• Anasayfa
  • https://www.facebook.com/tarihtarihcemiyeti/
  • https://twitter.com/ttcemiyeti
Uluslararası Dönüşümler ve Osmanlı'dan Günümüze Türk Diplomasisinin Süreklilik Unsurları / Prof. Dr. Ahmet Davutoğlu

Osmanlı-Türk diplomasi geleneğinin ana unsurlarını tespit edebilmek için öncelikle bu geleneğin ortaya çıktığı, gelişerek olgunlaştığı ve dış meydan okumalar karşısında yeniden şekillendiği coğrafî zeminin özelliklerinin ve bu zemindeki tarihî arkaplanın ana unsurlarının belirlenmesine ihtiyaç vardır. İstanbul merkezli Anadolu-Balkanlar ekseninde ortaya çıkan, daha sonra kademeli bir şekilde Doğu Avrupa, Mezopotamya, Mısır, Kuzey Afrika, Kafkaslar, Kırım ve steplere doğru yayıldıktan sonra yine kademeli bir şekilde Anadolu'ya çekilen bu geleneğin coğrafî zemini gözönüne alındığında şu ana unsurlar ortaya konabilir: (i) Bu coğrafya Afro-Avrasya dünya anakıtasının gerek doğu-batı gerekse kuzey-güney istikametinde merkezî geçiş hattı üzerinde bulunmaktadır ve bu durum bu coğrafî zemindeki siyasî birimlere son derece yoğun etkileşimlere açık bir nitelik kazandırmıştır; (ii) fizikî coğrafya özellikleri açısından ele alındığında yayla, step, bozkır, vadi, çöl vb. topoğrafik özelliklere sahiptir ve bu durum son derece farklı coğrafî-kültürel-ekonomik-sosyolojik ünitelerin birarada tutulmasını gerektirmiştir; (iii) Afro-Avrasya dünya anakıtasının hemen hemen bütün iç denizlerini ya bünyesinde bulundurmakta ya da bu denizlerle komşu konumundadır ki bu durum kara ve deniz irtibatlarını aynı anda gözetebilen çok yönlü stratejik ve ekonomi-politik bir kuşatıcılığı gerekli kılmıştır; (iv) Afro-Avrasya anakıtasının Hint, Çin ve Sahra güneyi dışında kalan bütün ana su kaynakları (Dicle, Fırat, Nil, Tuna, Don, Volga, Dinyester, Dinyeper vb.) bu coğrafyada bulunmaktadır ve bu durum stratejik ve kültürel akışkanlığı en üst düzeye çıkaran alt siyasal-sosyal-ekonomik ünitelerin ve bölgesel yapıların doğmasını sağlamaktadır.

Bu çok yönlü coğrafî zemin, farklı medeniyet birikimlerinin aynı anda etkide bulunduğu son derece zengin bir tarihî arkaplanı beraberinde getirmiş ve siyasal düzenin karmaşık bir kuşatıcılık kazanmasına sebep olmuştur. Siyasal düzenin bu tarihî derinlik içinde karmaşıklık kazanarak gerek coğrafî etki bakımından yatay, gerekse sosyal hiyerarşik düzen bakımından dikey düzlemde derinlik kazanmasının ana tarihî unsurları da şu şekilde özetlenebilir: (i) Bu yapının kurucu unsuru Avrasya derinliğini neredeyse boydan boya geçen ve bu geçiş esnasında süreç içinde karşı karşıya kaldığı yerleşik düzenlerle alışveriş içine giren dinamik bir göçebe unsurdan oluşmaktadır; (ii) bu unsur tarihteki ilk büyük siyasî düzenin kurulduğu İran coğrafyasında yerleşik düzen tecrübesi yaşayan ve İran-Turan etkileşiminin ilk siyasal tecrübelerini yansıtan Selçuklu birikimini tevarüs etmiştir; (iii) bu insan unsuru doğrudan meydan okuma şeklindeki ilk karşılaşmasını Akdeniz siyasal ünitelerinin en kapsayıcısı olan Roma'nın son temsilcisi konumundaki Bizans ile yapmış ve siyasal merkezini Bizans'ın merkezi üzerinde inşa etmiştir; (iv) bu gelenek batı istikametindeki ilk yayılma döneminde bu kez kuzey steplerini katederek gelmiş olan ve Bizans tecrübesi ile kaynaşarak kendine özgü siyasal ve ekonomi-politik bir feodal düzen oluşturan Doğu Avrupa'daki kavimlerle yüzleşmiş ve bu yüzleşmesini Karadeniz'in kuzeyindeki yayılması ile daha da derinleştirmiştir; (v) bu gelenek tarihî gelişimi içinde ilk şehir devletlerinin de (Sümer), ilk büyük imparatorluk yapısının da (Asur-Sargon) görüldüğü Mezopotamya havzasını tümüyle bünyesinde barındırmıştır; (vi) uzun süreli devlet yapılarının tam bir tarihi süreklilik şeklinde görüldüğü Mısır birikimi de bu siyasal düzenin ana sütunların­dan birini oluşturmuş ve bu oluşum Mısır merkezli olarak Kuzey Afrika, yukarı Nil ve Kızıldeniz boyunca derinlik kazanmıştır; (vii) bu siyasal düzenin meşruiyet zeminini de Çin'den Mısır'a uzanan kadim medeniyetlerin ve daha küçük ölçekli kültürel yapıların son büyük sentezini oluşturan İslam medeniyet birikimi üzerinde gerçekleştirmiştir ve nihayet (viii) modern dönemin büyük güçlerinin ortaya çıktığı Avrupa merkezli uluslararası düzen kendi havzası dışındaki en ciddi yüzleşmesini bu gelenek ile yapmıştır ki, bu durum bu gelenekte Batılılaşma sürecinin de içinde bulunduğu son derece kapsamlı bir etkide bulunmuştur.

Bütün bu coğrafî ve tarihî derinlik unsurları1 Osmanlı Devleti'nin bazen kadim birikimin soyut tecrübe arkaplanından, bazen de somut gerekliliklerin getirdiği pratik çözümlerden oluşan unsurlarla gittikçe zenginleşerek çeşitlenen ve karmaşıklaşan bir düzeni asırlarca sürdürebilmesini sağlamıştır. Osmanlı Devleti, Afro-Avrasya anakıtası üzerinde gittikçe güçlenerek XVI. yüzyılda klasik zirvesine ulaşan etken düzen kurucu konumdan özellikle XIX. yüzyılda belirginleşen edilgen intibak edici konuma geçiş sürecinde de, bugüne kadar uzanan bu intibak etme çabalarında da bahsi geçen coğrafî ve tarihî derinliğini izlerini taşımaya devam etmiştir.

Türkiye Cumhuriyeti'nin ulus devlet oluş sürecinde ve bu ulus devletin kendi içinde homojen bir siyasal ünite oluşturma çabasında da gerek insan unsuru, gerek kültürel arkaplan, gerekse coğrafî çeşitlilik bakımından bu izleri yakalamak mümkündür. Osmanlı Devleti'nin en geniş sınırları içinde gözlenen coğrafî ve kültürel çeşitlilikler daralmış ve küçük ölçeklere indirgenmiş şekilde de olsa günümüzde de sürmektedir. Soğuk Savaş'ın statik yapısı çözüldükten sonra ortaya çıkan dinamik konjonktürde Türkiye'nin karşı karşıya kaldığı çok yönlü risk ve sorumluluk alanlarının ve ciddi bir stratejik sıçrama ile sahip olabileceği stratejik manevra kabiliyetinin ortaya çıkmasında da aslında bu coğrafî ve tarihî derinlik unsurlarının hâlâ farklı düzlemlerde ve değişik şekillerde sürdüregeldiği etkilerinin izleri bulunmaktadır.

Bu özellikler açısından bakıldığında Osmanlı-Türk diplomasi geleneğinin oluşum, gelişim ve yeniden yapılanma süreçleri ve bu süreçlerin içinde bulunulan uluslararası çevre ile olan ilişkileri uzun dönemli seyir açısından üç ana dönemde incelenebilir. Birinci dönem bu siyasal geleneğin içinde bulunduğu uluslararası çevreyi yönlendirme ve belirleme gücüne sahip olduğu dönemdir ki, temerküz dönemini Fatih devrinde, zirvesini Kanuni devrinde, yeniden kurulmasını da IV. Murat ve Köprülü restorasyonlarında yaşadığı söylenebilir. İkinci dönem Osmanlı düzeninin diğer siyasal ünitelerle eşit konuma gelmeye ve karşılıklı denge halinin kademeli bir şekilde gerçekleşmeye başladığı geçiş dönemini kapsamaktadır ki, bu dönem Osmanlılar açısından kabaca Karlofça Antlaşması'ndan Yunan isyanına kadar, Avrupalılar açısından da Vestfalya Antlaşması'ndan Viyana Kongresi'ne kadar sürdüğü kabul edilebilir. Üçüncü dönem ise XIX. yüzyılda ve XX. yüzyılın ilk yarısında Avrupa-merkezli, ikinci yarısında da Atlantik merkezli uluslararası düzenin merkezî yapısındaki gelişmelere uyum çabasını yansıtmaktadır ki elan sürmekte olduğu söylenebilir.2 Ancak Soğuk Savaş sonrası dönemin bu konuda bütün bu tecrübe birikimini gözden geçirmeyi gerektirecek ölçekte yeni unsurlar getirdiği ve getirmeye devam edeceği açıktır. Türkiye'nin XXI. yüzyıldaki dış politika performansı ve bu performansa bağlı olarak şekillenecek olan uluslararası konumu biraz da bu yeni unsurların geçmiş dönemlerdeki tecrübe birikimi ile harmanlanma becerisine bağlı olacaktır.

I. Düzen Kurucu Dönem:

Geleneksel Meydan Okumalar ve Osmanlı Diplomasisi
Osmanlı Devleti'nin, kuruluş safhasında biri Asya derinliğindeki siyasî tecrübe birikimini diğeri Akdeniz havzasındaki emperyal geleneği temsil eden Selçuklu ve Bizans'ın çevre unsuru olmaktan, yukarıda bahsi geçen coğrafî ve tarihî zeminde, başlıbaşına büyük ölçekli bir siyasal düzenin kurucu merkezi haline dönüşmesi XIII. yüzyıldan XVII. yüzyıla kadar uzanan uzun bir tarihî sürecin eseri olmuştur. Karşılıklı etkileşimlerle gelişen bu süreçte Osmanlı Devleti'nin karşı karşıya kaldığı meydan okumalar başlıca iki ana grupta toplanabilir. Birinci grup meydan okumalar kurucu insan unsuru ve gelişim seyirlerinin getirdiği nitelikleri itibarıyla Osmanlı benzeri yapıların oluşturduğu meydan okumalardır ki, bunlar paradigma-içi (intraparadigmatik) meydan okumalar şeklinde isimlendirilebilir. İkinci grup meydan okumalar ise bu oluşum sürecindeki doğal yayılma hattı üzerinde doğrudan yüzleşmek zorunda kalınan ve gerek kurucu insan unsuru gerekse gelişim seyri ve özellikleri açısından farklı nitelikler taşıyan meydan okumalardır ki, bunlar da paradigmalar arası (interparadigmatik) meydan okumalar olarak değerlendirilebilir.

Birinci grup meydan okumalar Asya kökenli dinamik kurucu insan unsurunun İran, Mezopotamya ve Mısır gibi kadim medeniyet merkezlerinde kurdukları siyasî yapılardır. Bunlardan büyük ölçekli olanları Timur, Memlûk ve Safevi Devletleridir ve gerek dönemleri, gerek özellikleri gerekse süreleri açısından farklı nitelikler taşımışlardır. Kuruluş dönemindeki en ciddi bunalıma sebep olan ve ofansif niteliği ile Osmanlı Devleti'nin daha kuruluş safhasındaki yapılarını sarsan Timur'un etkisi, bir fetret devrine yol açmakla birlikte geçici olmuştur. Memlûklulerle yaşanan gerilim Osmanlı Devleti'nin Sünnî dünyanın liderliğini tartışmasız bir şekilde üstlenmesinin önünü açarken, Safevilerin meydan okuması Sünnî-Şiî ayrımında dînî ve jeokültürel, Mezopotamya üzerindeki hakimiyet mücadelesinde ise jeopolitik alanda kalıcı etkiler taşımıştır. Asırlar süren ve büyük ölçüde halen geçerliliğini koruyan Osmanlı/Türk-Safevi/İran ilişkilerinin süreklilik unsurları Asya derinliğindeki bu yüzleşmenin izlerini taşımaktadır.

Bu gruptaki daha küçük ölçekli meydan okumalar arasında zikredilebilecek olan Akkoyunlu ve Karamanoğulları ile gelen meydan okuma ise Osmanlı heartlandını oluşturan Anadolu üzerindeki egemenliğin pekişmesini sağlamıştır. Fatih ile Çandarlı ailesi arasında yaşanan gerilim paradigma-içi meydan okumaların siyasî sistemin merkezine kadar ulaşan en ciddi misalini teşkil etmiştir. Bu çerçevede ele alındığında Timur ile paradigma içinden ancak coğrafya ve sistem dışından, Karamanoğlu ailesi ile paradigma ve coğrafya içinden ancak sistem dışından, Çandarlı ailesi ile hem paradigma, hem coğrafya hem de sistem içinden gelen meydan okumaların aşılması ile Osmanlı Devleti'nin siyasal düzeni, merkezî alanında yerleşmiş; Memlûklulerin meydan okumasının aşılması ve Suriye ve Mısır'ın fethi ile siyasal meşruiyet açısından paradigmatik pekişme yaşamış; Safevilerin meydan okuması ile Asya derinliğinde süreklilik arzeden en ciddi paradigma-içi rekabet unsuru ile karşılaşmıştır.

İkinci grup meydan okumalar ise genelde Roma geleneği üzerinde yükselen ve bu geleneğin takipçiliği iddiasını sürdüren siyasî yapılardan gelmiştir. En ciddi temsilcilerini Bizans, Kutsal Roma Germen ve Rusya örneklerinde bulan bu meydan okumalar Osmanlı Devleti'nin yayılma sürecinde farklı niteliklerle kendilerini göstermiştir. Osmanlı Devleti'nin kuruluş dönemindeki en temel paradigmatik rakip niteliğini taşıyan Bizans statik ve yerleşik yapısı ile bu yeni oluşuma karşı direnememiş, Osmanlı da Bizans'ın oluşturduğu meydan okumayı aşarak sadece kendisi ile özdeşleşecek bir başşehir kazanmakla kalmamış, aynı zamanda hem kurduğu yeni siyasal düzenin merkez ekseni olan Anadolu/Balkanlar hattının hem de yayılacağı Akdeniz havzasının en uzun süreli hakimiyetini temsil eden Doğu Roma geleneğinin en son temsilcisinin birikimini tevarüs etmiştir. Bizans'ın dolayısıyla da klasik Roma'nın Osmanlı düzeni içinde erimesi siyasal düzen sürekliliğinin belki de en karmaşık ve en ilginç örneklerinden birini oluşturmuştur. Osmanlılar bu çerçevedeki düzen sürekliliğini itina ile sürdürürken medeniyet birikimi ve zihniyet parametreleri açısından paradigmatik bir değişimi de gerçekleştirebilme becerisini göstermişlerdir.

Özetle, bu dönemde Osmanlı Devleti kendi paradigmatik havzası içinde güç temerküzünü tamamlamış, paradigma-dışı rekabet unsurlarını gerek fiilî güç üstünlüğü gerekse karşı güç dengelerine dayalı diplomasi yoluyla denetim altında tutabilme kapasitesine sahip olmuştur. Bu kapasite Osmanlı düzenine uluslararası çevre ile ilişkisi bakımından bir özne konumu kazandırıyordu ve bu konum diplomaside kesin bir üstünlük anlamına geliyordu. Bu konum diplomatik sembollerde ve süreçlerde de kendini gösteriyordu. Bu dönemde Osmanlı padişahının kendisini bütün diplomatik ilişki biçimlerinin üstünde kabul etmesi ve Avrupa'daki kralların sadrazama denk sayılması hem nüfuz edilen tarihî arkaplanın sürekliliğini hem de fiilî güç ilişkisindeki özne ve merkez konumunun tescil edilmesini sağlamaktaydı. Diplomatik ilişkilerde sürdürülegelen karşılıksızlık ilişkisi bu özne tavrının mutlak bir algılama biçimine dönüşmüş olmasının bir sonucudur. Sembolik dille ifade edildiğinde Osmanlı yayılması gereken "düzenin" merkezi, Avrupa ise problem kaynağı olan "kaos"un diyarıydı ve kadim "düzenin" öznesi ancak ve ancak kendisini belirleyici kılan ilişkilere giriyordu.

II. Geçiş Dönemi:

Osmanlı Düzeni ve Vestfalya Sistemi
İkinci dönem Osmanlı düzeninin diğer siyasal ünitelerle eşit konuma gelmeye ve karşılıklı denge halinin kademeli bir şekilde gerçekleşmeye başladığı geçiş dönemini kapsamaktadır. Bu geçiş döneminin başlangıç ve sonu ile ilgili olarak Osmanlılar ve Avrupalı güçler açısından farklı kriterlerle farklı tarihler tespit edilebilir. Bu geçiş döneminin Osmanlı açısından uluslararası anlaşmalar kriteri esas alındığında Karlofça Antlaşması ile başladığını ve Osmanlı düzeninin iç parametrelerinin uluslararası çevreden etkilenmesinin açık bir işareti olan Hünkar İskelesi Antlaşması'na kadar sürdüğü söylenebilir. Bu geçiş dönemi değişik göstergeler açısından ele alınabilir ve bu göstergelere dayalı bir şekilde dönemlendirilebilir.

Bu geçiş döneminde bir dış politika aracı olarak diplomasinin savaş karşısında göreceli olarak önemi artmış ve Karlofça Antlaşmasından hemen sonra Avrupa ülkeleri ile geliştirilen ilişkilerde bu değişim ilk bariz örneklerini vermiştir. Karlofça Antlaşmasından sonra İbrahim Paşa'nın Viyana'ya bu kez bir ordunun mensubu olarak değil, diplomatik bir misyonla gitmesi ilişkilerde o dö­neme kadar gözlenen karşılıksızlık ve özne merkezli tavrın değişimindeki çarpıcı bir dönüşümü ortaya koymuştur. Bu çerçevedeki dönüşümün diğer sembolik bir yansıması da Osmanlı'nın diplomatik muhatapları için kullanılan unvanlarda gizlidir. 1606 yılında Avusturya-Macaristan İmparatorluğu ile imzalanan Zitvatorog Antlaşması'nda ilk defa Kutsal Roma-Germen İmparatoru (Kaiser) Osmanlı padişahına denk kabul edilirken, Küçük Kaynarca Antlaşması'nın (1774) 14. maddesi Rus kralına gidecek namelerde Çar unvanının kullanılması kabul edilmiştir.3 Bu eşitlik daha sonra diğer Avrupa ülkeleri için de uygulanır bir nitelik kazanmıştır.

Diplomatik ilişkilerdeki seyir açısından ele alındığında bu geçiş dönemi iki kurumsal yapı dönüşümü ile ilişkilendirilebilir. Diplomatik ilişkilerdeki pratik zorunluluklar sonucu Karlofça Antlaşması ile eşzamanlı olarak 1699'da Tercüme Odası'nın kurulması bu dönemi başlatırken, 1793'te Yusuf Agah Efendi'nin Londra'ya gönderilmesinden sonra Paris, Londra, Viyana ve Berlin gibi büyük Avrupa başşehirlerinde ikamet edecek sürekli elçiliklerin kurulması ve Reis ül-Küttablık kurumundaki düzenlemeler bu geçiş sürecinin tamamlanmakta olduğunun ilk işaretlerini vermiştir.

Yine aynı geçiş dönemi siyasal egemenlik ve bunun merkezî şehirlere yansıması açısından da 1683 ve 1798 yılları arasında değerlendirilebilir. Osmanlı Devleti yükseliş dönemindeki interparadigmatik rakip olan Kutsal Roma Germen İmparatorluğu'nun merkezi olan Viyana önlerinden çekilmek zorunda kalırken, 1798'de kendisini Kutsal Roma Germen geleneğinin modern dönemdeki egemen imparatoru olarak gören Napolyon, İslam medeniyetinin ve Osmanlı Devleti'nin merkezî şehirlerinin en önemlilerinden birisi olan Kahire'ye girmiştir. Bu durum Osmanlı Devleti'nin uluslararası konjonktürde gittikçe edilgen bir konum kazanmakta olduğunun diğer bir göstergesi olmuştur.

Etken-merkez konumdan edilgen-çevre konumuna geçiş sürecindeki değişimin diğer önemli bir göstergesi de bu süreç içinde Osmanlı egemenliğinden çıkan iki önemli toprak parçası ile ilişkilendirilebilir: Kırım ve Mora (Yunan). Rusların Karlofça ile netlik kazanan Karadeniz'e inme ve Kırım'ı baskı altında tutma planları Küçük Kaynarca Antlaşması ile büyük ölçüde gerçekleşmiş ve bu Antlaşmayı müteakib yaşanan gelişmelerle ilk defa Osmanlı düzeni içinde bulunan Müslüman bir kitle gayrimüslim bir siyasî otoritenin denetimine geçerken, 1821 yılında başlayan Yunan isyanı ile Osmanlı jeopolitiğinin merkez eksenindeki bir gayrimüslim unsur bağımsızlık kazanmış ve Osmanlı Devleti kuruluş dönemindeki Anadolu-Balkanlar eksenindeki en önemli ayaklarından birini kaybetmiştir. Kırım örneğinde bir İslam toplumunun korumasını terk etmesi Osmanlı'nın jeokültürel cephesinde ve siyasal meşruiyyet algılamasında, Mora örneğinde de doğrudan merkezi bir coğrafî alanın terk edilmesi ile de jeopolitik algılamasında önemli bir sarsıntı meydana gelmiştir.

Bu iki kayıpla birlikte Osmanlı'nın uluslararası konjonktürdeki edilgen konumunun belirginleşmesi Osmanlı'dan Cumhuriyet'e intikal eden ve bugüne kadar süren büyük ölçekli ve küçük ölçekli iki yakın tehdit algılamasının da ortaya çıkmasına yol açmıştır: Rusya ve Yunanistan. Bu dönemden sonra Osmanlı-Türk diplomasisi için büyük ölçekli yakın tehdit Rusya-SSCB olurken, küçük ölçekli yakın tehdit de Yunanistan olagelmiştir ve Rusya'nın Doğu Anadolu, Balkanlar ve Boğazlar, Yunanistan'ın ise Balkanlar, Ege ve Kıbrıs istikametindeki yayılma teşebbüsleri bu diplomatik geleneğin en ciddi yakın tehdit algılamalarını oluşturmuştur. Bu iki yakın tehdidin diğer büyük güçlerle ve uluslararası konjonktür ile olan ilişkisi ise ters yönde seyretmiştir. Bu durumun Türkiye'nin Rusya-SSCB'ye göre zayıf, Yunanistan'a göre güçlü olmasından kaynaklandığı söylenebilir. Bu süreçte Rusya-SSCB'nin oluşturduğu büyük ölçekli tehdidin gücü konjonktüre göre Avrupa ülkeleri ve ABD'den sağlanan destekle dengelenirken, Yunanistan'ın küçük ölçekli ve zayıf tehdidinin uluslararası destek sağlayarak Türkiye'ye meydan okumasının önüne geçilmeye çalışılmıştır. Bu iki tehdidin istisnaî olarak karşı yönde etkide bulundukları dönemler de olmuştur. I. Dünya Savaşı'ndan sonra Yunanistan uluslararası güçlerden aldığı destekle Anadolu'yu işgale kalkışırken, aynı dönemde Rusya'nın bu güçlerle yaşadığı çelişkiler geçici bir Türk-Rus ittifakının doğuşuna da yol açmıştır.

Bu geçiş döneminin bir diğer göstergesi de iç siyasî parametrelerle dış uluslararası çevre arasındaki bağımlılık ilişkisidir. Osmanlı Devleti, düzen kurucu bir merkez olduğu dönemlerde diğer ülkelerin iç siyasî parametrelerini ve Avrupa içi dengelerini etkileyebilen bir diplomasi takip edebilirken, daha sonraki dönemde iç siyasî parametrelerinin dış konjonktürden etkilenmesini engelleyememiştir. Karlofça Antlaşması'na kadar Avrupa içi dengeleri yönlendirebilen ve başta Lehistan olmak üzere bir çok Avrupa ülkesinin iç ilişkilerini etkileyebilen Osmanlı diplomasisi, bu geçiş döneminde gittikçe yoğunluk kazanan bir süreçle iç siyasî parametreleri dış konjonktür tarafından belirlenen bir ülke konumuna gerilemiştir. Bu gerilemenin kritik geçişi ise Küçük Kaynarca Antlaşması ile gerçekleşmiş ve Hünkar İskelesi Antlaşması ile netlik kazanmıştır. Küçük Kaynarca Antlaşması ile özelde Eflak ve Boğdan genelde Ortodoks nüfus üzerinde Ruslara tanınan imtiyazlar bir yandan o günden bugüne süregelen iç ve dış siyasî parametreler arasındaki bağımlılık ilişkisinin başlangıç noktasını oluştururken diğer yandan başta Ermeni meselesi olmak üzere Rusya tarafından desteklenen ayrımcılık hareketlerinin de ilk habercisi olmuştur.

Bu gelişme Osmanlı-Türk diplomasi geleneğinde Osmanlı'dan Cumhuriyet'e intikal ederek o günden bugüne süregelen bir diğer hassasiyetin gittikçe artan bir etkiyle devreye girmesine yol açmıştır. Bunun sonucunda da Osmanlı-Türk diplomasi geleneğinde uluslararası konjonktürün ve bu konjonktürden kaynaklanan anlaşmaların ülkeyi bölecek ayrımcılık hareketleri için bir meşruiyet zemini oluşturmasına karşı bir refleks doğmuştur. Bu çerçevede Cumhuriyet'in üniter yapısı nüfus mübadeleleri ile Lozan'daki azınlık statüsü arasındaki irtibatla sağlanmaya çalışılmıştır. Böylece, bir taraftan Yunanistan ile imzalanan mübadele anlaşması ile yeni sınırların içindeki nüfusun din temeline dayalı bir şekilde homojenleştirilerek dış etkilere kapalı tutulması hedeflenirken, Lozan Antlaşması ile azınlıklar gayrimüslimlerle sınırlandırılarak dış güçlerin iç farklılaşmaları istismar ederek yeni bölünmelere meşruiyyet kazandırmasının önüne geçilmeye çalışılmıştır. Türkiye-AB ilişkilerinde azınlık tanımlaması konusunda yaşanan farklılaşmalar ve gerilimlerde bu tarihî arkaplanın ve refleksin etkileri çok açıktır.

III. Uluslararası Dönüşümlere Uyum ve Modern Dönem Türk Dış Politikası

Diplomatik ilişkilerin kurumsallaşması açısından daimî elçilerin atanmaya başlandığı 1793, Osmanlı'nın merkezî alanlarının dış etkiye açılması bakımından Napolyon'un Kahire'ye giriş tarihi olan 1798, iç siyasî parametrelerin ve bütünlüğün dış unsurlarca belirlenmeye başlaması açısından Yunan isyanının başlangıç tarihi olan 1821, Avrupa'daki güçler dengesine dayalı yeni düzenin oluşması ve Osmanlı üzerindeki etkileri açısından 1815 gibi değişik göstergelere göre farklı başlangıç noktaları tespit edilebilecek olan, ancak genel olarak XVIII. yüzyıl sonları ile XIX. yüzyılın başlarında tebarüz eden yeni dönem gerek özellikleri gerekse süreklilik ve değişim unsurları açısından bugüne kadar gelen etkileri kendi içinde barındırmıştır.

Bu değişimden yaklaşık iki yüzyıl sonra yaşanan Soğuk Savaş sonrası dönemde karşı karşıya kalınan meseleler ve oluşan tepkiler de ancak ve ancak bu dönemdeki süreklilik ve değişim unsurları çerçevesinde anlamlı bir bütünlük içinde incelenebilir. Bu süreklilik unsurları özellikle şu alt başlıklar altında incelenebilir: (i) Uluslararası çevre ile kurulmaya çalışılan uyum ilişkisi; (ii) çok zorda kalmadıkça savaştan kaçınma ve diplomasinin askerî araçların yerini alacak şekilde merkezî bir önem kazanması; (iii) uluslararası alanda ortaya çıkan büyük ölçekli tehditlerin karşı ittifak ve koalisyonlara girerek dengelenmesi; (iv) Batı ile yürütülen ilişkiler ve tarihî hinterland olarak görülen bölgeler ile yürütülen ilişkiler arasında tefenni ve ihtiyata dayalı bir irtibat kurma ve gerilimden kaçınma; (v) ülkenin ekonomi-politik yapılanması ile uluslararası ilişkiler ve stratejik koalisyonlar arasında uyumlu bir ilişki geliştirme; (vi) dış politika tercihleri ile iç siyasal düzenlemeler arasında uyum kurma çabaları ve nihayet (vii) bütün bu araçları kullanarak devletin iç bütünlüğünün ve sınırsal var oluş alanının korunması.

Bu yeni dönemden günümüze kadar süren dış politika çizgisinin en önemli özelliği uluslararası çevre ile kurulmaya çalışılan uyumun sürekliliği meselesidir. Bu uyum çabası iç ve dış siyasî parametreler arasındaki bağımlılık ilişkisinin hem bir sonucu, hem de bir yansımasıdır.Uluslararası ilişkilerdeki güç merkezi Osmanlı düzeninin yerleştiği alanlardan Batı'ya doğru kaydıkça ve bu kayış kaçınılmaz bir süreklilik arz ettikçe, diplomasinin ana problematiği bu yeni duruma intibak etme ve her yeni güç ekseni değişimine mümkün olan en pratik tepkiyi gösterme çabası haline dönüşmüştür. Bu tepki hem yeni uluslararası konjonktüre intibak ederek gittikçe daralma temayülü içinde olan sınırların daha geri hatlara çekilmesini engelleyecek dış dengelerin sağlanması hem de iç reformlarla bu dış politika arasında yeni bir anlamlılık ilişkisinin kurulması amacını güdüyordu.

1789 Fransız Devrimi'nden 1989 yılındaki Berlin Duvarı'nın yıkılmasına kadar geçen iki yüzyıllık sürede uluslararası çevreyi radikal olarak dönüştüren üçü sıcak, biri soğuk dört büyük ölçekli savaş yaşanmıştır: Napolyon Savaşları, I. Dünya Savaşı, II. Dünya Savaşı ve Soğuk Savaş. Bu savaşların her biri uluslararası sistemin aktörlerini, temel niteliklerini ve işleyiş biçim ve araçlarını büyük değişikliklere uğratmıştır. Bu değişimler uluslararası temel aktörleri pozisyonlarını yeniden ayarlamaya sevk ederken, daha edilgen konumdaki diğer aktörleri de bu yeni duruma yeni uyum modelleri geliştirmeye yöneltmiştir. Bütün bu dönüşümlerde önce Osmanlı Devleti daha sonra da Türkiye Cumhuriyeti makalemizin giriş kısmındaki coğrafî ve tarihî faktörlerden kaynaklanan kendine özgü süreçler yaşamış ve bu süreçlere uyumlu tepkiler gösterme çabası içinde olmuştur. Viyana Kongresi sonrasında Tanzimat'ın ilan edilmesi, I. Dünya Savaşı sonrasında Cumhuriyet'in kurulması, II. Dünya Savaşı sonrasında da demokrasiye geçiş süreçleri sadece iç siyasî parametrelerin belirlendiği değil, bu parametrelere uygun dış politika unsurlarının da geliştirildiği tecrübeleri beraberinde getirmiştir. Soğuk Savaş'ın simgesel anlamda bitişini gösteren Berlin Duvarı'nın yıkılmasının üzerinden geçen 12 yıl içinde yaşanan dalgalanmalar da aslında uluslararası çevredeki belirsizliklerin bu uyum çabaları üzerindeki olumsuz etkileri ile ilişkilendirilebilir. Bugün bu çerçevede yeni bir arayışın sürmekte olduğu söylenebilir.
Bu dönemde uluslararası konjonktür ile iç siyasî düzenlemeler arasındaki ilişkinin Türk dış politikasındaki süreklilik ve değişim unsurları da üç ana dönemde ele alınabilir:

1. Viyana Kongresi Düzeni: Güçler Dengesi ve XIX. Yüzyıl Osmanlı Diplomasisi

Osmanlı Devleti, Napolyon Savaşlarına, dolayısıyla da Viyana Kongresi'ne doğrudan taraf olmamasına rağmen, bu kongre ile birlikte ortaya çıkan uluslararası sistemin özelliklerinden belki de en fazla etkilenen ülkeler arasında yer almıştır. Vestfalya Antlaşması'ndan sonraki en kapsamlı düzenlemeyi oluşturan Viyana Kongresi4 bir taraftan ulus-devlet sisteminin diplomatik süreçlerin daha da karmaşıklaştığı bir yapı ile kurumsallaşmasını sağlarken, diğer taraftan güçler dengesi sisteminin getirdiği dinamizm ile ulus-devletler arasındaki rekabetin derinleşerek ve çeşitlenerek yaygınlaşmasına yol açmıştır.

Bu durum, Osmanlı Devleti için bir kısmı doğrudan dış, ikinci kısmı ise iç siyasî parametreleri ilgilendiren sonuçlar doğurmuştur. Dış parametre Osmanlı Devleti'nin Avrupa düzeninin bir alternatifi değil, bir parçası olma sürecine girmiş olduğu gerçeğidir. Makalemizin girişinde vurguladığımız coğrafî ve tarihî zemin üzerinde yükselen belirleyici Osmanlı düzeni ve bu düzenin dayandığı millet sistemi, tarih sahnesinden çekilirken, Avrupa'da Vestfalya Antlaşması sonrasında doğan, Viyana Kongresi ile de kurumsallaşan yeni düzen kendisine en yakın alternatif kadim düzeni temsil eden Osmanlı coğrafyasındaki çözücü etkisini artırmaktadır. Bu durum Osmanlı seçkinlerinin klasik Osmanlı Düzeni'ni yayma ya da yeniden ihya etme fikrinden Osmanlı Devleti'nin varlığını yeni düzen içinde sürdürme çabasına yöneltmiştir. Bu uluslararası çevreye bakışı kökten değiştirmiştir.

Bu değişim uluslararası ilişkilerdeki merkezî aracın savaştan diplomasiye kayması sonucunu doğurmuştur. XVIII. yüzyılın sonlarında başlayan askerî modernizasyon çabaları diplomatik beceri ile desteklenerek büyük güçlerin etkinlik mücadelesi arasında bir var oluş alanı oluşturulmaya çalışılmıştır. Fransa desteğindeki Mehmet Ali Paşa'nın ilerlemesi karşısında Rusya ve İngiltere'den, Rusya'nın Boğazlar üzerindeki baskısı karşısında İngiltere ve Fransa'dan, Rusya ve İngiltere'nin sömürge rekabetlerinin çözücü etkisi karşısında Almanya'dan alınan destek Osmanlı diplomasisinin güçler dengesi sisteminin parametreleri içinde sürdürdüğü diplomasinin esnekliğini ortaya koymaktadır.

Güçler dengesi sistemindeki iç rekabet unsurları özellikle bölgesel problem alanlarında Osmanlı Devleti için yeni hayat ve hareket alanları oluşturmuştur. Bu hareket alanları içinde takip edilen statükoyu korumak için karşı dengeler oluşturma politikaları önemli bir diplomatik özellik olarak kendini göstermiştir. Mesela özelde Boğazlar, genelde İran Afganistan ve Orta Asya gibi Avrasya'nın kuzey güney istikametindeki İngiliz-Rus rekabeti, özelde Mısır genelde sömürgeler üzerindeki İngiliz-Fransız rekabeti, özelde Balkanlar genelde Orta ve Doğu Avrupa üzerindeki Avusturya-Rus ve Alman-Rus rekabeti, özelde Orta Doğu genelde Avrasya sömürge ticaret yolları üzerindeki İngiliz-Alman rekabeti son dönem Osmanlı diplomasisinin devletin var oluş alanını korumak üzere statüko-merkezli karşı dengeler geliştirme özelliğini pekiştiren bir uluslararası konjonktür doğurmuştur. XIX. yüzyıl Avrupa dengelerinde İngiltere'nin5 denge kurucu ve belirleyici rolü Osmanlı diplomasisini de önemli ölçüde etkilemiştir.

Bu dengeler içinde Kırım Savaşı ve Paris Kongresi daha sonraki dönemlerde de etkisini sürdürecek olan süreklilik unsurları açısından önemli bir dönüm noktası oluşturmaktadır. Klasik dönemdeki interparadigmatik meydan okumanın kalıcı tarafı olan Rusya'nın oluşturduğu büyük ölçekli yakın tehdidin, İngiltere öncülüğündeki bir büyük güçler koalisyonu ile dengelenmesi ve bunun sonucunda Kırım Savaşı'nda Rusya'nın yenilgiye uğratılması yakın tehdidin uzak büyük güçle dengelenmesi siyasetinin ilk başarılı misalini oluşturmuştur. Bundan yaklaşık bir yüzyıl sonra Soğuk Savaş dönemindeki Sovyet tehdidinin ABD öncülüğündeki Batı koalisyonu ile dengelenmesi ve Türkiye'nin NATO'ya girmesi bu açıdan dikkat çekici bir süreklilik çizgisini yansıtmaktadır. Bu süreklilik unsurları çapraz mukayeselere dayalı örneklemelerle çarpıcı bir şekilde ortaya konabilir. Kırım Savaşı'ndaki koalisyonda takip edilen koalisyon diplomasisi ile Soğuk Savaş dönemindeki NATO diplomasisi, Girit meselesindeki diplomatik açmazlar ve problemler ve bunlara gösterilen tepkiler ile Kıbrıs meselesinde karşı karşıya kalınan süreç, II. Abdülhamidin Balkan Paktı teşebbüsü6 ile Atatürk'ün Balkan Antantı politikası, yine II. Abdülhamid'in savaştan kaçınan diplomasisi ile İnönü'nün II. Dünya Savaşı'ndaki tarafsızlık politikaları arasında önemli benzerlikler ve önceki süreçlerin sonrakini etkilemesi tarzında süreklilik unsurları görmek mümkündür.

Güçler dengesi sisteminin esnek, kaygan ve değişken zemini Osmanlı-Türk diplomasi elitinin savunmacı refleksinde kalıcı etkiler bırakmıştır.

Uluslararası sis­temdeki güç eksenlerin kayış seyrini anlama, bu güç ekseni kaymalarında büyük güçler arasındaki dengelerin ritmini kaybetmeme, kısa dönemde zararlı çıkılacağı düşünülen sorunları uzun döneme yayma, askerî güç ile diplomatik esneklik arasında dengeli bir ilişki kurma gibi Osmanlı-Türk diplomasi geleneğinde daha sonra yerleşik nitelikler haline dönüşecek özellikler bu dönemde tebarüz etmeye başlamışlardır. Rasyonel diplomasi süreçleri açısından olumlu kazanımlar olan bu nitelikler savunmacı bir refleks ile bütünleştiğinde kimi zaman yeni şartlara intibakı güçleştiren, diğer güçler arasındaki ilişkileri kendi stratejik tercihlerinin önüne alan, dolayısıyla da ani konjonktür değişimlerine hazırlıksız yakalanma riski oluşturan sonuçlar da doğurmuştur. Soğuk Savaş sonrası dönemdeki paradigmatik değişimlere intibak konusunda yaşanan kararsızlıklarda ve hazırlıksızlıklarda bu refleksin izlerini görmek mümkündür.

Bu durum ayrıca Osmanlı-Türk diplomasi geleneğinin tarihî/kültürel hinterlandı ile diplomatik realiteler arasında sürekli bir gerilim doğmasına ve çoğu zaman uluslararası konjonktürün baskıları karşısında hinterlanddaki topluluklar nezdinde bir tür sükut-u hayal yaşanmasına yol açmıştır. Osmanlı Devleti'nin Doğu'nun batı karşısındaki son direnç merkezi olma özelliği ile Avrupa sistemi içinde bulunmanın gereğini yerine getirme arasındaki çelişkiler o dönemden bu yana sancılı ve gerilimli bir diplomatik psikolojinin yerleşmesine yol açmıştır. İlk olarak Kırım'ın Ruslara terki sürecinde yaşanan bu gerilim, daha sonra Kırım Savaşı ve Paris Kongresi sürecinde bir taraftan Ruslara karşı Kafkaslar, diğer taraftan da İngilizlere karşı Hindistan ile ilgili olarak yaşanmıştır. Kırım Savaşı ve Paris Kongresi konjonktüründe bir taraftan Hintli Müslümanların İngilizlere karşı başlattığı sipahi ayaklanması ile ilgili gelen destek taleplerine kayıtsız kalınması ve onların İngiliz otoritesine itaate teşvik edilmesi, diğer taraftan da Şeyh Şamil'in Ruslara karşı yürüttüğü direnişine yönelik yeterli destek verilememesi bu gerilimin kalıcı etkiler bırakan ilk örneklerini oluşturmuştur. Soğuk Savaş şartları içinde bağımsızlık mücadelesi veren ve Türkiye'den destek bekleyen Cezayirli Müslümanlara karşı müttefik Fransa'nın yanında yer alınması, Soğuk Savaş sonrası dönemde Çeçenlerin Rusya'ya karşı yürüttükleri direniş ile ilgili gözlenen ve Rusya ile ilişkilere bağlı olarak seyreden iniş çıkışlı tavır, bu gerilimin daha sonraki dönemlere yansıyan çarpıcı örneklerini oluşturmaktadır. Bugün de bu gerilim özellikle Balkanlar, Kafkaslar ve Orta Doğu'dan oluşan yakın kara havzasındaki gelişmelerde kendini çok açık bir şekilde göstermektedir.

Bu gerilimin ters yönde seyrettiği durumlarda ise hinterlandın Avrupa diplomasisinde değişen dengeler karşısında bir destek unsuru olarak görüldüğü tepkiler de ortaya çıkmıştır. İngiltere'nin XIX. yüzyılın ilk yarısında Osmanlı Devleti'ni Rusya'ya karşı kollayan politikalarının yerine aynı yüzyılın sonlarında Osmanlı Devleti'ni çözücü sömürgeci politikalara yönelmesi karşısında II. Abdülhamit tarafından yürütülen ve kısmen de İttihat Terakki döneminde sürdürülen İslam dünyası hinterlandını İngiltere karşısında harekete geçiren İslamcılık politikası ve İngiltere ile Rusya'nın Asya derinliğindeki etkisi karşısında İttihat Terakki döneminde ilk kıvılcımları atıldıktan sonra Enver Paşa tarafından pratiğe geçirilmeye çalışılan Türkçülük politikaları buna örnek gösterilebilir. Soğuk Savaş sonrası dönemde tekrar canlanma temayülü gösteren hinterland derinliğine dayalı politikalar ile Avrupa diplomasisindeki rasyonalite arasında kurulması gereken denge hâlâ günümüz Türk diplomasisinin en önemli kritik alanlarından birini oluşturmaktadır.

Kırım Savaşı ve Paris Kongresi'nin ortaya koyduğu ve günümüzde de geçerliliğini sürdüren bir diğer olgu ise ekonomi-politik ile stratejik koalisyonlar arasındaki doğrusal ilişkidir. Osmanlı Devleti'nin Paris Konferansı ile Avrupa sistemine girmesi, ilk dış borcun alınarak ekonomi-politik bağımlılık sürecinin başlaması ve stratejik koalisyonların unsuru haline geliş, modern dönemde gözlenen ekonomik, siyasî, diplomatik ve stratejik ilişkiler arasındaki kaçınılmaz etkileşimin Osmanlı-Türk diplomasisindeki ilk kapsamlı örneğini oluşturmuştur. Bu durum daha sonra Soğuk Savaş döneminde NATO ile Truman yardımı arasında kurulan ilişkide, Soğuk Savaş sonrası dönemde IMF politikaları ile bölgesel stratejiler arasında kurulan bağlantılarda da kendini göstermiştir.

Bu dönemin bir diğer temel özelliği de dış parametreler ile iç siyasî düzenlemeler arasında kurulan kaçınılmaz irtibattır. Bu çerçevede bir taraftan Osmanlı vatandaşlığının ve siyasal meşruiyyet alanının yeniden tanımlanmasını diğer taraftan da siyasal, ekonomik ve hukuki yapının yeniden düzenlenmesini öngören Tanzimat ve Islahat Fermanları iç siyasal reformlar oldukları kadar dış faktörlere karşı alınan tedbirler niteliği de taşımaktadır. Bu tedbirlerle bir taraftan farklı dînî etnik toplulukların yatay bir şekilde yanyana var oluşlarına dayalı klasik Osmanlı millet sisteminin yerini dikey vatandaşlık aidiyetine dayalı ulus-devlet yapılanmasına geçilerek gayrimüslim unsurların devletten kopuş süreci durdurulmaya çalışılırken, diğer taraftan güçler dengesinin getirdiği rekabet ortamında Osmanlı coğrafyasındaki gayrimüslim unsurlar üzerinde himaye oluşturma rekabetine girişen büyük güçlerin etki alanları kırılmaya çalışılmıştır.

İç siyasal reformlar ile uluslararası konjonktür arasındaki bu bağlantı ve etkileşim son iki yüzyıl içindeki önemli süreklilik unsurlarından birini oluşturmaktadır. Bu çerçevede uluslararası konjonktürdeki her önemli dönüşüm süreci sonrasında içerde devletin yeniden yapılandırılması tartışmaları başlatılmıştır. Soğuk Savaş sonrası dönemde bir dış politika parametresi olarak AB ile yürütülen ilişkilerin aynı anda iç siyasal düzenlemeler gerektirmesi ve bu gerekliliğin doğurduğu gerilimler ve açmazların diplomasi oluşumunda ortaya çıkardığı tıkanmalar bu ilişkinin son çarpıcı misalini teşkil etmektedir.

2. I. Dünya Savaşı ve Geleneksel İmparatorlukların Sonu: Cumhuriyet'in Kuruluş Döneminde Türk Diplomasisi


Bütün büyük güçlerin müdahil olduğu ilk dünya savaşı niteliği taşıyan I. Dünya Savaşı, uluslararası çevre ile iç siyasal düzenlemeler ve diplomasi arasındaki ilişkilerin radikal bir dönüşüm geçirmesine yol açmıştır. Bu dönüşümden belki de en doğrudan ve en kapsamlı bir şekilde etkilenen ülkelerin başında Osmanlı Devleti gelmiştir. Bu dönüşümler çerçevesinde Osmanlı Devleti tarih sahnesinden çekilmiş, bu devletin makalemizin girişinde ele aldığımız tarihî ve coğrafî zemininin merkezinde kurulan ve bu geleneği tevarüs eden Türkiye Cumhuriyeti ise özellikle uluslararası çevre ile ilişkiler ve diplomasi oluşumu bakımından bu mirası bir taraftan radikal bir sorgulamadan geçirirken, diğer taraftan da bu geleneğin önemli kurumsal ve davranışsal süreklilik unsurlarını sürdürmeye devam etmiştir.

I. Dünya Savaşı sonrasında uluslararası çevrede ortaya çıkan en önemli değişim klasik imparatorlukların tasfiye edilmesidir. Kendisini bir yönüyle kadim Roma düzeni ile irtibatlandıran ya da bu düzenin coğrafî zemini üzerinde yükselen üç önemli geleneği temsil eden dört geleneksel imparatorluk (Osmanlı, Rusya, Almanya ve Avusturya-Macaristan), I. Dünya Savaşı ile sona ermiştir. Makalemizin giriş bölümünde vurguladığımız interparadigmatik rekabetin üç önemli unsurunun son hükümdarları olan Osmanlı Padişahı (Kayzer-i Rum), Rus Çarı ve Alman Kaizeri'nin tarih sahnesinden çekilmeleri bir anlamda tarihî derinliği vurgulayan kadim düzen iddialarının sonu anlamına da geliyordu. Bu üç gelenek de bu anlamda en radikal dönüşümlerini I. Dünya Savaşı sonrasında yaşamışlardır. Bu dönüşümün özelliklerini süreklilik ve değişim unsurlarını anlamak bu geleneklerin en azından sembolik ve tarihî vurgulara dayalı olarak ve modern formlar ile tekrar gündeme geldiği Soğuk Savaş sonrası rekabet unsurlarını da anlayabilmek açısından büyük bir önem taşımaktadır. Bu üç gelenek de I. Dünya Savaşı sonrası yaşadıkları radikal dönüşümlerle yeni yapılara yönelmişler, II. Dünya Savaşı'ndan sonra bu yapıları yeni formlarla tekrar kurmaya çalışmışlar, Soğuk Savaş sonrasında da tarihî ve coğrafî zeminleri ile yüzleşme zorunluluğu hissetmişlerdir.

Bu üç geleneğin I. Dünya Savaşı sonrasında yaşadıkları radikal dönüşüm bir taraftan uluslararası sistemde yaşanan uzun dönüşümü yansıtırken, diğer taraftan da bu dönüşümün geleneksel/dînî çerçevelerden modern/ideolojik çerçevelerin egemenliğine geçişi temsil eden felsefî zemini ile de paralellik arz etmiştir. Bu benzer özelliklere rağmen bu üç gelenek de bu radikal değişimi farklı modeller içinde yaşamışlardır. Osmanlıların İstanbul'u fethetmesinden sonra Doğu Roma geleneğinin kendisinde devam ettiği iddiasını sembolik/tarihî meşruiyyet zemini olarak kullanagelmiş bulunan ve bunu için de hükümdarları için Sezar'dan dönüşme Çar unvanını seçen Rus İmparatorluğu tarih sahnesinden çekilirken, bu imparatorluğun coğrafî ve tarihî yayılım alanlarında evrensel/sekuler bir ideolojiye dayalı modern bir emperyal yapı doğmuştur. 1917-1921 yılları arasında yaşanan iç bunalımdan sonra oturan yeni rejim bir taraftan kültürel olarak eski rejimle radikal bir hesaplaşmaya geçerken, diğer taraftan uluslararası konum açısından eski rejimin jeopolitik zorunluluklara dayalı diplomatik mirasını sürdürmüştür. Semboller, meşruiyyet zeminleri ve kurumsal araçlar değişmiş, ancak jeopolitik egemenlik alanları ve yöntemlerindeki süreklilik devam etmiştir.

Troçki ile Stalin arasında yaşanan sürekli devrim ve devrimin öncelikle bir ülkede yerleşmesi fikirleri arasındaki gerilim bir anlamda evrensel iddialara dayalı bir devrimin bu iddialarla uyumlu araçlar geliştirmesi ile tarihî ve coğrafî zorunluluklara dayalı olarak bir ülke içinde yerleşmesi arasındaki son tartışmayı noktalamıştır. Bu tartışma bir anlamda Stalin'in dînî/otoriter Rusya yerine sekuler/totaliter SSCB'yi farklı meşruiyyet zeminlerinde ancak aynı jeopolitik çerçevede kurumsallaştırması sonucunu doğurmuştur. Stalin'i Rus çarlarından daha muktedir bir lider haline getiren bu dönüşüm Rus İmparatorluğu'nun sekuler/evrensel bir ideoloji ile rehabilite edilmesi sonucunu doğurmuştur. Rus/Sovyet diplomasi geleneğinin uluslararası konumda yeni bir eksen oluşturmasının önünü açan unsurlar aynı zamanda Soğuk Savaş sürecinde dağılmasına ve Soğuk Savaş sonrasında eski Rus sembolleri ile yeni bir rehabilitasyona tabii tutulmasına da yol açmıştır.

I. Dünya Savaşı'ndan sonra Versay Antlaşması ile onursuz bir barışa zorlanan Almanya ise benzer bir dö­nüşümü bu kez ulusal (emperyal)/sekuler bir ideoloji ile yaşamıştır. 1918-1924 yılları arasında yoğun bir iç bunalım yaşadıktan sonra 1924 Dawes Planı ve 1925 Lukarno Barışı ile kısmî bir istikrar yakalayan ve 1933 yılında Hitler'in iktidara gelmesi ile totaliter bir yapıya dönüşen Almanya bu süreçte tarihî süreklilik unsurlarını modern ideolojik araçlarla nitelik değiştirerek sürdürmüştür.

Hitler'in III. Reich'ı ilan etmesi (ilki Kutsal Roma Germen İmparatorluğu, ikincisi ise Bismark Almanyası'dır) bu sürekliliğin sembolik bir dille ifade edilmesidir. Ulusal tepki ve öfkenin hareket geçirdiği bu süreklilik unsurları Almanya'yı uluslararası çevreyle kapsamlı ve nihaî bir hesaplaşmaya yöneltmiştir. Bu hesaplaşmanın yol açtığı II. Dünya Savaşı'nda yaşanan yıkım ise Almanya'yı sınırsal bir ulus-devlet alanlarına çekilmeye zorlamıştır.

Soğuk Savaş sonrası Alman stratejisi bütün bu tarihî tecrübe arkaplanının izlerini taşımaktadır.7 Yine Kutsal Roma Germen geleneği içinde emperyal bir siyasal yapıyı sürdüren Avusturya-Macaristan İmparatorluğu ise I. Dünya Savaşı sonrasında ulusal birimlere bölünmüştür. Bu İmparatorluğun mirasçısı olan Avusturya ise sınırsal bir ulus-devlet olma niteliğini I. Dünya Savaşı'nın hemen sonrasında kabullenmiş; bundan sonra da aynı paradigmanın büyük gücü olan Almanya'nın tesir alanında var oluşunu sürdürmeye çalışmıştır.

I. Dünya Savaşı sonrasındaki geleneksel imparatorlukların tasfiyesi sürecinde Rusya'nın sekuler/evrensel (emperyal), Almanya'nın sekuler/ulusal (emperyal) dönüşümüne karşılık Türkiye sekuler/ulusal (sınırsal) bir dönüşüm yaşamıştır. Yine diğerlerine benzer şekilde 1918-1923 yılları arasında bir iç bunalım ve İstiklal Savaşı yaşayan Türkiye'de bu bunalım sonrasında kurulan yeni rejimin oturma sürecinde Rusya'dakine benzer bir şekilde mirasçısı olduğu Osmanlı Devleti ile kültürel bir hesaplaşma içine girerken, Almanya'dakinin aksine uluslararası çevreye öfkeli bir tepki göstermek yerine reelpolitik gerçeklikleri gözönünde bulunduran bir uyum politikası sürdürmeyi tercih etmiştir. I. Dünya Savaşı'nda Almanya'dan çok daha büyük bir toprak kaybına uğrayan ve aslında bir İstiklal Savaşı galibi olarak barış masasına oturan Türkiye'nin bu rasyonel uyum çabası Osmanlı'nın son dönemine de egemen olan daha dar sınırlarla da olsa merkezî bir devleti sürdürebilme diplomasisinin bir ürünü olarak görülebilir.

Bu açıdan I. Dünya Savaşı mağlubiyeti ile İstiklal Savaşı zaferi arasında ilan edilen Misak-ı Millî, ne I. Dünya Savaşı'nın hezimet atmosferinin ne de İstiklal Savaşı zaferinin bir zafer sonrası beklenen karşı tarafa istediğini kabul ettirme çabasının doğrudan etkisini yansıtmaktadır.8 Dönemin İstanbul hükümeti tarafından Paris Barış Konferansı sürecinde hazırlanan 23 Haziran 1919 tarihli muhtıra ile Misak-Millî metni arasındaki paralellikler Osmanlı'dan Cumhuriyet'e geçiş sürecindeki süreklilik unsurlarını göstermesi bakımından son derece ilginçtir.9

Cumhuriyet dönemi dış politikası Osmanlı Devleti'nin son yüzyıllarına damgasını vuran bu tarihî mirasın ortaya çıkardığı reflekslerle uluslararası konjonktürün gerektirdiği zorunlulukların kesişim alanı üzerinde gelişmiştir. Bu durum daha önce zikretmiş olduğumuz süreklilik unsurlarının yeni uluslararası konjonktüre uygun düşecek şekilde devreye girmesine yol açmıştır. Bu unsurlardan ilki ve en önemlisi uluslararası çevre ile kurulmaya çalışılan rasyonel uyum ilişkisidir. Bu durum diğer önemli bir süreklilik unsuru olan hinterland ile uluslararası çevre arasında yeni bir ilişki tanımlama gerekliliğini de beraberinde getirmiştir ki, böylesi bir gereklilik Osmanlı Devleti'nin son döneminde etkisini gösteren Asya derinliğindeki hinterlanda dönük İslamcılık ve Türkçülük politikalarının da gözden geçirilmesini beraberinde getirmiştir.

Bu çerçevede, stratejik zihniyetin derin kıvrımlarında XIX. yüzyılın tecrübe birikiminin izlerini barındıran dış politika yapımcısı siyasî elit, refleksif savunma dürtüsü ile reel güce orantılı bir dış politika pozisyonu arayışına yönelmiştir. Bu yıllarda İslam dünyası tarihînin en bunalımlı döneminde bulunmakta ve her alanda ciddi bir ölçek küçülmesi sürecini yaşamakta idi. Türk dünyası ise Bolşevik İhtilali'nden sonra tamamıyla esaret altına düşmüş bulunuyordu. Böylece Osmanlı Devleti'nin dayandığı İstanbul merkezli ve Anadolu-Balkan eksenli siyasî güç havzasının uluslararası hinterland oluşturma iddiasının iki önemli zemini olarak görülen İslamcılık ve Türkçülük reel anlamda önemini kaybetmiş görünüyordu. Bu durum yeni yönetimi uluslararası sistem açısından kabul edilebilir bir deklarasyona sevk etti. Yeni devletin bütün uluslararası mesuliyet ve iddialardan soyutlandığını ilan eden bu deklarasyon, iki temel unsuru ihtiva ediyordu:

(i) Uluslararası alanda iddialı bir konum yerine Misak-ı Millî sınırlarının ve ulus-devletin müdafaa stratejisi, (ii) yeni Türk devletinin yükselen Batı eksenine alternatif ya da muhalif değil, bu eksenin bir parçası olması. Uluslararası konjonktüre uyum çabasındaki süreklilik diğer bir önemli süreklilik unsuru olarak diplomasiyi temel dış politika aracı olarak benimseyen bir tavrın ortaya çıkmasına yol açmıştır. Bu durum askerî güç ile diplomasi arasındaki ilişkinin de yeniden tanımlanmasını gerekli kılmıştır. Osmanlı-Türk diplomasi geleneğinin gelişim ve olgunlaşma döneminde askerî güç ve bu gücün gerçekleştirdiği sınırsal yayılma diplomasiyi belirlerken, "alalım düşmandan eski yerleri" nakaratında sembolleşen geçiş döneminde de aslında askerî konsolidasyonu temel alan ve diplomasiyi bu konsolidasyona aracı kılan bir tavır önemini korumuştur.

Uyum döneminde ise diplomasi askerî güç ile korunması zorlaşan sınırların korunmasında en etkin araç olarak görülmeye başlanmıştır. XIX. yüzyılda askerî yolla elde edilen başarıların dahi ancak diplomasi ile korunabildiği ve diplomatik zaafların askerî güç ile orantısız kayıplar doğurduğu gerçeği I. Dünya Savaşı'ndaki askerî yıkımları yaşayan Cumhuriyet'in kurucu elitini savaştan mümkün olduğunca uzak kalmaya, askerî gücü caydırıcı bir unsur olarak görmeye sevk etmiştir. II. Dünya Savaşı süresince sürdürülen tarafsızlık ve savaşın dışında kalma politikası, 78 yıllık Cumhuriyet döneminde Kore ve Kıbrıs gibi dar ölçekli askerî harekatlar dışında kapsamlı savaşların dışında kalınması, bu yaklaşımı açık bir şekilde ortaya koymaktadır.

Ülkenin iç bütünlüğünün ve sınırsal konumunun korunmasının büyük güçlerin stratejik hedefleri ile çatışmayan bir dış politika benimsenmesi ile mümkün olabileceği kanaati bu tecrübeden realist bir dış politika arayışına yönelmeyi de beraberinde getirmiştir. Atatürk'ün "Yurtta Sulh, Cihanda Sulh" ilkesi ile en veciz ifadesini bulan bu yeni yaklaşım barış-eksenli idealist bir uluslararası ilişkiler çizgisini gösterme yanında sömürgeciliğin zirveye ulaştığı uluslararası konjonktürü gözönüne alan ve bu çerçevede sömürgeci sistemik güçlerle çatışmaktan kaçınan realist bir dış politika tavrını öne çıkarmaktaydı. Böylece, yaklaşık iki yüz yıldır bir çok Batı ülkesi karşısında aynı anda sürdürülen anti-sömürgeci direnişin Osmanlı Devleti'nin üzerindeki çözücü etkisinden kaçınılmaya ve Osmanlı Devleti'nin bakiyesi topraklar üzerinde yeni bir uluslararası konum belirlenmeye çalışılıyordu. Yine de özellikle Atatürk döneminde Rusya, İran ve Afganistan gibi Avrasya güçleri ile geliştirilen ilişkiler ve Balkan Antantı ile Sadabad Paktı gibi girişimler eski etki alanlarına ve özellikle de Doğu'ya doğru derinliğine uzanan kısmen bağımsız bir alternatif hinterland oluşturma çabası olarak görülebilir. Bu politika Batı ülkeleri ile asırlar boyu süren çatışmanın izlerini taşımakla birlikte risk içeren iddialı bir söylem barındırmamaktadır.

Dönemin büyük güçleri ile çatışma noktasında Türkiye, I. Dünya Savaşı'nda tasfiye edilen diğer imparatorluk yapılarının mirasçısı olan Almanya, Rusya ve Avusturya'dan farklı bir özellik taşımıştır. I. Dünya Savaşı sonrasında ulusal onuru zedeleyen bir barış anlaşması yapan ve hayat alanının önemli ölçüde daraldığı hissi ile tepkisel bir döneme giren Almanya çok kısa süre içinde I. Dünya Savaşı galipleri karşısında yoğun ve kapsamlı bir savaşa yönelirken, Rusya, SSCB örgütlenmesi içinde, II. Dünya Savaşı sonrasında benzer bir gerilimi bütün Soğuk Savaş dönemine yayılacak şekilde yaşamıştır. Avusturya ise tam bir ölçek küçülmesi yaşayarak bundan sonra bu tür gerilimler yaşamayan edilgen bir Orta Avrupa ülkesi konumuna gerilemiştir.

Türkiye ise yeni ulus-devlet yapılanması içinde noktasal gerilimler, kazanımlar ve kayıplar yaşamıştır. Cumhuriyet'in kurulmasından sonraki ilk büyük dış politika meselesi olan Musul konusunda yaşanan gerilim Misak-Millî çerçevesine giren en temel meselelerden birisi konusundaki ilk ciddi kaybı oluştururken, uluslararası konjonktürün çok iyi değerlendirildiği Hatay konusunda önemli bir kazanım elde edilmiştir. Modern dönemde Türkiye'nin en temel dış politika meseleleri arasında yer almış olan ve sürekli bir dış tehdide gerekçe ya da uluslararası bir pazarlığa konu yapılmak istenen Boğazlar konusunda da bu dönemde imzalanan Montrö Antlaşması ile önemli bir uluslararası hukuk garantisi elde edilmiştir.

XIX. yüzyıldan beri etkisini sürdüren diğer önemli bir süreklilik unsuru olan ekonomi-politik ihtiyaç ve gerekliliklerle dış politika arasındaki uyum meselesi Cumhuriyet'in kuruluş döneminde de kendisini göstermiştir. Bu çerçevede Cumhuriyet'in siyasal ve ekonomik önceliklerini ortaya koyan ve bu iki alandaki bağıımsızlığın ve egemenliğin çerçevesini belirleyen iki temel metin Cumhuriyet daha ilan edilmeden ortaya çıkmıştır: Misak-ı Millî ve İzmir İktisat Kongresi bildirisi. Misak-ı Millî ile belirlenen siyasal anlayışın bir benzeri ekonomik alanda İzmir İktisat Kongresi ile ortaya konmuş ve ulusal siyasetin ekonomik arkaplanı belirlenmeye çalışılmıştır. Dönemin hakim ekonomi-politik yapılanması olan sömürgeciliğin dışında kalmaya özen gösteren bu öncelikler nedeniyledir ki, Lozan Antlaşması'nın en kritik tartışmaları arasında Osmanlı borçları ve yeni devletin ekonomik bağımsızlığı meselesi de yer almıştır. Ekonomi-politik yapılarla siyasal tercihler arasındaki paralellik açısından ters yönde de olsa 1838'de İngiltere ile imzalanan ticaret anlaşması sonunda Osmanlı ekonomisinin dışa açılması ile Tanzimat'in ilanı arasındaki ilişkinin bir benzerinin İzmir İktisat Kongresi ile Cumhuriyet'in ilanı arasında görülebilir.

Süreklilik unsurları arasında en temel alanlardan birini oluşturan uluslararası konumu belirleyen dış politika tercihleri ile iç siyasal reformlar ve düzenlemeler arasında yeni bir uyum bulma çabası en çarpıcı ve radikal şeklini Cumhuriyet'in ilanı ile göstermiştir. Cumhuriyet'in bir ulus devlet olarak ilanı, bir taraftan Wilson prensipleri ile belirlenmeye başlanan XX. yüzyılın temel uluslararası ilkeleri, diğer taraftan sömürgeci rekabet karşısında yeni bir var oluş alanı oluşturma çabaları ve
yeni uluslararası konjonktüre uyum önceliği ile bir bütünlük arzetmektedir. Benzer bir süreç değişik şekillerde tasfiye edilen diğer geleneksel imparatorluk bakiyelerinde de yaşanmıştır.

3. II. Dünya Savaşı ve Çift Kutuplu Yapı: Demokrasi ve Soğuk Savaş
Dönemi Türk Diplomasisi

II. Dünya Savaşı sonrasında Türkiye'nin uluslararası konumunu ve bu konum içindeki dış politika tercihlerini de etkileyen üç önemli değişimden bahsetmek mümkündür. Birincisi, I. Dünya Savaşı sonrası gelişmelere paralel bir şekilde bu kez sömürge imparatorluklarının tasfiyesi sürecidir ki, bu süreç ulus-devlet yapılanmasının II. Dünya Savaşı'nı takip eden on-on beş yıl içinde hemen hemen bütün dünyaya yayılmasıdır. Uluslararası sistem içindeki aktörlerin sayısının artması anlamına gelen bu yayılma Türkiye açısından da özellikle bölgesel politikalarda bir tür çeşitlenmeyi beraberinde getiriyordu. İkinci önemli gelişme Batı Avrupa'daki güç ekseninin ABD-merkezli olarak Atlantik'e kaymasıdır. Üçüncüsü Atlantik'teki bu güç ekseninin alternatifinin Avrasya derinliğinde SSCB-merkezli olarak oluşması ve bunun çift kutuplu yapınını ilk işaretlerini vermesidir. Dördüncüsü ise sömürge sisteminin yerine uluslararası hukuk ve örgütlerin ağırlık kazandığı yeni bir uluslararası ilişkiler çerçevesinin oluşmaya başlamasıdır.

Bütün bu gelişmeler, bahsi geçen süreklilik unsurlarının yeni parametrelerle devreye girmesine yol açmış ve Türk diplomasisi bu parametreleri gözeten bir revizyondan geçmiştir. Temel ilke olarak XIX. yüzyılın başından beri gözlenen uluslararası çevreye ve güç kaymalarına uyum gösterme çabasının belki de en çarpıcı ve seri örneği II. Dünya Savaşı sonrasında görülmüştür. Bunda hemen savaş sonrasında ortaya çıkan ve I. Dünya Savaşı sonrasında belirlenen ulusal/sınırsal parametreleri doğrudan tehdit eden Sovyet taleplerinin doğurduğu acil durumun önemli bir etkisi olmuştur. Bu büyük ölçekli tehdit yukarıda zikrettiğimiz diğer önemli gelişmelere dönük yeni bir politikanın belirlenmesini hızlandırmıştır. Böylece Türkiye bir taraftan bu tehdide karşı Atlantik merkezli yeni güç eksenine doğru yönelmiş, diğer taraftan da küresel ve bölgesel tercihlerini bu yönde yeniden şekillendirmek zorunda kalmıştır.

II. Dünya Savaşı sonrasında uluslararası ilişkilerde ortaya çıkan yeni dengeler ve bu dengelerin yönlendirdiği yeni sistemik unsurların getirdiği zorunluluklar, Türkiye açısından XIX. yüzyılın ilk yarısına egemen olan ve Kırım Savaşı ile somutlaşan parametrelerin geri dönüşü anlamına gelmekteydi. Yükselen eksen ile işbirliği yapılarak yakın tehditin dengelenmesi politikası Türkiye'yi Atlantik ekseninin güvenlik örgütü NATO ile bütünleşerek Sovyet tehditini bertaraf etmeye sevk etti. Yine uluslararası sistem içinde kendine özgü bir konum elde etmekten çok sınırları koruma dürtüsü ile ortaya çıkan bu politika Soğuk Savaş dönemi Türk dış politikasının temel ilkesi oldu.

Bu dönemde düşük profile dayalı politikaların öne çıkmasına yol açan bu temel ilkeyi yerellik ile besleyen ikinci ölçek küçülmesi ise Türk dış politikasının Yunanistan ile olan problemlere endekslenmiş olmasından kaynaklanmıştır. Böylece Türk dış politikası uzunca bir süre ilk örneklerini yine XIX. yüzyıl başlarında gördüğümüz iki önemli parametreye bağımlı kaldı: Sovyet/Rus tehditine karşı Batı güvenlik şemsiyesi içinde yer alma ve bu güvenlik şemsiyesi içindeki diplomatik alanı yine aynı güvenlik şemsiyesindeki Yunanistan ile olan problemlere endeksleme.

Yine önemli bir süreklilik unsuru olarak zikrettiğimiz küresel ittifak tercihi ile tarihî nitelikli bölgesel hinterland ile kurulan ilişkiler ve beklentiler arasındaki gerilim konusunda da benzer bir süreç yaşanmıştır. Bu çerçevede Türkiye, Sovyet tehdidinden kaynaklanan jeopolitik zorunluluklarla girdiği güvenlik şemsiyesi altında bulunmanın bedelini kimi zaman kendi tabiî etkinlik alanını ve diğer alternatif güç merkezlerini ihmal etmek suretiyle ödeyegelmiştir. Türkiye bu dönemde stratejik tercihini yükselen eksenin bölgesel ölçekli çevre ülkesi olmak doğrultusunda kullanmıştır. Soğuk Savaş parametreleri içinde kaçınılmaz görülen bu tercihin statik bir veri olarak algılanmaya başlanması bu eksen dışında kalan ülkelere ve bölgelere yönelik dış politika oluşumunu olumsuz yönde etkilemiştir. Milletlerin sömürgecilik karşısındaki bağımsızlık mücadelelerine İstiklal Savaşı ile öncülük eden Türkiye, sömürge devrimleri ile bir çok ülkenin bağımsızlıklarını kazandığı bu yeni konjonktürde statik jeopolitik saiklerle sürdürdüğü tek eksenli politika yüzünden hem kendi etkinlik alanını oluşturma şansını yitirmiş hem de o dönemde sömürge devrimlerinin oluşturduğu genel evrensel temayüle aykırı davranmıştır. Bu durum Türkiye ile Batı ittifakı dışında kalan ülkeler arasında daha sonraki dönemleri de etkileyen psikolojik engeller oluşturmuştur. Türkiye'nin Soğuk Savaş sonrası dönemin dinamik şartlarında Asya, Afrika ve Latin Amerika gibi bölgelere açılma konusunda karşılaştığı güçlükler bu dönemin olumsuz etkileri olarak görülebilir.

Türkiye'nin Soğuk Savaş süresince egemen olan statik parametrelere ve düşük profile uyarlanmış dış politika geleneği bugünü de etkileyen önemli sonuçlar ortaya koymuştur. Her şeyden önce Türkiye bu kısa dönemli parametreler içinde ellili yıllarda yaşanan sömürge devrimlerinde olduğu gibi özellikle yetmişli yılların ikinci yarısından itibaren ortaya çıkmaya başlayan güç merkezi kaymalarını da geç fark etmiş ve bu yeni güç merkezleri ile olan ilişkilerini sağlam bir zemin içinde oluşturmakta gecikmiştir. Türkiye hâlâ Asya içi dengelerdeki değişimi ve Doğu Asya ve Pasifik doğrultusundaki güç merkezi oluşumunu yeterince değerlendirebilmiş değildir.

SSCB ve Yunanistan'a dönük büyük ve küçük ölçekli tehdit algalamlarına dayalı iki boyutlu yaklaşımın önce Johnson mektubu, sonra da Kıbrıs bunalımı ile ciddi bir yara alması uluslararası çevreye uyum konusunda yeni bir revizyonu gerekli kılmıştır. Johnson mektubu Yunanistan ile yaşanan bunalımların blokiçi bunalımlara dönüşebildiğini ve bu konuda Türkiye'nin tek yönlü dış politika pozisyonunun kırılganlığını ortaya koyarken, Kıbrıs bunalımı Sovyet tehdidi dışında kalan alanlardaki ulusal stratejik çıkarların tanımlanması ve korunmasındaki öncelikler problemini gündeme getirmiştir. Johnson mektubu Türkiye'yi başta SSCB olmak üzere Doğu Bloku ülkeleriyle ilişkilerini ekonomi ağırlıklı olmak üzere tekrar gözden geçirmeye sevk etmiştir. Kıbrıs bunalımında özellikle BM platformunda yaşanan yalnızlık ise sömürge devrimleri ile ortaya çıkan yeni aktörlerin ihmal edilmesinin faturasını gözler önüne serdi. Böylece başta İKÖ olmak üzere çift kutuplu yapının doğrudan etki alanı dışında kalan bölgeler ve ülkelere açılma gerekliliği görülmeye başlanmıştır ki, bu durum küresel ittifak tercihi ile bölgesel/tarihi etki alanı arasındaki gerilimde ikinci unsura ağırlık veren politikaların geliştirilmesinin önünü açmıştır. 10

Bu dönemin XIX. yüzyıldan tevarüs edilen bir başka süreklilik unsuru da ekonomi-politik tercihler ile stratejik ittifak arayışları arasında kurulan ilişkidir. Türk-İngiliz Ticaret Antlaşması ile Tanzimat, Kırım Savaşı ile ilk dış borç alımı, İzmir İktisat Kongresi ile Cumhuriyet'in ilanı arasındaki ilişkilere benzer bir şekilde NATO içinde yer alma tercih ile devletçi ekonomik modelin terk edilerek kapitalist/liberal ekonomi-politik tercihin ağırlık kazanması arasında da doğrudan bir ilişki vardır. Truman yardımı sonrasında artarak yoğunluk kazanan ve günümüze kadar uzanan dış borç yükü ile iç ekonomi-politik tercihler arasındaki parallelik de bu açıdan dikkat çekicidir ve Kırım Savaşı parametrelerinin neredeyse yeni bir versiyonu şeklindedir.

Nihayet uluslararası çevreye uyum çabası ile iç siyasal reformlar arasındaki ilişkiler açısından da bir tür süreklilik vurgulanabilir. Viyana Kongresi düzenine uyum ile Tanzimat ve Islahat Fermanları, geleneksel imparatorlukların tasfiyesi ve Cemiyat-i Akvam düzenine uyum ile Cumhuriyet arasında gözlenen paralellik II. Dünya Savaşı sonrasında Batı Bloku içinde yer alış ile bu blokun siyasal düzeni olarak temel ölçüt kabul edilen demokrasiye geçiş arasında da söz konusudur.11

IV. Soğuk Savaş Sonrası Dönem: Sistemik Belirsizlikler ve Uyum Çabası


Modern siyasî tarih incelendiğinde büyük ölçekli savaşlar sonrasında oluşan düzenlerin çoğu zaman bu savaşlar içinde aktif rol üstlenmiş, önemli güçlerin katılımıyla gerçekleştirilen ve oyunun yeni kurallarını ortaya koyan kongre barışları ile oluşturulduğu görülmektedir. Mesela XVII. yüzyıldaki Otuz Yıl Savaşları (1618-1648) sonrasında imzalanan ve savaşla ilgili bütün tarafları kapsayan Vestfalya Barışı, Avrupa'daki Kutsal Roma Germen İmparatorluğu'na dayanan düzenin yerine ulus-devlet yapılanmasının ilk örneklerini teşkil eden siyasî ünitelere dayalı bir düzenin ana unsurlarını belirlemiştir. Napolyon Savaşları sonrasında toplanan Viyana Kongresi de (1815) 19. yüzyıla damgasını vuracak olan ve Pax Britanica'nın önünü açacak olan güçler dengesi düzeninin işleyiş mekanizmasını ortaya koymuştur. I. Dünya Savaşı sonrasında imzalanan Versay Antlaşması ile Cemiyet-i Akvam'ın merkezine oturtulmaya çalışılan yeni düzen arasındaki uyumsuzluklar ve ABD'ye kaymış olan ekonomi-politik çekim alanı ile İngiliz ve Fransız sömürge imparatorluklarına dayalı siyasal düzen arasındaki çelişkiler daha büyük ölçekli bir savaşın da hazırlayıcı unsurları olmuştur.

II. Dünya Savaşı sonrasında toplanan ve galip güçlerin yeni dengelerini yansıtan Tahran, Potsdam ve Yalta Konferansları ile ABD'nin hegemonik açılımını sağlayan BM, IMF, GATT ve Dünya Bankası gibi uluslararası yapılar yeni dönemin kurallarını ortaya koymuştur. Bu kurallar her bir aktörün hareket ve sorumluluk alanlarını da belirlemiştir. Mesela Almanya ve Japonya, yeni düzenin meşru güçleri olma niteliklerini kaybederken, Avrupa'da inen demir perde çift kutuplu yapının sorumluluk alanlarını açık bir şekilde ortaya koymuştur.

Otuz Yıl Savaşları, Napolyon Savaşları, I. ve II. Dünya Savaşları ile kıyas edildiğinde ölçek, kapsam ve süresi açısından Soğuk Savaş da farklı araçların kullanıldığı bir tür savaştı ve bu niteliği dolayısıyla eski düzen ile yeni dönem arasında bir paradigma farklılaşmasını gerekli kılıyordu. Berlin Duvarı'nın yıkılmasından sonra ortaya atılan Yeni Dünya Düzeni kavramı da böylesi bir beklentiyi küresel ölçekli bir ümide dönüştürmüştü. Ancak son on iki yıl içinde, bırakın ekonomik anlamda uluslararası ekonomi-politiğin sistemdışı edilgen unsuru olarak görülen güneyi ve kültürel anlamdaki küreselleşmenin sistemdışı edilgen unsuru görülen Doğu'yu, hegemonik sistemin ekonomik, siyasî ve kültürel merkezi­ni oluşturan Kuzey ve Batı'nın bütün merkezi güçlerini kapsayan, Vestfalya, Viyana ve BM gibi yapılarda görülen bir yeni düzen platformunun oluşması bile mümkün olmamıştır.

Yeni düzenin ilkelerinin ve kurallarının belirlenmesinin sürekli ertelenmesi bölgesel nitelikli bunalımlarda kalıcı barış anlaşmalarının ve düzenlemelerinin değil, geçici ateşkeslerin yapılmasını beraberinde getirmiştir. Körfez Savaşı'ndan sonra Irak'ın statüsü, geçen on iki yıl içinde hâlâ belirsizdir ve ateşkes şartları geçerliliğini korumaktadır. Bu açıdan bakıldığında Orta Doğu Barış Süreci de aslında kalıcı bir barış anlaşması değil, sürekli ertelenen ve kronikleştiği için bunalıma giren bir ateşkes anlaşması niteliği taşımaya devam etmiştir. Aynı şekilde Karabağ ve Kosova'daki cari statü, Bosna'da Dayton Antlaşması kalıcı yapıları ve kuralları değil, dondurulmuş ateşkes alanlarını ortaya çıkarmıştır. Son olarak Afganistan'da kurulan hükümetin de geçici nitelikte olduğu ilan edilmesi aslında ABD'nin etkin olduğu ancak Rusya, Çin, Hindistan, Pakistan, İran ve Özbekistan gibi aktörler arasındaki ilişkilerdeki dalgalanmaların da etkileyebileceği bir ateşkes konjunktürünü baştan kabullenmektir.

Katılımcı bir barış anlaşmasının yapılamayışı kendi pozisyonunun sınırlarını ve oyunun kurallarını göremeyen küresel ve bölgesel aktörleri nihai düzenin belirleneceği sürece daha avantajlı bir şekilde girebilmek için kendi manevra alanlarını genişletmeye dönük adımlar atmaya sevk etmiştir. Bu süreç Berlin Duvarı'ndan İkiz Kulelere uzanan iki yıkım arasındaki dönemi özellikle büyük aktörlerin kendi stratejik tercih ve araçlarına uygun yığınak yaparak geçirmeleri sonucunu doğurmuştur. Bunalım bölgelerindeki ateşkes anlaşmalarındaki belirsizlikler bu yığınakların karşılıklı olarak pekiştirilmesini beraberinde getirmiştir. 11 Eylül saldırısı ve sonrasındaki gelişmeler bunalımların dondurulması ve statü belirsizliklerine dayalı bu yığınak ve ateşkes döneminin sınırlarına gelindiğini göstermektedir.

Soğuk Savaş sonrası dönemde uluslararası ilişkilerde yaşanan gelişmeler ve bu gelişmelerin sistemik belirsizlikler Osmanlı-Türk diplomasi geleneğinin geliştiği coğrafî ve tarihî zemini harekete geçiren sonuçlar doğurmuştur. Soğuk Savaş döneminin iki kutuplu yapılanmasının dağılması ve bunun sonucunda küresel ve bölgesel düzlemde yaşanan güç kaymalarının getirdiği dinamik konjonktür Türkiye'nin bu coğrafî ve tarihî zeminde süreklilik arz eden unsurlarının yeniden yorumlanması gerekliliğini ortaya çıkarmıştır. Coğrafî ve tarihî zemindeki canlanmanın getirdiği özne psikolojisi tavrı ile, uluslararası konjonktürdeki belirsizliğin getirdiği uyum tepkisi arasındaki gerilim Soğuk Savaş sonrası dönemdeki bu gerekliliğin soğukkanlı bir şekilde yerine getirilmesini güçleştirmiştir. Türkiye'nin Soğuk Savaş'ın bitişinden sonraki on yıl içinde içerde ve dışarıda etken/merkez/pilot ülke konumu ile parçalanma riski taşıyan edilen/çevre ülke konumu arasında yaşadığı gelgit önemli ölçüde bu gerilimin ortaya çıkardığı bir durumdur.

Soğuk Savaş sonrası dönemde bu coğrafî ve tarihî zemini hareketlendiren unsurlar Türkiye'nin müdahil olduğu bölgesel alanlardaki temel boşluk alanları ile doğrudan ilgilidir. Küresel ölçekte uluslararası sistemin işleyişini de etkileyen bu boşluk alanları temelde üç ana grupta incelenebilir: (i) Bu diplomasi geleneğinin coğrafî zeminini oluşturan Afro-Avrasya dünya anakıtasının gerek doğu-batı gerekse kuzey-güney istikametinde merkezî geçiş hattı üzerinde ortaya çıkan jeopolitik boşluk alanları; (ii) yine bu hat üzerinde yaşanan ve Avrasya iç denizlerini de ilgilendiren jeoekonomik aktarım hatlarındaki boşluk alanları ve nihayet; (iii) küresel ölçekte yaşanmakla birlikte en canlı örneklerini bu hat üzerinde gösteren ve bu çerçevede, çalışmamızın ilk bölümünde zikrettiğimiz tarihi zemindeki medeniyet havzalarını kapsayan jeokültürel yüzleşme hatları.

Soğuk Savaş'ı sona erdiren ve yeni düzenin özelliklerini ortaya koyan nihai bir düzenlemenin yapılamamış olması, jeopolitik ve jeoekonomik boşluk alanları ile jeokültürel yüzleşme alanlarında ortaya çıkan gerilimlerin küresel ve bölgesel düzlemdeki sistemik belirsizlikleri yoğunlaştırmasına ve bu belirsizlik atmosferinin yaygın bir güvenlik problemine dönüşmesine yol açmıştır.

Küresel ve bölgesel alanda yaşanan bu gelişmeler Türk diplomasisinin tevarüs ettiği süreklilik unsurlarını tekrar gündeme getirmiştir. Her şeyden önce yeni uluslararası çevre ve bu çevrede etkin olan güç eksenlerine uyum meselesi hâlâ yeterince açıklığa kavuşmuş değildir. Soğuk Savaş süresince NATO çerçevesinde Batı Bloku içinde yer alınmasının getirdiği belirlilik ve uyum şu anda söz konusu değildir. NAFTA-AB, NATO-AGSK ilişkilerinde söz konusu olan Batı içi blok ayrışmaları Türkiye'nin dış ilişkilerindeki ekonomik ve stratejik önceliklerdeki pergelin açılmasına yol açmaktadır. Türkiye'nin AGSK konusundaki kaygıları NATO'nun misyonunun zayıflaması ve bunun sonucunda Türkiye'nin komşu bunalım bölgelerinde Türkiye'nin hâlâ tam üye olamadığı AB'nin etkisinin artması kadar güç eksenlerine uyum konusunda yaşanan belirsizliğin de etkisi vardır.

Bu belirsizlik, küresel ve bölgesel koalisyonların kısa dönemli çıkar ilişkilerine dayalı olmasını beraberinde getirmektedir. Uluslararası aktörlerin niceliksel çeşitlenmesini artıran, niteliksel açıdan da daha karmaşık bir diplomasi yapımını gerekli kılan bu durum daha kapsamlı açılımları gerektirmektedir. XIX. yüzyıldan gelen alışkanlıklarla sadece Avrupa içi ve Batı içi dengelere ayarlı ittifak ve karşı ittifak oluşumları artık Türkiye gibi son derece karmaşık ilişkilerin dinamik bir şekilde seyrettiği bölgelere komşu ülkeler için yeterli olmamaktadır. Türkiye süratle Soğuk Savaş süresince statik ittifak yapılanması dolayısıyla ihmal edegeldiği bölgelere dönük kalıcı politikalar geliştirmek zorunluluğu ile karşı karşıyadır. AB-ABD, ABD-Rusya, AB-Rusya, Çin-Rusya, ABD-Çin, Japonya-AB gibi kombinezonlara dayalı küresel ilişkiler, ittifaklar ve gerilimler yanında İran, İsrail, Irak, Mısır, Hindistan, Ukrayna, Pakistan gibi Türkiye'nin müdahil olduğu alanlara komşu bölgesel güçlerin de kendi aralarındaki yatay ve daha büyük ölçekli güçlerle giriştikleri dikey ilişkiler diplomasinin doğrudan ilgi alanına girmektedir.

Özetle, son yıllarda daha da belirginlik kazanmaya başlayan güçler dengesi sisteminin en dinamik özelliği bu yapı içinde prensip/ideoloji-bağımlı olmaktan çok mesele-bağımlı ve diplomatik manevralara açık kısa dönemli ittifakların oluşabilmesidir. Taktik alanda geniş çaplı bir esnekliğe zemin hazırlayan bu durum kimi zaman da bu esneklikten kaynaklanan belirsizliklerin kaynağı olmaktadır. Bu çelişkiler ve belirsizlikler de kendisini en çok Türkiye'nin de içinde bulunduğu stratejik kuşak üzerinde hissettirmektedir. Dış politika oluşumlarını sadece uluslararası sistem içindeki aktörlerin değişen konumlarına bağlayan ve uzun dönemli/çok alternatifli güç stratejileri yerine tanımlanma ve uygulanma alanları başka güçlerce belirlenen kavramlara göre yönlendiren devletlerin yeni şartlara intibakı son derece güç olmaktadır. Türkiye, ancak ve ancak zengin tarihî birikimini, jeopolitik ve jeoekonomik imkanlarını etkin ve tutarlı bir iç siyasî yenilenme ile birleştirebildiği takdirde gelecek yüzyılda uluslararası konumunu güçlendirme ve kendi etki alanını oluşturma imkanına sahip olabilir.12

Bu gereklilikler bir diğer süreklilik unsuru olan stratejik ittifak yapılan güç eksenleri ile tabii hinterland arasındaki gerilim meselesinin belki de modern dönemdeki en yoğun ve karmaşık bir şekilde yaşanmasına sebep olmuştur. Başta Balkanlar, Kafkaslar ve Orta Doğu gibi yakın kara havzası olmak üzere Türkiye'nin müdahil olduğu bölgelerde karşı karşıya kalınan jeopolitik, jeoekonomik ve jeokültürel boşluk ve gerilim alanlarında ortaya çıkan problemler Türk diplomasisi üzerinde tarihî derinlik doğrultusundaki baskıları artırmış ve içinde bulunulan stratejik ittifaklarla bu bölgelerdeki tabii etkinlik alanları arasında yeni bir uyum oluşturma problemini beraberinde getirmiştir. Özellikle Karabağ, Bosna ve Çeçenistan gibi tarihî ve coğrafî derinlik bakımından Türkiye ile irtibatlı grupların yoğun olarak bulundukları ve bu belirsizliklerden büyük zararlar gördükleri bunalım alanlarında Türkiye böylesi bir gerilimi yoğun bir şekilde yaşamaktadır.

Bütün bu diplomatik gerilimler, gereklilikler ve zorunluluklar diplomasinin yükünü ve çalışma alanını artırmakta ve diplomasi dışı desteklerin devreye girmesini gerekli kılmaktadır. Ancak, gerek Soğuk Savaş sonrası döneme hazırlıksız girilmesi gerek sivil toplum örgütlerindeki yetersizlikler gerekse makro ve mikro stratejiler arasındaki uyumsuzluklar üniversiteler, araştırma kurumları, ekonomik örgütler, şirketler gibi destek unsurlarının harekete geçirilmesini güçleştirmektedir. Bu nedenledir ki, iç ekonomi-politik ve siyasal yapılanma ile uluslararası çevreye uyum arasında yeni dinamik bir irtibatın kurulması gerekmektedir.

Modern dönemdeki uluslararası çevreye uyum çabalarının diğer bir unsuru olan iç ekonomi-politik ve siyasal yapılanma ve reform çabaları da Soğuk Savaş sonrası dönemin belirsizliklerinden etkilenmektedir. Bu süreçte Türkiye ekonomisinin Avrupa Birliği'ne entegre edilmesi doğrultusundaki radikal adımlardan biri olan Gümrük Birliği imzalanmış olmakla ve AB'nin Türk dış ticaretindeki payı büyük oranlara ulaşmakla birlikte AB-Türkiye ilişkilerinin stratejik boyutundaki belirsizlikler ve kaygılar etkisini sürdürmeye devam etmektedir. Bu açıdan bakıldığında Viyana Kongresi düzenine intibak ile bu düzenin başat gücü olan İngiltere ile ticaret anlaşması imzalamak, Soğuk Savaş döneminde NATO'ya girmek ile kapitalist ekonomi-politik yapılanmayı benimsemek arasındaki irtibatlar, Soğuk Savaş sonrası dönem Avrupa düzenine intibak ile Gümrük Birliği arasında kurulabilir. Ancak günümüzde küresel ekonomi-politik yapılanmanın getirdiği çok yönlü etkileşimler bu uyumun çok daha
esnek ve alternatifli bir tarzda geliştirilmesini gerekli kılmaktadır.

Benzer bir durum iç siyasal düzenlemeler ile ilgilidir. Soğuk Savaş sonrası dönemde uluslararası konjontüre intibak çabası bu dönemin özelliklerine uygun iç siyasal düzenlemeleri de gündeme getirmektedir. Uluslararası çevredeki dalgalanmalar bu anlamda ülke içinde de siyasal düzen tartışmalarına ivme kazandırmaktadır. Türkiye'nin, Soğuk Savaş sonrası dönemde siyasî kimlik, kültür, kurumsallaşma ve meşruiyyet konularında yoğun bir tartışma ve iç muhasebe süreci ile karşı karşıya kalması ve bu çerçevede kültürel/etnik kimliklerden anayasal vatandaşlık kimliğine, parlamenter sistemden yarı-başkanlık ve başkanlık sistemine, üniter devlet yapısından federalizme kadar uzanan tartışmaların yapılmasında uluslararası sistemdeki her büyük çaplı dönüşümün iç siyasal düzenlemeleri etkilemesine dayalı süreklilik unsurunun önemli bir payı vardır. Özellikle 1999 Helsinki Zirvesi'nden sonra devletin yeniden yapılandırılması başta olmak üzere, AB ile uyumu esas alan ulusal programın iç siyasal boyutu üzerinde yürütülen tartışmalarda bir anlamda değişik tarihî konjonktürlerde yaşanan Tanzimat, Cumhuriyet ve Demokrasi tecrübelerinin uluslararası çevre ile olan ilgilerine benzer bir süreç yaşanmaktadır. Türkiye'de gittikçe daha karmaşık özellikler taşıyan siyasî kültürün kendine has özellikleri de bu dönüşümleri ortaya çıkaran gerilim alanı içinde anlam kazanmaktadır. Bu çerçevede Türkiye, iç ve dış politika parametrelerinin karşılıklı etkileşimi açısından, belki de tarihinin en ciddi yüzleşme ve yeniden yorumlama sürecinden geçmektedir.

1 Bu unsurların karşılaştırmalı medeniyet tarihi ve stratejik kapsayıcılık açılarından değerlendirilmesi için bkz. Ahmet Davutoğlu, "Genel Dünya Tarihi içinde Osmanlı'nın Yeri: Metodolojik Meseleler ve Osmanlı Tarihi'nin Yeniden Yorumlanması", Osmanlı (ed. Halil İnalcık), Ankara 1999, c. 7, s. 674-680 ve "Medeniyetlerarası Etkileşim ve Osmanlı", Divan-İlmi Araştırmalar, 1999/2, c. 4, no. 7, s. 1-50.
2 Osmanlı-Türk diplomasisisin uluslararası çevre ile olan ilişkisi açısından yaptığımız bu dönemlendirme dışında farklı kriterlere dayalı dönemlendirmeler de yapılabilir. Bu çerçevede Osmanlı diplomasisinin yapısal ve siyasal dönemlendirilmesi ile ilgili örnek bir çalışma için bkz. Ali İbrahim Savaş, "Genel Hatlarıyla Osmanlı Diplomasisi", Osmanlı, Ankara, 1999, c. 1, s. 643-659. Osmanlı diplomasisinin örgütsel oluşumu açısından değerlendirildiği sistematik bir özet için bkz. İlber Ortaylı, "Osmanlı Diplomasisi ve Dışişleri Örgütü", Tanzimat'tan Cumhuriyet'e Türkiye Ansiklopedisi, İstanbul: İletişim, c. 1, s. 278-281.
3 İsmail Hakkı Uzunçarşılı, Osmanlı Tarihi, IV. Cilt, Ankara: Türk Tarih Kurumu, 1983 s.
4 Viyana Kongresi'ndeki diplomatik süreçlerin, tartışmaların ve bu kongrenin dönemin ülke stratejeleri üzerindeki etkisinin ilginç bir anlatımı için bkz. Hilde Spiel (ed.), The Congress of Vienna:

An Eyewitness Account, N. Y.: Chilton Book company, 1968.
5 İngiltere'nin Napolyon Savaşlarından II. Dünya Savaşı'na arasındaki dönemde Avrupa içinde kurduğu dengeler ve bu dengeler içindeki başat rolü için bkz. A. D. Harvey, Collision of Empires: Britain in Three World Wars 1793-1945, Londra: Phoenix, 1992.
6 Bu teşübbüsü inceleyen özet bir çalışma için bkz. Bekir Sıtkı Baykal, "Die Idee eines Balkanbundes bei Abdülhamit II.", Milletlerarası Münasebetler Türk Yıllığı (The Turkish Yearbook of International Relations), Ankara SBF Dış Münasebetler Enstitüsü, 1973: XIII, s. 55-63.
7 Alman stratejik zihniyetindeki süreklilik unsurları ve Soğuk Savaş sonrası Alman diplomasisi için bkz. Ahmet Davutoğlu, "Zihniyet-Strateji İlişkisi ve Tarihi Süreklilik: Soğuk Savaş Sonrası Dönemde Alman Stratejisi", Tarihten Geleceğe Türk-Alman İlişkileri (der. Erhan Yarar), Ankara, 1999, s. 141-201.
8 Bu açıdan bakıldığında dönemin Türk-İngiliz ilişkileri çarpıcı bir örnek oluşturmaktadır. Bkz. Ömer Kürkçüoğlu, Türk-İngiliz İlişkileri (1919-1926), Ankara: Ankara Üniversitesi SBF Yayınları, 1978 ve daha özet bir çalışma için Oya Silier, "The Place of Anglo-Turkish Relations in the Foreign Policy of the Turkish Republic (1923-1939)", Milletlerarası Münasebetler Türk Yıllığı (The Turkish Yearbook of International Relations), 1971: 11, s. 86-102.
9 Bu iki metnin karşılaştırılması için bkz. Mustafa Budak, "I. Dünya Savaşı sonrasında yeni uluslararası düzen kurma sürecinde Osmanlı Devleti'nin Tavrı: Paris Barış Konferansı'na Sunulan 23 Haziran 1919 Tarihli Muhtıra", Divan İlmi Araştırmalar Dergisi, 1999/2, 7: 191-215.
10 Soğuk Savaş dönemi dış politika parametreleri için ayrıca bkz. Ahmet Davutoğlu, Stratejik Derinlik: Türkiye'nin Uluslararası Konumu, İstanbul: Küre, 2001, s. 72-75.
11 Türkiye'de demokrasiye geçişte etkili olan iç ve dış faktörler konusundaki tartışmalar için bkz. Rıfkı Salim Burçak, Türkiye'de Demokrasi'ye Geçiş, İstanbul: Olgaç, 1979.

12 Bu çerçevede dış politikanın iç parametreleri ve siyasal kültürün tarihî sürekliliği konusunda bkz. Ahmet Davutoğlu, Stratejik Derinlik, s. 79-93.

  
3038 kez okundu

Yorumlar

Henüz yorum yapılmamış. İlk yorumu yapmak için tıklayın