• Anasayfa
  • https://www.facebook.com/tarihtarihcemiyeti/
  • https://twitter.com/ttcemiyeti
TAVSİYE KİTAP
60.000'lik Tarihi Fotoğraf Arşivi
Türkiye-ABD İlişkilerine Genel Bir Bakış (1919-2002) / Dr. Çağrı Erhan

Kurtuluş Savaşı ve Cumhuriyet'in İlk Yıllarında İlişkiler (1919-1939)

Bin sekiz yüz otuzda yapılan Ticaret ve Seyrisefain Anlaşması'yla resmen başlayan Osmanlı Amerikan diplomatik ilişkileri ABD'nin 1917'de Almanya'ya savaş ilân ederek Birinci Dünya Savaşı'na girmesi üzerine Babıâli'nin 5 Nisan 1917'de İstanbul'daki ABD elçisine verdiği notayla kesilmişti.1 Diplomatik ilişkilerin tekrar kurulacağı 1927'ye kadar Türk-Amerikan ilişkileri ikili bir anlaşma temelinden yoksun olarak fiilen sürdürülecektir. Birinci Dünya Savaşı'nın son yıllarını, Kurtuluş Savaşı'nı ve Cumhuriyet'in ilânını takip eden gelişmeleri kapsayan bu dönemde Türkiye ile ABD arasındaki ilişkilerin, zaman zaman sorunlar yaşansa da, dostane bir hava içinde cereyan ettiğini söylemek mümkündür.

Bu olumlu atmosferin bir sebebi, Birinci Dünya Savaşı sırasında iki tarafın birbirlerine savaşa girmemiş olmasıdır. Nitekim, Osmanlı Devleti'yle savaşmayan ABD, Mondros Mütarekesi'nden sonra Anadolu'ya işgal kuvveti gönderen devletler arasında yer almadığı gibi, özellikle Batı Anadolu'daki Yunan işgali sırasında Türk halkına karşı girişilen mezalimin durdurulması ve sorumlularının cezalandırılması için yürütülen girişimlerin çoğu da ABD kaynaklı olmuştur.2 Olumlu havanın ikinci sebebi ise, 8 Ocak 1918'de ABD Kongresi'ne gönderdiği bir mesajda Birinci Dünya Savaşı sonrasında gerçekleştirilmesi düşünülen Yeni Dünya Düzeni'nin temellerini oluşturan 14 noktayı açıklayan ABD Başkanı Woodrow Wilson'un, bu ilkeler içinde Osmanlı Devleti'nin mukadderatına ilişkin nispeten tarafsız bir yaklaşıma yer vermiş olmasıdır. Wilson ilkelerinin, doğrudan Osmanlı Devleti ile ilgili 12. noktasında, "Bugünkü Osmanlı Devleti'ndeki Türk kesimlerine güvenli bir egemenlik tanınmalı, Osmanlı yönetimindeki öbür uluslara da her türlü kuşkudan uzak yaşam güvenliğiyle özerk gelişmeleri için tam bir özgürlük sağlanmalıdır. Ayrıca, Çanakkale Boğazı uluslararası güvencelerle gemilerin özgür geçişine ve uluslararası ticarete sürekli açık tutulmalıdır"3 şeklinde bir ifadenin yer alması Wilson'un, self determinasyon ilkesini Osmanlı Devleti'ni tamamen ortadan kaldırmak isteyenlerden farklı biçimde kullandığını göstermiştir. Bu tutum, Kurtuluş Savaşı'na katılanlar arasında, yeni Türkiye'nin Amerikan mandası altına girmesi gerektiğini savunan bir zümrenin ortaya çıkmasının arkasındaki başlıca amil olacaktır. Bununla birlikte, Wilson'un self determinasyon ilkesi, Doğu Anadolu'yu da içerecek biçimde bağımsız bir Ermenistan Devleti kurulması için de kullanılmıştır. Kurtuluş Savaşı sırasında ABD'yle ilişkiler, Doğu Anadolu topraklarının Ermenistan sınırlarına katılmaması ve Türklerin işgalcilere karşı yürüttüğü haklı mücadelenin tanınması için yürütülen girişimler eksenine oturtulmuştur.

Sivas Kongresi sırasında, 9 Eylül 1919'da ABD Senatosu'na bir mektup yollayan Mustafa Kemal, Wilson ilkeleri doğrultusunda Türklerin çoğunlukta olduğu yerlerin Osmanlı Devleti'nden ayrılmasının engellenmesi için, ABD Senatosu'nun oluşturacağı bir komisyonun bölgede incelemelerde bulunmasını ve mevcut nüfus kompozisyonunun sağlıklı olarak tespit edilmesini istedi. Bu çerçevede Eylül ayında, General Harbord başkanlığındaki bir Amerikan heyeti Anadolu'nun çeşitli yerlerinde incelemelerde bulundu. Mustafa Kemal, 22 Eylül 1919'da Sivas'ta "uzun uzadıya" görüştüğü4 Harbord'un gittiği her kentte, Türkçe, Fransızca ve İngilizce hazırlanmış, "Yaşasın Wilson'un 12. ilkesi" yazılı pankartlarla karşılanmasını sağladı. General Harbord, 9 Ekim 1919'da Mustafa Kemal'e gönderdiği mektupta bir yandan, Amerikalı misyonerlerden gelen bilgiler çerçevesinde Malatya, Kayseri ve Merzifon'daki Ermeni­lerin milli kuvvetlerce baskı gördüklerini iddia ederek, bu durumun değiştirilmesini istedi, diğer yandan da kendisine gösterilen yakın misafirperverlik sebebiyle teşekkür etti.

Esasen, Sivas Kongresi'nde ABD Senatosu'na mektup yazılmasını gündeme getirenler arasında "ABD mandası" fikrini savunanlar da vardı.5 Erzurum ve Sivas kongrelerinde ciddi biçimde tartışılan "ABD Mandası" konusu, zaman içinde meydana gelen iki gelişme sebebiyle gündemden kalktı. Birincisi, TBMM'nin kurulması ve oluşturulan milli ordunun işgalci Yunan ordusuna karşı 1921'den itibaren kazandığı askerî başarıların Kurtuluş Savaşı'nı yürütenlere sağladığı yüksek güven hissiydi. İkincisi ise, 1920'de ABD'de yapılan seçimlerde başkanlık koltuğuna oturan Cumhuriyetçi Parti'den Warren G. Harding'in, selefi Wilson'un aksine Yeni Dünya Düzeni'ne ilişkin idealist bir görüş taşımaması ve ABD'yi tekrar 1917 öncesindeki izolasyonist politikalara (infirad politikası/yalnızcılık) geri döndürmesiydi.

Manda meselesinin gündemden düşmesine rağmen, bağımsız Ermenistan konusu Türk-Amerikan ilişkilerindeki konumunu korudu. Mustafa Kemal, 28 Mart 1920'de İstanbul'daki Amerikan Yüksek Komiseri Amiral Mark Bristol'e yolladığı bir mektupta, Doğu Anadolu'daki Ermenilerin Müslüman ahaliye zulüm yaptıklarını belirtiyor, bu eylemleri şiddetle protesto ettiklerini söylerken, ABD Hükümeti'nin bu durumu dikkate almasını istiyordu. İngiltere'nin verdiği cesaretle, Batı Anadolu'da başlayan Yunan ilerleyişiyle eş zamanlı olarak Ermenilerin Doğu Anadolu'da Haziran 1920'de başlattıkları saldırı, 10 Ağustos 1920'de imzalanan Sevr Antlaşması hükümlerine göre Ermenistan'a bazı Türk topraklarının verilmesi konusu resmiyet kazanınca daha da yoğunlaştı. Kazım Karabekir komutasındaki milli kuvvetler, Ermeni ilerleyişini önce durdurdu. Ardından da Ermenilerin geri püskürtülmesi sonucunda 2 Aralık 1920'de TBMM Hükümeti'yle Ermenistan arasında Gümrü Antlaşması imzalanarak, Ermenilerin Doğu Anadolu üzerindeki toprak taleplerinden vazgeçmeleri sağandı. Böylece Ermenistan konusu siyasi alanda bir sorun olmaktan çıktı.

Ermenistan konusunun da, Amerikan mandacılığı gibi gündemden çıkmasından sonra Türk-Amerikan ilişkileri iki konu üzerinde yoğunluk kazandı. Birincisi, TBMM Hükümeti'nin Sovyet Rusya ile yakın işbirliğine girmiş olduğu iddialarının ABD Hükümeti nezdinde yol açtığı memnuniyetsizlikti. Mustafa Kemal, Amerikalı gazeteci Clarence K. Streit'in Şubat 1921'de konuyla ilgili sorularına verdiği cevapta, "Sovyet Rusya ile olan ilişkilerimiz, emellerimiz, haklarımız ve menfaatlerimiz arasında karşılıklı anlayışa dayanmakta ve en samimi duygulardan ilham almaktadır...Türkiye'de komünizm yoktur. Bütün cihan bizi milliyetçi olarak bilir. Milletimizin istiklalini, haklarını ve menfaatlerini müdafaa eden kimseler olarak öyleyiz de. Şayet enternasyonalizm demekle bilumum milletlerin istiklal ve hukukuna saygıyı kastediyorsanız, o zaman biz enternasyonalistiz de. Diğer taraftan biz dinimize bağlıyız. Milli ve dini ruha aykırı komünizmin bizde nasıl bir tatbikat sahası bulabileceğini anlamam. Böyle bir ihtimal ancak Türk milletine karşı girişilen bir suikastin gerçekleşmesi halinde olabilir" diyerek, Türkiye'nin komünistleşmesinin söz konusu olmadığının ve Sovyet Rusya'yla kurulan sıcak ilişkilerin tek amacının Kurtuluş Savaşı'nın kazanılmasında gerekli dış desteğin sağlanması olduğunun altını çizdi.

İkinci konu ise, Anadolu'daki Amerikan misyonerlerinin faaliyetlerinin yol açtığı rahatsızlıktı. Amerikan misyonerlerinin, 1890'ların ortalarından itibaren Ermeni ulusal bilincinin yaratılmasında ve Ermeni ayaklanmalarının ortaya çıkışı ve yürütülmesinde üstlendikleri aktif rolün bilinciyle hareket eden TBMM Hükümeti, Anadolu'da, savaştan zarar görmüş ahaliye insani yardım görüntüsü altında siyasi çalışmalar yürüten misyonerlerin durdurulmasını istiyordu. Nitekim, 3 Ocak 1922'de Dahiliye Vekaleti'ne bir genelge yollayan Mustafa Kemal, Yakın Doğu Yardım Teşkilatı (Near Eastern Relief) adı altında çalışan Amerikan misyonerlerinin yakından takip edilmesini şu sözlerle istedi:

"Ankara Büyük Millet Meclisi Hükümeti memleketin imarına, yetimlerin terfin-i halline, umumi sıhhat ve iktisadımızın iyileştirilmesine matuf tüm girişimleri kabul eder. Ancak, bu hususta gerek uzak gerek pek yakın bir geçmişte bize gayet pahalıya mal olan elim tecrübelere binaen bazı ihtirazi kayıtları ifade etmekte fayda vardır.Sırf ilmî ve insanî gayelerle memleketimizde çalışmakla beraber, ruhlarında mündemiç bulunan Hıristiyanlık duygusu saikasıyla hemen sırf Hıristiyan ekalliyetlerle meşgul olunmasına ve onlara ister kasıtlı ister kasıtsız, aralarında ekalliyetlerin de yaşadığı Müslüman kitlelerden ayrılmak duygusunu aşılanmasına.müsaade edemeyiz.Bundan dolayıdır ki, Amerikalılar tarafından nümune çiftliği vs. misüllü müessesat husule getirip buralarda kendi tebaamızdan olan binlerce etfalin Türk hükümet ve milletine karşı gayri dostane ve gayri sadıkane hissiyatla mütehalli olarak yetiştirilmesine müsaade edemeyiz."6

Ankara'nın Amerikalıların misyoner faaliyetlerine ilişkin çekinceleri Cumhuriyet'in ilan edilmesinden sonra da devam edecek, Anadolu'nun çeşitli yerlerinde bu tür faaliyetlerin yasaklanması ABD'de rahatsızlığa yol açacaktır.

Kurtuluş Savaşı'nın başarıya ulaştığı bir ortamda, 1923 başından itibaren uzun yıllardır birbirini takip eden savaşların getirdiği ağır tahribatı gidermek için bir ekonomik hamle başlatan Mustafa Kemal, yabancı sermayenin bu hamle içinde sağlayabileceği katkının bilinciyle hareket ederek, silahlı çatışmaya girilmemiş ülkelerden başlayarak, tüm gelişmiş ülkelerden gelen ortak girişim tekliflerine sıcak yaklaşmaya başladı. Bu çerçevede, II. Meşrutiyet'in ilanından hemen sonra Amerikalı Albay Colby Chester tarafından Osmanlı Devleti'ne sunulan, fakat bazı siyasi

gelişmeler sebebiyle gerçekleştirilemeyen7 demiryolu projesinin 1923 başında tekrar gündeme getirilmesine karşı olumlu bir yaklaşım sergilendi. Demiryolunun her iki yanından 20'şer kilometrelik bir alanda maden arama ve işletme yetkilerinin Amerikan şirketine verilmesi karşılığında, Sivas-Samsun; Harput-Ergani; Bitlis-Van olmak üzere üç güzergâhı içeren bir demiryolunun yapılması konusunda, 9 Nisan 1923'te bir anlaşma imzalandı ve TBMM'de onaylandı. Fakat şirket ortakları arasında çıkan anlaşmazlık sebebiyle söz konusu anlaşma feshedildi ve Chester projesi gerçekleştirilemedi.

ABD, Osmanlı Devleti ile savaşa girmediği için Lozan görüşmelerine "gözlemci" statüsüyle katıldı. Doğrudan müzakerelerde söz sahibi olmamasına rağmen, İngiltere ve Fransa üzerinden taleplerini aktif olarak masaya getiren ABD özellikle şu yedi konu üzerinde yoğunlaşmaktaydı: Ticaret gemilerinin Boğazlardan serbest geçişi; kapitülasyonların kaldırılmaması; misyoner okullarının statüsünün korunması ve vergiden muaf olma hallerinin devamı; ayırım yapılmadan herkese ekonomik girişim ve fırsat eşitliği sağlanması; azınlıkların korunması konusunda garanti verilmesi; Türk topraklarında yabancıların arkeolojik kazı çalışmalarına izin verilmesi; keyfi müdahalelerle zarar gören Amerikalıların zararlarının tazmini.

Amerikan Donanma Bakanlığı da, Lozan görüşmeleri sırasında Boğazlarla ilgili olarak hazırladığı raporda, Çanakkale ve İstanbul Boğazlarının denetiminin ABD'nin de eşit statüde yer alacağı bir komisyona bırakılmasını, Boğazların savaş ve ticaret gemilerine açık olmasını ve Boğazlardaki tüm yığınakların kaldırılmasını ABD'nin çıkarları açısından gerekli görüyordu.8

ABD'nin bu taleplerinin bir bölümünün Lozan Antlaşması ve ekli protokollerine yansımış olmasına rağmen, özellikle kapitülasyonların kaldırılması ve misyoner okullarının yeni statüsü gibi konular ABD'de bazı çevreleri ve onların etkilediği Senato üyelerini rahatsız etti. Bu rahatsızlık, Türkiye ile ABD arasında Lozan'da 6 Ağustos 1923'te imzalanan9 ve 1917'den beri kesik olan diplomatik ilişkileri tekrar tesis eden anlaşmanın Senato'da onaylanması sürecinde somut etkisini gösterdi. Anlaşmayla, karşılıklı olarak diplomatik ve konsüler temsilciliklerin açılmasının yanı sıra, tarafların ticari şirketlerinin birbirlerinin topraklarında serbest ve eşit şartlarda faaliyet gösterebilmeleri konusu düzenlenmekte ve ABD'nin kapitülasyonların kalktığı kabul etmesi hükme bağlamaktaydı. Anlaşma bu haliyle ABD Senatosu'nda 50 kabul oyuna karşılık 34 red oyu almasına rağmen, ABD Anayasası'nın uluslararası anlaşmaların onaylanması için ön gördüğü üçte iki çoğunluk sağlanamadığından, reddedildi.10

1923 Antlaşması'nın Senato'da reddi dolayısıyla askıda kalan Türkiye-ABD diplomatik ilişkileri, 17 Şubat 1927'de imzalanan yeni bir anlaşmayla kuruldu. Bu anlaşmayla, Washington'da Türkiye, Ankara'da da ABD büyükelçilikleri açıldı. 11 1929'da imzalanan Ticaret ve Seyrisefain Antlaşması'yla da taraflar karşılıklı olarak birbirlerine "en ziyade müsadeye mazhar millet" (most favored nation) statüsü tanıdılar. 1929 anlaşması ticaretin yeniden canlanmasını ve Amerikalı yatırımcıların Türkiye'de yeniden yatırım yapma imkanlarını aramalarını sağlarken, Türkiye ile iş yapan Amerikalı işadamlarının Kongre ve kamuoyu nezdindeki girişimleri sayesinde, bu ülkedeki olumsuz Türkiye imajının giderilmesi için de bir başlangıç oldu.

Avrupa'da yükselişe geçen revizyonist hareketler ile Birinci Dünya Savaşı sonrasında kurulan uluslararası dengeleri korumayı amaçlayan statükocu güçler arasındaki gerilimin arttığı ve hızla yeni bir savaşa yaklaşıldığı 1930'lu yıllarda Ankara bir yandan kendi sınırlarını tehditlerden uzak tutacak her türlü güvenlik oluşumuna sıcak yaklaşırken diğer yandan da "kaynayan" Avrupa'nın dışından yeni "dostlar" bulma arayışı içine girmişti. Bu çerçevede Türk-Amerikan ilişkilerini olumlu yönde etkileyen iki gelişme yaşandı. Birincisi, ABD'nin büyük önem verdiği Cenevre Afyon Sözleşmesi'ne Türkiye'nin 1932'de taraf olmasıdır. Büyük ölçüde ABD Büyükelçileri Joseph C. Grew ve Charles Sherll'in Cumhurbaşkanı Atatürk'le ve hükümet üyeleriyle yaptığı görüşmeler sonucunda atılan bu adımla Türkiye, tıbbi ve bilimsel amaçlar dışında afyon üretilmesini tamamen yasakladı ve Toprak Mahsülleri Ofisi'ni kurarak, bu kapsamda değerlendirdiği haşhaş üretimini devlet tekeli altına aldı. Söz konusu girişim Washington'da memnuniyetle karşılandı.12

İkinci olumlu gelişme ise Türkiye'de hayatın her alanında yaşanmakta olan büyük değişimin, diğer Batılı ülkelerde olduğu gibi ABD'de de olumlu yankılar uyandırmasıydı. İnkılaplar Türkiye ile ilgilenen Amerikalılar tarafından son derece önemli gelişmeler olarak değerlendiriliyor ve Amerikan kamuoyunda mevcut olumsuz Türk imajının silinmesi için örnek olarak sunuluyordu. Mesela, 46 yıl boyunca Türkiye'de görev yapan Robert Kolej Müdürü Caleb F. Gates 1927'de yaptığı değerlendirmede Türkiye'de yaşanmakta olan süreci "inanılmaz" olarak nitelendirmekteydi.13 Temmuz 1931'de iki Amerikalı pilotun (Russell Broadman ve John Poladano) uçarak dünya rekoru kırmak için giriştikleri denemenin son durağı olarak geldikleri İstanbul'da "kahramanlar gibi" karşılanmaları ve Atatürk'ün onları kabulünde yaptığı konuşmada Türkiye ile Yeni Dünya arasındaki dostluğa yaptığı vurgu Amerikan basınına yansımış ve Türkiye hakkında olumlu yorumlara yol açmıştı.14 1933'te Cumhuriyet'in 10. yıldönümü dolayısıyla Atatürk'ün ABD Başkanı Franklin D. Roosevelt'e Türkiye'nin 10 yılda kat ettiği mesafeleri anlatan bir mesaj yollaması Roosevelt'in buna cevaben Türkiye Cumhuriyeti'ni öven bir karşılık vermesi de dostluk ilişkisinin karşılıklı olarak geliştirilmek istendiğinin somut bir göstergesiydi. Bu sıcak atmosfer içinde Atatürk, Türkiye'nin ABD'de daha iyi tanınmasını sağlamak için bazı Amerikalıların Türkiye hakkında filmler çekmelerini ve kitaplar yazmalarını teşvik etti. 15

1919-1939 dönemi, 1917'de kesilen ilişkilerin tekrar kurulması ve yeni bir anlayışla geliştirilmesine sahne oldu. Fakat bu dönemde, Türk-Amerikan ilişkilerinin ticari ve kısıtlı kültürel konular dışında geliştirilmesi mümkün olmadı. İlişkilere yeni boyutlar eklenmesi ancak 1945'ten sonra uluslararası ilişkiler düzeninin yeni bir evreye girmesiyle gündeme gelecektir.

İkinci Dünya Savaşı Sırasında Türk-Amerikan İlişkileri

(1939-1945)

İkinci Dünya Savaşı sırasında Türkiye'nin ABD'yle ilişkileri16 tarafların kendi çıkarlarına uygun olarak izledikleri politikaların zaman zaman birbirine ters düşmesi sebebiyle inişli çıkışlı bir seyir izledi. Mesela, 9 Ekim 1940'ta ABD Dışişleri Bakan Yardımcısı Berle ile görüşerek, muhtemel bir Alman yayılmasına karşı Sovyetlerin de dışarıdan destekleyebileceği bir Balkan işbirliği kurulması konusunda destek isteyen Türkiye Büyükelçisi Münir Ertegün, SSCB ile Almanya'nın henüz ittifak halinde olmaları sebebiyle böyle bir oluşumun mümkün olmadığı, zaten ABD'nin Avrupa'daki savaşa temkinli yaklaştığı ve 5 Eylül 1939'da tarafsızlığını ilan etmiş olduğu cevabını almıştır.17 Resmen tarafsız statüde olsa da ABD Eylül 1940'tan itibaren İngiltere'ye yoğun biçimde savaş malzemesi göndermeye başlamış ve bu askerî işbirliğine paralel olarak Avrupa'daki gelişmeleri daha yakından izlemeye koyulmuştu. 11 Mart 1941'de Kongre'de onaylanan "Ödünç Verme ve Kiralama Yasası" (Lend and Lease) çerçevesinde ABD bazı Avrupa ülkelerine doğrudan, aralarında Türkiye'nin de bulunduğu bazı ülkelere ise İngiltere üzerinden askerî malzeme yardımı yapmaya başlamıştı.18

Bu çerçevede, Türkiye'nin 1941 ortalarından itibaren Almanya'yla sıcak siyasi ve ticari ilişkiler yürüttüğünün somut olarak ortaya çıkması, henüz savaşa girmemiş olmasına rağmen ABD'nin Türkiye'yle olan ilişkilerinin soğumasına yol açtı. ABD Dışişleri Bakanı Cordell Hull 15 Haziran 1941'de ABD'nin Ankara Büyükelçisi Mac Murray'e bir mesaj yollayarak, ABD hükümetinin ve kamuoyunun Türkiye'nin, Almanya'nın genişlemesine yardımcı olacak ve İngiltere'yi zor durumda bırakacak adımlar atmasına endişeyle yaklaştığını Türk yetkililere iletmesini istedi. Hull ayrıca, Türk-Alman yakınlaşması halinde ABD'nin Türkiye'yi Ödünç Verme ve Kiralama Yasası'ndan yararlanan ülkeler listesinden çıkarabileceğini de iletti. 19 İngiltere ve ABD'nin tüm çabalarına rağmen 18 Haziran 1941'de Türk-Alman Saldırmazlık Paktı'nın imzalanması Washington'da tepkiyle karşılandı ve Türkiye askerî yardım kapsamından çıkarıldı.20

22 Haziran 1941'de Almanya'nın SSCB'ye savaş açmasıyla birlikte savaş içindeki dengeler büsbütün değişti. Almanya'ya karşı İngiltere-SSCB işbirliği imkanının doğması Türkiye'nin stratejik değerini Müttefikler açısından yeniden artırmış ve İngiltere'nin girişimleriyle Türkiye, 3 Aralık 1941'den itibaren Ödünç Verme ve Kiralama Yasası kapsamına bu kez doğrudan dahil edildi. Öte yandan, Pearl Harbor baskınından sonra Japonya'ya karşı savaşa giren ABD'nin 10 Aralık 1941'de Almanya'ya da savaş ilan etmesi Avrupa gelişmeleri konusunda Washington'un doğrudan söz sahibi olmasını sağladı.

1943 başından itibaren Türkiye'nin Müttefikler yanında savaşa girmesi için İngiltere'nin baskıları yoğunluk kazandı. İngiltere Başbakanı Churchill Türkiye'nin savaşa girmesiyle Balkanlar'da yeni bir cephe açılmasının Batı Avrupa'daki Alman üstünlüğünü zayıflatacağını savunurken, ABD Genelkurmay Başkanı George Marshall, yeni bir cephenin Müttefiklerin gücünün bölünmesine yol açacağını savunarak Türkiye'nin savaşa girişine karşı çıkıyordu. Ocak 1943'te Casablanca'da biraraya gelen Roosevelt ve Churchill, Türkiye'nin savaşa girmeye ikna edilmesinin İngiltere'ye bırakılmasını kararlaştırdılar. 30 Ocak-1 Şubat 1943 tarihlerinde Churchill ile İnönü arasında Adana'da yapılan görüşmelerde Türkiye, henüz savaşa katılmak için yeterli askerî güce sahip olmadığı gerekçesiyle karşı çıktı.21 Bunun üzerine, 11-24 Ağustos 1943'te Roosevelt ve Churchill'in Quebec'te yaptığı görüşmede bir yandan, Türkiye'ye yapılmakta olan askerî yardımın artırılması kararı alınırken, diğer yandan da Türkiye'nin Almanya'ya gerçekleştirdiği krom sevkiyatını durdurması için Ankara'ya baskı yapılması kararı alındı.22

ABD Dışişleri Bakanı Hull, İngiltere Dışişleri Bakanı Eden ve SSCB Dışişleri Bakanı Molotov arasında 19-30 Ekim 1943 tarihlerinde yapılan Moskova konferansının önemli konu başlıklarından birini yine Türkiye'nin savaşa girmesi oluşturdu. SSCB, Türkiye üzerinden Almanlara karşı yeni bir cephe açılmasını şiddetle isterken ABD, bunun asıl yapılması düşünülen "öldürü­cü" saldırının etkisini azaltabileceğini ve Türkiye'nin aşırı miktarda savaş malzemesi istemesine yol açabileceğini savunuyordu. Esasen, özellikle 1943 ortalarından itibaren Almanlara karşı Türkiye üzerinden yeni bir cephe açılması konusunda ABD ile SSCB arasında beliren görüş ayrılığının stratejik sebeplerden çok siyasi mülahazalara dayandığı söylenebilir. Şöyle ki, ABD, savaşa giren Türkiye'nin Alman işgaline uğraması halinde Sovyet ordusu tarafından "kurtarılması"nın, savaş sonrasında Orta Doğu ve Balkanlar'ın düzenini alt-üst edeceğini düşünmekte ve SSCB'ye bu üstünlüğü verecek imkanı sağlamamak istemekteydi. Öte yandan, ABD'nin ikinci cephenin açılmasını engelleyerek, SSCB'nin savaşta mümkün olduğunca yıpranmasını, bu süreç devam ederken verilecek askerî yardımlarla da Türkiye'nin savaş sonrası için güçlendirilmesini istediğini ileri sürenler de vardır.23

Bu arada İngiltere'nin 12 Ada harekâtının istenilen ölçüde başarı kazanmaması üzerine Churchill, ABD'ninkinden farklı bir tutum takınarak Türkiye'yi savaşa sokma yönündeki gayretlerini bir kez daha artırdı. 28 Kasım-1 Aralık 1943 tarihlerinde yapılan Tahran Konferansı'nda konu bir kez daha gündeme geldi. Roosevelt'in, Avrupa'ya yapılacak bir çıkartmanın hazırlıklarını olumsuz etkileyeceği gerekçesiyle Türkiye'nin savaşa girmesine karşı çıkmakla birlikte, İngiltere'nin Türkiye'deki hava tesislerine hayati derecede ihtiyacı olduğunu, bunların kullanılabilmesi içinse Türkiye'nin savaşa girmesinin zorunlu olduğunu vurgulaması üzerine ABD karşı çıkışından vazgeçti. Tahran Konferansı sonuç bildirisinde Türkiye, yıl sonuna kadar Almanya'ya karşı savaşa girmeye çağrıldı.24

Türkiye, ABD ve İngiltere arasındaki görüş farklılığını çok iyi tahlil ederek, Roosevelt'i zaten gönülden istemeyerek kabul ettiği bu şart üzerinde baskıcı olmamaya ikna etmeye çalıştı. Nitekim, bir yandan savaşa girmek için hazır olmadığı gerekçesini sürekli ön planda tutan Ankara, diğer taraftan Nisan 1944'te Almanya ile krom ticaretini yarıya düşürdü, ardından da 2 Ağustos 1944'te Almanya ile diplomatik ilişkilerini kesti. Böylece ABD'de sürekli eleştiri konusu olan, Almanya ile sıcak ilişkiler içinde olduğu iddiasını ortadan kaldırmış oldu. 4-11 Şubat 1945 tarihlerinde yapılan Yalta Konferansı'nda Müttefiklerin aldığı karar uygun olarak 23 Şubat 1945'te Almanya ve Japonya'ya savaş ilan eden Türkiye, böylece savaş sonrasında oluşturulması düşünülen BM sistemi içinde yer almak için gerekli adımı attı.

Almanya'nın savaştan mağlup çıkacağının kesinleştiği 1945 başından itibaren Türkiye'nin savaş sonrası düzenlemelerine ilişkin endişeleri artmaya başladı. Çünkü Yalta Konferansı'nda Türk Boğazları konusunun gündeme gelmesi, SSCB'nin Montrö Boğazlar rejiminin değişmesini istediğinin bir göstergesiydi. Üstelik ABD ve İngiltere, SSCB'nin bu talebine açıkça karşı çıkmamakta ve Ankara'nın daha da endişelenmesine yol açmaktaydı. 19 Mart 1945'te SSCB Dışişleri Bakanı Molotov'un Moskova'daki Türkiye Büyükelçisi Selim Sarper'e bir nota vererek, SSCB'nin, 1925 tarihli Türk-Sovyet Saldırmazlık Antlaşması'nı uzatmayacağını bildirmesi Ankara'nın, savaş boyunca uzak kaldığı Sovyet tehdidini doğrudan hissetmesi sonucunu doğurdu.

19 Mart 1945'ten, ABD'nin "komünizm" tehlikesine karşı Türkiye ve Yunanistan'a yardım edeceğini açıkladığı 12 Mart 1947'ye kadar geçen iki yıl belki de Türk dış politikasında, İkinci Dünya Savaşı sırasındakinden bile daha sıkıntılı yıllar olarak anılabilir. Bu yıllar, genel olarak dünya konjonktüründe meydana gelen değişiklikler sebebiyle iki kutuplu dünya düzeninin ortaya çıktığı ve Soğuk Savaş'ın başladığı yıllar olma özelliğini de taşımaktadır. 1945 sonrasında Türkiye bu iki kutuplu dünya düzeni içinde, geleneksel Batı bağlantısını kuvvetlendirmenin ve Batı Bloku'nun bir parçası olmanın yollarını arayacaktır. Bu ise Türk-Amerikan ilişkilerinin güçlendirmesiyle mümkün olabilecektir.

Türk-Amerikan İttifakının Kurulması ve Gelişmesi (1945-1964)

Her ne kadar Haziran 1945'te ABD Dışişleri Bakanlığı tarafından hazırlanarak Başkan Harry Truman'a sunulan bir raporda, temelde girişim ve eğitim özgürlüğüyle ilgili bazı şartların sağlanmansına bağlı olarak Türk-Amerikan ilişkilerinin dostane bir hava içinde sürdüğü ifade edilse de,25 1945 ortasında Ankara insani konulardan çok Boğazlar hakkında ABD'nin ne düşündüğünü merak etmekteydi. Boğazlar konusunun ana konulardan birini oluşturacağı Potsdam Konferansı'nın öncesinde ABD'nin, SSCB'yle aynı görüşü paylaşması ve Montrö Sözleşmesi'nin gözden geçirilerek değiştirilmesi gerektiği yönünde bir tutum takınması Ankara'yı yalnızlık hissine kapılmaya sürüklemişti.

Konferans sırasında İngiltere Başbakanı Atlee, Truman ve Stalin arasında imzalanan fakat sonuç kararları arasında yer almayan bir protokolle Montrö'nün zamanın şartlarına göre değiştirilmesi üzerinde varılan anlaşma da bu yalnızlık hissini artırmıştı. Fakat, ABD ile SSCB arasında savaş sırasında kurulan işbirliği ortamının yerini gerginliğe bırakmaya başlamasıyla Ankara'nın bu endişesini gideren gelişmeler yaşanmaya başladı.26

Savaş sonrası Türk-Amerikan yakınlaşması sürecinde en çarpıcı gelişmelerden biri, 5 Nisan 1946'da Amerikan zırhlısı Missouri'nin İstanbul'a gelmesiydi. Missouri'nin Türkiye'yi ziyaret ettiği günlerde yaptığı bir konuşmada ABD Başkanı Truman Orta Doğu ve Boğazların ABD'nin stratejik çıkarları açısından taşıdığı önemi vurgulayarak, Sovyet talepleri karşısında Türkiye'ye üstü kapalı destek verdi. Washington'un bu desteği, takip eden bir yıl içinde yaşanan iki olayla somutlaştı. Birincisi ABD'nin Potsdam'da varılan uzlaşmayı bir kenara bırakarak, Montrö'nün değiştirilmesi görüşünden uzaklaşmasıydı. Moskova'ya yolladığı notalarda, özellikle SSCB'nin Boğazların savunulmasında etkin rol üstlenmesine açıkça karşı çıkan Washington, Boğazlar bölgesine yapılacak herhangi bir saldırının da Birleşmiş Milletler (BM) tarafından bertaraf edileceği görüşünü savunmaya başladı.27

Türkiye'ye desteğin ikinci ve en somut göstergesi ise 1947 Martı'nda ortaya çıktı. Kongre'nin birleşik oturumunda bir konuşma yapan Başkan Truman, daha sonra kendi adıyla anılacak doktrinin temel ilkelerini ortaya koyarak, Kongre'den Yunanistan ve Türkiye'ye askeri yardım yapmak için yetki aldı. Truman, doktrininde Türkiye'yle ilgili olarak şunları söylemekteydi:

"Bağımsız ve ekonomik açıdan istikrarlı bir devlet olarak Türkiye'nin geleceği dünyanın hürriyetperver halkları için Yunanistan'ın geleceğinden daha az önem taşımamaktadır...Türkiye bizim desteğimize ihtiyaç duymaktadır. Savaştan beri Türkiye ulusal bütünlüğünün sağlanması için gerekli olan modernizasyonu gerçekleştirmek için ABD ve İngiltere'den ek yardımlar istemiştir. Bu bütünlük, Orta Doğu'da düzenin korunması için gereklidir. İngiltere hükümeti içinde bulunduğu güç durum sebebiyle Türkiye'ye daha fazla yardım yapamayacağını bize bildirmiştir. Yunanistan gibi Türkiye de ihtiyaç duyduğu yardımı almalıdır.Bunu sağlayabilecek tek ülke biziz."28

SSCB'yi dünya çapında "çevreleme" hareketinin ilk etabı olarak da değerlendirilebilecek Truman Doktrini kapsamında Yunanistan'a 300, Türkiye'ye 100 milyon dolarlık askeri malzeme yardımı yapıldı. Türkiye'de 1960'ların sonunda özellikle NATO karşıtı çevrelerce sıklıkla dile getirilenin aksine, Truman Doktrini'yle verilen yardımlar bozuk veya eski malzemeler değil, çoğunlukla İkinci Dünya Savaşı sırasında üretilmiş silahlar ve techizattı.29 Yine de, Türkiye'nin askeri açıdan ABD'ye bağımlı hale gelmesi sürecinin Truman Doktrini'yle başladığını söylemek yanlış olmayacaktır.

Bununla birlikte, Doktrin'i sadece askeri düzeye indirgemek, Türkiye'nin dış politikasında meydana getirdiği devasa etkiyi göz ardı etme yanılgısına yol açar. Truman Doktrini'nin Türkiye üzerindeki en çarpıcı sonucu, Ankara'nın 19 Mart 1945'teki SSCB notasıyla düştüğü "âraf"tan çıkarak, Soğuk Savaş içinde Batı Bloku içinde kesin biçimde yer almasıdır. Bu durum ister istemez Türkiye'nin kendi ulusal çıkar anlayışını gözden geçirmesine sebep olmuştur. Truman Doktrini'yle Türkiye'ye verilecek yardımların düzenlendiği 12 Temmuz 1947 tarihli Türkiye-ABD antlaşmasının 2. maddesiyle,30  Türkiye'nin bu yardımları tahsis edilme gayesi dışında (meşru müdafa ve ekonomik istikrar) kullanmasının yasak olduğu ifade edilmesi ve bu tarihten sonra çeşitli isimler altında Türkiye'ye yapılan tüm askerî yardımların bu şarta bağlı hale getirilmesi, Ankara'nın dış politikada ABD'ye bağımlılığını artırmıştır. Nitekim Türkiye 1964'te Kıbrıs'a müdahaleye giriştiğinde, ABD bu maddeyi hatırlatarak harekâtı engelleyecek, 1974 Kıbrıs Barış Harekâtı'ndan sonra ise, bu maddenin ihlal edildiği gerekçesiyle Türkiye'ye silah ambargosu uygulayacaktır.

Ankara dış politikasının bütün kompozisyonunu 1960'ların sonuna kadar sıklıkla, 1970'lerin başından 2002'ye kadar da genellikle, ABD dış politikasının öncelikleriyle örtüştürme yönünde çaba gösterecektir.

Bazılarının "merkez-çevre", kimilerinin "hegemon güç-eksen ülke" ilişkisi olarak değerlendirdiği 1947 sonrası Türk-Amerikan ilişkileri "dinamik ittifak" olarak da nitelendirilebilir. İlişkilerin dinamizmi, hem zaman içinde paylaşılan işbirliği alanlarının artmasından hem de değişen şartlar karşısında ittifakın defalarca yeniden yorumlanmasından ve anlamlandırılmasından kaynaklanmaktadır. Bu yeniden yorumlama ve adlandırmalarda ABD'nin öncülüğü kural, Türkiye'nin bu yönde talepte bulunması istisna, Ankara'nın taleplerinin Washington tarafından kabul edilmesi ise sürpriz olagelmiştir.

Türkiyenin genelde Batı'yla, özelde ABD'yle bağlantısını güçlendirme sürecinde diğer iki önemli aşama Türkiye'nin Marshall Planı'na dahil olması ve NATO'ya alınmasıdır.

ABD Dışişleri Bakanı George Marshall'in Haziran 1947'de ortaya attığı plana göre Avrupa'nın bir bütün olarak savaşın ağır tahribatından arındırılması ve kalkındırılması için ABD'nin ekonomik yardım yapması öngörülüyordu. ABD, Plan'a dahil olmaları için tüm Avrupa ülkelerine çağrıda bulundu. Fakat SSCB ve Sovyet denetimi altındaki Doğu Avrupa ülkeleri, "Plan'ın ABD'nin yayılmacı emellerinin bir aracı" olduğu gerekçesiyle yardımlardan yararlanmayı reddettiler. İkinci Dünya Savaşı'na katılmayan Türkiye ise, savaş sebebiyle ara verdiği Kalkınma Planı'na tekrar hareket kazandırmak için Amerikan ekonomik yardımı fikrine sıcak yaklaştı. Bu noktada Türkiye'nin yardımlardan yararlanabilmesi konusunda Türk ve Amerikalı yetkililer arasında temel bir anlaşmazlık noktası belirdi. Amerikalı uzmanlar, Plan'ın bir bütün olarak Avrupa'yı kalkındırmayı amaçladığının altını çizerek, Türkiye'nin yardımları kendi kalkınması için harcamasına karşı çıktılar. Türkiye ABD'den 615 milyon dolarlık yardım talep ederken, Amerikalılar, Türkiye'nin Plan içindeki rolünün diğer Avrupa ülkelerine tarım ürünleri ve sanayide kullanılacak madenleri sağlamak olduğunu vurgulayarak, bu sektörlerin geliştirilmesi için 58 milyon dolarlık bir yardım öngördüler.

Anlaşmazlıktan dolayı Türkiye'nin Plan dışında bırakılması söz konusu olduğunda, Ankara tutumunu "Plan'ın ruhuna" uygun olarak değiştirdi. Önce 16 Nisan 1948'de Avrupa Ekonomik İşbirliği Sözleşmesi'ni imzalayarak Plan'ın resmen parçası olan Türkiye, 4 Temmuz 1948'de ABD'yle imzaladığı Ekonomik İşbirliği Anlaşması'yla da Marshall yardımlarını almaya başladı.31 Bu çerçevede 1948-1952 döneminde Türkiye'ye, tüm Marshall yardımlarının binde altısı nispetinde 352 milyon dolar tutarında ekonomik yardım yapıldı. Bu yardım, başlangıçta belirlenen esaslara uygun olarak tarım ve madencilik araçlarının alımında ve bu sektörlerin geliştirilmesinde kullanıldı. 1950'lerin ilk yarısında tarımda yaşanan ürün patlamasında Marshall yardımlarının etkili olduğu söylenebilir. Fakat, tarımsal araçların yurtdışından ithal edilmesinin bu alanda da dış bağımlılığı artırdığı göz ardı edilmemelidir.32

Türkiye'nin 1949'da kurulan NATO'ya duyduğu ilginin sebebi ise temelde ekonomik değil siyasiydi. Ankara NATO'ya üye olarak bir yandan henüz tam olarak ortadan kalkmayan Sovyet talepleri karşısında bir güvenlik şemsiyesi altına girmek istiyor, diğer yandan da Batı bağlantısını sağlamlaştırmak ve Batılılaşma yolunda mutlaka atılması gereken bir adım olarak görüyordu. Türk hükümetinde genel hava bu şekildeyken, NATO'nun kuruluş aşamasında Türkiye'nin örgüte üye olmaya davet edilmemesi şaşkınlığa sebep oldu. 1949-1952 döneminde Türkiye NATO'ya üye olma konusunu dış politikasının en önemli hedefi haline getirdi.

Üyelik için ilk başvuru CHP iktidarının son günlerinde 11 Mayıs 1950'de yapıldı. NATO bu başvuruyu reddetti. 25 Haziran 1950'de başlayan Kore Savaşı'nı üyelik konusunda bir fırsat olarak gören Demokrat Parti hükümeti, 25 Temmuz 1950'de Kore'ye BM saflarında yer almak üzere asker gönderme kararı aldıktan hemen sonra, 1 Ağustos 1950'de NATO'ya ikinci üyelik başvurusunu yaptı. Fakat bu başvuru da reddedildi. Türkiye'nin iki başvurusunun da reddedilmesinin ardında, ABD Genelkurmay Başkanlığı'nın, Türkiye ve Yunanistan'ın NATO'ya üye olmalarının örgütü olumsuz etkileyeceği yönünde değerlendirmesi vardı. ABD bu iki ülkenin, İngiltere'nin öncülüğünde kurulacak Akdeniz Paktı içinde yer almasının daha uygun olacağı görüşündeydi.33

Zaman içinde ABD'nin bu görüşünde radikal bir değişiklik ortaya çıktı. Bunun farklı sebepleri olmakla birlikte34 en temel olanı, SSCB'nin 1949'da atom silahlarına sahip olduğunu açıklamasının Washington'da endişeye yol açmasıydı. ABD Ulusal Güvenlik Konseyi'nin Nisan 1950'de hazırladığı raporda (NSC 68) SSCB'nin 1954'te ABD'ninkine eşdeğer miktarda atom bombasına sahip olacağı belirtiliyor ve stratejik dengelerin SSCB lehine değişmemesi için, SSCB sınırına yakın bölgelerde Amerikan askerî üsleri açılması ve muhtemel bir Sovyet saldırısını kolayca bertaraf edilmesine yönelik kabiliyetlerin geliştirilmesi öneriliyordu. ABD, Türkiye'de üs edinme isteğini Ankara'ya ilettiğinde, NATO'ya dahil olmayan Türkiye'nin ülkesinde yabancı üslerin açılmasına sıcak bakmadığı cevabını aldı. Aynı şey Yunanistan için de geçerliydi. Bu durumda en iyi çözüm Soğuk Savaş ortamında stratejik önemleri artan bu iki ülkeyi NATO'ya almaktı. Nitekim, ABD'nin girişimleriyle, Türkiye ve Yunanistan 18 Şubat 1952'de resmen NATO üyesi oldular.

Türkiye'nin NATO'ya üyeliği Türk-Amerikan ilişkilerine yeni bir biçim ve hız kazandırdı. Artık askerî bir ittifakın iki üyesi olarak hareket eden taraflar arasında çok sayıda açık ve gizli savunma işbirliği anlaşması imzalandı, Türkiye'de NATO üsleri açıldı ve bu üslere Amerikan askerî birlikleri yerleştirildi. Buna paralel olarak ABD'nin Türkiye'ye yapmakta olduğu ekonomik yardımlarda da artış gözlendi. 1950-1960 döneminde, askerî işbirliğinin zaman zaman Türkiye'nin önceliklerini tatmin etmeyen boyutları Ankara'da genel bir memnuniyetsizliğe yol açmazken, ABD'nin, DP'nin plansız kalkınma hamlelerini eleştirerek, ekonomik yardımları 1955'ten itibaren bazı şartlara bağlamak istemesi Türkiye'de hoş karşılanmadı. Washington'un ekonomik alandaki isteklerini yerine getirmemekte direnen Türk yöneticileri ABD'ye yaptıkları yardım ziyaretlerinden çoğu zaman elleri boş döndüler. Bu anlaşmazlığı aşmak için Türk hükümeti 1958'de lirayı devalüye etmek zorunda kaldı. Yine de ABD'nin plan isteklerine karşı direnişini sürdürdü.

1950'lerin ortalarından itibaren Türkiye-ABD askerî işbirliği NATO sınırlarının ötesine de taştı. ABD Dışişleri Bakanı John Foster Dulles'ın girişimleriyle 1955'te kurulan Bağdat Paktı, ABD'nin SSCB'yi çevreleme politikasının önemli halkalarından biriydi. Bu pakt içinde 1958'e kadar gözlemci üye, 1958'deki darbeyle Irak'ın paktan ayrılmasından sonra (Bağdat Paktı Irak'ın ayrılmasından sonra Merkezi Antlaşma Örgütü/CENTO adını aldı) ise tam üye olarak yer alan ABD, Türkiye ile Orta Doğu bölgesindeki işbirliği alanlarını artırdı. Bu arada, 1956'daki Süveyş bunalımından sonra Orta Doğu'da artan Sovyet etkinliğini azaltmak için ABD Başkanı Dwight Eisenhower'in 5 Ocak 1957'de ABD Kongresi'ne yolladığı bir mesajla ilân ettiği doktrin,35 ABD'nin bundan böyle Orta Doğu bölgesinde

ya­şamsal çıkarlarının korunması için uluslararası komünizm tehdidi altında bulunan ülkelere, Amerikan silahlı kuvvetlerinin kullanılması da dahil olmak üzere her türlü askerî ve ekonomik yardımı yapacağını ortaya koymaktaydı. Türkiye Eisenhower Doktrini'ni olumlu bir adım olarak karşılarken, Irak'ın Bağdat Paktı'ndan ayrılmasıyla başlayan gergin dönemde, 5 Mart 1959'da ABD ile Güvenlik İşbirliği Antlaşması imzalayarak, sadece SSCB'den gelebilecek doğrudan saldırılara karşı değil, uluslararası komünizmle işbirliği halindeki unsurların içeriden gerçekleştirebileceği "dolaylı" saldırılara karşı da ABD'nin yardım taahhüdünü aldı.36

Demokrat Parti'nin 27 Mayıs Darbesi'nden sonra iktidardan düşmesinden sonra Türk-Amerikan ilişkilerinin genel havasında önemli değişiklikler olmadı. Darbeden hemen sonra radyodan yapılan Milli Birlik Komitesi (MBK) açıklamasında, Türkiye'nin NATO'ya ve CENTO'ya bağlı kalacağının ve taahhütlerinin arkasında olduğunun vurgulanması, yeni yönetimin ABD ile ilişkileri bozma niyeti taşımadığının çarpıcı bir göstergesiydi. Nitekim, darbeden üç gün sonra ABD yeni Türkiye yönetimini tanıdığını açıkladı.

Türk-Amerikan ilişkilerindeki sorunsuz sayılabilecek gidişat, 1962'den itibaren değişmeye başladı. Özellikle 1960'ların ortalarından itibaren, evvelce var olmayan yeni değişkenlerin belirmesiyle dönemsel sarsıntılar yaşayacak olan ilişkilerin sağlam yapısındaki ilk ciddi gevşeme Küba füze bunalımı37 sırasında görüldü. 1957'de SSCB'nin uzaya Sputnik'i fırlatması, ABD'nin kıtalararası nükleer füzelerle vurulabileceği ihtimalini Washington'un gündemine soktu. Bu ihtimali ortadan kaldırmak ya da muhtemel bir Sovyet saldırısının etkilerini en aza indirmek için ABD, SSCB'nin askerî üslerini, sanayi ve nüfus merkezlerini etkili bir biçimde vurabilmeyi amaçlayan bir projeyi yürürlüğe soktu. ABD'ye göre, SSCB'nin, yakın çevresine yerleştirilecek nükleer füzelerle çevrelenmesi, Moskova'yı bir nükleer saldırıdan caydıracaktı. Bunu gerçekleştirmek için bir yandan Türkiye'ye nükleer başlık taşıyan Jüpiter ve Thor füzeleri yerleştirilirken, bir yandan da SSCB'deki hareketleri izleyebilmek için U-2 casus uçaklarıyla yapılan gözlem faaliyetlerine hız kazandırıldı.38

Türkiye'ye Amerikan füzelerinin yerleştirilmesi SSCB'yi "caydırmak" yerine, Moskova'nın benzer biçimde ABD'ye yakın bölgelere füzeler yerleştirmeyi planlamasına yol açtı. Bu bağlamda, Amerikan füzelerinin Türkiye'ye konuşlandırılmasının tamamlandığı Eylül 1962'de, SSCB de Küba'ya füze rampaları inşa etmeye ve bölgeye füzeler nakletmeye koyuldu. ABD istihbari çalışmalar sonucunda SSCB'nin bu faaliyetinden haberdar olduğunda Soğuk Savaş'ın en önemli bunalımlarından biri meydana geldi. ABD Başkanı John F. Kennedy Küba'ya Sovyet füzelerinin yerleştirilmesini asla kabul etmeyeceğini belirterek adayı ablukaya alırken, SSCB Devlet Başkanı Nikita Kruşev, Türkiye'deki Amerikan füzelerinin çekilmemesi halinde Sovyet füzelerinin mutlaka Küba'ya yerleştirileceğini söylüyor ve geri adım atmıyordu.

ABD Ulusal Güvenlik Konseyi'nin Ekim 1962 boyunca süren toplantılarında, bir termonükleer savaşı önlemenin tek yolunun Türkiye'deki Jüpiterlerin sökülmesi olduğu sonucuna ulaşıldı. Fakat, Türkiye'yi da Sovyet tehdidinden koruyacağı söyleyerek yerleştirilen bu füzelerin kaldırılmasını Ankara kabul etmemekteydi. Başkan Kennedy'nin kararıyla, Kruşev'e Türkiye'deki füzelerin söküleceği garantisi verildi ve Küba projesinden vazgeçmesi istendi. Kruşev, bu garanti üzerine, Küba'ya füze taşıyan Sovyet gemilerini geri çekti. 1963 başında Türkiye'deki Amerikan füzeleri, Kennedy'nin Kruşev'e verdiği garantiye uygun olarak, "demode oldukları" gerekçesiyle kaldırıldı. Dönemin Türkiye Başbakanı İsmet İnönü, Küba bunalımından 8 yıl sonra TBMM'de yaptığı bir konuşmada, ABD'nin SSCB'yle pazarlık yapmasını şu sözlerle değerlendirecektir:

"Amerikalılar bize Jüpiterlerin demode oldukları için çekildiklerini söylediler. Onların yerine Polaris denizaltıları ikame edilecekti. Ancak, daha sonra öğrendik ki, Sovyetlerle pazarlık yapmışlar. Bu olay gösterdi ki, Türk yöneticileri bugün Amerikalıların Türkiye'yi istenmeyen krizlere sokmasına izin vermemeli ve dikkatli davranmalıdır."39

Kuşkusuz İnönü'nün 1970'te yukarıdaki ifadeleri dile getirmesinin Küba krizinde yaşananlar kadar önemli sebeplerinden biri de, yine başbakan olduğu bir dönemde Türk-Amerikan ilişkilerinin en gergin dönemlerinden birini yaşamış olmasıdır. 5 Haziran 1964'te ABD Başkanı Lyndon Johnson'un Başbakan İnönü'ye yolladığı ünlü "Johnson Mektubu", sadece Türk-Amerikan ilişkilerinin değil, aynı zamanda Türk dış politikasının tarihinde de yeni bir safhaya geçildiğini sembolize eder.

Periyodik Bunalımlar Dönemi (1964-1980)

Kıbrıslı Rumların Aralık 1963'ten itibaren Kıbrıs Türklerine karşı sistemli bir saldırıya geçmesi Ankara'da tepki doğurmuştu. Ada'daki kanlı olayları engellemede BM'nin yetersiz kalışı ve Cumhurbaşkanı Cemal Gürsel'in tüm çağrılarına rağmen ABD Başkanı Johnson'un bu durumu ortadan kaldırmak için Rumlar ve Yunanistan nezdinde herhangi bir etkili girişimde bulunmaktan kaçınması üzerine, 16 Mart 1964'te TBMM hükümete gerekli gördüğü takdirde adaya askerî müdahalede bu­lunma yetkisi verdi.Rumların yasadışı eylemlerini devam ettirmesi üzerine Haziran 1964'te Ada'ya müdahaleye hazırlanan Ankara, Başkan Johnson'un gönderdiği mektupla sarsıldı.

Johnson özetle40 Türkiye'nin Kıbrıs'a müdahale bulunmamasını istiyor ve bu isteğini Türk hükümetinin algılamakta zorlandığı bazı sebeplere bağlıyordu: ABD başkanına göre Türkiye, müdahale kararı almadan önce ABD'ye danışmamıştı. Bu tutum, Türk-Amerikan ittifakının temel ilkelerine ters düşmekteydi. Müdahale BM'nin Ada'da yürütmekte olduğu çabaları sekteye uğratabilir, daha da önemlisi NATO içinde müttefik olan Türkiye ve Yunanistan'ı savaşın eşiğine sürükleyerek Ittifak'ın zor durumda kalmasına yol açabilirdi. Bunun yanında Türkiye, ABD'nin kendisine sağladığı silahları, 12 Temmuz 1947 antlaşmasında öngörülen amaçlara aykırı bir biçimde kullanamazdı. Son olarak, eğer Türkiye'nin Ada'ya müdahalesi sonrasında meydana gelebilecek uluslararası gelişmeler çerçevesinde SSCB Türkiye'ye saldırırsa, NATO Türkiye'yi savunamayabilirdi.

Johnson Mektubu, önce hükümet düzeyinde, açıklandığı 1966 yılından itibaren de Türk kamuoyunda, Türk-Amerikan ilişkilerinin ve Türkiye'nin NATO üyeliğinin derinlemesine sorgulanmasına yol açtı. Türkiye'nin, her ne sebeple olursa olsun, bir Sovyet saldırısı karşısında NATO tarafından savunulmayabileceği ihtimali, ABD ve NATO karşıtı akımların güç kazanmasında etkili oldu.41 Öte yandan, Türkiye mektupla birlikte dış politikada bir ülkeye aşırı biçimde bağlı olmanın, ulusal çıkarların savunulmasını zaman zaman güçleştirdiğinin farkına vardı. 1960'ların ortalarından itibaren Doğu Bloku ve Üçüncü Dünya ülkeleriyle ekonomik ve siyasi ilişkilerini güçlendirmeye çalışan Türkiye, mektubun güdülemesiyle, dış politikada çok yönlülüğe geçiş sürecine girdi.42

ABD'yle ilişkilerin bu yeni aşaması, bazen sınırlı kimi zaman da köklü yansımaları olan dönemsel bunalımların gölgesinde yürüdü. Türkiye'nin, ABD'nin öncülüğünde NATO içinde kurulan Çok Taraflı Nükleer Güç'e (MLF) Ocak 1965'te katılmaktan vazgeçmesi, Türkiye'nin çeşitli bölgelerinde faaliyet gösteren Amerikan Barış Gönüllülerinin (Peace Corps) Doğu Anadolu'da çalışmalarının 1966'da yasaklanması, Amerikan Altıncı Filosu'nun Türk limanlarına yaptığı ziyaretlerin kamuoyunda yükselen bir tepkiyle karşılanması, ABD Büyükelçisi Robert Komer'in 1969'da saldırıya uğraması ve Türkiye'yi terk etmek zorunda kalması gibi gelişmeler bir bütünün parçalarını oluşturdukları için tabii ki önemliydi. Fakat 1964-1980 döneminde iki konu ilişkilerin gidişatına etkileri bakımından öne çıktı.

Birincisi, 1968-1974 döneminde gelişen afyon sorunuydu.43 Richard Nixon 1968'te ABD başkanlığına seçilirken Amerikan halkına verdiği taahhütlere uygun olarak, ülkede yaygın olan uyuşturucu madde kullanımını ortadan kaldırmak için çalışmalar yapmaya başlamıştı. Fakat, ülkedeki talebi azaltmak için yapılan çalışmaların sonuçsuz kalması ve ABD'ye gelen uyuşturucunun kaynağı olan Altın Üçgen (Tayland-Burma-Laos) bölgesinin etkisizleştirilmesinin mümkün olmaması sebebiyle Nixon, sorunu gerçekten çözmek yerine kendisinin bir kez daha başkan seçilmesi yolunda kullanabileceği bir koz elde etmek için, zafer kazanmış görünmeyi tercih etti. Nixon'un bu planına uygun olarak, geleneksel bir haşhaş ve afyon üreticisi olan Türkiye, 1960'ların sonundan itibaren ABD basınında, ülkeye giren uyuşturucunun ana kaynağı olarak lanse edilmeye başladı. Bir yandan da ABD hükümeti Türkiye'den haşhaş üretimini durdurmasını talep etti. Nixon'a göre, ekonomik ve askerî bakımdan ABD'ye bağımlı olan Türkiye, Washington'un bu talebine sorun çıkarmadan uyacaktı. Fakat Nixon beklediğini bulamadı ve hem 1964'ten itibaren yeniden biçimlenmekte olan ABD imajı hem de iktidardaki Adalet Partisi hükümetinin, haşhaş ekimini yasaklayarak oy tabanını küstürmek istememesi sebebiyle Ankara'nın direnişiyle karşılaştı.

ABD hükümeti, yasaklama kararının alınmaması halinde Türkiye'ye yapılan yardımların durdurulacağı tehdidinde bile bulunmasına rağmen, 12 Mart 1971 müdahalesine kadar bu yönde bir sonuç alamadı. Müdahaleden sonra yönetime gelen Nihat Erim Hükümeti, ABD'nin desteğine büyük ölçüde ihtiyaç duyduğunun bilinciyle hareket ederek Temmuz 1971'de haşhaş ekimini tüm Türkiye'de yasakladı. Bu durum çok uzun sürmedi. 1973 sonbaharında yapılan seçimlerden sonra kurulan CHP-MSP Hükümeti, seçimler sırasında halka verdikleri taahhüdü yerine getirerek, 1 Temmuz 1974'te haşhaş ekimini tekrar serbest bıraktı. Yasağın kaldırılması Washington'da tepkiyle karşılandı. ABD Temsilciler Meclisi ve Senatosu ardı ardına Türkiye'ye yapılan tüm Amerikan yardımlarının durdurulması yönünde kararlar aldılar. Böylece, Temmuz 1974'ün ilk haftasında Türk-Amerikan ilişkilerinde yeni ve önemli bir gerginlik ortaya çıkmışken, 15 Temmuz'dan itibaren Kıbrıs'ta yaşananlar Ankara-Washington ilişkilerini kopma noktasına getiren bir süreci başlattı.

Kıbrıs'ı Yunanistan'a bağlamayı hedefleyen Nikos Samson'un Ada'da bir darbe yaparak Makarios'u görevden uzaklaştırması, zaten 1963'ten beri pamuk ipliğine bağlı olarak varlıklarını sürdüren Kıbrıslı Türkleri çok zor bir durumda bırakmıştı. Kıbrıs Türklerini muhtemel bir etnik temizlikten kurtarmayı ve Ada'nın Yunanistan'a bağlanmasını engellemeyi amaçlayan Türkiye 20 Temmuz 1974'te Kıbrıs Barış Harekâtı'nı başlattı. Bunu 15 Ağustos'taki ikinci harekât izledi.

Türkiye'nin müdahalesi ABD'deki Rum lobilerinin sistemli çalışmaları sonucunda Kongre'nin gündemine sokuldu. Kongre'de Türkiye'ye yapılan Amerikan silah yardımlarının durdurulmasını isteyenlerin sayısının artmasında, Rumların çalışmalarının yanı sıra, Türk-Amerikan ilişkilerinin zaten haşhaş ekim yasağının kaldırılmasından dolayı gergin bir ortamda bulunması ve Nixon'un Watergate skandalı yüzünden başkanlık koltuğunu terk etmek zorunda kaldığı bir dönemde Kongre'nin geleneksel çizgisinin dışına çıkarak münhasıran yürütmenin yetki alanına giren dış politika konusunda da etkin bir rol üstlenmeye çalışması vardı.

Türkiye'ye silah ambargosu uygulanmasına, NATO'nun güney kanadını zayıflatacağı gerekçesiyle karşı çıkan ABD Başkanı Gerald Ford'un ve Dışişleri Bakanı Henry Kissinger'in karşı yöndeki girişimlerine rağmen, 19 Eylül'de Senato, 24 Eylül'de de Temsilciler Meclisi Türkiye'ye silah ambargosunu öngören kararlar aldı. Ford bu kararları veto edince, 16 Ekim'de Temsilciler Meclisi bir kez daha ambargo kararı aldı. Başkan bu kararı da veto etti. Ford'un Kongre karşısındaki direnişi 1974 sonunda kırıldı. 17 ve 18 Aralık'ta Senato ve Temsilciler Meclisi'nin aldığı ambargo kararlarını 30 Aralık 1974'te onaylayan Ford, 5 Şubat 1975'ten itibaren Türkiye'ye tüm silah satışlarını ve yardımlarını durdurdu.

Silah ambargosu Türkiye'de tepkiyle karşılandı. Ankara'nın, kararın geri alınmaması halinde Türk-Amerikan ilişkilerinin tüm yönleriyle gözden geçirileceği yönündeki uyarılarına rağmen kararın değiştirilmemesi üzerine Türkiye 25 Temmuz 1975'te, 1969 tarihli Ortak Savunma Işbirliği Antlaşması'nı (OSIA) tek taraflı olarak feshederek, ülkedeki Amerikan askerî üs ve tesislerinin faaliyetlerini durdurdu.44

Üslerin kapatılması, ABD yönetimini Kongre üzerinde ambargonun kaldırılması için daha etkili adımlar atmaya yol açmasına rağmen, ambargonun tamamen kaldırılması ancak 3 yıllık bir dönem içinde mümkün olabildi. Peyderpey düzenlemelerle zaman içinde kısmen hafifletilen ambargo 12 Eylül 1978'de kaldırıldı.

Bu arada, Türkiye'nin fesh etmesiyle hükmünü yitiren OSIA'nın yerine yeni bir anlaşma yapılması için çalışmalar yapıldı. Bu çerçevede 26 Mart 1976'da imzalanan Savunma ve Ekonomik Işbirliği Anlaşması'nın (SEIA) ABD Senatosu tarafından, ABD'nin bütçe yasalarına aykırı olarak bir yıldan fazla bir süre için peşinen yardım yükümlülüğü altına girmesi sebebiyle onaylanmaması üzerine, Senato'nun karşı çıkmayacağı ama aynı zamanda Ankara'nın beklentilerini de tatmin eden yeni bir anlaşma için müzakere sürecine girildi. 29 Mart 1980'de imzalanan yeni SEİA, 12 Eylül Darbesi'nden sonra Bakanlar Kurulu kararıyla onaylanarak yürürlüğe girdi.45

Türk-Amerikan İlişkilerinde 1964-1980 yılları arasında yaşanan sıkıntılı dönem, 1979'da SSCB'nin Afganistan'ı işgal etmesiyle başlayan 2. Soğuk Savaş ortamında ve Iran Devrimi'nden sonra Orta Doğu'da ABD açısından dengelerin yeniden gözden geçirilmesi sürecinde tekrar 1964 öncesindeki sıkı işbirliği biçimine bürünecektir.

Yakın İşbirliğinden Stratejik Ortaklığa (1980-2002)

12 Eylül'den sonra askeri yönetimin yaptığı açıklamalarda, tıpkı 27 Mayıs'tan sonra olduğu gibi, ABD ile yakın ilişkilerin devamından yana olmasını ifade etmesi, özelikle İran'da şah rejiminin yıkılmasından sonra bölgeye yönelik endişeler taşıyan Washington'u rahatlattı. Orgeneral Kenan Evren başkanlığındaki Milli Güvenlik Konseyi, ABD'yle sıcak ilişkileri devam etme arzusunun sadece sözlerden ibaret olmadığını kısa süre içinde gösterdi. Bir yandan, yukarıda sözü edilen 1980 SEİA'sını bir an önce yürürlüğe sokan askerî yönetim, diğer yandan, 1974'te NATO'nun askerî kanadından ayrılan Yunanistan'ın geri dönüşünü engelleyen Türk vetosunu ABD'nin isteklerine uygun olarak kaldırdı.46

Bu dönemde ABD Başkanı Jimmy Carter'ın ulusal güvenlik danışmanı Zbigniev Brzezinski'nin, İslam'ın komünizme karşı bir kalkan olabileceği önermesi etrafında oluşturulan "Yeşil Kuşak" teorisi, Türkiye gibi ılımlı İslam ülkelerini "kızıl tehlikeye" karşı işbirliği yapmaya cesaretlendirmeyi öngörmekteydi. Böylece ABD'nin yeni bir çevreleme girişimine uygun olarak Türkiye'nin Pakistan ve ılımlı Arap ülkeleriyle ilişkilerini geliştirmesi doğrudan Washington tarafından teşvik edildi.47

Öte yandan, askerî yönetimin siyasal partiler ve sendikalara karşı izlediği sert tutumu tasvip etmeyen Avrupa topluluklarının 1981 sonundan itibaren Türkiye ile ilişkilerini askıya alması, Ankara'nın ABD ile işbirliğine verdiği önemin artması sonucunu doğurdu.48

Soğuk Savaş'ın son 10 yılında ABD'nin Türkiye'ye yaptığı askerî yardımlar doğrusal bir seyir izlerken ekonomik yardımlarda hızlı bir azalma görüldü. Bu durum, Türk-Amerikan ilişkilerinin savunma boyutunun bu dönemde de ön planda olduğunun göstergesiydi. Nitekim 1983'te iktidara gelen Turgut Özal'ın "ekonomik yardım yerine daha fazla ticaret" yaklaşımına rağmen ABD Türk ihraç ürünlerine uygulanan kotalarda ciddi artırımlara gitmezken, aynı dönemde savunma sanayii işbirliğine yeni boyutlar eklendi. Türk ordusunun modernizasyonu kapsamında ABD ile yürütülen görüşmeler sonucunda F-16 uçaklarının Türkiye'de üretilmesi için 1984'te Milli Savunma Bakanlığı ile Amerikan General Dynamics firması arasında bir sözleşme imzalandı. Proje çerçevesinde Türkiye'de üretilen ilk F-16'lar 1987'de Türk Hava Kuvvetlerine teslim edildi.49

Askerî ve savunma sanayii işbirliğinin gelişen boyutlarına rağmen 1980-1990 döneminde ikili ilişkilerde gerginliğe sebep olan gelişmeler de ortaya çıktı. ABD yönetimlerinin 1980'lerin ortalarından itibaren Kıbrıs sorunuyla yakından ilgilenmesi, Ermeni soykırım iddiaları ve Türkiye'deki insan haklarının durumu gibi konuların Kongre'ye getirilmesi Ankara'da rahatsızlık yarattı. Özellikle Soğuk Savaş şartlarının yavaş yavaş ortadan kalktığı ve Doğu Bloku'nun çözülme sürecinin hızlandığı 1980'lerin sonlarında bu tür sıkıntılı konuların ikili ilişkilerin gündemini sıklıkla işgal etmesi, bu yıllarda Türkiye'nin ABD için öneminin azaldığı görüşlerinin ağırlık kazanmasına yol açtı.

SSCB önderliğindeki Doğu Bloku'nun 1990'ların başında dağılmasıyla birlikte ABD'nin pek çok ülkeyle olduğu gibi Türkiye'yle ilişkileri de önceye göre farklı parametreler etrafında yürütülmeye başladı. Yukarıda da anlatıldığı gibi, Türkiye ile ABD arasında İkinci Dünya Savaşı'nın ardından kurulan çok yönlü işbirliği ortamının başlıca gerekçesi SSCB'ydi. 90'larda SSCB ve Doğu Bloku ortadan kalktığına göre bu işbirliğinin temel dayanağı yok olmuştu. Türk-Amerikan ilişkileri Soğuk Savaş ortamındakine nazaran daha düşük bir düzeye indirgenebilirdi. Yine de, SSCB ve Doğu Bloku'nun ortadan kalkmasına rağmen Türkiye bazı sebeplerden ötürü temel ABD ile ilişkilerini en az eskisi kadar yoğun biçimde devam ettirme amacını taşıyordu. ABD ise, Soğuk Savaş sonrasında Orta Doğu, Balkanlar, Kafkasya ve Orta Asya'daki stratejik çıkarlarını göz önünde bulundurarak, Türkiye'yle yürüttüğü işbirliğinin çeşitlenerek gelişmesini sağlayan adımlar attı.

Türkiye'nin Soğuk Savaş sonrası dönemde ABD bağlantısını sağlam tutmak istemesinin sebeplerinden biri, Doğu Bloku'nun ortadan kalkmasından sonra Türkiye'ye yakın bölgelerde meydana gelen otorite boşluğunun yeni güvenlik sorunlarının doğmasına yol açmasıydı. Nitekim, Körfez Savaşı, Yugoslavya'daki etnik ve dinsel çatışmalar, Kafkasya'da Azeri-Ermeni gerginliği ve Çeçenistan savaşı gibi gelişmeler, Orta Doğu, Balkanlar ve Kafkasya'nın kesiştiği bir konumda yer alan Türkiye'nin algıladığı tehdidi çeşitlendiriyordu. Türkiye bu çok yönlü tehdidi ancak Soğuk Savaş sonrası dönemde "dünya jandarmalığı" rolünü benimseyen ABD'nin yardımıyla bertaraf edebilirdi. Bu çerçevede Türkiye, Soğuk Savaş boyunca taşıdığı Batı'nın bir "kanat ülkesi" ya da "ileri karakolu" rolünden sıyrılarak, istikrarsızlık denizinin ortasındaki "güvenli ada" rolünü üstlendi.50

Yeni sorunların ortaya çıkması, esasen SSCB'nin muhtemel saldırısını bertaraf etmek amacıyla kurulan NATO'nun görev alanını yeniden tanımlama arayışı içine girmesi sonucunu da doğurdu. 1991'de Roma'da yapılan NATO zirvesinde kabul edilen "Stratejik Konsept" belgesi, İttifak'ın Soğuk Savaş sonrasında yeni bir görev tanımı yapmakta zorlandığını ortaya koyuyordu. Stratejik Konsept'te NATO'nun temel amacı olan üyelerinin güvenliğini sağlamakla ilgili 4 görev alanına vurgu yapılmaktaydı51 Bu çerçevede NATO, demokratik kurumların gelişmesi ve hiçbir ülkenin herhangi bir Avrupa ülkesini tehdit edemeyeceği ya da zor kullanma tehdidiyle baskı kuramayacağı bir tarzda Avrupa'da istikrarı ve güvenlik ortamını tesis etmeyi; Kuzey Atlantik Antlaşması'nın 4. maddesinde ifadesini bulan risk oluşturan muhtemel gelişmeler de dahil olmak üzere çıkarlarını ilgilendiren konularda çabaların uygun bir şekilde eşgüdümü için Atlantik ötesi bir forum oluşturmayı; üye ülkelerin topraklarına yönelik tehdit ve saldırıları caydırmak ve üye ülkeleri savunmayı; Avrupa'da stratejik dengeyi korumayı yeni hedefler olarak belirledi. ABD'nin öncülüğünde gerçekleştirilen bu girişimi, Soğuk Savaş'ın sona ermesiyle stratejik öneminin azalması tehlikesini hisseden Türkiye aktif biçimde destekledi.

Bununla birlikte, Yeni Konsept'in 22. maddesinde, NATO amaçlarının gerçekleştirilmesinde Avrupa Toplulukları (AT), Batı Avrupa Birliği (BAB) ve Avrupa Güvenlik ve İşbirliği Konferansı/Teşkilatı (AGİK/AGİT) gibi kurumlarının da kendi sorumlulukları ve amaçları doğrultusunda rolleri bulunduğu ifadesi, 90'ların sonundan itibaren Avrupa güvenlik gündeminin öncelikli maddesini oluşturacak olan yeni askerî oluşumların ilk sinyallerini vermekte ve Ankara'da rahatsızlığa yol açmaktaydı. Zira Türkiye karar mekanizmalarında yer almadığı AB kaynaklı bir Avrupa savunma sisteminin NATO imkanlarından yararlanmasının, Türkiye'nin İttifak içindeki önem ve etkinliğini azaltacağı düşüncesindeydi. Roma Zirvesi'ni izleyen yıllar boyunca Ankara her zaman, NATO içinde ABD'nin varlığının taşıdığı önemi vurgulayarak bu ülkeyle ikili ilişkilerini üst düzeyde tutmaya çalışacak, kendisini dışlayan yeni bir oluşumu engellemeye çalışacaktır. Bosna ve Kosova gelişmeleri sırasında ABD'nin Balkanlar'da izlediği politikalara tam destek verilmesinin ardında yatan temel sebep de bu endişedir. Fakat, 1991 Maastricht Zirvesi'nden sonra Avrupa Birliği (AB) adını alan AT'nin güçlü bir siyasal birlik kurma amacıyla ortak bir Avrupa güvenlik sistemini kurmaya yönelik hızlı adımlar atması, ABD'nin de bu çabaları desteklemesi Ankara'nın elini zayıflattı. NATO'nun 1999'daki Washington Zirvesi'nde kabul edilen "Yeni Stratejik Konsept"te İttifak'ın Avrupa Güvenlik ve Savunma Kimliği'nin gelişmesine verdiği desteğin devam edeceği kararı yer aldı.52

AB'nin, NATO'nun imkan ve kabiliyetlerini kullanabileceği bir güvenlik mekanizmasını oluşturması Türkiye tarafından endişeyle takip ediliyordu. Zira, AB üyesi olmayan Türkiye, karar mekanizmalarında yer almayacağı operasyonlarda üyesi bulunduğu NATO'nun imkanlarının kullanılmasını istemiyordu. Ankara 1999-2001 dönemi boyunca Avrupa Güvenlik ve Savunma Politikası'nın (AGSP) operasyonel hale geçmesini engelledi. Fakat, Washington'un yoğun çabaları ve Türkiye'ye verilen güvenceler çerçevesinde Aralık 2001'de Yunanistan dışındaki AB üyeleriyle bir uzlaşmaya (Ankara Uzlaşması) varan Türkiye, kendi çıkarlarını ilgilendiren konularda karar alma mekanizmalarına katılma ayrıcalığını elde etme karşılığında, AGSP'nin NATO'dan yararlanması karşısındaki vetosunu kaldıracağını açıkladı. Bu kez Yunanistan, AB üyesi olmayan Türkiye'ye böyle bir ayrıcalık verilmesini kabul edemeyeceğini açıklamasına rağmen, AB'nin 14-15 Aralık 2001 tarihli Laeken Zirve kararlarında AGSP'nin bundan böyle operasyonel olduğu ifade edildi.

Türkiye'nin yeni dönemde ABD ile yakın ilişkilerini devam ettirmek istemesinin diğer bir sebebi, Truman Doktrini'nden itibaren bu ülkeyle kurulan çok yakın askerî ve ekonomik işbirliğinin Ankara açısından "stratejik alışkanlık" meydana getirmiş olmasıydı. Soğuk Savaş'ın sona erdiği yıllarda Türkiye'nin ABD'yle ilişkilerinde eriştiği düzeyin herhangi bir alternatifi yoktu. Üstelik kuralları belli bir dönemden belirsizliğe geçişte Türkiye'nin en fazla ilişki içinde bulunduğu ülkeyle ilişkilerini sağlam tutmaya çalışması, muhtemel zorlukları en "sıkı" müttefikinin yardımlarıyla aşmayı planlaması doğaldı.53 Stratejik alışkanlık en somut biçimde ABD'den yapılan silah alımlarında görüldü. Türkiye 90'ların ortalarından itibaren envanterine İsrail, Rusya ve Çin yapımı silah ve cephaneyi sokma yönünde çabalar gösterse de ABD ana kaynak olmaya devam etti. 1984-2000 döneminde Dış Askeri Satışlar (FMS) ve Doğrudan Ticari Satış (DCS) kapsamında ABD'den alınan silahların tutarı yaklaşık 11 milyar dolar olarak gerçekleşti. 1950-1983 döneminde bu yöntemlerle ABD'den alınan silahların toplam tutarı 1,196 milyar dolarken, sadece 1997'de Türkiye'nin ABD silahlarına ödediği miktar 1,270 milyar doları bulmuştur.54 Stok Fazlası Savunma Malzemeleri Satışı (EDA) kapsamında, 1990-1998 döneminde Türkiye'ye hibe edilen ABD silahlarının toplam tutarı ise 1,931 milyar dolardır.

Türkiye'nin ABD'den savunma malzemeleri alımı zaman zaman ABD Kongresi'nin gündemine getirilen Kıbrıs sorunu ve insan hakları ihlali iddiaları gibi konularıyla gölgelense de, Ankara'nın 8 milyar dolarlık bölümü 2006'ya kadar gerçekleştirilmek üzere 2030 yılına kadar 150 milyar dolarlık savunma malzemesi alacağını açıklaması ve "stratejik alışkanlık" faktörünün bilincindeki ABD Hükümeti ve silah şirketlerinin bundan en kârlı biçimde yararlanmayı amaçlamaları, Türk-Amerikan askerî ilişkilerinin ileriki yıllarda da yoğunluğunu kaybetmeyeceğinin göstergesidir.55

Son olarak, ABD'yle sıcak ilişkilerin devamı Türkiye'nin yaşamakta olduğu iktisadi dönüşümün başarıyla tamamlanması için de gerekliydi. Küresel bir nitelik taşıyan dünya iktisadi yapısına eklemlenebilmek için Türkiye'nin gerçekleştirmek zorunda olduğu bu dönüşüm ancak içeride yeterli sermaye birikiminin toplanmasıyla gerçekleştirilebilirdi. Bu ise yeni yatırım ve ticaret imkanlarının yaratılmasıyla olabilirdi. Türkiye'nin bu girişimlerin maliyetini dış krediler olmadan karşılaması mümkün olmadığından, ABD'den ve ABD'nin yönlendirmesiyle hareket eden IMF ve Dünya Bankası'ndan alınabilecek yeni borçlar büyük önem kazanmıştı. 1990'lardan itibaren Türkiye'nin dış borç soğu hızla artarak, 2001'in 3. çeyreğinde 118,848 milyar dolara ulaştı. Bu miktarın yaklaşık %10'luk bölümünü IMF ve Dünya Bankası gibi uluslararası kuruluşlardan alınan borçlar oluşturmaktaydı. Öte yandan, 1990'da 127,84 milyon dolarlık Amerikan sermayesi Türkiye'ye giriş yaparken, 1995'te bu rakam 231,37 milyon dolara, 2000 yılı sonunda da 296,07 milyon dolara ulaşmıştı. 2001 sonu itibariyle Türkiye'de 197,5 trilyon liralık toplam sermayeye sahip 337 ABD şirketi faaliyet göstermektedir.

Kasım 2000 ve Şubat 2001 ekonomik bunalımlarının aşılması için IMF ve Dünya Bankası'ndan yeni borçlar almak zorunda kalan Türkiye, bu kuruluşlardan borç akışını sürdürebilmek için ABD'yle çok yönlü işbirliğini geliştiren adımlar da attı. Bülent Ecevit'in Türkiye başbakanı sıfatıyla Ocak 2002'de gerçekleştirdiği ABD ziyareti sırasında, 11 Eylül 2001'de ABD'de yaşanan terör eylemlerinden sonra başlayan süreçte Türkiye ve ABD'nin "stratejik ortak" düzeyine yükseldikleri ifade edildi. Stratejik ortaklığın, 1947'den beri süregelen yakın ilişkilere herhangi yeni bir boyut ekleyip eklemediği konusu çok açık olmamakla birlikte, Türkiye'nin sadece askerî güvenlik açısından değil, aynı zamanda ekonomik istikrarını sağlamak için de Washington'a bağımlılığı bu ziyaret sırasında açıkça görüldü. ABD'nin, "Türkiye'nin daha çok ticaret" isteğine sıcak bakması ve karşılığında Türkiye'den özellikle Amerikan yatırımcılarının önündeki engellerin kaldırılmasını istemesi, önümüzdeki dönemde, Türk-Amerikan ilişkilerinin ticari boyutunun daha da gelişebileceğinin işaretini verdi.

11 Eylül 2001 Sonrası İlişkilerin Geleceği

Genellikle "modern dünya tarihinde bir dönüm noktası" olarak nitelendirilen 11 Eylül 2001 terör eylemlerinden sonra uluslararası alanda yaşanmakta olan ciddi gelişmelerin yansımaları Türkiye'nin ABD ile ilişkilerinde de ortaya çıktı. 1980'lerin ortalarından itibaren PKK'nın terör eylemleriyle mücadele eden Ankara, terörün dünyadan tamamen kaldırılması gerektiğini savunarak "teröre karşı" savaş başlattığını açıklayan ABD Başkanı George W. Bush'un girişimlerine destek verdi. Terörün tanımlanması ve terörizme karşı ortak mücadele konusunda Washington'un bundan böyle daha hassas davranacağının bilinciyle hareket ederek Afganistan operasyonuna önce siyasi destek sağlayan, 2002 başında da bölgeye asker göndererek operasyonun yeni aşamasına etkin biçimde katılan Türkiye, AB'nin Türkiye'de faaliyet gösteren terör örgütlerini, hazırladığı listeye almadığı bir ortamda, ABD'yle bu alandaki işbirliğini güçlendirmenin yollarını aramaya başladı. Bununla birlikte, ABD'nin operasyonun Afganistan sonrası aşamaları için Irak'ı gündemine alması, Ankara'da aynı ölçüde destek bulmadı.

2 Ağustos 1990'da Irak'ın Kuveyt'i işgaliyle başlayan ve ABD'nin girişimleri ve BM Güvenlik Konseyi'nin onayıyla kurulan koalisyon güçlerinin Saddam Hüseyin yönetimini Kuveyt'ten çekilmeye zorlamasıyla sona eren Körfez Krizi sırasında, dönemin Türkiye Cumhurbaşkanı Turgut Özal, bazı askerî yetkililerle ters düşmek pahasına, ABD'nin Türkiye'deki İncirlik üssünü kullanmalarını sağlamış, hatta Irak operasyonuna Türk ordusunun da katılabileceği görüşünü gündeme getirmişti.56 Savaş sonrasında 36. paralelin kuzeyindeki Irak topraklarında, bölgede yaşayan halkları "Saddam'ın tehdidinden korumak için" bir "güvenli bölge" oluşturulmuş, bu bölgenin denetimi için de Çekiç Güç adı verilen askerî bir mekanizma kurulmuştu. Körfez Savaşı'ndan sonra, Türkiye'ye yönelik Kuzey Irak kaynaklı PKK terör faaliyetlerindeki hızlı artış, bölgedeki otorite boşluğunun ve Çekiç Güç'ün eylemlerinin Türkiye'nin ulusal çıkarları açısından yoğun biçimde sorgulanmasına yol açtı. Bu rahatsızlığa rağmen Türkiye, Çekiç Güç'ün (Aralık 1996'dan itibaren bu gücün adı, Kuzeyden Keşif Harekatı bağlamında, "Keşif Güç" olarak değiştirilmiştir) Türkiye'deki görev süresini her yıl aksatmadan uzattı.57

ABD'nin Saddam'ın gücünü azaltmak için başlattığı bu girişimin, 1990'ların sonunda Kuzey Irak'ta bir Kürt devletinin oluşmasına yol açabileceği ihtimalinin ağırlık kazanması Türkiye'nin Kuzey Irak'a yaklaşımda ABD'den farklı görüşler taşıdığını somut olarak ortaya koydu. George W. Bush'un, 11 Eylül 2001'den sonra "terörle mücadelesinin" 2. aşamasının Saddam Hüseyin'i hedef alabileceği yönündeki siyasi yorumların artması Türkiye'yi, böyle bir müdahalenin Kürt devletinin kurulmasına yol açabileceği sebebiyle, endişelendirdi. Başbakan Ecevit'in 2002 başındaki ABD ziyareti sırasında Irak operasyonu konusu ağırlıklı bir görüşme maddesi olmadıysa da, Irak konusundaki görüş farklılığının, Türkiye ile ABD arasında ilerleyen yıllarda gerginliğe yol açabilecek unsurlar içerdiğini söylemek yanlış olmayacaktır.

Türkiye'nin 2000'li yıllarda ABD'yle ilişkileri Orta Doğu bölgesi ve ticari ilişkilerle sınırlı kalmayacaktır. Orta Asya ve Kafkasya enerji kaynaklarının dünya piyasalarına aktarılmasından, Kafkasya'daki siyasi duruma, Balkanlar'daki gelişmelerden, Kıbrıs sorununa ve Türkiye'nin AB'ye üyeliği konusuna kadar pek çok alanda58 Ankara ile Washington arasında işleyen bir diyalog ortamı mevcuttur. ABD'yle çok taraflı ilişkilerin daha da geliştirilmesinin önündeki en büyük engellerden biri ABD Kongresi üzerinde etkili olan lobilerin zaman zaman Türkiye'nin çıkarlarını tehlikeye düşürücü etkili çalışmalar yapmasıdır. Soğuk Savaş sırasında lobilerin Kongre üzerindeki etkisinin örneklerini haşhaş sorunu ve Kıbrıs Barış Harekatı'ndan sonra silah ambargosu kararının alınması sırasında gören Türkiye, Ermeni tasarılarının ve Türkiye'deki insan hakları ihlallerini ya da Kıbrıs'ı bahane ederek Türkiye'ye silah satışlarının önlenmesini öngören tasarıların Kongre gündemine gelmesini engellemekte zorluk çekmektedir.

1990'ların ortalarından itibaren İsrail'le ilişkilerin geliştirilmesine paralel olarak ABD'deki Musevi lobisinin, Rum ve Ermeni lobilerine karşı Türkiye'ye destek vermeleri söz konusu olmakla birlikte, bu desteğin ancak Türkiye ve İsrail'in çıkarlarının uyuştuğu müddetçe sürebileceği de açıktır. Bu noktada, Türkiye'nin önümüzdeki dönemde ABD'de tanıtım faaliyetlerine yoğunluk kazandırmasının bu ülkeyle ilişkilerini olumlu olarak etkileyeceği söylenebilir.

1 Osmanlı-Amerikan ilişkilerinin ayrıntıları için bkz. Çağrı Erhan, "Osmanlı-Amerikan İlişkileri", Osmanlı Ansiklopedisi, C: 2.
2 Çağrı Erhan, Greek Occupation of Anatolia and Adjoining Territories, Report of the InterAllied Commission of Inquiry, Ankara, SAM, 1999, passim.; American Documents on Greek Occupation of Anatolia, Ankara, SAM, 1999, passim.
3 Baskın Oran, "Kurtuluş Yılları, Dönemin Bilançosu", Baskın Oran (ed.)., Türk Dış Politikası, Kurtuluş Savaşından Bugüne Olgular, Belgeler, Yorumlar, cilt I, İstanbul, İletişim, 2001, s. 100.
4 Mustafa Kemal, General Harbord'la yaptığı görüşmeyi Nutuk'ta anlatmaktadır. Bkz. Mustafa Kemal Atatürk, Nutuk, C. 1, İstanbul, Milli Eğitim Basımevi, t. y., s. 172-173.
5 Amerikan Mandası ile ilgili bir monografi olarak Mine Erol'un. Türkiye'de Amerikan Mandası Meselesi 1919-1920. (Giresun, İleri Bssımevi, 1972) adlı çalışması son derece doyurucu ve kapsamlı bilgi ve belgeler içermektedir. Manda konusuna ilişkin farklı bir değerlendirme için ayrıca bkz. Türkkaya Ataöv, Amerika NATO ve Türkiye, Ankara, Aydınlık Yayınları, 1969, s. 162-166.
6 Kültür Bakanlığı, Atatürk'ün Milli Dış Politikası, Eskişehir, Anadolu Üniversitesi Yayınları, 1992, s. 384-385.
7 Chester Projesi'yle ilgili ayrıntılar için bkz. Yaşar Semiz, Türk Amerikan Münasebetleri Işığında Chester Demiryolu Projesi 1900-1926, Ankara, Yetkin, 1995.
8 ABD'nin, 19. yüzyılın ortalarından başlayarak Boğazlara ilişkin tutumuyla ilgili olarak bkz. Harry Howard, Turkey, Straits and the US Policy, Baltimore, The John Hopkins University Press, 1974.
9 Bir çok kaynakta, Türkiye ile ABD arasında Lozan'da imzalanan anlaşmayla, Türkiye ile Osmanlı Devleti'nin Birinci Dünya Savaşı'nda savaştığı devletler arasında 24 Temmuz 1923'te imzalanan Lozan Antlaşması birbirine karıştırılmakta ve ABD'nin Lozan'ın imzacılarından biri olduğu yanlış bilgisi ortaya konulmaktadır. Türkiye ile ABD arasında imzalanan Lozan anlaşması, iki ülke arasında diplomatik ilişkileri kurmayı amaçlayan bir ikili anlaşmadır.
10 Ataöv (1969), s. 170-171.
11 Bazı Avrupa devletlerinin Ankara'nın başkent olmasından sonra İstanbul'daki büyükelçiliklerini Ankara'ya nakletme konusunda sorun çıkardığı bir ortamda, Türkiye Hükümeti diplomatik ilişkilerin tekrar kurulmasından sonra ABD büyükelçiliğinin doğrudan Ankara'da açılması için girişimlerde bulunmuş ve bunda da başarılı olmuştur.
12 Çağrı Erhan, Beyaz Savaş Türk-Amerikan İlişkilerinde Afyon Sorunu, Ankara, Bilgi Yayınevi, 1996, s. 71-72.
13 Roger R. Trask, "The Terrible Turk and Turkish-American Relations in the Interwar Period", The Historian, Vol: XXXIII, No: 1 (1970), s. 42-43.
14 Ibid., s. 46.
15 Ibid., s. 49-50.
16 İkinci Dünya Savaşı sırasında Türkiye'nin ABD ile ilişkilerinin ayrıntıları için bkz. Haluk Ülman, Türk-Amerikan Diplomatik Münasebetleri (1939-1947), Ankara, AÜSBF, 1961.
17 İtalya'nın Yunanistan'a, Almanya'nın da Romanya'ya saldırmasından sonra Balkan Birliği konusu İngiltere tarafından yeniden gündeme getirilecek, hatta ABD Başkanı Roosevelt bir özel
temsilcisini incelemelerde bulunmak üzere Orta Doğu ve Balkanlar'a gönderecek ama bu kez, Yugoslavya ve Bulgaristan'ın Almanya'yla yakınlaştığı bir ortamda Almanya ve İtalya'yı karşısına almak istemeyen Türkiye bu oluşuma karşı çıkacaktır.
18 Jerry K. Sweeney, Margaret B. Denning, America and the World, Prospect Heights, Waveland Press, 2000, s. 82; Armin Rappaport, A History of American Diplomacy, London, Macmillan, 1975, s. 339-340.
19 Mustafa Aydın, "1939-1945 İkinci Dünya Savaşı ve Türkiye", Baskın Oran (ed.)., Türk Dış Politikası, Kurtuluş Savaşından Bugüne Olgular, Belgeler, Yorumlar, cilt I, İstanbul, İletişim, 2001, s. 444.
20 İngiltere ABD'nin bu kararı almasını, Türkiye'nin Almanya'ya daha da yaklaşmasını sağlayacağı gerekçesiyle engellemeye çalışmış, fakat başarılı olamamıştır. Bir yoruma göre ABD, Türkiye'yi cezalandırmak için değil, Alman saldırısı halinde birkaç gün içinde teslim olacağı tahmin edildiğinden, yardımları boşa harcamamak için bu kararı almıştır. Öte yandan dönemin Cumhurbaşkanı İsmet İnönü daha sonra anılarında, Türk-Alman Paktı'na getirilen eleştirileri şöyle cevaplayacaktır: "memleket, Mihver'in bütün kuvvetlerine karşı yalnız başına dururken, Amerika harpte yokken, İngiltere bütün kuvvetlerini bir Alman istilasına karşı adalarının savunması için yerleştirirken ve üstelik Sovyetler Almanlara bir saldırmazlık antlaşmasıyla bağlı iken, Almanların bize saldırmayacaklarını kağıt üzerine koyma garantisisni reddetmemiz bizden ne hakla beklenebilirdi." (Aydın 2001, s. 445).
21 Aydın (2001), s. 454.
22 Ibid., s. 455.
23 Fahir Armaoğlu, "İkinci Cihan Harbinde Türkiye", SBF Dergisi, C: XIII, No: 2 (1958), s. 170; Aydın (2000), s. 457.
24 Aydın (2001), s. 461.
25 Fahir Armaoğlu, Belgelerle Türk-Amerikan Münasebetleri, Ankara, Türk Tarih Kurumu, 1991, s. 134.
26 ABD ile SSCB arasında Soğuk Savaş'ın başlaması ve Washington'un Türk Boğazları konusundaki tutumunu değiştirmesiyle ilgili ayrıntılar için bkz. Çağrı Erhan, "1945-1960 ABD ve NATO'yla İlişkiler", Baskın Oran (ed.), Türk Dış Politikası, Kurtuluş Savaşı'ndan Bugüne Olgular, Belgeler, Yorumlar, cilt I, İstanbul, İletişim, 2001, s. 523-528.
27 Armaoğlu (1991), s. 150-151.

28 Ibid., s. 157.
29 USAF Operations in Turkey 1947-1959, Historical Services Directorate Office of Information Headquarters United States Air Forces in Europe, 1959, s. 16.
30 Armaoğlu (1991), s. 163.
31 Ibid., 168-180.
32 Erhan (2001), s. 542.
33 Ayşegül Sever, Soğuk Savaş Kuşatmasında Türkiye Batı ve Orta Doğu 1945-1958, İstanbul, Boyut, 1997, s. 66-69.
34 Bu konudaki ayrıntılar için bkz. Ekavi Athahanassopoulou, Turkey, Anglo-American Security Interests 1945-1952, London, Frank Cass, 1999, passim ve Erhan (2001), s. 548-550.
35 Eisenhower Doktrini'nin tam metni için bkz. Armaoğlu (1991), s. 240-248.
36 Söz konusu anlaşmanın giriş bölümünde yer alan "dolaylı saldırı" kavramı, anlaşma onaylanmak üzere TBMM'ye getirildiğinde siyasi muhalefetin tepkisiyle karşılanmıştır. Muhalefet sözcüleri, DP iktidarının, kendine yönelik eleştiriler içeren her türlü girişimi bu kapsamda değerlendirerek ABD'yi müdahaleye çağırma yetkisini elde ettiği iddiasını dile getirmişlerdir. Öte yandan, zaten NATO Antlaşması dolayısıyla ABD ile ittifak halinde bulunan Türkiye'nin, yeni bir savunma anlaşmasına ihtiyacı olup olmadığı da bu görüşmeler de sorgulanmıştır. Erhan (2001), s. 569-571.
37 Küba füze bunalımının ortaya çıkışı, gelişimi ve ABD'nin Türkiye'deki Jüpiter füzelerini kaldırmak için SSCB'yle yaptığı pazarlığın ayrıntıları için bkz. Turan Yavuz, Satılık Müttefik, İstanbul, Doğan, 2000.
38 İncirlik üssünden havalanan bir U-2 uçağının 1960 Mayısı'nda Sovyet hava sahasında düşürülmesi, SSCB-ABD ve SSCB-Türkiye arasında ciddi bir bunalıma yol açmış, Eisenhower 25 Mayıs'ta U-2 uçuşlarının durdurulduğunu açıklamak zorunda kalmıştır. Fakat, bu uçuşlar daha sonra gizli olarak devam etmiştir.
39 Erhan (2001), s. 684.
40 Johnson Mektubu'nun tam metni, bir süre gizli tutulduktan sonra, 13 Ocak 1966 tarihli Hürriyet gazetesinde yayınlanmıştır.
41 ABD ve NATO karşıtı görüşleri ön plana çıkaran ve söz konusu dönemde yapılan yayınlara örnek olarak bkz. Ataöv (1969), s. 273-295; Necmeddin Erişen, Ali Halil, Atatürkçü Dış Politika ve NATO ve Türkiye, İstanbul, Gerçek, 1968; Türkiye'de Altıncı Filo Hadiseleri ve Gerçek Emperyalizm, İstanbul, Özdemir, 1969; Haydar Tunçkanat, İkili Anlaşmaların İçyüzü, Ankara, Ekim,
37 1970; Haydar Tunçkanat, Savunma Stratejisi ve Ulusal Ordu, Ankara, TÖYKO, 1969. Ayrıca Yön ve Ant dergilerinde 1960'ların ikinci yarısında çok sayıda ABD ve NATO karşıtı makaleler yayınlanmıştır.
42 Çok yönlülüğe geçiş süreci için bkz. Melek Fırat, 1960-1971 Arası Türk Dış Politikası ve Kıbrıs Sorunu, Ankara, Siyasal Kitabevi, 1997.
43 Afyon ya da diğer adıyla haşhaş sorununun tüm boyutları için bkz. Erhan (1996), passim.
44 Erhan (2001), s. 707.
45 Beş yıl için yapılan SEİA, 1985'te uzatılması söz konusu olduğunda, Türkiye'nin Yunanistan'a verilen yardım miktarının Türkiye'ye verilene endekslenmesinden (7/10 oranı) duyduğu rahatsızlık dolayısıyla bir süre için askıda kaldıysa da. 1988'de yeniden uzatılmış, bundan sonra da her yıl birer yıllık sürelerle yenilenmiştir. SEİA'nın içeriği için bkz. Erhan (2001), s. 712-714; SEİA'nın 1980'lerde uzatılmasına ilişkin tartışmalar için bkz, İlhan Uzgel, "1980-1990 ABD ve NATO'yla İlişkiler", Baskın Oran (ed.)., Türk Dış Politikası, Kurtuluş Savaşından Bugüne Olgular, Belgeler, Yorumlar, cilt II, İstanbul, İletişim, 2001, s. 55-59.
46 Türk-Amerikan ilişkileri tarihine Rogers Planı olarak geçen ve NATO Başkomutanı Orgeneral Bernard Rogers ve ABD Dışişleri Bakanı Alexander Haig tarafından geliştirilen plana göre, Türkiye'nin vetosunu kaldırması karşılığında Yunanistan da Ege'de Türkiye'yle yaşamakta olduğu sorunların çözümünde daha yapıcı bir tavır takınacaktı. 17 Ekim 1980'de Ankara'ya yaptığı ziyaret sırasında Orgeneral Evren'den vetoyu kaldırma güvencesi alan Orgeneral Rogers, Yunanistan'ı da ikna etme konusunda "asker sözü" verdi. Yunanistan 20 Ekim 1980'de toplanan NATO toplantısında ittifakın askeri kanadına dönerken, ülkede 1 yıl sonra yapılan seçimlerde iktidara gelen PASOK partisi, Türkiye'yle sorunları çözmeyi hedefleyen değil, mevcut durumu daha da gerginleştiren bir dış politika izleyecektir. "Asker sözü"nün sahibi Orgeneral Rogers ise kısa bir süre sonra emekli olmuştur. (Uzgel, 2001, s. 40-43); Rogers Planı'nın ayrıntılı bir incelemesi için ayrıca bkz. Ufuk Güldemir, Kanat Operasyonu, İstanbul, Tekin Yayınevi, 1985.
47 Uzgel (2001), s. 36-37.
48 Tuğrul Arat ve Çağrı Erhan, "1980-1990 AT'yle İlişkiler", Baskın Oran (ed.). Türk Dış Politikası, Kurtuluş Savaşı'ndan Bugüne Olgular, Belgeler, Yorumlar, cilt II, İstanbul, İletişim, 2001, s. 87-89.
49 Uzgel (2001), s. 79.
50 Nasuh Uslu, "1947'den Günümüze Türk-Amerikan İlişkilerinin Genel Portresi", Avrasya Dosyası, C. 6, No: 2 (2000), s. 203-232. Ayrıca bkz. Yasemin Çongar, "A Strong Alliance Yet to Outgrow Mere Geopolitics", Insight Turkey, Vol: 2, No: 4 (2000), s. 83-89;.
51 "İttifak'ın Yeni Stratejik Kavramı", NATO Dergisi, No: 1 (1992), s. 5.
52 Çağrı Erhan, "Türkiye-ABD İlişkilerinin Mantıksal Çerçevesi", İdris Bal (ed.)., 21. Yüzyılın Eşiğinde Türk Dış Politikası, İstanbul, Alfa, 2001, s. 122-123.
53 Erhan (2001), Türkiye-ABD., s. 125-127.
54 Foreign Military Sales, Foreign Military Construction Sales and Military Assistance Facts, Defence Security Assistance Agency, Washington DC, 1998.
55 Ümit Enginsoy, "Turkish Budget Anticipates Arms-Buying Program, " Defense News, October 26-November 1, 1998.
56 Uzgel (2001), s. 254-259.
57 Nasuh Uslu, Türk-Amerikan İlişkileri, Ankara, 21. Yüzyıl Yayınları, 2000, s. 297-300.
58 21. yüzyılda Türk-Amerikan ilişkilerinin gündemini oluşturabilecek konular hakkında ayrıntılı bilgi için bkz. Uzgel (2001), s. 243-325; Zalmay Khalilzad, Ian O. Lesser ve F. Stephen Larrabe, Türk-Batı İlişkilerinin Geleceği: Stratejik Bir Plana Doğru, Ankara, ASAM, 2001, passim.; Morton Abramowitz (ed.)., Türkiye'nin Dönüşümü ve Amerikan Politikası, (çev. Faruk Çakır ve Nasuh Uslu), Ankara, Liberte, 2001, passim.

Paylaş |                      Yorum Yaz - Arşiv     
5949 kez okundu

Yorumlar

Henüz yorum yapılmamış. İlk yorumu yapmak için tıklayın