• Anasayfa
  • https://www.facebook.com/tarihtarihcemiyeti/
  • https://twitter.com/ttcemiyeti
TAVSİYE KİTAP
Yazarlar
Türkiye'nin Ortadoğu Politikası: Gelişimi ve Etkenleri / Doç. Dr. Ramazan Gözen

Türkiye Cumhuriyeti, Orta Doğu bölgesinin hem içinde ama aynı zamanda çok uzağındadır. Bölgenin içindedir, çünkü yüzyıllara dayanan coğrafi, tarihi, sosyo-kültürel, dini bağlar ve faktörler, Türkiye'yi bölgenin bir parçası konumuna getirmiştir. Diğer yandan, bölgeden uzak bir konumdadır, çünkü Türkiye Cumhuriyeti Devleti'nin temel tercihi ve politikası, Orta Doğu'dan (genel olarak İslam dünyasından) uzak kalmak, bunun yerine Batı dünyasıyla yakınlaşmaktır.

Türkiye'nin Orta Doğu bölgesine dönük politikasının oluşumunda genel olarak iki faktör rol oynamıştır: Birincisi, sahip olduğu ideolojik önceliklerdir.1 Türkiye Cumhuriyeti'nin ideolojisi, kısaca 'modernleşmek' şeklinde özetleyebileceğimiz ve pek çok unsurlara dayanan bir idealler ve uygulamalar örgüsünden ibarettir. Osmanlı, millet ve milliyetçilik, din, kültür, tarih, Batılılaşma, çağdaşlaşma ve benzeri konulardaki düşünce, tercih ve hedeflerinden oluşan devlet ideolojisi, Türkiye'nin bölgeden uzak kalması gerektiğini savunur.

Türkiye'nin Orta Doğu politikasının oluşumunda rol oynayan diğer önemli etken, 'uluslararası reelpolitik ya da konjonktür' başlığı altında toplayacağımız faktörlerdir ki, bunun içinde Türkiye'nin içinde bulunduğu bölgesel ve uluslararası sistemin durumu ya da yapısı ve bunların yarattığı baskılar ve yönlendirmeler gelmektedir. Uluslararası konjonktür, ideolojiden farklı olarak, Türkiye'nin Orta Doğu politikasının oluşumunda zaman içinde değişen etkilerde bulunmuştur. Türkiye'yi Orta Doğu'ya bazen uzaklaştırıcı ama genellikle yakınlaştırıcı etkide bulunmuştur.

Genel olarak baktığımızda, bunlardan birincisinin değişmeden devam ettiği; ama ikincisinin zaman içinde değiştiği ve Türkiye'nin ideolojisine rağmen politik tercihinde önemli bir etken olduğu görülür. Türkiye'nin değişmeyen ideolojisine karşın ortaya çıkan farklı uluslararası şartlar, Türkiye'nin Orta Doğu'ya yakınlaşmasını ve hatta rol oynamasını gerektirmiştir. Bu tür politika değişimlerinde, uluslararası konjonktüre ilave olarak üçüncü bir unsur ortaya çıkmıştır ki, bu da siyasi liderliktir. Geleneksel politikadan farklı bir vizyona sahip Türkiye'deki bazı liderler, sahip oldukları "kişisel özelliklerine-idiosynacracy" bağlı olarak Türkiye'nin Orta Doğu'da rol oynamasını sağlamışlardır.

Bu yazıda Türkiye'nin Orta Doğu politikasının oluşumu tarihsel bir perspektifte yukarıdaki faktörler çerçevesinde analiz edilecektir.2 Amacımız, uluslararası konjonktürdeki değişikliklerin Türkiye'nin Orta Doğu politikasının belirlenmesinde nasıl bir rol oynadığını ve bunun 'ideolojik önceliklere' rağmen nasıl gerçekleştiğini ortaya koymaktır. Ana tezimiz kısaca şudur: Türkiye'nin Orta Doğu politikasının oluşumunda ve gelişiminde Türkiye'nin içinde bulunduğu uluslararası konjonktürün ve Türkiye'de iktidarda bulunan liderlerin dış politika anlayışı ve dünyaya bakışı etkili olmuş ve devletin ideolojik öncelikleri genellikle ikinci sıraya düşmüştür.

Tarihsel olarak Türkiye'nin Orta Doğu politikasının gelişim sürecini şu dönemlere ayırmak mümkündür: İki dünya savaşı arası dönem (1930'lar ve 1940'lar); soğuk savaşın zirveye çıktığı 1950'li yıllar; soğuk savaşın nispeten gevşeme (detente) dönemine girdiği 1960-1970'ler; soğuk savaşın yeniden kızıştığı 1980'ler; ve nihayet soğuk savaşın sona erdiği 1990'lar.

1930-40'lar: Uzaktaki Orta Doğu

Türkiye'nin devlet ideolojisinin temellerinin atıldığı Osmanlı İmparatorluğu'nun son yılları ile Cumhuriyet'in kuruluş dönemi, aynı zamanda Türkiye'nin Orta Doğu'dan kopuş yıllarıdır. 19. ve 20. yüzyılın hakim ideolojik ve siyasi gelişmeleri, Türkiye'nin bölgeyle olan bağlantısını aşamalı olarak kestiği gibi, yeni Cumhuriyet'in bölgeye dönük eğilimini de belirlemiştir: Türkiye Cumhuriyeti'nin kuruluş felsefesinin temelleri olan "Kemalizmin ilkeleri", "misak-ı milli sınırları", "ulus-devlet modeli", "yurtta sulh dünyada sulh ideali," ve "Batıcılılaşma-çağdaşlaşma hedefi" gibi tüm unsurlar, Türkiye'nin bölgeden uzak tutulmasını öngörür. Bunlar, Türkiye'yi Doğu'dan Batı'ya döndüren, Doğu'nun 'eskide ve geride kalmış' ve Batı'nın 'ulaşılması gereken ileri ve muasır medeniyet' şeklinde algılanmasına ve kabulüne yol açan, Orta Doğu ve İslam dünyasını 'oryantalist' bir bakışla değerlendiren, dolayısıyla Doğu'dan kopmayı ve Batı'ya bağlanmayı ön kabul olarak değerlendiren unsurlardır.

Bu dönüşümde elbette Türkiye Cumhuriyeti'ni kuranların ve dönemin liderlerinin inanç, felsefe, dünya görüşü, hedef ve tercihlerinin rolü çok büyüktü. Modern elitler, her zaman, aydınlanmacı, pozitivist, ilerlemeci, sekuler, milli-devletçi ve büyük oranda Batıcı olmuşlardı. Türkiye'nin ilerlemesi ve aydınlanmasının ancak kökleri Batı dünyasında olan modernleşme felsefesi ve modeli ile mümkün olabileceğine "inanmış ve ikna olmuş" kimselerdi.3 Fransız ihtilali ve onun ideolojik sonuçları olan milliyetçilik ve milli-devlet anlayışı, Türkiye'de siyasi, hukuki, ekonomik, kültürel, sanatsal ve diğer alanlarda Orta Doğu'dan farklı bir dünya kurmaya motive etmişti(r). Bu felsefe ve yarattığı ideolojiler ve siyasi hareketler, çok etnikli, çok kültürlü, çok hukuklu, adem-i merkeziyetçi Osmanlı Devleti'nin çözülmesini hızlandırırken, Türkleri ve Arapları kendilerine ait "ulus devlet" kurma çabası içine sokmuştu(r).

Fakat, ne yukarıdaki ideolojik oluşum sürecini ne de Türkiye'nin Orta Doğu'dan kopuş sürecini, 19. yüzyıl ve 20. yüzyıl başındaki emperyalist genişleme ve bunun yarattığı uluslararası konjonktürü dikkate almadan ve hesaba katmadan açıklayamayız. Dolayısıyla, Türkiye'nin başlangıçtan itibaren Orta Doğu'dan kopmasında rol oynayan en temel ikinci etken, Orta Doğu bölgesinin Batılı ülkelerin işgali altında olmasıdır. İngiltere ve Fransa'nın Birinci Dünya Savaşı öncesinde ve süresince, Osmanlı Devleti'nin yönetimi altındaki toprakları [Kuzey Afrika, Mümbit Hilal (Levant) bölgesi, Hicaz, Basra Körfezi, Mezopotamya ve hatta Anadolu ve İstanbul] işgal etmeleri, Türkiye'deki ve Arap-İslam dünyasındaki siyasi düşünce ve ideolojilerin oluşumunda önemli rol oynadı. Araplar, çökmekte olan Osmanlı Devleti'ne karşı İngilizlerle işbirliği yaparak kendilerini kurtarabileceklerini/bağımsız devletlerini kurabileceklerini zannettiler. Diğer taraftan Türkler, işgal karşısında ellerinde kalan tek toprak olan Anadolu'nun ve İstanbul'un korunabilmesi için "modern ve egemen milli devletin" kurulmasının şart olduğunu ve bunun için hem askeri ve diplomatik hem de ideolojik olarak mücadele etmeleri gerektiğini anlamışlardı.

Birinci Dünya Savaşı sonunda görüldü ki, Arapların beklentileri kesinlikle gerçekleşmemiş, İngiliz ve Fransız mandaları olarak yönetilmek durumunda kalmışlardı. İngilizler ve Fransızlar, Araplara verdikleri bağımsızlık sözünü yerine getirmedikleri gibi, bu toprakları kendi yönetimleri altına sokmuşlardı. Bu durum karşısında, Türkler, hem sahip oldukları "milli devlet ideolojisi" ve "vatan anlayışı" çerçevesinde;4 hem de fiilen zaten bir şey yapma imkanları olmadığı için, Orta Doğu ile ilgilerini kesmek zorunda kaldılar. Bu durumun en bariz ve çarpıcı örneği, Musul sorundur: Türkiye, Musul ve Kerkük bölgesinin 'misak-ı milli' sınırları içinde olması nedeniyle kendi devletine bağlanması için mücadele etmiş, fakat İngilizlerin bölgeyi güç kullanarak ve hukuku maniple ederek kendi denetimi altındaki Irak içine dahil etmesini engelleyememişti. Irak dışındaki bölgeler de benzeri yollarla İngiltere ve Fransa'nın denetimine girmişti.

Bu nedenle, Türkiye Cumhuriyeti'ni kuran liderler Mustafa Kemal Atatürk ve dönemin elitlerinin, hem ideolojik tercihleri nedeniyle ama hem de uluslararası konjonktür izin vermediği için Orta Doğu'ya dönük "özel bir ilgisinden" söz edilemez. Orta Doğu, bu iki nedenle Türkiye'nin uzağında bir alandı. Türkiye'nin Kemalist ideolojiye dayalı devlet yapısı ve bu ideolojiye sahip yönetimleri için, Orta Doğu, hem iki dünya savaşı arası dönemde, hem İkinci Dünya Savaşı'nda hem de etkin oldukları sürece ilerleyen dönemlerde, her zaman uzaklarda ve ulaşılması gerek olmayan bir bölge olarak algılanmıştır (ve algılanır).

1950'ler: Soğuk Savaş ve NATO Üyeliğinin Etkisinde Bölgesel Rol

Fakat ne zaman ki, İkinci Dünya Savaşı sonrasında dünyada ve Orta Doğu bölgesinde şartlar değişmeye ve yeni uluslararası/bölgesel durumlar ortaya çıkmaya başladı, işte o zaman Türkiye'nin Orta Doğu politikası ve yöneliminde ideolojiye rağmen değişimler görüldü. Türkiye, bölgeyle yakından ilgilenmeye başladı. Her ne kadar bu ilginin niteliği, yoğunluğu ve süresi değişik dönemlerde farklılık göstermişse de, Türkiye bölgenin ayrılmaz bir parçası haline gelmiş ve dünyanın süper güçleri tarafından böyle görülmüştür.5

Türkiye'yi bölgeye yönlendiren uluslararası konjonktürdeki ilk değişim süreci, soğuk savaşın en zirvede olduğu 1950'ler dönemidir. 1950'lerde bir yandan uluslararası sistemde ortaya çıkan ABD-Sovyet rekabetinin Orta Doğu bölgesine yansıması ve eş zamanlı olarak İsrail Devleti'nin kurulması; diğer yandan Türkiye'de Adnan Menderes ve ekibinin iktidara gelmeleri, Türkiye'nin bölgeye eğilimini önemli ölçüde etkilemiştir. Global ve bölgesel konjonktür ile Menderes felsefesinin birbiriyle uyuşması, Türkiye'nin bölgede aktif rol oynamasını sağlamıştır.

İkinci Dünya Savaşı sonrasında global yapıda ortaya çıkan soğuk savaş düzeni, kısa bir süre içinde Orta Doğu bölgesine yansıdı. Bir yandan, bölgedeki İngiliz etkisi azalırken ve buna karşın bölgedeki ülkeler Batı ülkelerine karşı cephe alırken; diğer yandan ABD ve Sovyetler Birliği bölgeye girmeye ve etki alanı oluşturmaya çalışıyorlardı. Bu çerçevede, önce İngiltere, her ne kadar bölgeden resmen çekilmişse de, fiilen kalmaya devam etmek istiyor, bölge ülkeleriyle siyasi bağlarını sürdürmenin yollarını arıyordu. İngiltere, bölge ülkelerini Orta Doğu Komutanlığı ya da Orta Doğu Savunma Örgütü projesi içinde bir arada tutmak ve hem kendi çıkarlarını ve askeri varlığını garanti altına almak, hem de Sovyetlerin bölgeye girmesini engellemek istiyordu. Ve İngiltere, bu projenin oluşumunda Türkiye'nin de yer almasını hatta başrol oynamasını planlıyordu. Zira, Türkiye'nin yukarıda belirttiğimiz jeopolitik ve bölgesel özelliklerinin, projenin etkinliğini artıracağını düşünüyordu.

Dönemin Türkiye liderleri Adnan Menderes ve Fuat Köprülü, İngiltere'nin projesinde yer almayı kabul etmediler. Zira, her iki lider de İngiltere'ye karşı tarihten gelen soğukluk ve güvensizlik nedeniyle bu ülkenin patronluğunda bölgede bir rol oynamayı düşünmediler.

Aynı dönem içinde (1950-1952) Türkiye'nin NATO üyeliği de gündemdeydi. Türkiye'nin NATO üyeliğinin de jure olarak Batı Avrupa ve Atlantik alanında bir sorumluluk getirmesi gerekirken; İngiltere ve ABD, bu üyeliğin aynı zamanda de facto olarak Orta Doğu'yu da kapsamasını istiyorlardı. Türkiye'nin hem bir NATO üyesi olması hem de Orta Doğu'nun önemli bir aktörü olması, ABD ve İngiltere'nin (ve genel olarak Atlantik İttifakı'nın) çıkarlarına, güvenliğine ve politikalarına olumlu katkıda bulunacağı aşikardı. Zira, Orta Doğu'nun sahip olduğu enerji kaynakları, jeopolitik konumu, siyasi atmosferi, ve en önemlisi bölgenin Sovyet tehdidine açık olması ve Arap milliyetçiliğinin gelişmesi, Batılı ülkeleri ama özellikle ABD ve İngiltere'yi tedirgin ediyordu. Bu tedirginliğin giderilmesi için, bölgede askeri-siyasi bir paktın kurulması ve Türkiye ve diğer önemli ülkelerin işbirliği içinde olmaları gerekirdi.

İşte bu noktada özellikle İngiltere, Türkiye'nin NATO üyeliğini kendi projelerinin içinde yer alması şartına bağladı. Bu aşamada ABD devreye girdi. Dönemin ABD Büyükelçisi George McGhee, Ankara'da Menderes ve diğer liderlerle yaptığı sıkı diplomatik görüşmelerde, İngiltere'yi ikna edecek ve bu arada ABD'nin de uygun bulduğu bir çözümü anlattı. Türkiye'nin NATO üyeliğinin ve Batı Bloku içinde yer almasının Türkiye'nin Orta Doğu'daki rolüyle yakından ilgili olduğunu açıkladı.6 Türkiye açısından ise, asıl önemli olan, Sovyetler Birliğine ve Komünizme karşı güvenlik elde edebilmek için NATO'ya girmek ve böylece ABD'nin askeri, siyasi ve ekonomik desteğini garanti altına alabilmekti. Nihayetinde, Türkiye'nin NATO'ya kabulü, Türk Dışişleri Bakanı Fuat Köprülü'nün Meclis'te yaptığı şu "açıklama" sonrasında gerçekleşmiştir: "...Türkiye Atlantik Paktı'na ilhak edince, Orta Şark'ta bize düşen rolü müessir bir surette ifa ve gerekli tedbirleri müştereken ittihaz için ilgililerle derhal müzakereye girmeye amade olacaktır".7

Türkiye'nin NATO'ya girişinden kısa bir süre sonra, ABD, bölgedeki İngiliz etkisini devralarak ama İngiltere'nin de yardımıyla bölge ülkelerini Sovyetler Birliği'ne karşı örgütleme çabasına girdi. ABD, ile kez 1953'te gündeme gelen Kuzey Kuşağı ya da Yeşil Kuşak projesi çerçevesinde bölgede Türkiye'nin öncülüğünde NATO'nun bir uzantısı olacak bir askeri-siyasi pakt oluşturmak istedi. Dönemin ABD Dışişleri Bakanı J. F. Dulles, Türkiye ve diğer bölge ülkelerine 1953'te yaptığı gezilerde, bu projeyi anlattı ve Türkiye'nin öncülük etmesini istedi. Bu öneri, İngiltere'nin daha önce ileri sürdüğü projelerle de uyum içindeydi. Kısacası, hem ABD hem de İngiltere, Türkiye'nin Orta Doğu bölgesine yönelmesini istiyorlar, aktif bir örgütlenme yapmasını talep ediyorlardı.8 Türkiye için bölgenin kapıları açılmıştı.

Türkiye, NATO'ya resmen üye olduktan (1952) hemen sonra yukarıda belirttiğimiz proje çerçevesinde bölgeyle çok yakından ilgilenmeye başladı. Menderes, Bayar, Köprülü ve diğer ilgili bakan ve diplomatlar, bölge ülkelerini sık sık ziyaret ederek, Sovyetlere karşı bir ittifak oluşturma çabası içine girdiler. Menderes ve arkadaşları, bu konuda oldukça hevesli ve gayretli idiler. Bu noktada, bu değişimin nedenini sormak gerekir: Yani, daha önce bölgede rol oynamaktan kaçınan liderlerin NATO'ya girdikten sonra aktif rol oynamalarının nedeni nedir?

Burada "verilen sözün" önemli bir payı olmakla birlikte, Menderes ve arkadaşlarının sahip oldukları ideoloji, siyasi amaç ve hedeflerin de çok önemli payı vardı. Menderes ve arkadaşları, her ne kadar başlangıçta İngiliz projelerine katılmak istememişlerse de, ABD'nin öncü­lüğünde ve NATO perspektifindeki rolü isteyerek oynamışlardır. Çünkü, Menderes ve arkadaşlarının siyasi, ideolojik ve ekonomik görüşleri Amerika ve NATO'nun stratejileriyle tam bir uyum içindeydi. Menderes'in dış politika felsefesinde iki unsur vardı: ABD, NATO ve Batı dünyasına duyulan ileri derecede sempati ve beklentiler; buna karşılık, Sovyetler Birliği ve komünizme karşı tam bir zıtlık ve çatışma. Menderes, Türkiye'nin güvenliği, siyasi ve ekonomik gelişmesinin en önemli kaynağının ABD olduğuna inanıyor, Türkiye'nin çıkarları ile ABD'nin çıkarlarının özdeş olduğunu düşünüyordu.

Böylesi bir ideolojik ve siyasi tercih, Türkiye'nin ABD'nin Orta Doğu'daki projesine tam destek vermesini kolaylaştırıyordu. Menderes hükümetinin oluşumunda başrol oynadığı Bağdat Paktı böyle bir inancın ürünüdür. Menderes, 1950'ler boyunca izlediği dış politikayı Bağdat Paktı perspektifinden oluşturmuş ve uygulamıştır. Paktın kurucu üyeleri olan Irak, İran ve Pakistan ve kısa süre sonra katılan İngiltere ile sıkı siyasi ve askeri diyalog geliştirmiş, ayrıca diğer bölge ülkeleri olan Mısır, Suriye, Ürdün, Lübnan, Suudi Arabistan ve diğerlerini paktın içine çekmeye ve böylece Sovyet karşıtı bloğu genişletmeyi ve güçlendirmeye çalışmıştır.9

Fakat, Menderes'in tüm çabalarına rağmen bölge ülkeleri iki nedenle Türkiye öncülüğündeki bir pakt içinde yer almak istememişlerdir. Birincisi, Türkiye'nin bölgedeki sömürgeci ülkeler olan İngiltere ve Fransa ile yakın işbirliği içinde olmasıdır. Bölge ülkeleri, Türkiye öncülüğündeki projenin amacının Batı sömürgeciliğini devam ettirmek olduğunu düşünüyorlardı. Daha önemlisi, bu ülkeler Sovyetler Birliği'nden Türkiye kadar endişe duymuyor ve bu nedenle Sovyetler ile işbirliği içine girmekte sakınca görmüyorlardı. Öyle de olmuştur: Mısır'ın öncülüğündeki Arap milliyetçisi ülkeler, Batı ülkelerine karşı güçlü olabilmek amacıyla Sovyetler ile askeri ve siyasi işbirliği içine girmişler ve bölgede bu yönde bir ittifak kurmaya çalışmışlardır. Bunun sonucunda Sovyetler Birliği de bölgeye girmeyi başarmıştır.

İkincisi, Türkiye'nin İsrail'i tanıması ve sıkı ilişkiler içine girmesi, Arap-Müslüman ülkeleri rahatsız etmiştir. Zira, İsrail'in Filistin toprakları üzerinde kurulmuş olmasına ve Arapların haksızlığa uğramasına tepki duyuyorlar; Türkiye'nin İsrail ile ilişki içine girmesine şüpheyle bakıyorlardı. Bu boyut, yani İsrail faktörü, Türkiye'nin Orta Doğu politikasının en belirleyici unsuru haline gelmiş ve ilerleyen yıllarda devam etmiştir. 10

Halbuki, Menderes ve arkadaşları (ilerleyen yıllarda diğer hükümetler), İsrail ile sıkı ilişki kurmayı Türkiye'nin askeri, siyasi ve ekonomik çıkarları açısından yararlı görüyorlardı. Bir yandan İsrail'in de ABD'nin yakın dostu olması; diğer yandan ABD'deki İsrail lobisi aracılığıyla ABD'den daha kolay ve çok yardım alabilme ümidi, Menderes (ve diğer Türkiye) hükümetlerini İsrail ile ilişkiler geliştirmeye ikna ediyordu. Diğer yandan, Menderes hükümetleri, İsrail'i bölgedeki bir başka Batı yanlısı ülke olarak görmesi nedeniyle kendilerine yakın ve doğal dost olarak algılıyorlardı. Dolayısıyla, Türkiye'nin dış politika ve bu çerçevede İsrail perspektifi ile Mısır ve aynı çizgideki diğer bölge ülkelerinin dış politika ve İsrail perspektifi birbiriyle uyuşmuyor, hatta çatışıyordu.

Bu iki nedenden dolayı, Türkiye'nin bölge ülkeleriyle ilişkileri olumsuz yönde gelişmiş, Türkiye bu ülkeleri Batı ittifakı içine ve kendiyle işbirliğine çekmeye çalışırken, tam tersi olmuş, bu ülkeler hem Türkiye'den daha da uzaklaşmış ve karşı ittifak oluşturmuş hem de Sovyetler Birliği'ne yaklaşarak bölgedeki Sovyet etkisinin daha da artmasına yol açmıştır. Bunun üzerine, bölgede 1950'ler boyunca bir çok soğuk savaş çatışması, krizi ve savaşı doğmuştur: 1956 Süveyş Kanalı krizi ve Arap-İsrail Savaşı, 1957 Suriye krizi, 1957-58 Lübnan ve Ürdün olayları, 1958 Irak Devrimi gibi. Ve doğal olarak, Türkiye tüm krizlerde, çatışmalarda ve savaşlarda Batı ülkeleriyle birlikte hareket etmiş, onların görüşlerini ve operasyonlarını desteklemiştir.

Menderes'in Orta Doğu politikası, çok iyi niyetli ve belki de dönemin şartları altında kaçınılmaz bir politika idi. Menderes'in sahip olduğu dünya görüşü ve ideoloji, Türkiye'nin böylesine atak ve çarpıcı bir dış politika izlemesi, Orta Doğu'da rol oynaması, sadece bölgede değil Türkiye'deki muhalefetin de tepkisini çekmiştir. Türkiye'deki muhalefet, Türkiye'nin bölgedeki aktif rol oynamasını, maceracı, gereksiz, aykırı ve zararlı görmüşlerdir. Zira, bu politika Türkiye'nin bölgeden 'uzakta kalma tercihine' halel getiriyordu. Hele, Batı ile işbirliği çerçevesinde olması, özellikle sol çevreleri daha çok rahatız ediyordu. Bu rahatsızlıklar, 1960 askeri darbesi ile kendini açıkça gösterdi. Askeri rejim, Menderes'in iç ve dış politikadaki atak tavrına tepki olarak, onun hayatına son vererek cezalandırma yolunu seçti. Doğal olarak, askeri rejim Türkiye'nin dış politikasında da değişim yapacaktı.

1960'lar: Batı'ya Tepki Olarak Temkinli Yakınlaşma

1960'lar döneminde Türkiye'nin Orta Doğu politikası yeni bir şekil aldı. Bu politikanın ana özelliği, Batı ile ilişkilerde yaşanan sorunlar ve olumsuzluklar sonucunda, Orta Doğu ülkelerinin bir denge unsuru olarak görülmesi ve bu çerçevede 'temkinli yaklaşım' sürecinin yaşanmasıdır. Bu olumsuzlukların nedeni de yine büyük oranda uluslararası sistemde ya da soğuk savaş sürecinde ortaya çıkan ilginç gelişmelerdi. 1960'larda Türkiye'yi doğrudan ilgilendiren ve olumsuz sonuçlar yaratan gelişmeler şunlardı:

Birincisi, Küba füzeler krizi sonrasında ABD ile Sovyetler Birliği arasında gelişen diyalog ve "detente" havasının Türkiye'nin aleyhine sonuç yaratmasıdır. Benzeri bir krizin tekrar yaşanamaması için Sovyetler Birliği'nin Küba'daki füzelerini kaldırması karşılığında, ABD'nin de Türkiye'deki kıtalararası füzeleri kaldırmaya Türkiye'ye danışmadan karar vermesi; ve ABD'nin Türkiye'ye yaptığı askeri ve ekonomik yardımları önemli oranda kısmaya başlaması ve hatta Türkiye'ye verilecek yardımların OECD çerçevesinde yapılmasının istemesi, Türkiye'deki yöneticileri ABD ile ittifak ilişkileri konusunda şüphe ve endişeye sevk etmişti.

Fakat, Türkiye'nin Batı'ya tepkisini artıran ve Orta Doğu'ya yönelmesini sağlayan daha önemli faktör, Kıbrıs sorunu ve etkileridir. Türkiye, 1960'lardan itibaren Kıbrıs sorununu dış politikasının birinci gündem maddesi haline getirmiştir. Bu nedenle, Kıbrıs'ta başarılı olmak "milli bir dava" olarak görülmüş, bu davanın başarılması için uluslararası kamuoyundan destek alma çabasına girilmiştir.

ABD ve diğer Batılı ülkelerin, Türkiye'nin Kıbrıs politikasını kabul etmemeleri, tam aksine Yunan tezlerine destek vermeleri, Türkiye'yi dış politikada yeni bir diplomasi sürecine itmiştir. Bunun iki örneği, 1965'te Birleşmiş Milletler Genel Kurulu'nun Kıbrıs konusunda Yunanistan'ın lehine bir karar alması; diğer de, ki bu en önemlisiydi, Türkiye'nin Kıbrıs'taki Türklere yapılan saldırıları durdurmak amacıyla bir askeri operasyon yapmak istemesi üzerine ABD Başkanı Johnson'un Türkiye'yi ikaz eden ve operasyonu engelleyen 5 Haziran 1964 tarihli ünlü mektubudur. Türkiye, bu dönemden itibaren, Batı ülkelerinden alamadığı desteği, diğer ülkelerden ve bu arada özellikle Orta Doğu ülkelerinden alma çabası içine girdi.

Uluslararası konjonktürdeki bu gelişmeler ve Türkiye'ye olumsuz yansımaları, Türkiye'yi Orta Doğu'ya yönlendiren en önemli unsurdu. Fakat bu arada, Türkiye'de gelişen iç gelişmelerin de etkisini gözden uzak tutmamak gerekir: Toplumda giderek güçlenen sol ve İslami kesimler, Türkiye'nin Orta Doğu'ya yakınlaşması için baskı yapmaya başladılar. Özellikle, Filistin sorununun 1967 Arap-İsrail savaşından sonra giderek Araplar aleyhine gelişmesi ve Filistin Kurtuluş Örgütü'nün kurulması, Türkiye'de Filistinliler lehine olan kamuoyunu daha aktif ve etkili hale getirdi.

Türkiye, bir yandan Kıbrıs sorunu ve bu çerçevede ABD ve diğer Batı ülkeleri ile yaşadığı olumsuzlukları dengelemek amacıyla ve aynı zamanda Arap ve İslam dünyasının desteğini alabilmek için bölge ülkeleriyle sıkı diplomatik ilişkiler kurmaya başladı; diğer yandan, Filistin sorununa duyulan sempati nedeniyle, İsrail ile ilişkilerini daha düşük bir seviyede tutmaya çalıştı. 1950'lerin aksine, Türkiye, Arapların endişelerini dikkate alan, onlarla ilişkileri geliştirmeye çalışan ve bölgedeki çatışmalarda "tarafsız" kalan bir politika izlemeye başladı. "Tarafsızlık" çerçevesinde; Araplar arası çatışmalara müdahale etmemeye özen gösterdi; Batılı ülkelerin bölge ülkeleri ile olan sorunlarında "dışarıda" kalmayı tercih etti; ve Arap-İsrail savaşlarında daha çok Araplara yakın durmaya çalıştı. Bu arada, kısmen Türkiye'deki dini kesimlerin artan baskısı altında kalarak, kısmen de İsrail'in Kudüs'teki politikasına bir tepki olarak İslam Konferansı Örgütü'nün 1969'dan itibaren başlayan oluşum sürecine katıldı.

Bu tür gelişmelere rağmen, Türkiye'nin ideolojik tercihleri de daima bir faktör olarak göz önünde bulunduruldu. Türkiye, 1967 Arap-İsrail Savaşı'nda Arapları destekleyen bir söylem kullanmasına ve ABD'nin İsrail'e Türkiye üslerini kullanarak yardım etmesine izin vermemesine, hatta İsrail'in işgal ettiği topraklardan çekilmesi gerektiğini ilan etmesine karşın; hiçbir zaman, İsrail ile ilişkilerin koparılması; ya da İsrail'i destekleyen ABD'ye ve diğer Batı ülkelerine karşı bir tedbir uygulanması; ya da Araplara askeri veya siyasi bir destek verilmesi gündeme gelmedi. Aslında, Türkiye, mümkün olduğunca bölgenin dışında kalmak istiyor, "tarafsızlık" adı altında olaylara müdahil olmamak istiyordu.

Ne de Türkiye İKÖ'ye tam anlamıyla entegre oldu ve onun çabalarını tam anlamıyla destekledi. İKÖ'deki katılımını mümkün olduğunca alt seviyede tuttu. İKÖ'ye resmen üye olmadığı gibi, onun siyasi kararlarına tam destek vermedi. Zira İKÖ'nün Arap-İsrail çatışması ve İslami konulardaki bazı kararları, Türkiye'nin ideolojisiyle ve Batı yanlısı dış politika tercihleriyle uyuşmuyordu. Örneğin, İKÖ, İsrail ile ilişkilerin kesilmesi ve yaptırımlar uygulanması veya İslami konulurda kararlar aldığında, Türkiye bu tür kararları kabul etmiyor ya da çekinceler koyarak altın imza atıyordu.

1970'ler: Ekonominin Etkisinde Dış Politika

1970'lerde Türkiye'nin Orta Doğu ilişkilerinde yeni bir boyut, yani "ekonomik" gündem ortaya çıktı ve gelişti. Özellikle 1973-74 Petrol krizi ve sonrasındaki gelişmeler, Türkiye'nin bölgeyle ilişkilerini sıkılaştırmasında çok önemli rol oynadı: Öncelikle, Türkiye, petrol ihtiyacını kesintisiz karşılayabilmek için başta Irak olmak üzere petrol zengini ülkelerle sıkı ilişkiler geliştirmeye başladı. Türkiye-Irak petrol boru hatlarından ilki bu yıllarda (1973-77) tamamlandı ve Türkiye'ye petrol pompalamaya başladı. Fakat, petrolün pompalanması sorunu bitirmiyordu, çünkü bu kez Türkiye, petrol ücretini ödeyecek dövizi bulmakta sıkıntı çekiyordu. 1973-74 petrol krizinin ortaya çıkardığı ikinci boyut, petrol üreten Arap ülkelerinin bir anda zenginleşmeye ve ekonomik pazar haline gelmeye başlamasıdır. Artan petrol fiyatları ile gelen petrodolar gelirleri, Arap pazarını cazip bir ihracat merkezi haline getiriyordu. Başta ABD, Avrupa ve Japonya olmak üzere pek çok gelişmiş Batı ülkesi, Arap pazarının avantajlarından yararlanmaktaydı. Öyle ki, Araplardan aldıkları yüksek fiyatlı petrol giderlerini, bu ülkelere sattıkları tüketim malları, silahlar, teknoloji ve sanayi ürünleri ile geri almayı başarıyorlardı. Türkiye'nin 1970'lerde bu açıdan önemli bir çaba ve başarı içinde olduğu söylenemez. Türkiye, 1970'lerde her ne kadar Arap ülkelerinden petrol almakta zorluk çekmemişse de, Arap ülkelerinin pazarlarını kullanabilecek ve ödediği petrol ücretlerini karşılayabilecek bir ihracat gücü ve yeteneklerine sahip değildi. Bunun arkasında biri siyasi diğer ekonomi-politik iki temel neden vardı: Siyasi olarak, Türkiye, içerde anarşi ve siyasi istikrarsızlık yaşıyor ve politika üretemiyordu. Ekonomi-politik açıdan, Türkiye'nin ithal ikamesi anlayışına dayalı ekonomi-politikası, ihracatı teşvik edecek ve artıracak dürtüden mahrumdu. Türkiye'nin 1970'ler boyunca toplam ihracatının 2 milyar dolar civarında olması, bu politikanın bir sonucu idi. Ve Orta Doğu bölgesi bu olumsuzluktan payını fazlasıyla alıyordu.

Bunu dışında, bu dönemde Türkiye'nin Batılı ülkelerle yaşadığı problemlerin doğurduğu ekonomik sonuçları da dikkate almak gerekir: Türkiye'nin 1974 Kıbrıs askeri harekatı sonrasında ABD'nin askeri ambargosuna maruz kalmasının yarattığı ekonomik ve siyasi şok; diğer yandan Avrupa Ekonomik Topluluğu ile yaşanan ekonomik-ticari-mali krizlerin yarattığı ekonomik ve ticari açmazlar, Türkiye'nin alternatif bölgelere yönelmesini teşvik etmiştir.

Bu dönemde Türkiye'nin Orta Doğu ile yakınlaşmasına sıcak bakan iki lideri gözden kaçırmamak gerekir: Bülent Ecevit ve Necmettin Erbakan. Her birisi de farklı gerekçeler ve tercihlerle Türkiye'nin Orta Doğu ile ilişkilerinin geliştirilmesinden yana idi. Kısaca belirtirsek: Ecevit, 'bağımsız Türkiye' ve 'bölgesel dış politika stratejisini' savunuyor, Türkiye'nin Batı'yla sorunlarına tepki olarak bölge ülkeleriyle işbirliğini istiyordu. Ecevit, ileri sürdüğü "Yeni Güvenlik Konsepti" çerçevesinde, Türkiye'nin ABD'nin uyguladığı askeri ambargonun etkisini yok edebilmesi için bölgedeki silah üretme arzusu içinde olan ülkelerle (örneğin Libya, Sovyetler Birliği vb.) işbirliğine gitmesini istiyordu. Diğer yandan, Necmettin Erbakan, sahip olduğu İsamcı yaklaşımla, "İslam Ortak Pazarı'nı" savunuyordu. Buna göre, Türkiye bölge ülkeleriyle sıkı ekonomik ilişkiler geliştirmeli ve ekonomik entegrasyon gerçekleştirmeliydi. Erbakan ve Ecevit'in 1970'lerde hem birlikte hem de farklı hükümetler içinde bulunmaları, Türkiye'nin bölgeyle yakınlaşmasında önemli bir etkendi.

Bunun sonucunda, Türkiye 1970'lerde Orta Doğu ile küçük çapta ve yavaş yavaş da olsa ilişkilerini geliştirmiştir. Ekonomik açıdan, petrol boru hatlarının yapılması ve petrol ithalatının artması; siyasi olarak FKÖ'nün tanınması ve Türkiye'de elçilik açmasının sağlanması ve İKÖ Dışişleri Bakanlarının İstanbul'da toplanması, bu dönemdeki en önemli gelişmelerden bazı örnekler olarak kaydedilebilir.

1980'ler: İstisnai Şartlarda Özal Farkı ile İstisnai Politika

1980'lerin başında uluslararası sistemde ve Orta Doğu bölgesinde, hem bölgenin hem de Türkiye'nin kaderini yakından etkileyen üç önemli gelişme ortaya çıktı: Sovyetler Birliği'nin Afganistan'ı işgali, İran İslam devrimi ve İran-Irak savaşı. Bu üç olay, Türkiye'yi de yakından etkilemiş, Türkiye'nin iç ve dış politikasında yeni bir sürecin başlangıcı olmuştur. Ve en önemlisi, bu gelişmeler, Türkiye'nin Orta Doğu'ya daha fazla dönmesine, daha fazla ilgilenmesine ve bir bakıma daha fazla kaynaşmasına katalizör etkisi yapmıştır. Bu süreçte en önemli rolü de, Türkiye'deki askeri darbe sonrasında oluşan yeni düzende ön plana çıkan Turgut Özal oynamıştır. Diğer bir deyişle, 1980'ler boyunca Türkiye'nin Orta Doğu'ya yönelmesinde, bir yandan uluslararası konjonktürün sunduğu olumlu avantajları gelirken, diğer yandan bu avantajları kullanmaya hazır ve uyumlu bir konuma sahip olan Özal etkili olmuşlardır.

Türkiye'nin 1980'lerdeki Orta Doğu'ya açılımı, ne daha önceki dönemlerde eşine rastlanır ne de karşılaştırılması pek mümkün olmayan bir örnektir. Aşağıda daha detaylı görüleceği üzere, bu dönemdeki Türkiye-Orta Doğu ilişkileri, her bakımdan oldukça üst seviyede gelişmiş, her iki taraf açısından da olumlu sonuçlar doğurmuştur. Ekonomik, ticari, mali, siyasi, sosyal, kültürel yönlerden önemli gelişmeler kaydedilmiştir. Böylesi istisnai bir yakınlaşmanın oluşmasının nedenini, Türkiye'nin klasik devlet politikasının 'değişime' uğramasında değil, bu dönemde ortaya çıkan gerçekten istisnai uluslararası konjonktürün yarattığı imkanlarda ve bu imkanları kullanan Özal liderliğinde aramak gerekir. Neydi bu şartlar ve Özal farkı?

Bölgede Meydana Gelen Kritik Gelişmeler ve Türkiye'ye Yansımaları

1970'lerin sonu ve 1980'lerin başında Orta Doğu bölgesini ve Türkiye'yi çok yakından ilgilendiren üç önemli gelişmeden ilki Sovyetler Birliği'nin Afganistan'ı işgali, ikincisi İran'da İslam devriminin olması, üçüncüsü İran-Irak savaşının başlamasıdır. Bu olayların tümü, öncelikle Orta Doğu'nun genel politikasını ve bu politikadaki hassas dengeleri alt üst etmişti. Öncelikle Sovyetlerin Afganistan'ı işgali, Sovyetlerin Güney Asya yoluyla güneye doğru yayılması ve bu yolla hem bölgedeki ABD-Batı yanlısı ülkelerin hem de özellikle Basra Körfezi gibi petrol zengini alanlarının Sovyetlerin etkisi altına girmesi anlamına geliyordu. Bu durum, Doğu-Batı ilişkilerinde İkinci soğuk savaş döneminin başlamasına yol açarken bölgedeki dengeleri de Sovyetler lehine etkileme potansiyeline sahipti.

Diğer yandan, en azından bu işgal kadar önemli bir başka gelişme, İran'daki İslam devrimi ve bunun bölgeye yansımaları idi. İran'ın İslam adına devrim yapması, bir yandan İslamın devrimci bir unsur olarak kullanılabileceği düşüncesini (siyasal İslam), diğer yandan Batı-ABD'nin etkisinden kurtulmanın mümkün olduğu güvenini ve en önemlisi bu yöntemin diğer İslam ülkelerinde de uygulanması için "devrimin ihracı" yapılması ihtimalini ortaya çıkardı. İran devriminin Orta Doğu'daki pek çok ülke üzerinde domino etkisinin olabileceğini düşünmek mümkündü. Zira, her devrim önce kendi ülkesini ama bir süre sonra da etrafındaki ülke ve bölgeleri etkilemek ve benzeri devrimleri buralarda da yapmak ister.

Fransız ihtilali ve Sovyet ihtilali bu şekilde bir gelişme göstermişti. Dolayısıyla, İran devriminin, hem bilinçli olarak İran devrimcileri tarafından ihraç edilebileceği, ama aynı zamanda bölge ülkelerindeki radikal siyasi grupların böyle bir devrimi kendileri ithal etmek ve aynı şeyi kendi ülkelerinde uygulamak isteyecekleri de gayet anlaşılır bir şeydi.

İran devriminin ilk ve belki de en önemli etkisi, Irak üzerinde oldu. Irak, hem jeopolitik konumu nedeniyle hem de kendi etnik, dini, sosyo-kültürel ve ekonomik şartları nedeniyle İran devrimini 'ensesinde hissetti.' Eğer İran devrimini ihraç edecektiyse sıradaki ilk ülke Irak olurdu. İşte, bu endişedir ki, Irak'ta bazı ciddi hareketlenmelere yol açmış ve hatta Irak'ı sarsmıştı. Bu durum, Irak rejimini teyakkuza itmişti. Bu durum karşısında, öncelikle Irak'ta yönetime gerçekten Arap milliyetçisi, atılgan ve saldırgan özelliklere sahip Saddam Hüseyin geldi. Saddam Hüseyin, iktidara geldikten hemen sonra, içerideki karışıklıkları durdurabilmek, İran'ın etkisi püskürtebilmek ve böylece bölgedeki İran etkisi azaltabilmek için İran'a saldırdı. Böylece sekiz yıl devam edecek olan İran-Irak savaşı başlamış oldu. Irak'ın İran'a saldırısı, hem bölge ülkelerini hem de global güçleri 'rahatlattı' ve Irak'ı bir anda kahraman olarak ön plana çıkardı. Bunun sonucunda, İran karşıtı ülkelerin tamamı sekiz yıl boyunca değişik yollardan Irak'ı destekledirler. Petrol zengini ülkeler, Batı yanlısı ülkeler ve daha önemlisi ABD ve diğer Batı ülkeleri Irak'a açık destek verdiler.

Tüm bu gelişmeler, hem Türkiye ve diğer bölge ülkelerini ve hem de bu bölgede etkisi olan ABD, İngiltere ve diğer Batı ülkelerini yeni politikalar üretmelerine yol açtı. ABD Başkanı Carter, adıyla anılan Carter Doktrini'nde, ABD'nin "hayati çıkarları" içinde olan petrol zengini Basra Körfez bölgesine yapılacak herhangi bir saldırıya, gerekirse silah kullanmak dahil her türlü karşılığı vereceğini ilan etti. Ardından, ABD, bölge ülkelerinin hem Sovyet Birliği'nin hem de İran'ın bölgeye yayılmasını önlemek ve mücadele etmek üzere "stratejik konsensus-işbirliği" içinde tutmak için diplomatik-siyasi çalışmalar yaptı. ABD, bölge ülkelerinin, Sovyetler ve İran tehdidine karşı dayanışma, işbirliği ve yardımlaşma içinde olmasını istiyordu.

ABD politikasının Türkiye'yi çok yakından etkilemesi ve ilgilendirmesi ve Türkiye'nin bu gelişmelerden uzak kalamayacağı gayet açıktı. Zira, Türkiye'nin konumu ve politikası da ilginçti. Türkiye hem Sovyetler Birliğinin yayılmasının ve İran'daki İslami devriminin ve hem de İran-Irak savaşının en merkezi konumunda bulunan bir ülke idi. Klasik söylemle, Türkiye'nin jeopolitik ve jeostratejik konumu ve önemi onu anahtar bir duruma getirmişti. Türkiye'nin anahtar konumunun biri 'negatif etki', diğer de 'pozitif etki' olmak üzere birbiriyle rekabet halindeki iki boyutunu dikkate almak gerekir.

'Negatif etki', Türkiye'nin kendisinin de bu bölgesel gelişmelerden 'domino etkisi' mantığı çerçevesinde olumsuz etkilenmesi ve benzeri gelişmeleri yaşaması idi. Yani, ya bir Sovyet baskısı veya müdahalesi veya içişlerine karışması yoluyla Türkiye'nin de Sovyetlerin etki alanı altına girmesi tehlikesi, 1970'lerin şartları göz önünde tutulduğunda elbette vardı. Aynı şekilde, İran'daki İslam devrimi, tüm İslam toplumları ve devletlerinde olduğu gibi, Türkiye'de de etkisini göstermişti. Türkiye'de İran yanlısı insanların sayısı ve gücü (mezhep farkları nedeniyle) çok büyük olmasa da, Türkiye'deki sayıları az da olsa radikal Müslümanların da İran benzeri bir devrim yapma eğilimi içinde olmaları da hesapların içinde yer alıyordu. Dolayısıyla, Batı bağlantısının ve statükonun korunabilmesi için Türkiye'nin Sovyetlerin etkisi altın girmesinin veya 'İranlaşmasının' önlenmesi gerekirdi.

'Pozitif etki', Türkiye'nin kendisini bir istikrar ve düzen içine koyduktan sonra bölgede 'yapıcı ve olumlu' rol oynaması idi. Türkiye, bölge ülkeleri ile sıkı ilişkiler geliştirerek ve onlarla diyalog kurarak bölgenin karşı karşıya olduğu bu iki tehdit ve tehlikeden korunması mümkün olabilirdi. Türkiye'nin Orta Doğu'ya dönük dış politikasını güçlendirmesi ve yaygınlaştırması, bölgede olumlu gelişmelere yol açardı. Bunun için, öncelikle Türkiye'nin 1970'ler boyunca yaşamakta olduğu iç anarşik ve siyasi belirsizliklere son vermesi gerekirdi.

İşte bu mantık çerçevesinde, 1980 askeri darbesi ve sonrasında, Türkiye'de yeni bir siyasi, askeri ve ekonomik düzen oluşmaya başladı. Dolayısıyla, Türkiye'deki 1980 askeri darbesini Türkiye'nin iç ve uluslararası ortamındaki belirsizlikler çerçevesinde düşünmek gerekir: Askeri darbe, sadece Türkiye'deki sokak anarşisini, hükümet ve siyasi tıkanıklığı, iç savaş tehlikesini durdurmak bakımından değil, ayın zamanda Orta Doğu'daki yeni dengeler açısından da önemli bir gelişme idi. Zira, askeri rejimin yarattığı düzen, hem Türkiye'nin iç politikasında hem de yakınındaki Orta Doğu bölgesinde istikrarın sağlanması ve statükonun korunması yolunda önemli adımlar atmıştır.

Konumuz bakımından askeri rejim hükümetinin attığı en önemli adımlardan biri, öncülüğünü Özal'ın yaptığı 24 Ocak 1980 Kararlarını benimsemesi ve kendisinin ekonomik politikası olarak tercih etmesi idi. 24 Ocak Kararları, Türkiye'nin iç ve dış ekonomik ilişkilerinde liberal ekonomi anlayışının doğmasına yol açacak nitelikteki kararlardı. 24 Ocak kararlarının ana mantığı, liberal ekonomi anlayışına ve ihracata dayalı büyüme stratejisine dayanmasıydı. Türkiye, 1970'lerdeki ithal ikamesi politikasını terk etmiş ve onun yerine ihracata dayalı bir liberal ekonomi uygulanmasını başlatmıştı. Yani, Türkiye'nin kalkınması, üretimini artırması, sanayileşmeyi gerçekleştirmesi, döviz ihtiyacını karşılaması, velhasıl ekonomik düzlüğe çıkması, ihracatının artırılması hedefine bağlanmıştı. Bu amaca dönük olarak yeni pazarların bulunması kaçınılmazdı. Halbuki 1970'ler boyunca ve özellikle askeri darbe sonrasında Türkiye'nin geleneksel pazarı olan Avrupa ülkeleri ile sorunlar yaşanıyordu. Askeri hükümetin Dışişleri Bakanı İlter Türkmen'in belirttiği gibi, Türkiye'nin Avrupa pazarının kapıları aşağı yukarı kapalıydı. Avrupa ülkelerinin Türkiye'deki askeri darbeye tepki olarak Türkiye'nin temel ihraç malları olan tarım, tekstil, işgücü ve benzeri mallarına kapılarını kapatmışlardı. Bunun üzerine Türkiye'nin ihracatını artırmak için önünde tek alternatif olarak Orta Doğu ve İslam ülkeleri kalıyordu.11

1980 yılında olan ve Türkiye'nin bölgeye yönelmesinde etkili olan bir başka faktör, Türkiye-Amerika ilişkilerinin Amerikan ambargosunun sona ermesi sonrasında gelişmeye ve ABD'nin Türkiye'yi çok açık bir şekilde desteklemeye başlamış olmasıdır. ABD, 24 Ocak Kararlarının yürütülmesi için OECD kapsamında ekonomik desteğin verilmesine öncülük ederken, aynı zamanda Türkiye'deki askeri darbecilerin 'Türkiye'yi uçurumdan kurtaran' müdahalesine destek vermekteydi. ABD ile Türkiye arasında Mart 1980'de imzalanan SEİA (Savunma ve Ekonomik İşbirliği Anlaşması), Türkiye'ye 1975'ten beri uyguladığı askeri ambargoyu kaldırıyor ve Türk Silahlı Kuvvetleri'nin modernize edilmesi için askeri yardım yapılmasını taahhüt ediyordu. Bu çerçevede, ABD, 1980'ler boyunca Türkiye'ye askeri yardım ve teknoloji transferi yaptı. ABD, yardımının asıl önemi yanı, ABD'nin Türkiye'deki iç politika gelişmelerine ve Türkiye'nin Orta Doğu'daki 'stratejik konsensus-işbirliğinin' oluşumuna 'pozitif etki' yapmasına destek vermesidir. Bunu karşılığında Türkiye'den beklentisi, Türkiye'nin Orta Doğu bölgesinde Sovyet ve İran yayılmasına karşı 'istikrarlı bir ortamın oluşmasında' rol oynaması idi.

Özal Faktörü

Türkiye'nin 1980'lerde Orta Doğu'ya yönelmesinin bir boyutu yukarıda belirttiğimiz ulusal ve uluslararası konjonktürlerse, diğer boyutu bu iki konjonktürle uyumlu bir kişisel özelliğe sahip Turgut Özal'ın siyasi bir aktör olarak ortaya çıkması ve güçlenmesidir.

Siyaset Bilimi literatüründe önemli bir tartışma olan, 'liderler mi tarihi yazar, yoksa tarih mi liderleri üretir" sorusu, Özal ve 1980'ler Türkiyesi için de geçerlidir. Soruyu Özal için yeniden formüle edersek: Türkiye'nin 1980'lerde Orta Doğu ile ilişkilerinin gelişmesinde yukarıdaki ulusal ve uluslararası faktörler önemli rol oynadıysa, Özal bu rolü 'icra eden' bir lider mi idi? Yoksa, yukarıdaki şartları daha da ileri götürerek Türkiye'nin Orta Doğu'ya dönmesinde beklenenin ötesinde bir rol oynadı mı?

Her şeyden önce belirtilmeli ki, Özal'ın aşağıda detaylı olarak belirteceğimiz gibi bir felsefi temeli vardı. Özal, önceden sahip olduğu siyasi felsefesi sayesinde öne çıkmış ve kazandığı rolünü daha aktif ve etkili bir şekilde oynamıştır. Ama eğer 1980'ların ulusal ve uluslararası şartları olmasa idi, Özal, sahip olduğu felsefeyi uygulamaya koyamazdı. Zira, kendisi 1970'lerde de benzeri bir kişiliğe sahip olmasına ve Türkiye'de siyasetin içinde bulunmasına rağmen, Türkiye'nin iç ve dış politikasında aynı şekilde etkili ve aktif olamamıştı. Keza, Özal öncesi ve sonrası dönemlerde Özal'ın kişilik özelliklerine sahip pek çok siyasetçi olmasına rağmen, şartlar uygun olmadığı için aynı sonuçları yaratılamamıştır.12

Fakat, bu şartlara sahip olan bir başka liderin, Özal'ın sahip olduğu felsefeyi kabul etmeden aynı etkiyi göstermesi de mümkün olmazdı. Öyleyse, liderin tarihin oluşumundaki önemini de dikkate almak gerekiyor. Liderler, sahip oldukları kişisel özelliklerini ön plana çıkarak mevcut fırsatlardan olağanüstü sonuçlar elde edebilirler. Yoksa, Adolf Hitler veya Saddam Hüseyin gibi liderlerin, örneğin bugünün Almanya'sında veya Fransa'sında aynı politikayı uygulamaları veya uygulamaya çalışsalar bile aynı sonuçları doğurmaları elbette beklenemez.

Bu ikisi arasındaki ilişkiyi, Türkçedeki bir halk deyimiyle yani "tencerenin yuvarlanıp kapağını bulması" mantığıyla açıklamak daha doğru olacaktır. Yani, 'şartlar kendine uygun kişiyi yaratır' ya da 'kişiler kendilerine uygun şartlarda öne çıkar". İşte Özal, 1980'lerin Türkiye'sinin ve Orta Doğu şartlarının ortaya çıkardığı bir liderdi; ya da Özal, 1980'lerin şartlarında ortaya çıkmış ve bulduğu fırsatları sahip olduğu felsefeye uygun kullanmış bir kişiydi. Özal'ın Türkiye'yi Orta Doğu'yla yakınlaştıran felsefesi şu idi:
Özal genel olarak İslam dünyasına ve özel olarak da Orta Doğu bölgesine sempati duyan bir liderdi. Bu sempati, onun Müslümanların ve İslam toplumlarının kardeşliğini şart koşan dini inancından kaynaklanıyordu. "Diğer İslam ülkeleriyle yakınlaşmamızın nedeni, bu kardeş ülkelerle aramızda mevcut olan kültürel ve dini bağların varlığıdır," diyordu.13 Özal, Osmanlı İmparatorluğu'nun son döneminde Türkler ile Araplar arasında yaşanan bazı tatsız ve istenmeyen olayların ve çatışmaların dikkate alınmamasından yanaydı. Bu noktada, Birinci Dünya Savaşı'nda Osmanlı İmparatorluğu'na yaptıkları ihanet nedeniyle Araplara sıcak bakmayan klasik Türk görüşünden farklı düşünüyordu: "Bu olay artık bitmiştir. Yetmiş yıl geride kaldı. Araplar ve Türkler dört yüz yıl boyunca bir arada yaşadılar. Bizim ortak kültürümüz var. Geleneklerimiz benzerdir. Niye işbirliği yapmayalım?"14 cümleleri, Özal'ın tarihsel çatışmalara bakışını da açıklar. Ona göre, Türkiye, coğrafi ve kültürel bağlantıları nedeniyle Orta Doğu bölgesinin ayrılamaz bir parçasıydı.15 Bu tür düşünceleri nedeniyle Özal Osmanlı İmparatorluğu'nu yeniden canlandırmaya çalışmakla suçlandı. Hatta bazıları onun bir Türkiye Cumhuriyeti Cumhurbaşkanı'ndan çok, bir Osmanlı İmparatorluğu Sultanına benzediğini iddia etti. 16

Özal'ın Türkiye'nin klasik ideolojisinden farklı düşündüğü kesin olmakla birlikte, hiçbir şekilde radikal veya fundamentalist bir İslam inancına sahip değildi. Walter F. Weiker'in belirttiği gibi, "pragmatik bir İslam görüşü" vardı.17 Liberal düşünceyi ve Batılı yaşama tarzını benimsemiş bir kişi olarak, Batılı değerler ile kendi İslam anlayışını kaynaştırmayı amaçlıyordu. Öyleyse, Özal'ın özel olarak Orta Doğu'ya ve genel olarak İslam dünyasına olan sempatisini onun liberal ve Batılı anlayışından ayrı düşünmemek gerekir. Hangisinin önde geldiği, konudan konuya değişmekle birlikte, liberal ve Batı'ya ilgisinin daha baskın olduğu söylenebilir.

Gerçekten, Özal'ın Türkiye'nin Orta Doğu ve İslam dünyasıyla ilişkilerini geliştirilmesi arzusu, onun liberal düşüncesinden önemli ölçüde etkilenmiştir. Onun "ekonomik refah ve zenginliğin artması ile birlikte bölgedeki sorunların, anlaşmazlıkların, çatışmaların ve savaşların sona ereceği" düşüncesi, esasen uluslararası işbirliği için ileri sürülen liberal kaynaklı "fonksiyonalist teori"ye dayanmaktadır.18 Özal, Avrupalıları özellikle Fransa ve Almanya'yı İkinci Dünya Savaşı benzeri askeri savaşlara gitmeme konusunda eğitmekte ve bunun yerine onlar arasında işbirliğini geliştirmekte başarılı olduğu için, AB projesinden çok etkilendi ve hayran oldu.19

Özal benzeri bir projenin Orta Doğu bölgesinde de uygulanmasını umuyordu. Bu amaçla, bölge ülkeleri arasında gerçekçi bir dayanışmanın sağlanması için Avrupa'dakine benzer bir bölgesel ekonomik ve ticari işbirliğinin yaratılması için adımlar attı. Orta Doğu'da sürekli bir barış düzeninin, bölge ülkeleri arasında karşılıklı ekonomik bağımlılıklar temeli üzerine inşa edilebileceğini düşünüyordu. Zira, ekonomik karşılıklı bağımlılıklar, ülkelerin ortak çıkarlarını geliştirecek ve siyasi anlaşmazlıkların ve kavgaların çözümüne yardımcı olacaktı.20 Bir kere bu düzen yaratıldıktan sonra, Özal'ın sözleriyle, "bu ülkeler birbirlerinin çıkarlarını zedeleyecek adımları atmazdan önce iki kez düşünmek durumunda kalacaklar..."dı.21

Özal'ın Orta Doğu ülkeleri arasında ekonomik işbirliğini geliştirme arzusu, kısmen onun Batılı ülkelerin Türkiye'ye karşı uyguladıkları ekonomik korumacılık politikalarına duyduğu hayal kırıklığı ve tepkiden kaynaklanır. Belki bu durum onun yukarıda bahsettiğimiz Batı'ya duyduğu sempatiyle çatışıyor gibi görünebilir. Fakat, bu tepki Batı'ya düşmanlık değil, Batı'nın politikalarının yarattığı ekonomik olumsuzluklara karşı bir tedbirdi. Kitabında belirttiği gibi, ABD-Kanada Serbest Ticaret Alanı, Asya-Pasifik'teki ülkeler arasındaki bölgesel entegrasyon çabaları ve nihayet Avrupa Birliği gibi örneklerde görüldüğü üzere, dünyanın bölgesel işbirlikleri şeklinde yapılanmaya doğru kaymasından endişe duyuyordu. Bu bölgeselleşme süreci ve Sovyet Blokunun dağılmasından sonra olayların hızlı gelişimi ve istikrasızlık göz önünde bulundurulduğunda, Türkiye'nin ve İslam ülkelerinin gelecekte çok büyük ve ciddi sorunlarla karşılaşacaklarını tahmin ediyordu. İslam ülkelerinin yeterince gelişememiş olmaları ve yeterli altyapılarının bulunmaması gibi nedenlerle endüstriyel ve teknolojik üretim yapamamalarından ve dünya ticaretinde çok küçük bir paya sahip olmalarından dolayı oldukça üzüntü duyuyordu.

Bu problemin çözümünün ulusal bazdaki çabalarla değil, ancak uluslararası ekonomik işbirliğinin geliştirilmesi ile mümkün olabileceğine inanıyordu. Bu yüzden, İslam ülkelerinin liderlerini bu değişimlere dikkat etmeye22 ve daha fazla işbirliğine giderek dünya ticaretindeki paylarını artırmaya ve böylece İslam ülkelerinin refah seviyelerini yükseltmeye çağırdı. Ve bunun başarılması için, onların da AB tipi bir örgütlenme yaratmaları ve bu ülkeler arasında çok sayıda projeler geliştirmeleri ve uygulamaları gerekirdi.23

Özal'ın Orta Doğu ülkeleri arasında AB tipi bir örgütlenme ve işbirliği kurulması ideali, mevcut şartlar içinde uygulanması ne yazık ki olası değildi. Zira, bölgenin içinde bulunduğu bilimsel, teknolojik, ekonomik ve siyasi şartlar, AB ülkelerinin başlangıçta sahip olukları şartlarla karşılaştırmayacak kadar kötü ve olumsuzdur. Bölgede sık sık çatışma ve savaşlara neden olan çok derin ve bölgeye özgün siyasi istikrasızlıklar ve ekonomik problemler, bölge düzeyinde AB benzeri bir ortak pazarın kurulmasını engellemektedir.

Özal bu engellerin elbette farkındaydı. Daha 1982 yılında Başbakan Yardımcısı iken verdiği bir mülakatta bu engelleri aşmanın yollarını gösteriyordu. İslam Ortak Pazarı'nın yaratılabilmesi için iki şart vardır: İslam ülkeleri arasında bir birlik ve topluluk oluşturma isteği ve şuurunun oluşması ve bu ülkeler arasında etkili iletişim ağının ve altyapının kurulması. AET kurulmazdan önce Avrupa ülkeleri arasında yollar, demiryolları, telefon ve telekomünikasyon ağlarının çoktan kurulu olduğuna işaret ederek, İslam ülkelerinin de böyle bir pazarı kurabilmeleri için benzeri donanımlara öncelikle sahip olmaları gerektiğini düşünüyordu. Ancak bu noktadan sonra, malların, insanların, sermayenin serbest dolaşabildiği ve İslam ülkeleri arasında sınırların ve vize uygulamalarının ortadan kalktığı bir İslam Ortak Pazarı kurulabilirdi.24

Özal bu hedefi gerçekleştirmek için çok sayıda projelerin üretilmesine öncülük etti ve daha sonra da bunları uygulamaya çalıştı. Özal'ın ürettiği projelerin bazıları, petrol, gaz ve su gibi bölgesel kaynakların bölge ülkeleri arasında işbirliğini geliştirecek yönde kullanımı amacına dayanıyordu.25 Özal, bu kaynakların bölgesel işbirliği çerçevesinde kullanılmasının bölgede barışı güçlendireceğini düşünüyordu. Bölge ülkelerinin bu imkanları ve fırsatları kullanması için kendisinin geliştirdiği projeleri özetle şöyle açıklıyordu:

"Orta Doğu'da su problemi çok kötü durumda... Türkiye'nin sularını Orta Doğu'ya taşıyacak boru hatlarına paralel olarak Orta Doğu'nun petrolünü Türkiye'ye taşıyacak boru hatları yapılabilir. Daha güçlü işbirliği geliştirerek Orta Doğu'nun altyapısını inşa edebiliriz. Altyapı, bölgedeki ekonomik işbirliğini önemli ölçüde artıracaktır. İşbirliği, sadece bölge devletleri arasında değil aynı zamanda bölge halkları arasındaki anlayış ve iyi niyet duygularını artıracak ve bölge halkaları arasındaki ekonomik gelişmişlik açığını azaltacaktır. Petrol satışından elde edilen gelirler ile kurulacak olan bir ekonomik işbirliği fonu, bu projelerin yani boru hatlarının yapılaması ve ekonomik işbirliğinin oluşturulması için uygun bir yöntem olabilir."26

Özal'ın Türkiye'nin iki yoldan bölgede etkili olabileceğini düşünüyordu: Birincisi, Güneydoğu Anadolu Projesi, Türkiye'den bölge ülkelerine su akıtacak olan Barış Suyu Projesi ve bölgeden Türkiye'ye yapılması planlanmış olan gaz ve petrol boru hatları projeleridir. Bunlardan GAP, Özal'ın çok büyük değer verdiği ve ümit beslediği, yapımına kendisinin Başbakanlığı sırasında (1983) başlanan Türkiye'nin son yıllarda gerçekleştirdiği en büyük yatırım projesidir. Özal, GAP'a hem Türkiye'nin Güneydoğu Anadolu bölgesinin ekonomik ve sosyal şartlarını iyileştirecek (iç/ulusal hedef), hem de Türkiye'nin Orta Doğu'ya ve Avrupa'ya gıda ve tarım ürünleri ihracatını artıracak (dış politika hedefi) bir proje olarak bakıyordu.27 Özal'ın GAP'tan beklentileri ile onun Türkiye'yi AB'ye tam üye yapma hedefi arasında yakın bağlantı vardı. Türkiye'nin 1980'de başlattığı ihracata dayalı ekonomik büyüme stratejisini ve Batı ülkelerine dönük tarım ihracatının karşılaştığı engelleri göz önünde bulunduran Özal, bu stratejinin başarıya ulaşması ve engellerin kaldırılabilmesi için Türkiye'nin mutlaka AB'ya tam üye olması gerektiğini düşünüyor ve bu yolla AB piyasasının Türkiye ihracatına büyük bir pazar olacağını umuyordu.

Özal, GAP'ı aynı zamanda Orta Doğu'nun potansiyel ekmek sepeti olarak görüyordu. GAP'ın tamamlanması sonrasında Türkiye'nin tarımsal üretiminin patlaması yani "tarım devrimi"nin28 gerçekleşmesinden sonra, çok değişik tarım ürünlerini buna ihtiyaç duyan İran, Libya, Mısır, Tunus, Cezayir, Suriye ve Irak gibi bölge ülkelerine ihraç edebilecekti.29 Bunun yanında, GAP'tan elde edilen elektrik enerjisi de, Özal'ın uzun süredir bölgeye ihraç etmeyi planladığı kalemlerden birisiydi. En azından komşular ve yakın bölge ülkeleri ile Türkiye arasında elektrik ağlarının birleştirilmesi için bazı girişimleri olmuştu.

Ne yazık ki, Özal'ın GAP merkezli bölgesel ekonomik işbirliği düşüncesi, öncelikle Türkiye'nin güney komşularından olumsuz tepkiler aldı. GAP'ın baraj havzalarının doldurulması amacıyla Fırat ve Dicle nehir su­larının belli bir süre kısılması, Türkiye'nin bölgedeki en önemli su kaynakları üzerindeki hakimiyetinden rahatsız olan Irak ve Suriye tarafından karşı çıkıldı ve eleştirildi. Türkiye ile bu ülkeler arasında sürtüşmeye yol açan bu tepkiler öylesi bir noktaya geldi ki, özellikle Suriye Türkiye'ye karşı güç dengesi sağlamak için PKK terörüne destek verme yoluna gitti. Bazıları, bu durumu, Türkiye ve Suriye'nin birbirlerine karşı "su" ve "terör" silahlarını kullandıkları şeklinde yorumladılar. Böylesi sonuçlar, elbette Özal'ın hiç öngörmediği ve istemediği olumsuzluklardı.

Özal'ın Türkiye merkezli olarak ileri sürdüğü ve bölgesel barışa katkıda bulunacağını umduğu bir başka proje, adıyla malum "Barış Suyu Projesi"dir. Özal, yukarıdaki alıntıdan da anlaşılacağı üzere, kafasında öyle bir resim oluşturmuştu ki, burada Orta Doğu ve Basra Körfezi'ndeki petrol zengini ülkelerden Türkiye'ye petrol ve gaz borularının yanı başında Türkiye'nin Seyhan ve Ceyhan ırmak sularının Suriye, Irak, Suudi Arabistan ve diğer Körfez ülkelerine akıtılması için su boruları bulunuyordu. Barış Suyu Projesi, bölge ülkelerinin su ihtiyaçlarını karşılayacak bir çözümdü. Orta Doğu'daki su sorunun gelecekte toprak sorunları kadar önemli olacağı beklentisi ile, bölgesel ülkelerin bu konuda şimdiden işbirliğine gitmesi gerekiyordu. Yeteli su kaynaklarına sahip olan Türkiye, bu işbirliğinde önemli bir rol oynayabilir ve bölgesel barışa katkıda bulunabilirdi.

Ne yazık ki, bu proje Özal'ın hayal dünyasının ve proje aşamasının ötesine gidemedi. Başarısızlığın iki nedeni vardı: Birincisi, projenin yapılması çok büyük paraya ihtiyaç duyuyordu ve hiçbir ülke bu parayı yatırmaya yanaşmıyordu. İkincisi, bölge ülkeleri bu yolla kendilerinin Türkiye'ye "bağlanacakları" ve bunun sonucu Türkiye'nin çok büyük bir siyasi güç kazanacağı endişesini duyuyorlardı. Sonuç olarak, proje, kâğıt üzerinde kaldı ve Özal'ın ölümü ile birlikte adı bile anılmaz bir hâle geldi.

1980'lerde İlişkilerin Gelişimi ve Zaafları İKÖ ve İSEDAK Kapsamındaki Gelişmeler

Öncelikle, Türkiye'nin 1980'lerde İslam Konferansı Örgütü içindeki katılımını üst düzeyine çıkardığını görüyoruz. Dönemin Cumhurbaşkanı, Kenan Evren, İKÖ'nün Kazablanka Zirvesi'ne katılarak, Türkiye'nin o döneme kadar bölgeyle ilişkilerinde hiç görülmemiş derecede bir adım atmıştır. Bu katılım her ne kadar sembolik bir öneme sahip idiyse de, Türkiye'nin bölge ve İslam dünyasıyla ilişkilerinde geldiği seviyeyi göstermekteydi. Esasında, bu yakınlaşma siyasi olmaktan çok Türkiye'nin dış ekonomi-politiğine uygun bir durumdu. Zira, Evren'in katıldığı bu zirvede Türkiye, İSEDAK'ın başkanlığını alıyordu.

İSEDAK (İslam Konferansı Örgütü Ülkeleri Arası Ekonomik ve Ticari İşbirliği Daimi Komitesi), İslam Konferansı Örgütünün ekonomik alt birimi olan ve Türkiye'nin başkanlığını yaptığı projelerin yürütülmesinden sorumlu bir kurumdur. İSEDAK, projeleri çok taraflı olup gerçekleşebilmesi için tüm üye ülkelerin aktif katılımı gerekiyordu.30 İSEDAK'ın 1981'de resmen kurulmasında ve 1984'de Başkanlığının Türkiye'ye verilmesi ile birlikte fiilen çalışmaya başlamasında Özal'ın çok anahtar bir rol oynadığı bilinmektedir. Türkiye, örgütün hem organizasyonunda hem de işlemesinde baş rolü oynamıştır. Örgütün daimi Başkanı Türkiye Cumhurbaşkanı olup merkezi Ankara'dadır. Sekreteryası Devlet Planlama Teşkilatı içinde örgütlenmiş olan İSEDAK Genel Direktörlüğü tarafından yürütülmektedir. Toplantıları da düzenli aralıklarla İstanbul'da yapılmaktadır.

1985'teki ilk toplantısında belirlendiği üzere İSEDAK'ın tek ve temel amacı, "Aksiyon Planı (The Plan of Action)" adı verilen çok çeşitli alt projeleri içeren kapsamlı ve uzun soluklu bir projeyi Orta Doğu ülkeleri düzeyinde adım adım hayata geçirmektir.31 Aksiyon Planı; ticaret, sanayileşme, gıda ve tarımsal kalkınma, ulaşım, iletişim, turizm, mali ve parasal işbirliği, enerji, bilim ve teknoloji, işgücü ve sosyal konular, nüfus ve sağlık ve teknik işbirliği sahalarında çok sayıda projeleri içermektedir. Bu projelerin çoğu, Merkez Bankası, DPT ve diğer Bakanlıklar gibi Türk kurumları tarafından önerilmiş ve hazırlanmıştır.32 Temel amaç, Özal'ın yukarıda belirttiği şekildeki bir bölgesel kalkınma, işbirliği ve barış yakalamaktır.

O zamandan bu yana, Plan özellikle ticaret gibi bazı sahalarda resmen hayata geçirilmeye çalışıldı. Fakat bunların çoğu hâlâ embriyo aşamasındadır. Örneğin, Uzun Dönemli Ticari Finansman Projesi, Çok Taraflı İslam Kliring Sistemi, Bölgesel İhracat Kredisi Garanti Projesi, Ticari Tercihler Sistemi, Ticari Bilgi Bankası ve Standartların Uyumlaştırılması projeleri bu dönemde hazırlanmış ve resmen yürürlüğe girmiş, fakat hiçbir ilerleme kaydedilememiştir.33

Bu oldukça kabarık, kuşe kağıtlara basılmış sayfalarda ve çarpıcı isimleri olan projelerin niçin gerçekten kayda değer bir gelişme gösteremediği, ayrı ve önemli bir soru olup kapsamlı bir araştırmaya ihtiyaç duyar. Fakat burada çok genel bir açıklama yapmak istersek: bu projelerin başarısız olmasında, çok genel hatlarıyla, İslam dünyası ve Orta Doğu bölgesinin içinde bulunduğu ekonomik, sosyal, sosyo-kültürel ve eğitim şartlarının ve sorunlarının, bölge ülkelerinin rejim tiplerinin ve liderlerinin olumsuz özelliklerinin ve elbette global ekonomik ve siyasi konjonktürün çok önemli rol oynadığını söyleyebiliriz.

Her şeye rağmen, Özal, İSEDAK'ı AB tipi bir bölgesel örgütlenmenin nüvesi ve üye ülkeler arasında gelişmesini hayal ettiği karşılıklı ekonomik işbirliği vizyonunun oluşmasını sağlayacak potansiyel bir çerçeve olarak görüyordu. Diyordu ki: "Ekonomi ve ticarete daima çok büyük önem vermişimdir.Türkiye'nin İSEDAK'ın kuruluşunda baş rol oynadığı zaman da, bu hedefler dikkate alınmıştı." Özal, her ne kadar projelerin önemli bir başarıya ulaşamadığını kabul etse de, İSEDAK'ın geleceğinden umutluydu.34

İkili Düzeydeki Ekonomik Gelişmeler

Türkiye'nin İSEDAK çerçevesindeki projeleri hayata sokmakta başarılı ve etkili olamamakla birlikte, hem İKÖ toplantılarına aktif katılımı hem de İSEDAK'ın başkanlığını yapıyor olması, Türkiye'nin bölge ve diğer İslam ülkeleri ile ilişkilerinin gelişmesine olumlu katkıda bulundu. Özal hükümetlerinin bu örgütlerdeki aktif katılımı, rolü ve politikası, Türkiye'ye avantajlar kazandırıyordu. Aynı zamanda İSEDAK'ın üyesi olan Fas'tan Pakistan'a, Irak'tan Çad'a, Endonezya ve Malezya'ya kadar bir çok ülke ile sıkı ticari, ekonomik, sosyal, mali, teknik ilişkiler geliştirdi. Bu ilişkileri, mal ve petrol ticareti, müteahhitlik hizmetleri, işgücü ihracı, yabancı sermaye, turizm, dış yardım kategorilerine ayırmak mümkündür. Her kategoride yoğun ve hızlı gelişmeler olmakla birlikte, büyüklük ve önem bakımından şu şekilde özetlemek mümkündür.

Türkiye'nin bölgeyle geliştirdiği ticaret hacmi 1980'lerde iki-üçe katlanarak arttı. Türkiye bakımından asıl önemli olan boyut, Türkiye'nin bölge ve genel olarak İslam ülkelerine olan ihracatının ikiye katlanarak yüzde 40'ların üzerinde artışıdır. Türkiye'nin bölgeye olan toplam ihracatı 1980 yılında sadece 542.3 milyon dolarken, ilerleyen yıllarda giderek artmıştır: 1981'de 1.359,5 milyar dolara, 1982'de 2.153,4 milyar dolara, 1984 yılında 2.478,5 milyar dolara, 1985'de 2.974,5 milyar dolara ve 1988'de 2.548,4 milyar dolara çıkmıştır. Böylece, bölgenin Türkiye'nin toplam ihracatı içindeki payı 1980'de yüzde 20'lerden 1981'de 40'lara, 1982'de yüzde 47'lere yükselmiştir. Ki bu, Türkiye'nin Avrupa ülkelerine yaptığı ihracatı aşmaktaydı.35

Bu dönemde Türkiye'nin bölgeden yaptığı ithalatta büyük bir sıçramama olmamış, 1970'lerdeki ile aynı miktarda (2.5 milyar dolar civarı) gerçekleşmiştir. Bölgenin Türkiye'nin toplam ithalatı içindeki payı, 1980'lerin ilk yarısında yüzde 30-40 arasında gerçekleşirken, ikinci yarısında düşme eğilimi göstermiştir. Türkiye'nin ithal ortakları da hep aynı ülkeler olup, ana ithalat kalemi, petrol idi.

Bu artışlar tüm Orta Doğu ülkelerine dengeli bir şekilde dağılmamış, fakat özellikle beş ülkede yoğunlaşmıştı. Gerçekten, bu dönemdeki Türkiye'nin bölgeye yaptığı ihracatının çok büyük bölümü (yüzde 70'in üstündeki kısmı) sırasıyla İran, Irak, Suudi Arabistan, Libya ve Kuveyt'e yapılmıştı.36

Türkiye-Orta Doğu ekonomik ilişkilerinde petrol ve mal ticaretinden sonra üçüncü sırada Türk müteahhitlik firmalarının bölge pazarındaki geniş faaliyetleri geldi. Türk müteahhitlik firmaları, 1974­1990 yılları arasında Orta Doğu'da toplam 18.9 milyar dolarlık iş bağlantısı yaptı. Bu miktarın büyük bölümü üç ülkede yoğunlaştı: Libya 9.4 milyar dolar ile toplamın yüzde 46.7'sini; Suudi Arabistan 4.9 milyar dolar ile toplamın yüzde 27.8'sini; ve Irak, 2.5 milyar dolar ile toplamın yüzde 12'ini. Bu dönemde Türk müteahhitlerinin Orta Doğu'da yaptıkları işler; toplu konut inşaatları, altyapı faaliyetleri, yol, köprü ve tünel inşaatları, su kanalları, sulama projelerinin kanalizasyonu, liman inşaatı, sanayi tesisleri, otel, büro vs. inşaatından oluşmuştur. Ayrıca, müteahhitlik alanında sadece işin kendisi değil, bunun yanında inşaat işlerinde kullanılacak olan malzemelerin de Türkiye'den yapılmış olması ve işgücü ihracına katkıda bulunmuş olması da, Türkiye lehine ilave avantajlar olarak görülmelidir. 37

İşgücü ihracı bakımından: 1988 yılı itibarıyla Orta Doğu'daki toplam Türk işgücü sayısı 451.419'a ulaşmıştır. Bunun dağılımı: Suudi Arabistan'da 220.764 ile toplamın yüzde 48,9'u; Libya'da 188.672 ile toplamın yüzde 41,8'i; ve Irak'ta 38.388, ile toplamın yüzde 8,5'i idi.38

Ortak yatırımlar alanında: Suudi Arabistan ve Kuveyt, özellikle bankacılık, sanayi ve tarım sektörlerinde olmak üzere Orta Doğu ülkelerinin en başında yer alan ülkelerdi. Özellikle 1987 yılı sonrasında Arapların Türkiye'deki yatırımları hızla artmaya başladı: 1986 yılında toplam 82,7 bin dolar 168 işletmeye yatırılmışken, 1988 yılında toplam 141.4 bin dolar 384 işletmeye yatırıldı. İki yıl içinde yüzde 100'e varan bir artış kaydedildi.39 Bu alanda dikkat çeken bir nokta, Irak sermayesinin
Türkiye'de neredeyse hiçbir ortak yatırıma girmemiş olmasıdır.40 


Dış yardımlar konusuna gelince: Türkiye, bazı zengin Arap ülkelerinden ve örgütlerinden küçük miktar­larda dış kredi almış olmasına karşın, Irak'ın bu alanda hiçbir payının olmadığı görülür. Türkiye 1979-1989 yılları arasında Arap ülkelerinden ikili düzeyde (örneğin Kuveyt ve Suudi Arabistan'dan) ve çok ortaklı fonlardan (örneğin İslam Kalkınma Bankası'ndan) toplam 1.459,63 milyar dolar kredi alırken, burada Irak'ın payı yoktur.41

Son olarak turizm sektörüne bakarsak: 1980'ler boyunca Orta Doğu'dan Türkiye'ye hem turist sayısında hem de turizm gelirlerinde büyük artışlar kaydedildi. Bu sektörde de, Suudi Arabistan, İran, Kuveyt ve diğer Körfez ülkeleri ilk sıralarda yer alırken, Irak'ın fazla payının olmadığı görülüyor.42

Ekonomik İlişkilerin Siyaseti

Yukarıdaki analizde görülüyor ki, Türkiye'nin 1980'lerdeki bölgeyle ekonomik ilişkileri genel olarak üç-beş ülkede (Irak, İran, Suudi Arabistan, Kuveyt ve Libya) yoğunlaşmıştı. Bu sonuç bir tesadüf değil, Türkiye'nin izlediği dış politikayla ve aynı zamanda bölgedeki siyasi, askeri, ekonomik gelişmelerle çok yakından ilgili idi.

Bunlardan özellikle Türkiye'nin İran-Irak Savaşı boyunca 'tarafsız' tutum takınması ve her iki ülkeyi de 'idare edecek' bir politika izlemesidir. Türkiye, ne İran'a ve devrimine karşı 'sert ve olumsuz' bir tutum takındı; ne de Irak'ın İran'a saldırması dolayısıyla bu ülkeyle ilişkilerini askıya aldı. Zaman zaman, gerek içeride gerekse Batılı ülkelerde, Türkiye'nin İran'a karşı daha 'sert ve cezalandırıcı' politika uygulaması şeklinde talepler gelmişti. Bu amaçla, Türkiye'nin İran'la ekonomik ilişkilerini askıya alması ve böylece onu zor durumda bırakması tekli ediliyordu. Fakat Özal, sahip olduğu fonksiyonelist teori çerçevesinde bu tür düşünceleri ve talepleri, hiçbir şekilde dikkate almıyor, ve 'ideolojik-siyasi' kaygıların ekonomik ve ticari ilişkileri engellemeyeceğini ısrar ediyordu. Özal'ın bu konudaki görüşlerini kısaca aktaralım:

"Türkiye, dost ve kardeş İran İslam Cumhuriyeti ile ilişkilerine özel bir önem atfetmektedir... Bizim dostluk anlayışımız geçici unsurlara bağlı değildir. Dostluklarımızı uzun vadeli bir perspektif içinde görüyor ve değerlendiriyoruz. Ülkeler arasındaki ilişkilerde ekonomik alanda gerçekleştirilen işbirliğinin siyasi alandaki ortak anlayışların pekişmesine katkıda bulunduğu bir vakıadır. Türkiye savaşın başından itibaren titizlikle sürdürdüğü aktif tarafsızlık politikasını bundan böyle de devam ettirecek ve bu politika uyarınca barış yolundaki gayretlere katkıda bulunmaya ve bu çerçevede kendisinden beklenebilecek her türlü rolü üstlenmeye hazır(dır.)"43

Ayın şekilde, Irak'la ilişkilerde de, Irak'ın saldırgan olması ve başından da Saddam Hüseyin'in bulunmasına rağmen, olumlu adımlar hiç değişmeden devam ediyordu. Türkiye, Irak'la iyi ilişkileri sayesinde sadece, bu ülkeyle ticaret hacmini 2 milyar dolarlara çıkarmakla kalmıyor, aynı zamanda Irak'dan piyasa fiyatlarının biraz altında petrol ithal ediyor, ve toplam petrol ithalatının yüzde 60'ının üstünü bu ülkeden temin ediyordu. Zira, Türkiye-Irak petrol boru hatlarının 1987 yılında devreye girmesiyle birlikte Irak'ın Türkiye üzerinden ihracatı ikiye katlanıyordu (yıllık 70 milyon metreküp).

Diğer yandan, Türkiye'nin Suudi Arabistan ve Kuveyt'le olan yüksek orandaki ekonomik ilişkileri, kısmen bu ülkelerin zenginlikleri ise, kısmen de Özal hükümetlerinin bu ülkelerin krallıklarıyla iyi ilişkiler geliştirmesi; ve Türkiye'nin bu ülkelerle birlikte Sovyet Birliği'ne karşı Afgan mücahitlerini desteklemeleri ve aynı zamanda bölgede İran devrimine karşı 'ılımlı İslam fikir ve politika' birliğidir.

Burada, Türkiye'nin hem Irak'la iyi ilişkiler geliştirmesinin hem de Suudi Arabistan ve Kuveyt'le İran devrimine karşı işbirliğine rağmen İran'la iyi ilişkileri geliştirmesinin tezat olduğu düşüncesi ileri sürülebilir. Bu bir tezattır, fakat İran açısından başka bir seçenek fazla yoktu. Çünkü İran, devrim sonrasında ve savaş boyunca neredeyse tüm Orta Doğu ve İslam dünyasından tecrit olmuştu. İlişkiler geliştirebilecek 'dost' bulmakta güçlük çekiyordu. Daha da önemlisi, İran'ın savaş maliyetini karşılayabilmesi için petrolünü satacak ve temel ihtiyaçlarını karşılayacak pazarlara ihtiyaç duyuyordu. İşte bu çerçevede, Türkiye'nin önemli bir rolü vardı. İran, Türkiye'ye petrol satmaktan ve karşılığında Türkiye'den gıda ve diğer temel ihtiyaçlarını almaktan dolayı gayet memnundu. Dolayısıyla, İran, Türkiye'nin Irak, Suudi Arabistan ve Kuveyt'le geliştirdiği yakın ve sıkı ilişkilerden; ve İran karşıtı bir blok oluşturmasından razı olmasa da, göz yummak zorunda kalıyordu. Türkiye de hem İran'la ekonomik-ticari ilişkilerini aksatmayacak bir 'tarafsızlık' politikası takip ederek, ama aynı zamanda bölgedeki İran etkisine karşı oluşan gayr-i resmi ittifak ve güç dengesinde rol oynuyordu. Ama bu ittifak hiçbir zaman, örneğin 1950'lerde Bağdat Pakt'ında olduğu gibi bir kurumsallaşmaya gitmedi. Bu Menderesli yılları Özallı yıllardan ayıran önemli bir farktır.

Dolayısıyla, Türkiye'nin bölge ülkeleri ile ekonomik-ticari ilişkileri işte bu beş ülkeyle olan 'özel konumları ve durumlarından' kaynaklanıyordu. Gerçekten, 1980'lerin ikinci yarısından itibaren bu 'özel durumlar ve konumlar' ortadan kalkmaya başlayınca Türkiye'nin özellikle ticari ilişkilerinde düşüşler yaşanmaya başlandı. Bu düşüşleri dört faktöre bağlamak mümkündür: petrol fiyatlarının düşmesi sonrasında zengin ülkelerin daha az ihracat yapmak zorunda kalması; İran-Irak Savaşı'nın sona ermesinin etkileri; Irak ve Libya gibi ülkelerin Türkiye'ye borcunun ödeyemez hale gelmesi; Türkiye'nin AT pazarının giderek normalleşmeye başlaması ve ticari ilişkileri artması; ve nihayet aşağıda değineceğimiz gibi Irak'ın Kuveyt'i işgal etmesi sonrasında yaşanan olumsuz gelişmeler.

Türkiye'nin bölgeyle ekonomik ve siyasi ilişkilerinin gelişmesinde rol oynayan bir başka faktör, Türkiye'nin İsrail ile ilişkilerini 1980'ler boyunca düşük düzeyde tutmasıdır. İsrail'in 1980 yılında Kudüs'ü başkent ilan etmesi sonrasında Türkiye bu ülke ile ilişkilerini maslahatgüzar seviyesine indirerek tepki göstermişti. Bu tepki 1980'ler boyunca devam etti: Türkiye-İsrail ilişkileri oldukça belirsiz bir şekilde devam etti. Buna karşılık, Türkiye, 15 Kasım 1988 yılında Filistin devletinin ilan edince ilk tanıyan ülkelerden biri oldu.44

1990'lar: Amerikan Hegemonyasında Orta Doğu ve Türkiye

1990'ların başından itibaren Türkiye'nin dış politika ortamı ve elbette Orta Doğu bölgesi çok önemli olaylara sahne oldu. Önce Irak'ın Kuveyt'i işgali sonrasında Körfez Savaşı, ardından Sovyetler Birliği'nin çökmesi ve bölgede ortaya çıkardığı sorunlar, daha sonra halen devam etmekte olan Arap-İsrail barış süreci ve nihayet Balkanlarda savaş. Tüm bu değişimler, Türkiye'nin Orta Doğu politikasını derinden etkiledi. Türkiye'nin yukarıda belirtilen 'tarafsızlık' ilkesi, en azından 1960'ların ortalarından itibaren kurulmaya çalışılan Orta Doğu'ya yakınlaşma adımları, tamamen sona erdi. Türkiye, Körfez Savaşı'yla birlikte, hem genel olarak dış politikasında hem de özel olarak Orta Doğu'ya dönük politikasında büyük değişim yaptı. Bu değişimin özünde öncelikle Körfez Savaşı ve sonrasında meydana gelen gelişmeler ve bölgedeki soğuk savaş kamplaşmasının sona ermesi sonrasında ABD'nin etkinliğinin artması vardır.

Körfez Savaşı ve Türkiye'nin İkilemi

Irak'ın Kuveyt'i 2 Ağustos 1990 tarihinde işgali ile başlayan ve ABD önderliğindeki Körfez Koalisyonu'nun Irak'ı mağlup etmesi ile 28 Şubat 1991 tarihinde resmen son bulan Körfez Savaşı, Orta Doğu bölgesinin ve özellikle Türkiye'nin de içinde bulunduğu bölgenin taşlarını yerinden oynattı. Körfez Savaşı, Türkiye'yi en başından yani Irak'ın Kuveyt'i işgalinden itibaren yakından ilgilendiriyordu. Irak'ın Kuveyt'i işgali Türkiye'yi birbiriyle çelişen iki alternatifle karşı karşıya koydu: Bir yanda, Türkiye ile Irak arasında çok sıkı ve çok yönlü ilişkileri vardı. İki ülke arasında, ekonomik, ticari, mali, sosyo-kültürel ilişkiler, petrol boru hatları sistemi, ortak etnik sorunlar ve enerji gibi konular üzerine oturan bir karşılıklı bağımlılık sistemi vardı. Bu bağımlılığı sona erdirmek, kesinlikle Türkiye'nin lehine değildi, maliyeti yüksekti. Ama diğer yandan da, Irak'ın Kuveyt'i işgali hiçbir şekilde ve mazeretle kabul edilemez bir davranıştı. Eğer Irak geriye püskürtülmezse, ileride daha büyük sorunlara yol açardı. Bu iki nedenle Irak'a karşı oluşan Körfez Koalisyonu'na katılması gerekirdi. Diğer yandan, Türkiye'nin Körfez Koalisyonu'na destek vermesi, aynı zamanda onun 'tarafsızlık' ilkesinden ayrılması anlamına geliyordu. Böylesi çetrefilli ve zor bir ikilem, Türk dış politikası karar vericiler için hem işgalin yaşandığı günlerde ve hem de savaştan sonraki günlerde hep gündemde oldu.

Türkiye, bu ikilem karşısında, tercihlerden ikincisini seçti: Yani, Türkiye 1960'ların başından itibaren dikkatle sürdürdüğü 'denge' ya da 'tarafsızlık' politikasını terk ederek, ABD'nin önderliğinde oluşan Birleşmiş Milletler 'müşterek güvenlik' sistemi çerçevesinde bölgedeki en önemli ekonomik partneri olan Irak'la ilişkilerini kopardı: Çok sıkı ekonomik ambargo uyguladı; petrol boru hatlarını kapattı; müteahhitler ve işçiler işlerini terk edip geri döndüler; sosyal bağlantılar koptu; ve siyasi­ diplomatik temaslar durma noktasına geldi. Böylece, Türkiye, 1973'ten itibaren Irak'la arasında büyüttüğü ilişkileri birkaç gün içinde sona erdirdi.

Türkiye'nin Irak'a karşı politikasının oluşumunda rol oynayan iki önemli boyut vardır: Bunlardan ilki petrol boru hatlarının kapatılması dahil ekonomik ambargo uygulaması, diğeri de İncirlik hava üssünün ABD uçaklarının kullanımına açılarak askeri operasyona dolaylı olarak katılmasıdır. Yani hem ekonomik hem de askeri bakımdan Irak'a karşı savaş katılan Türkiye, gerçekten radikal bir dönüş yaptı. Bu dönüş belki de Menderes hükümetlerinin 1950'lerde Orta Doğu'ya dönük uyguladığı politikaya geri dönüş şeklinde değerlendirilebilir. Türkiye'nin uzun bir süre sonra tekrar Orta Doğu bölgesinde böylesi bir davranış göstermesinin nedenleri nelerdir?

Türkiye'nin Körfez Savaşı'ndaki davranışını belirleyen dış ve iç nedenleri şu şekilde açıklayabiliriz. Türkiye'nin Körfez Savaşı politikasını belirleyen birincil ve hakim etmen, uluslararası ortamdaki gelişmelerdir. Bu politika, Türkiye'nin kendi iç dinamiklerinin ürettiği ve uygulandığı bir süreçte oluşmadı. Irak'ın Kuveyt'i işgali öylesi bir saldırı idi ki, neredeyse tüm dünya bu işgale karşı çıktı ve Irak'ın işgalinin sona erdirilmesini istedi. Bu amaçla, Irak'a karşı Körfez Savaşı döneminde, hatta tüm 20. yüzyılda hiç örneği görülmeyen bir uluslararası tepki ve nihayetinde koalisyon oluştu. En başta ABD, Avrupa ve diğer gelişmiş devletler, Irak'a karşı süratle bir araya geldiler, ambargo koydular ve bölgeye büyük bir askeri yığınak yaptılar.

ABD, tarihinin en büyük askeri ve silah yığınağını yaptı. Daha önemlisi, Batılı ülkelerin eylemlerine Sovyetler Birliği açık bir şekilde destek verdi. En azından karşı çıkmadı, tepki göstermedi. Bu sürpriz gelişme Körfez Koalisyonu'nun oluşumu ve faaliyetlerindeki başarısında rol oynayan büyük bir faktördü. Böylece, ABD'nin öncülüğünde çalışan Birleşmiş Milletler Güvenlik Konseyi hızlı ve çok sayıda kararlar alarak, Irak'a karşı uluslararası kamuoyu oluşturabiliyordu. Koalisyonun diğer kesimi olan Arap ve İslam dünyasının tavrı da önemliydi. Her ne kadar Arap dünyası, Irak'a karşı alınması gereken tedbirler konusunda ikiye bölünse de, önemli aktörler olan Mısır, Suriye ve Suudi Arabistan dahil 13 Arap devleti ABD'ye açık destek verdi. Arap dünyasının aldığı pozisyon, Türkiye'nin Körfez Savaşı politikasının oluşumunda çok önemli bir rol oynamıştır. Arapların geçmişte görülen eleştirilerinden endişe duyan Türk yöneticiler, onların böyle bir duruşu sonrasında daha rahat olabildiler. Gerçekten, Cumhurbaşkanı Özal, Türkiye'nin politikasına destek bulabilmek ve meşrulaştırmak amacıyla bu göstergeyi sık sık kullanma ihtiyacı duydu. Batı'da, Doğu'da, İslam dünyasındaki devletlerin ve kamuoyunun ezici çoğunluğunun Irak'a karşı durduğu bir ortamda, Türk dış politikasının tavrı da farklı olmadı: Türkiye de vagon katarına takıldı!

Fakat, böylesi bir uluslararası baskının etkili ve başarılı olabilmesi için, bu baskıyı ve uluslararası ortamı doğru bir şekilde okuyabilecek, "açık ve esnek imajı" olan karar alıcıların olması gerekir. Dolayısıyla, Türkiye'nin Körfez Savaşı'nda ani politika değişimini açıklayabilmek için, Türk dış politikası karar alıcıların anahtar rolünü dikkate almak gerekir. Bu noktada, oldukça pragmatik ve dinamik bir algılamaya sahip olan Turgut Özal'ın rolü ortaya çıkmaktadır. Özal elbette kendi başına hareket etmiyordu: Hükümette ve Parlamentoda kendine yakın bakanların ve parlamenterlerin olduğu bir karar alma sisteminin en tepesinde oturuyordu. Gerek Başbakan Akbulut'un hükümeti gerekse ANAP'lı milletvekilleri, Özal'ın dış politika eylemlerine önemli bir itiraz etmiyordu.

Türkiye'deki karar alma mekanizmasının en etkili konumunda bulunan Cumhurbaşkanı Turgut Özal'ın sahip olduğu vizyon da, Türkiye'nin Körfez Savaşı'ndaki politikasını belirleyici faktörlerdendi. Özal nasıl düşünüyordu? Beklentileri nelerdi? Hedefinde ne vardı? Bunlar Özal'ın vizyonunu ve onun Körfez Savaşı politikasını anlamak için cevaplandırılması gereken önemli sorulardır. En başta belirtelim ki, Özal'ın vizyonu oldukça komplike ve bazılarına göre tezatlarla doludur. Burada kısaca belirtmek gerekirse: 45 Özal'a göre, Türkiye Batı ile Doğu arasında bir köprüydü; Türkiye'nin her iki dünyada da aktif rol oynaması ve her iki dünyanın da değerlerini ve avantajlarını kullanması gerekirdi; Körfez Savaşı, vizyonunu gerçekleştirmek için altın bir fırsattı. Türkiye, Batılı ve Orta Doğu'nun Arap-İslam ülkelerinden oluşan Körfez Koalisyonu'na destek vererek her iki dünyaya da ne kadar güvenli bir 'dost' olduğunu şimdi gösterebilecek; savaş boyunca ve sonrasında ortaya çıkacak fırsatlardan böylece yaralanabilecekti. Özal'ın Körfez Koalisyonu'ndan beklentilerini genel olarak iki grupta toplayabiliriz: Türkiye'nin ambargodan doğan zararlarının Koalisyon üyelerince karşılanmasını sağlamak; ve savaş boyunca ve sonrasında Türkiye'nin toprak bütünlüğüne gelebilecek bir tehdide karşı Koalisyon'un Batılı üyelerinin ve özellikle ABD'nin askeri ve siyasi desteğini alabilmek ve böylece savaştan zararsız çıkabilmek. Türkiye'nin ülke bütünlüğü ve güvenliğine tehdidin kaynağı Irak değil, fakat bağımsızlık için ayaklanacak olan Kürt ayrılıkçı hareketi idi. Bölgede yani Kuzey Irak'ta kurulabilecek olası bir Kürt devleti, en büyük endişe ve tehdit kaynağıydı. Özal'ın Körfez Savaşı politikasının temelinde özellikle bu ikincisi önemli rol oynar.

Fakat, Özal'ın Körfez Savaşı politikasının Türk dış politikasına etkileri, savaştan ve hatta onun ölümünden sonra uzun yıllar devam etmiştir. 1990'larda Türkiye'nin Orta Doğu politikasının ana gündem maddesi, Irak sorunu ve onun ortaya çıkardığı olumsuz sonuçların giderilmesi olmuştur: Türkiye bu makalenin yazıldığı sırada Irak'a karşı olmaya devam ediyordu. Bunun yanında, on yıl boyunca Kuzey Irak'ta ve Anadolu'nun doğusunda patlak veren PKK terörizmiyle mücadele ediyordu; ve bunun için çok yüksek ekonomik, mali ve insani maliyet ödenmişti. Aynı şekilde, Çekiç Güç, uzun yıllardır Türkiye'de konuşlanıyor ve Kuzey Irak'ta operasyonlar yapıyor. Bir Kürt devleti gerçek anlamda kurulmadı, ama bundan sonra kurulma ihtimalinin olup olmadığı tartışmaya açık bir konudur.

Sovyetler Birliği'nin Sonu ve Yeni Problemler

1990'ların başlarında meydana gelen ikinci önemli olay, Sovyetler Birliği'nin çökmesi ve 'pandoranın kutusunun' açılması idi. Pandoranın kutusundan çıkan yeni durum ve beraberindeki sorunlar, Türkiye'nin bu bölgeye çok yakın ilgi göstermesini zorunlu kılacak kadar önemliydi: Orta Asya ve Kafkaslar bölgesinde o zaman kadar gündemde hiç olmayan ve çoğu kapalı kutu olan bir çok Türk devletleri, uluslararası politika sahnesine çıktı. Türkiye bu devletlerle yakın ilişki geliştirebilmek amacıyla yeni bir dış politika stratejisi geliştirmeliydi. Fakat, bu devletlerin bazılarının Rusya ile bağlarının hâlâ devam ettiği ve bazılarının da aralarında sorunlar olduğu dikkate alındığında, Türkiye'nin çok dikkatli olması ve dengeli bir politika izlemesi, hatta eğer gerekirse 'elini taşın altına koyması' gerekiyordu.


Halbuki, Türkiye bu tür değişimlere ve yeniliklere hazırlıklı değildi. Daha önce bu dünyayla hiçbir ilgisi ve teması olmaması nedeniyle bölgenin hassas özelliklerini bilemeyecek kadar kötü durumda yakalandı. Kısa sürede ilgisini bu bölgeye yoğunlaştırarak açığı kapatmaya çalıştı. Bu yoğun Orta Asya ve Kafkaslar ilgisi, Türkiye'nin Orta Doğu'ya ilgisinde düşüşü beraberinde getirdi. Türkiye'nin Orta Doğu'yu dış politika gündeminde alt sıralara ittiği bile söylenebilir.

Bununla birlikte, Türkiye'nin Orta Doğu bölgesinden kendisini kurtarabilmesi mümkün değildir. Zira, Türkiye, Orta Asya ve Kafkaslar bölgesinde bazı Orta Doğu ülkeleri ile rekabet yapmak ve/veya işbirliğine gitmek zorunda kalmaktadır. Birinci açıdan, Türkiye, bölgede etkinlik sağlamak konusunda İran ile özünde siyasi-ideolojik rekabet içindedir: Türkiye kendi siyasi, ekonomik ve ideolojik rejimini bölgeye ihraç etmeye çalışırken, İran da kendi İslam anlayışlarına uygun bir rejimin bölgede kök salmasına çalışmaktadırlar. Diğer yandan, Türkiye, Batılı ülkeler ve İsrail, bölgede ortak yatırım faaliyetleri yapma konusunda bir işbirliği geliştirmişlerdir.

Arap-İsrail Barış Süreci

Türkiye'nin Orta Doğu politikasının gündem maddelerinden biri, her zaman olduğu gibi Arap-İsrail çatışması ya da sorunudur. Körfez Savaşı'nın hemen ardından Arap devletleri ile İsrail arasında bir barış süreci başladı. Türkiye, her zaman olduğu gibi bu sürecin asli bir parçası değildir. Bunun yerine klasik politikasına devam etmek istemektedir: Hem İsrail ile hem de Araplarla yakın ilişki içinde olmak; her iki tarafı da memnun kılacak bir politika izlemeye devam etmek.

Fakat, 1990'ların özellikle ikinci yarısında Türkiye'nin İsrail ile ilişkileri, tarihindeki en üst seviyeye yükseldi. Her ne kadar, Türkiye, Arap-İsrail barış sürecinde söylem ve teorik olarak 'tarafsız kaldığını ve her iki tarafa eşit mesafede olduğunu' ilan etse de, pratikte Türkiye'nin İsrail'e daha çok yakınlaştığı görülür. Zira, 1990'larda Türkiye ve İsrail gerçekten ileri düzeyde bir işbirliği içine girmişlerdir. Körfez Savaşı sonrasında Türkiye'nin daha önceki denge politikasının İsrail lehine değiştiğini gösteren pek çok adımlar atıldı: İsrail'in Türkiye'deki temsilciliği maslahatgüzarlık seviyesinden büyükelçilik seviyesine yükseltildi; iki ülke arasında üst seviyede (Cumhurbaşkanı, Başbakan, Dışişleri bakanı vb) ve yoğun diplomatik ziyaretler gelişti; bunun sonucunda ABD'nin de katılımıyla üçlü askeri işbirliği geliştirildi; iki ülke arasında yapılan ekonomik, ticari, turizm üzerine anlaşmalar imzalandı; ve istihbarat konularında anlaşmalar ve diyalog artırıldı. Özellikle istihbarat bilgilerinin karşılıklı değişimi anlaşması çerçevesinde, iki ülkenin karşı karşıya bulunduğu terör örgütlerine karşı işbirliğine gidildi. İsrail'in PKK ile ilgili istihbarat bilgilerini Türkiye'ye, Türkiye'nin de İsrail'e karşı mücadele eden Hizbullah ve diğer İslami gruplarla ilgili bilgileri İsrail'e verilmesi konusunda anlaşıldı. 1999-2000 yıllarında Türkiye'de yapılan operasyonlar, bu anlaşmanın uygulandığını ve sonuçlar verdiğini gösterir.

Diğer yandan Türkiye, Filistin Devleti'nin kurulmasına destek verdiğini ve bu devletin alt yapısının, ekonomisinin ve ticaretinin güçlendirilmesi için her türlü desteği vereceğini ilan etmesi, 'denge politikasının' bir gereğidir. Türk yöneticiler, İsrail'e gittikleri her seferde, muhakkak Filistin temsilcileri ile de resmi görüşmeler yapmış ve onlara sempatik destek vermişlerdir. Fakat, Türkiye'nin diplomatik açıdan yaptığı bu destek, maalesef diğer alanlara yani ekonomik, ticari, siyasi desteğe pratikte yansımamıştır. Türkiye'nin resmi görüşler ve ifadelerle verdiği olumlu görüntü uygulama aşamasına geçememiştir. Zira, İsrail-Filistin sorununda ve barış sürecinde Türkiye'nin doğrudan ve elle tutulur bir etkisinin ya da katkısının olduğunu söyleyebilmek güçtür.

Daha genel açıdan bakıldığında, Türkiye'nin Arap ve İslam dünyasıyla ilişkileri de 1980'lerin çok gerilerine düştü: Türkiye'nin Irak, Suriye, Libya, İran, ve arada sırada da olsa Suudi Arabistan'la yaşadığı sorunlar, Türkiye'yi bölgeden büyük oranda soyutladı. Türkiye'nin 1980'lerde bu ülkelerle geliştirdiği, ticari (petrol hariç), ekonomik, müteahhitlik, turizm ve diğer ilişkileri zayıfladı veya durdu. 1990'larda Türkiye'nin Orta Doğu politikası genel olarak Irak sorununa, PKK sorununa ve dolayısıyla Suriye ile ilişkiler üzerine yoğunlaşırken, diğerleri gündem dışında kaldı. Bu ilişkiler ise, Türkiye'nin ABD ve Birleşmiş Milletler'in Irak politikasına bağlı olarak devam etti. Sonuç olarak, Türkiye'nin 1990'lardaki Orta Doğu politikası ABD'nin bölgedeki hegemonyasının etkisi altında gelişti ve işledi.

Sonuç

Türkiye'nin Orta Doğu politikası, öncelikle onun genel devlet ideolojisinin ve bu çerçevede oluşan dış politikasının bir türevidir. Türkiye Cumhuriyeti'nin temel dış politikasını belirleyen ve onun tercihi olan Batılılaşma arzusu ve Batı ile işbirliğinin durumu, onun Orta Doğu politikasının eğilimini ve durumunu da belirlemiştir. Esasen Türkiye, Orta Doğu'yla ilgilenmek ve sıkı ilişkiler geliştirmek niyetinde değildir. Bu nedenle, Türkiye, istisnai kısa dönemler hariç Orta Doğu'ya ait ve özgün bir dış politika geliştirmemiş, bölgeye ikincil ve hatta son zamanlarda daha alt seviyelerden bakmıştır. Orta Doğu'yla çok sıkı ilişkiler geliştirdiği anlarda bile Batı faktörü daima gündemde olmuştur. Hatta bunu Türkiye'nin Batı adına ve Batı için oynaması gereken bir 'rol ve görev' olarak görmek mümkündür.

Fakat, ideolojik sabiteye rağmen, uluslararası konjonktürde ve bölgede meydana gelen gelişmeler ve dönüşümler, Türkiye'nin Orta Doğu politikasında dalgalanmalara neden olmuştur. Türkiye, ideolojik tercihlerine rağmen, bölgeye gitmek, bölgeyle ilgilenmek ve rol oynamak durumunda kalmıştır. Uluslararası konjonktürün zorladığı bu yakınlaşma, genellikle Batı perspektifinden yapılmış olmakla birlikte, örneğin 1970'lerde ve kısmen de 1980'lerde Batı ülkelerinin politikalarına rağmen gerçekleşmiştir. Yani, 1970'lerdeki Orta Doğu politikası, özellikle İKÖ ve FKÖ ile yakınlaşma ve bölge devletleriyle askeri işbirliği düşüncesi Batı'ya tepki olarak gelişirken; 1980'lerdeki politika, özellikle İran'la sıkı ilişkiler ve İsrail'le düşük düzeyli ilişkiler konusunda, Batılı ülkelerin beklentilerinin ve isteklerinin ötesinde gerçekleşmiştir. Bu tür istisnaların oluşumunda dönemin liderleri olan Erbakan, (1970'lerdeki) Ecevit, ve Özal'ın önemini göz ardı etmemek gerekir. Bu liderler, gerek iç politikadaki ama özellikle uluslararası ortamdaki fırsatları kullanarak bölgeye yakınlaşmak istemişler ve önemli adımların atılmasını sağlamışlardı.

Fakat, bu liderlerin etkinliğinin de, aynı şekilde uluslararası ve bölgesel konjonktür ile yakında ilgili olduğu da bir gerçektir. Zira, bu liderlerin de içinde bulunduğu konjonktür değişince, Türkiye'nin bölge politikasında eski konuma tekrar dönülmüştür.

Sonuç olarak, Türkiye'nin 80 yıllık Orta Doğu politikası, en başından itibaren uluslararası konjonktürün etkisi altına oluşmuş ve gelişmiştir. Türkiye'nin bölgeden kopmasında ve yakınlaşmasında, bölgedeki ve dünyadaki gelişmeler belirleyici rol oynamıştır. Bu süreçte, ideolojik tercihler genellikle ikinci planda kalırken, daha çok liderlerin kişisel özellikleri ön plana çıkmıştır.

1 Mahmut Bali Aykan, Ideology and National Interest in Turkish Foreign Policy Towards the Muslim World, 1960-87, Yayımlanmamış Doktora tezi, Virginia Üniversitesi, 1988.
2 Daha önceki bir yazımızda Türkiye'nin bölgeye dönük politikasını belirleyen dünya-bölge konjonktürünün içinde bulunduğu olumlu ya da olumsuz şartları ve Türkiye'nin kendi iç politika ortamı ve bunun dış politikaya yansımaları üzerinde durmuştuk. Ramazan Gözen, Amerikan Kıskacında Dış Politika: Körfez Savaşı, Turgut Özal ve Sonrası (Ankara: Liberte, 2000), Böl. 1: "Türkiye'nin Orta Doğu Politikası: Eğilimler ve Nedenleri".
3 Aykan, a.g.e.; Ali Kazancıgil ve Ergun Özbudun (der), Atatürk: Founder of a Modern State (London: C. Hurst & Company, 1981), değişik bölümler.
4 Enver Ziya Karal, "The principles of Kemalizm", Ali Kazancıgil ve Ergun Özbudun (der.), a.g.e.
5 Bu demek değildir ki, Türkiye'nin Batı dünyasındaki konumu bitmiştir. Bu yazının alanına girmediği için bu konuya ancak ilgili olduğu kadar değinilecektir.
6 George McGhee, The US-Turkish-NATO-Middle East Connection (London: Macmillan, 1990).
7 Mehmet Gönlübol, Olaylarla Türk Dış Politikası, 1919-1973 (Ankara: AÜ SBF Yayınları, 1982), s. 240.
8 Hüseyin Bağcı, Türk Dış Politikasında 1950'li Yıllar (Ankara: METU yayınları, 2. Baskı, 2001). 
9 A.g.e.
10 Türkiye'nin İsrail ile ilişkileri konusunda bkz: Örneğin, An Analysis of the Infuence of Turkey's Alignment with the West, and of the Arab-İsraeli Conglict upon Turkish-Israeli and Turkish-Arab Relations, 1947-1977, yayımlanmamış Doktora tezi, Princeton Üniversitesi, 1983; Bülent Aras, "The Place of the Palestinian-Israeli Peace Process in Turkish Foreign Policy", Journal of South Asian and Middle Eastern Studies, C. XX, No. 2, Winter 1997; Süha Bölükbaşı, "Türkiye-İsrail: Mesafeli Yakınlıktan Stratejik Ortaklığa", Ş. Çalış, İ. Dağı ve R. Gözen, Türkiye'nin Dış Politika Gündemi (Ankara: Liberte Yayınları, 2001).
11 İlter Türkmen, Dış Politika ve Ekonomi (İstanbul: İKV Yayınları, 1982).
12 Özal'ın siyaset, iktisat ve zihniyeti konusundaki bir derleme: İhsan Sezal ve İhsan Dağı (der), Kim Bu Özal?: Siyaset, İkitisat, Zihniyet (İsanbul: Boyut Yayınları, 2001).
13 Özal'ın M. Parker'a verdiği mülakat, Arabia, Temmuz 1982, s. 18-19. Özal'ın İslami kimliğiyle ilgili olarak ayrıca: Hasan Cemal, Özal Hikayesi (Ankara: Bilgi Yayı., 1989); ve Ufuk Güldemir, Texas-Malatya (İsitanbul: Tekin Yay., 1992), s. 360-395.
14 Özal, I. Madani'ye verdiği mülakat, Dış Basın ve Türkiye, 3 Eylül 1990, Bülten No. (B. N.) 159, s. 9-10.
15 Özal'ın beyanı, Dış İşleri Bakanlığı Belleteni, (Ocak 1984) No. 1, s. 53.
16 Örneğin, Cemal, Özal Hikayesi, s. 136-153.
17 Walter F. Weiker, 'Turkey, the Middle East, and Islam', The Middle East Review, C. 17, No. 3, (Spring 1985).
18 Fonksiyonelist yaklaşımla ilgili olarak bkz. örneğin: A. J. R. Groom and Paul Taylor (ed.), Framework for International Co-operation (London: Pinter Publishers, 1990).
19 Özal'ın Uğur Dündar'a verdiği mülakat, Summary of World Broadcast (SWB), ME/0976, E/24-27, 22 Ocak 1991.
20 Turgut Özal, "An Inevitable War", Foreign Broadcast Information Service (FBIS)-WEU, 20 Şubat 1991, s. 36-37.
21 Özal'ın Ali Kırca'ya verdiği mülakat SWB, ME/1034, A/15, 1 Nisan 1991; Özal'ın The Gulf Times muhabirine verdiği mülakat, Newspot, 12 Temmuz 1990.
22 Özal, İSEDAK toplantısında açış konuşması, 6-9 Ekim 1991, COMCEC Report (Ankara: DPT COMCEC Coordination Office, 1991), s. 101-108.
23 Özal, İSEDAK toplantısında açış konuşması, 5 Eylül 1989, COMCEC Report (Ankara: DPT COMCEC Coordination Office, 1989).
15 24 Özal, M. Parker ile mülakat.
25 Özal, The Gulf Times ile mülakat; Turgut Özal, 'Turkey: An Unwanted War Became Unavoidable', International Herald Tribune, 23 Ocak 1991; Özal, al-Sharq al-Awsat ile mülakat, FBIS-WEU, 21 Şubat 1991, s. 38.
26 Özal, 'An Inevitable War. '.
27 David Huston, "Özal'ın Gözüyle Gap", Günaydın, 28 Şubat 1990.
28 Newspot, 29 August 1990'dan alıntı.
29 Özal, M. Parker ile mülakat; Turgut Özal, Turkey in Europe, Europe in Turkey (Nikosa: K. Rustem & Brother, 1991), s. 314.
30 İSEDAK hakkında bkz: The SESTRIC, Information Report; Progress Report on the Activities of the COMCEC (to) the Fifth Islamic Summit Conference, Kuveyt, 26-29 Ocak 1987 (Ankara: DPT COMCEC Coordination Office, 1986).
31 Aksiyon Planı 1981'de Taif'te yapılan Üçüncü İslam Konferansı Örgütü Zirvesinde resmen kabul edildi. Planın ayrıntıları için bkz.: COMCEC Report (Ankara: DPT COMCEC Coordination Office, 1991). Aksiyon Planı dönemin Dışişleri Bakanı İlter Türkmen tarafından açıkça savunulmuş ve Türkiye'nin rolü ortaya konmuştur: İlter Türkmen, Dış Politika ve Ekonomi (İstanbul: İKV Yayınları, 1982).
32 Selim İlkin, 'IDB'de Üç Önemli Gelişme Var', Dubai ve Körfez Ülkeleri Tekstil Piyasası (Ankara: HDTM Yayınları, 1990), s. 20.
33 İSEDAK'ın gündemi için bkz.: İSEDAK Gündemindeki Projeler Konusunda Bir Değerlendirme (Ankara: DPT COMCEC Coordination Office, 1988).
34 Özal'ın İSEDAK'ın 6-9 Ekim 1991 tarihleri arasında yapılan toplantısında yaptığı konuşma.
35 Yusuf Ziya İrbeç, Türkiye'nin Dış Ekonomik İlişkilerinde İslam Ülkeleri (Ankara: Türkiye Odalar Birliği, 1990), tablo 26, s. 72-73.
36 A.g.e., tablo 27, s. 75-76.
37 Türk Müteahhitler Birliği, A Study on International Contracting Services, (Ankara: Türk Müteahhitler Birliği, 1990), s. 18-19; Esin Ayanoğlu, 1980 Sonrası Yurtdışı Müteahhitlik Hizmetlerindeki Gelişme ve Teknoloji İhracatı (Ankara: HDTM IGEME, 1990), s. 13-14, ve 16; İrbeç, a.g.e.
32 38 İrbeç, a.g.e., s. 106.
39 Bu bankalar: Al-Baraka, Faysal Finans, Suudi-Amerikan Bankası, Arap-Türk Bankası, Bahreyn ve Kuveyt Bankası, Habib Bank, Bank Mellat. İrbeç, a.g.e. s. 74-77 ve 127.
40 HDTM, Turkey's Main Economic Indicators, April 1991, Tablo 28, s. 47. Ayrıca, Devlet Planlama Teşkilatı Yabancı Sermaye Başkanlığı, Yabancı Sermaye Raporu, 1987-1989, Haziran 1990.
41 Bu kredilerin dağılımı: $822.5 milyon İKB'dan; $333 milyon Suudi Kalkınma Fonu'ndan; $127 milyon Kuveyt-Arap Ekonomik Fonu'ndan; $40 milyon özel OPEC Fonu'ndan; $27 milyon Abu-Dabi Arap Ekonomik Kalkınma Fonu'ndan. İrbeç, a.g.e., s. 159.
42 İrbeç, a.g.e., s. 135 ve 141.
43 Başbakan Sayın Turgut Özal'ın İran Başbakanı Sayın Musavi onuruna verdiği yemekte yaptığı konuşma, 15 Şubat 1989, Başbakan Turgut Özal'ın Yurtdışı temaslarındaki konuşmaları, 13. 12. 1988-31. 10. 1989 (Ankara: Başbakanlık Basımevi, 1989).
44 Muhittin Ataman, "Özal ve İslam Dünyası: İnanç ve Pragmatizm", İhsan Sezal ve İhsan Dağı, Kim Bu Özal?: Siyaset, İktisat, Zihniyet (İstanbul: Boyut Yayınları, 2001).
45 Ayrıntıları için bkz: Ramazan Gözen, Amerikan Kıskacında Dış Politika: Körfez Savaşı, Turgut Özal ve Sonrası (Ankara: Liberte Yayınları, 2000), 4. Bölüm.

Paylaş |                      Yorum Yaz - Arşiv     
4626 kez okundu

Yorumlar

Henüz yorum yapılmamış. İlk yorumu yapmak için tıklayın