası ile Sağlık Projesi ikraz anlaşması imzalanmıştır. 1984-1990 yıllarında D.P.T.'ca sağlık sektörü Master Plan Etüdü yaptırılmıştır. 1994'te Dünya Bankası ile İkinci Sağlık Projesi, 1997'de de Temel Sağlık Hizmetleri Projesi Anlaşması imzalanmıştır.1992'de Türkiye Sağlık Reformu-Sağlıkta Mega Proje diye duyurulan bu reform çalışmalarından sağlık finansmanı, hastane işletmeleri, aile hekimliği vb. ile ilgili herhangi bir kanun TBMM'ye gelmemiş ve bu projeler ve borçlanmalar her alanda çok tartışılmıştır.

Çevre sağlığı konularında çalışmalara devam edilmiş, 1961'de Yenişehir Sağlık Koleji'nde Çevre Sağlığı bölümü açılmış, halk sağlığı laboratuarları çoğaltılmış, 1972'de Çevre Sağlığı Yüksek Kurulu kurulmuştur. Çevre işleri daha sonra Bakanlık eli ile yürütülmeye başlanmış ve Çevre Bakanlığı, çevre şuraları düzenlenmiştir.152 Genel Çevre sorunları olarak, su kaynakları ve toprak kirliliği, radyasyon ve afetler dikkate alınmıştır. 153 Kızamık, boğmaca tifo, poliomiyelit, difteri, çiçek, kolera, kuduz, frengi, lepra, tifüs, veba, sıtma, verem, trahom gibi bulaşıcı hastalıklarla mücadeleye devam edilmiştir.

Kanserle mücadele için 1965'de Kanser Erken Teşhis ve Kontrol Dispanseri kurulmuş ve Etimesgut'ta Kanser Hastanesi açılmıştır. Hıfzısıhha Enstitüsü 1980 yılından sonra ihmal edilmiştir. Ruh sağlığı ve bilhassa Ana ve Çocuk Sağlığı ve Aile Planlaması, halk sağlığı eğitimi çalışmalarında etkililik görülmüştür.

Sağlık eğitiminde tıp, eczacılık, diş hekimliği fakülteleri, Sağlık İdaresi Yüksek Okulu ve Sosyal Hizmetler Akademisi ve Gevher Nesibe Sağlık Eğitim Enstitüsü gibi Yüksek Öğrenim kuruluşları ve sağlık kolejleri kurulup, gelişmeye başlatılmıştır. Yataklı tedavi kurumlarının ve sağlık personelinin sayısı ve hizmetleri artmaya başlamıştır. Sosyal yardım hizmetlerinde yeni düzenlemelere gidilmiştir. Uluslararası kuruluşlarla ilişkiler daha da gelişmiştir. İlaç endüstrisi ve tıbbi cihaz sektörü gelişmiştir. Sağlık Bilgi Sistemleri geliştirilmeye çalışılmaktadır.

Türkiye'nin 60, 70 ve 80'li yıllardaki siyasi yapısı her alanda olduğu gibi sağlık alanında da sürekli ve istikrarlı bir yönelişi mümkün kılmamıştır. Bu dönemde, 80 sonrası bir hareketlenme gözlenmiştir.

1993 yılında çıkarılan 181 ve 1984'de çıkarılan 210 sayılı K.H.K. ile Sağlık Bakanlığı Teşkilatı yeniden düzenlenmiştir.154 24.1.1989 tarih ve 356 sayılı K.H.K. ile Sosyal ibaresi kaldırılmış ve Bakanlığın adı Sağlık Bakanlığı olmuştur.155

Türkiye, ikili işbirliği anlaşmaları, ortak yürütülen projeler nedeniyle çok sayıda ülke ile ve uluslararası kuruluşlardan WHO, UNICEF, UNEP, FAO, UNDP, UNFPA, ECO ve AB ile yakın ilişkiler içindedir.156, 157,158

Dünya Sağlık Teşkilatı ile 1950-1980 arası 17 sağlık projesi gerçekleştirilmiştir. 1984'de Temel Sağlık Hizmetleri Projesi, 1985'de Türkiye'yi kapsayan bir aşı kampanyası ve 1995'te Ulusal Aşı Günleri uygulamaya konulmuştur.159

Avrupa Birliği ile uyum çerçevesinde Sağlık Bakanlığı Avrupa Birliği Koordinasyon Dairesi Başkanlığı son iki yılda Türkiye-Avrupa Birliği ilişkilerini hızlandırmıştır.160, 161

1960 yılından itibaren başlayan planlı dönemde 40 yılı aşkın uzun bir sürede sağlık alanında birçok faaliyetler söz konusu olmuştur. 1999 yılında Osmanlı Devleti'nin Kuruluşu'nun 700. yıldönümü kutlamaları çerçevesinde Sağlık Bakanlığı, Osmanlı Devleti'nde Sağlık Hizmetleri adlı bir sempozyum düzenlenmiş ve bildirileri bir kitap halinde yayımlanmıştır.162 24-26 Kasım 2000 tarihinde ise Birinci Türk Sağlık Şurası toplanmıştır.163

S.S.K. Sağlık Hizmetlerinde de gelişmeler olmuştur. 1961 yılında S.S.K.'nın yeniden yapılanması kapsamında, bölge sağlık müdürlüğü, hastane, tam teşekküllü dispanser, ilk müracaat hekimi, kurum ilaçlarının alımı, araç ve gereçlerin standardizasyonu, meslek hastalıkları klinikleri ve hastaneleri, S.S.K Tıp Akademisi kurulması, genel sağlık sigortası, iş kazalarına yönelik sağlık hizmetleri konusunda çalışmalar yapılmıştır. 1979 yılında kurumun ilaç fabrikası deneme üretimine başlamıştır.164

1960 yılında kurumun 10 hastane, 1 sanatoryum, 1 doğumevi, 8 dispanser ve 1 sağlık istasyonu yıllar içerisinde gelişerek 2000 yılında toplam yataklı tedavi kurumları olarak sayısı 118'e ve yatak sayısı 27.900'e ulaşmıştır.
Türkiye'de yataklı tedavi kurumlarının 1923-2000 arası gelişmesi, 86 kurumdan 1226'ya, yatak sayısı da 6437'den 172.449'a yükselmiştir (Bkz. Tablo 1).165

2000 Yılında Türkiye'de yataklı tedavi kurumlarının hekim durumu, çalışmalar ve bazı göstergeleri ise Tablo 2'deki gibidir. 166

Türkiye'de yataklı tedavi kurumlarının kuruluşlara göre dağılımı 2000 yılında şöyledir.167

Kurumları % Yatak Kapasitesi
Sağlık Bakanlığı 744 63,0 86.117 49,9
SSK 118 10,0 27.900 16,2 
Üniversite 42 3,0 24.647 14,3
MSB 42 4,0 15.900 9,2
KİT 8 0,4 1.607 0,9
Diğer Kamu 11 0,6 2.021 1,2
Özel (8'i dernek, 4 yabancı, 5 azınlık) 261 19,0 14.257 8,3 Toplam 1.226 100,0 172.449 100,0

2000 yılında Sağlık Bakanlığı'nın 80. kuruluş yılı kutlanmış, görev yapan Bakan ve Müsteşarların isimleri hastane ve diğer sağlık kuruluşlarına verilmiştir.168

Bu dönemlerde Sağlık Bakanlığı'nın karşı karşıya kaldığı en önemli Sağlık Krizi Yönetimi; organize faaliyetleri Kıbrıs çıkarması, Körfez Savaşı ve 17 Ağustos 1999 Marmara depreminde kendini göstermiştir. Marmara depreminde bölgeye giden ilk devlet adamı Sağlık Bakanı Doç. Dr. Osman Durmuş olmuştur. Müsteşar başkanlığında kriz merkezi yönetiminde sağlık ekipleri deprem bölgesinde ilk yardım, acil tedavi, yaralı taşıma ve hasta nakli, tüm bulaşıcı hastalıkların önlenmesi için çevre sağlığı hizmetleri, yeterli ve dengeli beslenme, bağışıklama, sürveyans ve ruh sağlığı çalışmaları, halk sağlığı eğitimi ve tıbbi kayıtların tutulması çalışmaları yapılmıştır.169, 170

Yirminci yüzyılın son ve yirmi birinci yüzyılın ilk Sağlık Bakanı unvanını taşıyan Doç. Dr. Osman Durmuş 1999-2001 yılları arasında sağlık alt yapısını geliştirme çabalarında genel bütçe yanında, onun iki katı kadar da 3418 sayılı kanunun gelirlerini kullanılarak toplam 346 adet sağlık tesisi bitirilmiştir. Elli trilyondan fazla da onarıma harcama yapılmıştır. Hastane, sağlık ocağı, sağlık evi, AÇS/AP merkezi, sıtma ve tropikal hastalıklar merkezi, halk sağlığı laboratuarı, sağlık meslek lisesi, verem savaş dispanseri, sağlık müdürlüğü hizmet binası, diyaliz merkezi, ağız ve diş sağlığı merkezi, kan merkezi ve istasyonu, az görenler ünitesi gibi tesisler hizmete girmiştir. Dört trilyon TL'lik tıbbi cihaz ve donanım harcaması yapılmış, 562 ambulans alınmış 18 ilde 112 acil sağlık merkezi açılmıştır.

Dünya Bankası projeleri dışında Deprem Bölgesine yönelik olarak İslam Kalkınma Bankası Körfez Fonu ve Japonya'dan planlanan kredilerle 7 hastanenin projelendirilmesi yapılmaktadır. Ayrıca Türkiye'de ilk defa Deniz Acil Yardım Botu ve Ambulans Helikopter Projeleri ihale safhasına getirilmiştir.

Sağlık hizmetleri sunumu kapsamında birinci basamak sağlık hizmetleri, aile planlaması ve ana çocuk sağlığı hizmetleri, sıtma, verem, kanser hizmetleri hedefler doğrultusunda yerine getirilmiştir. Aşı ihtiyacı karşılanmış, aşı için yeni soğuk hava deposu kurulmuş, serum pürifikasyonu modernizasyon projesi hazırlanmış, ve Türkiye'nin en önemli sağlık olayı olarak ülkemiz poliodan arındırıldı. Aşılama oranları geliştirilmiş, ikinci derce sağlık hizmetleri etkilileştirilmeye çalışılmış ve yine Türkiye'de ilk defa hastanelerde vardiya sistemi uygulanmaya başlanılmıştır.

Sağlık insan gücünde artış sağlanmaya gayret edilmiş, 4576 Sayılı Kanunla 37.547 kadro ve 4618 sayılı Kanunla ise döner sermaye teşkilatına 9.110 kadro tahsis edilmiştir. Böylece, Sağlık Bakanlığı'nın toplam kadro sayısı 271.778'e ulaşmıştır.

Olağan dışı durumlarda görev yapmak üzere paraşütçü sağlık ekibi oluşturmak için 53 sağlık personeli THK ile işbirliği yapılarak temel paraşütçülük eğitimini tamamlamışlardır.171

Sağlık eğitimi çalışmalarında sağlık meslek liseleri eğitimlerini sürdürmüş, deprem bölgesindeki öğrenciler yatılıya alınmış ve etkin olmayan 52 Sağlık Meslek Lisesine öğrenci alınmamıştır. Sağlık Eğitim Enstütileri Ankara, Osmaniye ve Kayseri'de tekrar eğitimlerine başlamışlardır. Çok çeşitli eğitim programları gerçekleştirilmiştir. Ölçme, Değerlendirme, Sınav Merkezi kurulmuştur. İlk defa organ nakli projesi, standart tanı ve tedavi protokolleri, Ulusal Sağlık 21 politikaları, sigara bırakma merkezi, mavi bayrak projesi, gerçekleştirilmiştir. Kronik hastalıklara özgü programlar, organize sanayi bölgeleri sağlık birimi, turizm sağlığı ve toplam kalite yönetimi çalışmaları sürdürülmektedir. Sağlık bilgi sistemleri kapsamında; Hastane bilgi sistemleri ve sağlık ocağı bilgi sistemleri, temel sağlık istatistikleri ve internetten evrak takibi çalışmaları geliştirilirken, ihale ilanları ve ihale sonuçları ve diğer duyurular internetten yayınlanmış ve Bakanlık Web sayfası geliştirilmiştir. Ayrıca personel bilgisayar eğitimleri de verilmektedir.

Rutin çalışmalar kapsamında denetim çalışmaları, ruhsatlandırma ve kanser epidemiolojik çalışmaları yürütülmektedir. Yeşil kart sahibi sayısı 10.358.079 kişiye ulaşmış ve 2001'de yeşil kartlılar için 105 trilyon ödenek harcanmıştır. Çeşitli ülkelerle ilişkiler sürdürülmüş, antlaşmalar imzalanmış, karşılıklı ziyaretler yapılmıştır. KKTC, Kırım, Nahcivan, Çeçenistan, Tacikistan, Makedonya, Moldova ve Arnavutluk'a çeşitli sağlık yardımları yapılmıştır. Şu anda Afganistan'a yardım gündemdedir. Bilindiği gibi Türkiye 1927 yılından başlayarak Afganistan'a Türk doktorları göndermiş ve orada Tıpın gelişmesine katkı sağlamıştır. Afgan kralı Amnullah'ın Türkiye'ye resmen başvurusu üzerine Afganistan'a gönderilen doktorlarımız kurdukları tıp okulları ve hastanelerle laboratuar ve aşı üretim evleri ile cumhuriyet dönemi sağlık politikaları içerisinde yetişen birer tıp adamı olarak bilimin meşalesini Afganistan'a kadar taşımışlardır.172, 173 Azerbaycan, Arnavutluk, Bosna-Hersek, KKTC ve Yemen'den antlaşmalar çerçevesinde gönderilen hastalara ücretsiz tedavi sağlanmıştır. Bunun yanında çeşitli ülkelerden sağlık personeline Türkiye'de eğitim ve kurs imkanları sağlanmıştır.

Bu dönemde sağlık mevzuatı ile ilgili olarak toplam 33 kanun ve yönetmelik yürürlüğe girmiş, çeşitli sayıda materyal çalışması yapılmış ve iki ayda bir sağlık 2000 dergisi yayınlanmaya başlanmıştır.

1923'te 137.333.000.TL olan devlet bütçesi 2001'de 48 katrilyon 280 trilyon 660 Milyar TL'sı ve 2,21 olan bakanlık bütçesinin devlet bütçesine oranı 2,66 olmuştur. 2001'de Bakanlık bütçesinin GSMH içindeki payı ise 0,70 tir. 2002 yılı bütçesinde Bakanlığın temel politikası kişiye etkili, ulaşılabilir ve kaliteli bir sağlık hizmetinin sunulmasıdır. Bütçe 2 katrilyon 345 trilyon 447 milyar 691 milyon TL.'sıdır. 2001'de 110 trilyon ödenek yatırıma harcanmıştır. 6.298 sağlık ocağı planlanmasına rağmen 5750 adedi çalışmaktadır. 11.754 adet köy sağlık evi vardır. Sağlık ocaklarında 2000 yılı içinde 59.738.848 poliklinik yapılmıştır. Yer­li aşı üretimi tesisleri kurulması projesi ihalesi yapılmış, ekonomik kriz nedeni ile ilaçla ilgili piyasa kontrolleri en üst seviyede tutulmuş, ve Türkiye'de yine ilk defa ilaç fiyatları %10 ucuzlatılmıştır.

Bu gün 39 ilde 72 devlet ve 1 diş hastanesi ile 2 ağız ve diş sağlığı merkezinde vardiya sistemi uygulanmaktadır. Döner Sermaye Kanunu ile vardiyada fiilen çalışan personele %30 ek ödeme yapılması sağlanmış, eğitim ve 100 yatak üzeri devlet hastanesinde saat 16.00'dan sonra "mesai sonrası özel sağlık hizmeti" verilmesi imkanı getirilmiştir. Hastanelere sağlık işletmesi statüsü verecek mevzuat çalışması devam etmektedir. Sağlık Hizmetleri finansman sorununu çözmek için kişisel sağlık sigortası kanunu hazırlanmış, organ nakli, paraşütçülük eğitimi ve paraşütçü nakli konusunda, THK ile bir protokol hazırlanmıştır.

Uzman hekim açığı olan yerlere 126 uzman hekim geçici süreli olarak görevlendirilmiş, yine ilk defa tıbbi yanlış uygulamalarla ilgili ve mesleki mesuliyet sigortası kanun tasarısı hazırlanmıştır. Gezici sağlık hizmetleri yaygınlaştırılması, akılcı ilaç kullanımı, ulusal sağlık hesapları çalışmaları sürdürülmektedir.174 AB ile sağlık alanında yapılması gereken mevzuat uyumlaştırmalarını da belirleyen ulusal program uygulanmaya başlanmıştır ve 3 yıl içinde bitirilecektir.175 Bakanlığı toplam 6.803 aracı vardır ve bunların 3584'ü ambulanstır.176

Dağınık ve rasyonel olmayan projeler yerine, popülizmden ırak, anahtar teslimi ve kısa sürede biten projeler uygulanmaya başlanmıştır. Bu nedenle 2001 yılı için rasyonel görülmeyen 150 Trilyonluk TL proje yatırımı iptal edilmiştir.

Sonuç

Dünya da sağlık problemini çözmüş bir ülke yoktur. Her ülkenin sağlık problemi ve öncelikleri farklıdır. İngiltere ve ABD'de sağlık reformları vaatleri seçim kozu olmuştur. Ülkemizin 1923 yılındaki sağlık personeli, sağlık finansmanı, sağlık kalitesi, sağlık sistemi, sağlık hizmetleri sunumu ve teşkilatlanması konusundaki ana problemleri hala devam etmektedir. Problemler şekil, sayı ve yaklaşım farklılığı arz etmektedir. Şu anda halkın sağlık sisteminden memnun olduğunu söylemek mümkün değildir. Şu anda sağlıkla ilgili sorunlarımız; önemli hastalıklar, çevre sağlığı, toplumsal, hizmetlerin kullanımı, örgütlenme ve yönetim, insan gücü ve finansman sorunlarıdır. Bu konudaki hedef ve stratejilerimiz; bulaşıcı hastalıklar ve bulaşıcı olmayan hastalıkların azaltılması, kaza, şiddet ve afetlerin sonuçlarının ve risk faktörlerinin azaltılması, bebek ve çocuk, üreme ve cinsel, ergen, yaşlı ve özürlüler ile ruh ve çevre sağlığının, ve milli sağlık sisteminin geliştirilmesidir. 177

Türkiye, 21 yüzyılda Dünya Sağlık Teşkilatı'nın Avrupa için belirlediği hedef-21'i benimsemiş ve uygulamaya koymuştur. Bu kapsamda; Avrupa bölgesinde sağlık için dayanışma, sağlıkta eşitlik, yaşama sağlıklı başlamak, genç insanların sağlığı, sağlıklı yaşlanma, ruh sağlığını geliştirme, bulaşıcı hastalıkları azaltma, bulaşmayan hastalıkları azaltma, şiddet ve kazaların neden olduğu zararı azaltmak, sağlıklı ve güvenli fiziki çevre sağlama, sağlıklı yaşamak, alkol, ilaç ve tütünün verdiği zararları azaltmak, sağlık için bireylerin yaşadığı, çalıştığı, öğrenim gördüğü ortamlara ulaşmak sağlık için multi sektörel sorumluluk, entegre sağlık sektörü, bakımın kalitesi için yönetim, sağlık hizmetleri için kaynak oluşturma, sağlık için insan kaynaklarını geliştirme, sağlık için bilgi ve araştırma, sağlık için katılımcıları harekete geçirme, herkes için sağlık amacına ulaşmak için politika ve stratejiler geliştirilme hedeflerimiz olmuştur.

Türkiye bu hedefler yanında 8. Beş Yıllık Kalkınma Planı çerçevesinde 2023 yılında Cumhuriyetimizin 100. Kuruluş yılını hedefleyen bir strateji tespit edilmiştir.178,179,180

1 TBMM Zabıt Ceridesi, Dönem I, Toplantı 2, Cilt 1 (1336), 55, 30-32.
2 TBMM Zabıt Ceridesi, Dönem I, Toplantı 10, Cilt (1336), ss. 196-198.
3 Sağlık Hizmetlerinde 50 Yıl, S. S. Y. B. yayın No: 422, Ayyıldız Mt, Ankara, 1973, s. 31.
4 Yusuf Ekrem ÖZDEMİR, "Cumhuriyet Dönemi Sağlık Politikaları-Cumhuriyetin Kuruluşundan 1980'li yıllara Sağlık Politikaları", Yeni Türkiye, Sayı 39, C. 257.
5 Sağlıkta 80 Yıl, T. C. Sağlık Bakanlığı, AÇSAP Basımevi, Ankara, 2000, s. 12.
6 Hilmi ERGİNÖZ, "Türkiye'de Sağlık İdaresi", "Tıp Dallarındaki İlerlemelerin Tarihi" İstanbul; Gürtaş Mt, 1988, s. 179.
7 Meliha ÖZPEKCAN, Türkiye Cumhuriyeti'nde Sağlık Politikası (1923-1933), Doktora Tezi, İ. Ü., A. İ. I. T. E., İstanbul, 1999, s. 45.
8 İsmail ARAR, Hükümet Programları (1920-1965), İstanbul, Tipo Neşriyat ve Basımevi, 1968, s. 10, 11.
10 Kazım ÖZTÜRK, Türkiye Cumhuriyeti Hükümetleri ve Programları, İstanbul, Baha Matbaası, 1968, s. 14-15.
11 TBMM Zabıt Ceridesi, Dönem I, Toplantı 158, Cilt 8 (1337), s. 494-502.
12 Orhan ÖZKAN, "Atatürk Döneminde Sağlık Politikası", Atatürk Dönemi Ekonomi Politikası ve Türkiye'nin Ekonomik Gelişmesi-Semineri, A. Ü., S. B. F. Y. No. 513, Ankara, 1982 s. 195.
13 Sağlık Hizmetlerinde 50 Yıl, a.g.e., s. 32.
14 TBMM Zabıt Ceridesi, Dönem I, Toplantı 81, Cilt 5, (1336), s. 14-16.
15 TBMM Zabıt Ceridesi, Dönem I, Toplantı 1, Cilt 9, (1337), s. 3-4.
16 Sağlık Hizmetlerinde 50 Yıl, a.g.e., s. 33, 34.
17 TBMM Zabıt Ceridesi, Dönem I, Toplantı1 Cilt 18 (1338), S 3-4.
18 B. N. ŞEHSUVAROĞLU, Türk Tıp Tarihi, Bursa, 1984, s. 209.
19 TBMM Zabıt Ceridesi, Dönem I, Toplantı 1, Cilt 28 (1339) s. 6, 7.
20 Düstur, 3. Tertip, Cilt 2, s. 140, 141.
21 İsmail SOYSAL, Türkiye'nin Siyasal Anlaşmaları, Cilt 1, Ankara, TTK Yay. XVI. Dizi, Say: 38, 1983, s. 68-71.
22 Ahmet YAVUZ, Türkiye Cumhuriyeti'nin Anlaşmaları, Cilt 1, Ankara, T. C. Dışişleri Bakanlığı Yayını, 1992, s. 171, 173.
23 GMK Atatürk, a.g.e., s. 1071, 108.
24 Sağlık Hizmetlerinde 50. Yıl, a.g.e., s. 59.
25 Sağlık Hizmetlerinde 50. Yıl, a.g.e., s. 38.
26 Sağlık Hizmetlerinde 50. Yıl, a.g.e., s. 60.
27 Sağlık Hizmetlerinde 50. Yıl, a.g.e., s. 267.
28 Sağlık Hizmetlerinde 50. Yıl, a.g.e., s. 250.
29 Sağlık Hizmetlerinde 50. Yıl, a.g.e., s. 321.
30 Sağlık Hizmetlerinde 50. Yıl, a.g.e., s. 323.
31 Sağlık Hizmetlerinde 50. Yıl, a.g.e., s. 324.
32 Sağlık Hizmetlerinde 50. Yıl, a.g.e., s. 317.
33 Rıdvan Ege, Türkiyemizde Sağlık Hizmetlerinin Gelişimi ve Trafik sorunları, Yeni Türkiye, 39, 2001, s. 658.
35 Sağlık Hizmetlerinde 50. Yıl, a.g.e., s. 224.
36 Meliha ÖZPEKCAN, a.g.e., s. 98, 100.
37 TBMM Zabıt Ceridesi, Dönem II, Toplantı 1, Cilt 7 (1340), s. 4.
38 Düstur 3. Tertip, Cilt 5, S 696-709.
39 Sağlık Hizmetlerinde 50. Yıl, a.g.e., s. 253.
40 Sağlık Hizmetlerinde 50. Yıl, a.g.e. s. 307.
41 Erol Cihan, "Atatürk Döneminde Sağlık Politikası" Atatürk Döneminde Üniversite Reformu ve Tababet Sempozyumu, 25 Ekim 1996, İstanbul 1997 s. 40, 43, 44.
42 Nevzat EREN "Refik Saydam'ın Sağlık Politikası ve Temel Sağlık Hizmetleri "A. H. Ü. Toplum Hekimliği bölüm yayını, Ankara, 1982. S120-124.
43 TBMM Zabıt Ceridesi, Dönem II: Toplantı 73 Cilt 15 (1925) s. 286-299-301.
44 TBMM Zabıt Ceridesi, Dönem II, Toplantı 74, Cilt 15.
45 Meliha ÖZPEKCAN, a.g.e., s. 59.
46 Nuri Ayberk, Türkiye'de Trahom Mücadelesi, Kader Bs, İstanbul, 1936, s. 14-31.
47 TBMM Zabıt Ceridesi, Dönem II, Toplantı 50, Cilt 31 (1927) s. 72-74.
48 Şahsıvaroğlu, a.g.e., s. 199.
49 Ferudun Frik, Türkiye Cumhuriyetinde Tıp ve Hıfzıssıhha Hareketleri 1923-1938, Bayer Universum Bsm, İstanbul, 1948, s. 28.
50 Düstur 3. Tertip Cilt 7 S 635-636.
51 Düstur 3. Tertip Cilt 7 S 907-909.
52 Sağlık Hizmetlerinde 50. Yıl, a.g.e. S 173, 256.
53 Sağlık Hizmetlerinde 50. Yıl, a.g.e. S 258.
54 Sağlık Hiz. 50. Yıl, a.g.e., s. 268.
55 Sağlık Hiz. 50. Yıl, a.g.e., s. 313.
56 Aydın Ülken, "BCG'nin Türkiye'de ki Gelişmesi", Mediko-Sosyal Derg., Cilt 2, Sayı 15, Aralık 1962, s. 45.
57 Tevfik Sağlam, Bizde Verem Savaş Nasıl Başladı, Nasıl Gelişti, "Mediko-Sosyal Sağ. Derg"., Cilt 1, Sayı 4, Ocak 1962, s. 13.
58 İsmail Arar, "Sıhhat", (170), Sağlık Hizmetlerinde 50 yıl, a.g.e., s. 256.
59 Sağlık Hizmetlerinde 50 yıl, a.g.e., s. 258.
60 TBMM. Zabıt Ceridesi, Dönem II, Toplantı 29, Cilt 28 (1927), s. 453-455.
61 Kamile Şevki Muslu, "Hekimlik Mesleğinde Türk Kadını", İ. Ü. Tıp. Fakültesi Mecmuası'ndan ayrı basım, İ. Akgün mt. İstanbul, 1953 98-101.
62 Ayhan YÜCEL, "Türkiye'de Sıtma Savaşı" Türkiye'de Atatürk Döneminde Bulaşıcı Hastalıklarla Savaş Toplantısı, İ.Ü.
63 Selim Ahmet ERKUN, Türk Tababeti Tarihine Genel Bir Bakış, İstanbul, 1935, s. 74.
64 Düstur 3, Tertip, Cilt 9, s. 253-266.
65 Düstur 3, Tertip, Cilt 9, s. 860-864.
66 Düstur 3, Tertip, Cilt 9, s. 870-871.
67 Sağlık Hizmetlerinde 50 Yıl, a.g.e. s. 84.
68 Sağlık Hizmetlerinde 50 Yıl, a.g.e. s. 117.
69 Sağlıkta 80 Yıl, Sağlık Bakanlığı, Ankara, 2000, s. 50.
70 Meliha ÖZPEKCAN, a.g.e., s. 160, 161.
71 Sağlık Hizmetlerinde 50 Yıl, a.g.e., s. 60.

74 Sağlıkta 80 Yıl, a.g.e., s. 41.
75 Sağlık Hizmetlerinde 50 Yıl, a.g.e., s. 183-184.
76 Sağ. Hiz. 50 Yıl, a.g.e., s. 321, 323, 324, 350.
77 B. N. Şehsuvaroğlu, a.g.e., s. 169.
78 TBMM Zabıt Ceridesi, Dönem III, Toplantı 50, 51 Cilt 18 (1930) s. 105-117.
79 Meliha Özpekcan, aye, s. 190.
80 Sağlıkta 80 Yıl, a.g.e., s. 50.
81 Sıhhîye Mecmuası Fev. Nüs. Vek. 10. Yıllık S 111-114.
82 Meliha ÖZPEKCAN a.g.e., S, 190, 191.
83 T. Sağlam, Verem Savaşı, Marif Mt, Ankara, 1944, s. 1.
84 TBMM Zabıt Ceridesi, Dönem IV, Toplantı 43, Cilt 8(1932), s. 42, 43.
85 B. Şehsuvar, a.g.e., s. 199.
86 Sağ. Hiz. 50 Yıl, a.g.e., s. 171, 256.
87 Yusuf Ekrem Özdemir, "Cumhuriyet Dönemi Sağlık Politikaları, Cumhuriyetin Kuruluşundan 1980'li Yıllara Sağlık Politikaları"Yeni Türkiye, 39, s. 260.
88 İstatistik Göstergeler 1923-1990, DİE Yayını, Ankara, 1992, s. 65-69.
89 Sıhhiye mecmuası Fer. Nüs., a.g.e., s. 78-81.
90 Düstur 3, Testip, Cilt 14, s. 983-992.
91 Sıhhiye Mecmuası, Cilt 9, Sayı 65, Aralık 1933, s. 235-238.
92 B. N. Şahsuvaroğlu, a.g.e., s. 171, 172, 199.
93 SSYB'nın 25 Yıllık Çalışmaları, Sağlık Dergisi, Cilt 22, s. 10, 11 Ekim-Kasım 1948, s. 11.
94 Sağ. Hiz. 50 Yıl a.g.e., s. 153, 156, 157, 226, 265, 267, 268, 320, 321, 323, 324, 350.
95 E. Aydın, "Türkiye'de Taşra ve Kırsal kesim Sağlık Hizmetleri Örgütlenmesi Tarihi" Toplum ve Hekim, 1997, 12 (80) s. 626.
96 Zeki Başar "Türk Tıp Tarihi ve Tarihte Tıbbiyeli" Sağlık Dergisi, Cilt 22, Sayı7, Temmuz 1948, s. 396.
97 Düstur 3, Teztip, Cilt 17, s. 1217-1237.
98 Sağ. Hiz. 50 Yıl, a.g.e., s. 152, 153, 154.
99 Sağlıkta 80 Yıl, a.g.e., s. 48, 87, 91, 98.
100 Sağ. Hiz. 50 Yıl, a.g.e., s. 52, 348.
101 Meliha Özpekcan, a.g.e., s. 170.
102 Meliha Özpekcan, a.g.e., EK-3.
103 Sağlıkta 80 Yıl, a.g.e., s. 116.
104 Sağ. Hiz. 50 Yıl, a.g.e., s. 149, 161, 171, 183.
105 Sağ. Hiz. 50 Yıl, a.g.e., s. 194.
106 Birici On Yıllık Milli Sağlık Planı, SSYB yay. Ankara, 1946, s. 45- 109.
107 Meliha Özpekcan, a.g.e., s. 192.
108 Sağ. Hiz. 50 Yıl, a.g.e., s. 321, 323, 324.
109 Sağ. Hiz. 50 Yıl, a.g.e., s. 78, 84, 85.
110 Sağ. Hiz. 50 Yıl, a.g.e., s. 85, 86, 87.
111 Sağ. Hiz. 50 Yıl, a.g.e., s. 51.
112 Sağ. Hiz. 50 Yıl, a.g.e., s. 51.
113 Sağ. Hiz. 50 Yıl, a.g.e., s. 42-324.
114 Sağ. Hiz. 50 Yıl, a.g.e., s. 225, 226, 228.
115 Yataklı Tedavi Kurumlarında İstatistik Yıllığı 200 Sağlık Bakanlığı Yayın No 634 Sağlık Bakanlığı Tedavi Hizmetleri Genel. Müdürlüğü. Şen Mt., Ankara, 2001 S27, 28. 33.
116 Sağ. Hiz. 50 Yıl, a.g.e. S 287-313.
117 Gürkan Fişek, Şerife Türcan Özsuca., Mehmet Ali Şuğle Sosyal sigortalar Kurumu, SSK yno 589, Cem web ofset, Ankara 1998 S 22, 158, 359, 362, 363, 374.
118 Sağ. Hiz. 50 Yıl, a.g.e. S 343-344. 119Sağ. Hiz. 50 Yıl, a.g.e.i s. 60.
120 M. ÖZPEKCAN, a.g.e., s. 192.
121 Yusuf Ekrem Özdemir, Cumhuriyet Dönemi., a.g.e. s. 261.
122 N. H. Fişek, Halk Sağlığına Giriş, H. Ü. -DSÖ. Hizmet Araştırma ve Araştırıcı Yetiştirme. Merkezi, Ankara, 1985, s. 161, 162.
123 E. Aydın, "Türkiye'de Taşra ve Kırsal Kesim Sağlık Hizmetleri Örgütlenmesi Tarihi" Toplum ve Hekim, 12 (80), 1997, s. 30, 34, 36.
124 R. Dirican, N. Bilgel, Halk Sağlığı (Toplum Hekimliği) 2. Baskı, Uludağ Üniversitesi Güçlendirme Vakfı, Bursa, 1993, s. 547, 548.
125 Yusuf Ekrem Özdemir a.g.e., s. 265.
126 N. H. Fişek, a.g.e. s. 163.
127 Yusuf Ekrem Özedemir a.g.e. s. 265.
128 Sağ. Hiz. 50 Yıl, a.g.e., s. 78. 84. 85. 91. 94. 96. 97. 98. 100. 105. 107. 108. 110. 111.
129 Sağ. Hiz. 50 Yıl, a.g.e., s. 186, 187, 188, 191.
130 Sağ. Hiz. 50 Yıl, a.g.e. S 212, 217, 219, 220, 224, 226, 228.
131 Sağ. Hiz. 50 Yıl, a.g.e., s. 265, 267, 268.
132 Sağ. Hiz. 50 Yıl, a.g.e., s. 274, 332.
133 Sağ. Hiz. 50 Yıl, a.g.e., s. 294, 297, 303, 305, 309, 311, 313.
134 Sağ. Hiz. 50 Yıl, a.g.e., s. 318-342.
135 Sağ. Hiz. 50 Yıl, a.g.e., s. 345, 346.
136 B. Şahsuvaroğlu, a.g.e., s. 184.
137 B. Şahsuvaroğlu, a.g.e., s. 199.
138 Gürhan Fişek ve arkadaşları, a.g.e., s. 28, 158, 321, 325, 328, 329, 342, 343, 345, 352, 353, 359, 360, 364, 365, 366, 370, 371.
139 E. Aydın, a.g.e., s. 37.
140 H. Ziya Ülkem, Sağlık Hizmetlerinin Sosyalleştirilmesi, Mediko-Sosyal Sağlık Dergisi, Cilt-1, Sayı-1, 1961, s. 7-8.
141 Sağlık Mevzuatı, Seçkin Yayınevi, Ankara, 2000, s. 70.
142 Beş Yıllık Kalkınma Planlarının Hedefleri ve Stratejileri (I, II, III, IVa, IV), Ank., DPY Yay., Ekim 1982, s. 14, 29.
143 Doğan Olcay-Mustafa Turhan, Beş Yıllık Kalkınma Planlarının Sektörlere Göre Hedef ve Stratejileri, Ank., DPT Yay., Kasım 1993, s. 29.
144 Beş Yıl. Kal. Plan. Hed. ve Str., ss. 60, 78.
145 Cumhuriyet Dönemi Yataklı Tedavi Hizmetleri 1923-1983 ve 1982 Yılı Çalışmaları, SSYB Yay. No. 505, Ank., 1983, ss. 36-38.
146 Olcay-Turhan, a.g.y., ss. 31.
147 Hekimler Ne İstiyor?, ATO yay. Şafak mt, Ankara, 1988, s. 51.
148 Yusuf Ekrem Özdemir, Sağlık Reformları 1980 ve 90'lı Yılların Sağlık Politikaları, Yeni Türkiye, 39, s. 276-242.
149 Ulusal Sağlık Politikası, T. C. Sağlık Bakanlığı, Sağlık Projesi Gn. Koor. Reklam lt. Ankara, 1993.
150 1. Ulusal Sağlık Kongresi. 23-27 Mart 1992 Çalışma Grupları Raporu, Ankara, 1992.
151 2. Ulusal Sağlık Kongresi, Çalışma Grupları Raporları 12-16 Nisan, Ankara, 1993.
152 IV Çevre Sağlık Şurası Sonuç Raporları, T. C. Çevre Bakanlığı, 6-8 Kasım İzmir 2000.
153 Recep AKDUR ve arkadaşları, Ulusal Çevre Sağlığı Programı, TC. Sağlık Bakanlığı Temel Sağlık Hizmetleri Gn. Md. Hilmi Usta Mt. Ankara, 2001, s. 17-23, 26-43.
154 Bakanlık Tarihçesi. 1990-1994 SB APK Krl. Bşk. 1998.
155 TC Sağlık Bakanlığı Bakanlık Tarihçesi, 1995-1999, Sağlık Bak. APK. Krl. Bşk., 2000, s. 4.
156 Devletlerarası Sağlık İlişkilerimiz ve Sağlık Alanında İşbirliği Anlaşmaları, T. C. Sağlık Bakanlığı Dış İlişkiler Dairesi Başkanlığı, Ertem mt, Ankara, 1966.
157 Devletlerarası Sağlık İlişkilerimiz ve Sağlık Alanında İşbirliği Anlaşmaları, T. C. Sağlık Bakanlığı Dış İlişkiler Dairesi Başkanlığı, Eksen mt, Ankara, 1998.
158 Sağlık Bakanlığı'nın Dış İlişkileri, T. C. Sağlık Bakanlığı Dış İlişkiler Dairesi Başkanlığı Ankara, 2000.
159 Dünya Sağlık Örgütü ve Türkiye İlişkileri, T. C. Sağlık Bakanlığı Dış İlişkiler Dairesi Başkanlığı Aydoğdu Ofset Ankara, 1997, s. 63, 64.
160 Türkiye Ulusal Sağlık Programı, 1. Baskı, S.B.A.B. Koor. D. Bşk. Ankara, 2001.
161 Türkiye A. B. İlişkileri ve Sağlık, 1. Baskı, T.C.S.B.A.B. Koor. D. Bşk., Ankara, 2001.
162 Bilal AK, Adnan ATAÇ, Osmanlı Devletinde Sağlık Hizmetleri, Sağlık Bakanlığı Yayını, Ajans Türk mt., Ankara, 2000.
163 Birinci Türk Sağlık Şurası, 24-26 Kasım, 2000, Antalya, T.C.S.B. Ankara 2001.
164 Gürkan Fişek, Sosyal Sigortalar Kurumu Tarihi, SSK. Y. No:589, Cem Web. Ofset, Ankara, 1998, s. 71-98, 382.
165 Yataklı Tedavi Kurumları İstatistik Yıllığı. 2000, Y. No:634, T.C.S.B. Tedavi Hizmetleri Gn. Md., Şen Mt., Ankara, 2001, s. 27, 33.
166 Yataklı Tedavi Kurumları İstatistik Yıllığı 2000, a.g.e., s. 34.
167 Yataklı Tedavi Kurumları İstatistik Yıllığı.
168 Sağlık Hizmetlerinde 80 Yıl, a.g.e., s. 146.
169 Doç. Dr. Osman Durmuş, Bir Nefes Sağlık, İltek İletişim, Ankara, 2001.
170 Marmara Depreminde Verilen Sağlık Hizmetleri, T. C. Sağlık Bakanlığı, Tem. Sağ. Hizm. Gn. Md. BMS Matbaası, Ank, 1999.
171 Uçan Türk, Sayı:474, 2001, 5-8-9.
172 Zeki Başar, Türk Tıp Tarihi ve Tarihte Tıbbiyeli, Sağlık Dergisi Cilt 22, s. 7, Temmuz 1948, Sayfa 397-398.
173 Tıp Dünyası No:2-94, 15 Şubat 1936, sayfa 3068.
174 Sağlık 2000, sayı 9, Mayıs-Haziran, 2001 s. 6-19.
175 Osman Durmuş, 2002 Mali Yılı Sağlık Bakanlığı Bütçesinin TBMM Plan ve Bütçe Komisyonu'na Sunuş K§onuşması, T.C.S.B.A.P.K. Kurul Bşk., Ankara, 5 Kasım 2001, s. 1-46.
176 S.B. İdari ve Mali İşler Daire Başkanlığı, S.B. 1 no'lu Donatım Bölge Müd. Mal. Ankara, 2001, s. 33.
177 Zafer Öztek ve arkadaşları, Herkese Sağlık, Türkiye'nin Hedef ve Stratejileri, T. C. Sağlık Bakanlığı, Temel Sağlık Hiz. Gn. Md., Barok mt, Ankara, 2001, s. 41-46, 51-76.
178 Sağlık 21, 21. Yüzyılda Herkes İçin Sağlık, T. C. Sağlık Bakanlığı, Temel Sağlık Hiz. Gn. Md., Ankara, 1999.
179 Bilal AK, 21. Yüzyılda Sağlık Hizmetlerine Stratejik Bir Bakış, Standart, Nisan 2001, s. 22­30.
180 Sağlık Özel İhtisas Komisyonu Raporları, 8. Beş Yıllık Kalkınma Planı Çalışmaları, Ankara, 2000.

  
4841 kez okundu

Yorumlar

Henüz yorum yapılmamış. İlk yorumu yapmak için tıklayın