• Anasayfa
  • https://www.facebook.com/tarihtarihcemiyeti/
  • https://twitter.com/ttcemiyeti
  • https://www.instagram.com/tarihtarihcemiyeti/
Bağdat Paktı'ndan Cento'ya Geçiş / Yrd. Doç. Dr. Cihat Göktepe

İngiltere'nin Türkiye'ye yönelik politikası ile Türk-İngiliz ilişkileri birbirlerinden bağımsız olarak ele alınamaz. Her ikisi de Orta Doğu'da 1958 yılında ortaya çıkan ihtilâlci kargaşadan ciddi oranda etkilenmişlerdir. Irak'ta gerçekleştirilen askeri darbe, Irak'taki İngiliz büyükelçiliği de dahil olmak üzere Batılı ülkelerin ve Bağdat Paktı üyesi devletlerin hiç beklemedikleri bir gelişmeydi.1 14 Temmuz Pazartesi günü sabahı erken saatlerde İngiliz Dışişleri Bakanı Selwyn Lloyd, Bağdat'ta muhalif askeri birlikler tarafından kanlı bir darbe gerçekleştirildiği haberini vermek üzere Başbakan Macmillan'ı telefonla aradı. Selwyn Lloyd, aynı gün İngiliz kabinesini de Irak'taki darbeyle ilgili olarak bilgilendirdi. Kabineye verdiği bilgiler şunlardı:

Durum belirsizliğini korumaktadır, fakat doğrulanmayan söylentiler, isyancıların monarşi yönetimini yıktıklarını ve yerine bir cumhuriyet hükümeti kurduklarını iddia ettiklerini ortaya koymaktadır. Anlaşıldığı kadarıyla Kral Faysal başlangıçta bir müddet alıkonduktan sonra kaçmasına izin verilmiştir. Irak krallığının veliahdı olan Prens ile Başbakan Nuri Said Paşa ise öldürülmüştür. İngiliz büyükelçiliği yakılmış ve bu esnada elçilikte çalışan görevlilerden birisi hayatını kaybetmiştir. Habbaniye'deki konumumuzu koruduğumuz anlaşılmaktadır, fakat burayı korumayı ne kadar sürdürebileceğimiz belli değildir.2

İngiliz hükümeti, devrilen Irak rejiminin yeniden görev başına dönmesini sağlama yönünde hiçbir niyet taşımıyordu. Başbakan Macmillan 15 Temmuz 1958'de İngiliz kabinesine bilgi verdi ve kabine üyelerine Irak'taki İngiliz vatandaşları ile İngiliz maddi varlıklarını korumak için her tür tedbiri aldıklarını bildirdi. Macmillan'ın dikkat çektiği bazı hususlar şunlardı:

Irak'taki eski rejimi yeniden görev başına getirmek üzere, sınırsız bir taahhüt altına girerek meseleye karışmamız çok akıllıca bir politika olmayacaktır. Bununla beraber, bu ülkedeki İngilizlerin hayatlarını ve maddi varlıklarını korumak için gerçekleştirebileceğimiz girişimlerde bulunmalıyız. Kraliyet Hava Güçlerine mensup 900 teknik eleman hala orada bulunsalar da ve şu dakikaya kadar İngiltere'yle hala telsiz bağlantısı içinde olsalar da, isyancı güçlerin yakından gözlem altında bulundurdukları Habbaniye'deki bize ait üssü güçlendirmemiz mümkün olmayabilir. Fakat Bağdat'ta bulunan isyancıları, İngilizlerin hayatlarına ve mallarına gelecek her türlü zarardan onları sorumlu tutacağımızı söyleyerek uyarmalıyız.3

İngiliz başbakanının görüşleri aynı toplantıda diğer kabine üyelerinin de desteğini kazandı. İngiliz Bakanlar Kurulu, Dışişleri Bakanını, Bağdat'taki isyancıları uyarmak üzere ne gibi başka uygun yollar olabileceğini araştırmakla görevlendirme kararı aldı.

Irak'taki yeni askeri hükümet hemen Çin'le, Sovyetler Birliği ile ve başka sosyalist devletlerle diplomatik ilişki kurma yoluna gitti; bu davranışlar dizisi, yeni Irak hükümetinin İngiltere'den ve Batıdan bağımsız dış politika takip etmek istediğini ortaya koymaktaydı.4 Geçmişe bakıp düşünüldüğünde, Bağdat Paktı'nın Orta Doğu'da milliyetçi, sosyalist ve radikal rejimlerin ortaya çıkışını hızlandırıcı bir rol oynadığı meydana çıkıyordu. Pakt, aynı zamanda Nasır'ın Arap Dünyasının lideri olarak ortaya çıkışını hızlandırmış, İngiltere'nin Orta Doğu bölgesindeki nüfuzunun azalması sonucunu doğurmuş ve Sovyetlerin bölgeye girişi ve yayılması için uygun ortamı hazırlamıştı.5

Diğer taraftan Irak'taki askeri darbe, Bağdat Paktı'nın bölgedeki diğer üyeleri arasında da yeni rejimlerin ortaya çıkmasının yolunu da açmıştı. Yine 1958 yılının Ekim ayında Pakistan'da askeri bir darbe ortaya çıkarken, Türkiye'de de iki yıl sonra, 1960 yılının Mayıs ayında askeri bir darbe yaşandı. Orta Doğu'nun Batı yanlısı liderleri kendilerine karşı da askeri darbe düzenlenmesinden korkar oldular ve bu yüzden Amerika'dan ve İngiltere'den destek ve askeri yardım isteme yoluna gittiler. Bu çerçevede Amerika Birleşik Devletleri, Irak darbesinin hemen arkasından Lübnan Devlet Başkanı Chamoun'un isteği üzerine Lübnan'a yönelik olarak bir operasyona girişti ve İngilizlerin askeri desteği olmaksızın6 15 Temmuz 1958 tarihinde Amerikan askerlerini Lübnan'a çıkarma kararı aldı.

Ürdün Kralı Hüseyin de Irak devriminin hemen arkasından İngiliz hükümeti ile Amerikan yönetiminden yardım talep etti. Kralın yardım isteğinin gerekçesi olarak ortaya konan nedenler şunlardı: Ürdün, Birleşik Arap Cumhuriyeti'nden kaynaklanan içeride istikrarsızlık yaratılması ve mevcut rejimin devrilmesi tehlikesi ile karşı karşıyaydı; ayrıca Ürdün'ün toprak bütünlüğü, Suriye kuvvetlerinin ülkenin kuzey sınırına doğru harekete geçmesiyle ve sınır boyunca ülke içine silah sokulmasıyla tehdit altına girmişti.7 İngiliz Bakanlar Kurulu, epeyce uzun bir süre Ürdün kralının isteği karşısında İngiltere'nin nasıl bir tepki vermesi gerektiği konusunu tartıştı.

Bu arada İngiliz Başbakanı Macmillan, Amerikan Başkanı Eisenhower ve Dışişleri Bakanı Dulles ile sürekli temas halindeydi. İngiliz Dışişleri Bakanı Selwyn Lloyd da ortaya çıkan durumu Amerikalılarla tartışmak üzere Amerika'ya hareket etti. 17 Temmuz tarihindeki Bakanlar Kurulu toplantısı sırasında Macmillan, genel bir durum değerlendirmesi yaptı. Bölgedeki İngiliz siyasi ve ekonomik çıkarlarından dolayı İngiltere'nin Ürdün'e müdahale etmesi gerektiğini anlatmaya çalıştı. Diğer bakanlar kurulu üyeleri de Ürdün'deki Batı yanlısı yönetimin desteklenmesi gerektiği görüşünde birleşti. Coğrafi açıdan bakıldığında Ürdün, Körfez bölgesindeki ve Orta Doğu'daki İngiliz çıkarları bakımından çok önemli bir konuma sahip bulunmaktaydı. İngiliz bakanlar, girişilecek eylemin, kapsam açısından sınırlı olması, mevcut Ürdün rejimine istikrar kazandırıcı nitelikte olması ve Birleşik Arap Cumhuriyeti'nden kaynaklanan kışkırtmayı engellemesi gerektiği üzerinde önemle durdular. Fakat bu eylemin aynı zamanda Birleşmiş Milletler şartına uygun olması gerektiğini de belirttiler. Onlara göre böyle bir eylem, Amerikalıların Lübnan'a asker çıkarmasıyla paralellik oluşturacaktı. Başbakan, bakanlar kuruluna ayrıntılı bilgi verirken8 Amerikan yönetimiyle sürekli temas halinde olduklarını belirtti; Amerikan Dışişleri Bakanı Dulles'ın, dünya kamuoyu önünde ve Birleşmiş Milletler'de ABD'nin İngiliz operasyonuna tam destek vereceği yolunda kendisine güvence verdiğinden de bakanları haberdar etti. Dulles'ın kendisi de kendi yetkisi çerçevesinde lojistik destek sağlama sözü vermekteydi. Bundan sonra İngiliz başbakanı uluslararası durumla ilgili genel bir değerlendirme yaptı.9 O anda İngiliz politikacılarının gündeminde başka önemli bir problem daha bulunmaktaydı; o da İsrail toprağı üzerinden uçuş izni elde etme konusuydu. Operasyonun başladığı ana kadar İngiltere'ye bu iznin verilip verilmeyeceği İngiliz yetkililerce bilinmiyordu. Sonunda İsrail yetkilileri söz konusu izni verdiler. İngiliz hükümeti, Ürdün hükümeti ile Kral Hüseyin'in talebi10 üzerine 17 Temmuz 1958 tarihinde iki tabur askeri Irak'ın komşusu olan Ürdün'e havadan indirdi.

Bağdat Paktı'nın bölgedeki üyeleri Amerikalıların Lübnan'daki girişimleri ile İngilizlerin Ürdün'deki operasyonlarına destek verdiklerini ilan ettiler. Amerikan Başkanı Eisenhower da üye ülkelerin devlet başkanlarına sözlü mesaj göndererek ve onların verdiği destek karşısında duyduğu takdir hislerini ifade ederek karşılık verdi.11

İngiltere Nisan 1955'te Bağdat Paktı'na katıldığı zaman eskiden imzalanmış olan İngiliz-Irak anlaşması yürürlükten kaldırılmış ve onun yerine iki devlet arasında yeni bir anlaşma imzalanmıştı. Bu anlaşmaya göre, İngiltere, geride sadece Kraliyet Hava Kuvvetlerine (R.A.F.) ait bir operasyon üssü ile askeri bir heyet kalmak üzere Irak'taki İngiliz üslerini tahliye edecekti, fakat diğer taraftan İngiltere Irak'ın savunması için garanti vermeyi sürdürecekti.12 Kraliyet Hava Kuvvetleri Habbaniye13 ile Şaiba'da bulunan iki üssü elinde tutmaya devam etti. Üste 900 kişilik bir İngiliz teknik heyeti bulunuyordu. İngiltere, imzalanan ikili anlaşmaya göre bu üssü istediği şekilde kullanabilecekti. Bu üs, İngiltere'nin Orta Doğu politikası açısından büyük önem taşıyordu. Irak'taki devrimden sonra da İngiltere Habbaniye'deki bu üssü (yukarıda değinildiği gibi) mümkün olduğu müddetçe elinde tutmak istiyordu. Bağdat'taki İngiliz Büyükelçisi Humphrey Trevelyan'a göre, 1959 yılının ilkbahar aylarında Irak lideri Kasım kendisine Irak Hava Kuvvetleri'nin denetiminde olması şartıyla İngiliz Kraliyet Hava Kuvvetleri'nin, üssü operasyon amacıyla kullanma hakkını elinde tutmasını kabul edeceğini söylemişti. Trevelyan, bu gelişmeyi Londra'ya bildirdi ve orada kalmakla hiçbir olumlu katkıda bulunmadıkları için R.A.F. personelinin üsten alınması tavsiyesinde bulundu. İngiliz askeri personelinin silahları ellerinden alınmıştı, bu yüzden herhangi bir saldırıya karşı kendilerini savunmaları mümkün değildi.14

Irak'ta devrim gerçekleştirildiği yönünde haberler alındıktan sonra, çok önemli olan Habbaniye'deki İngiliz üssü konusu (daha önce değinildiği gibi) 15 Temmuz 1958 gününde gerçekleştirilen İngiliz bakanlar kurulu toplantısında da ele alınmıştı. İngiliz Savunma Bakanı Duncan Sandys, İngiliz güçlerinin ileriki bir tarihte küçük düşürücü bir şekilde çekilmesindense, daha önce davranılıp bunun hemen gerçekleştirilmesini tercih ettiğini söyledi. Duncan Sandys'in Irak'taki yeni durumla ilgili olarak bakanlar kuruluna bilgi verdiği 25 Mart tarihinde gerçekleştirilen toplantı sırasında da bakanlar Trevelyan'ın yukarıda değinilen düşüncelerini paylaştıklarını belirttiler.15

Devrimden sekiz ay geçtikten sonra Mart 1959 tarihine gelindiğinde Irak'taki İngiliz teknik heyeti ülkeyi terk etmişti.16 Bu karar çok önemliydi, çünkü bu şekilde son İngiliz askeri Basra bölgesinden ayrılmış oluyordu. Trevelyan, herhangi bir olay çıkmaksızın İngiliz askerlerini bölgeden çıkartabildikleri için aşırı memnuniyet duyduğunu belirtti.17 Yukarıda açıklandığı gibi, Selwyn Lloyd, İngiltere'nin Habbaniye'den zorla atılmış olduğu ve İngiliz politikasının Iraklılara bağımlı durumda bulunduğu izlenimi verilmesini istemiyordu. Irak'taki devrimciler Sovyetler Birliği ile ve bağlantısız devletlerle ilişkilerini geliştirmek için çaba sarf ediyorlardı. Aynı zamanda da İngiltere'yle ilişkilerini tedrici bir şekilde azaltma niyeti de taşıyorlardı. Bundan sonra İngiltere, Orta Doğu'daki çıkarlarını Orta Doğu dışında, doğu Akdeniz'de, yani Kıbrıs'ta bulunan üsleri vasıtasıyla korumaya çalışma yoluna gidecekti.

Bağdat'ta gerçekleştirilen askeri darbe, İngiliz Başbakanı Macmillan'ın bölgeyle ilgili olarak oluşturduğu 'büyük projesini'de tartışmalı hale getirmişti. Irak, İngilizlerin ve diğer Avrupalıların bölgedeki en büyük dayanağıydı ve Arapların liderliği konusunda Mısır lideri Nasır ile rekabet içinde bulunan, İngilizlerin müttefiki olan bölgedeki tek devletti. Bundan başka İngiltere'nin Irak'ta ve onun komşusu olan Kuveyt'te petrol alanında çok büyük yatırımları bulunmaktaydı. Bağdat Paktı da Orta Doğu'daki İngiliz çıkarlarını garanti altına alan önemli bir araç vazifesi görmekteydi. Bağdat Paktı varlığını devam ettirdiği sürece hem İngiliz-Irak ilişkileri, hem de Türkiye-Irak ilişkileri18 hep iyi düzeyde seyretmişti. Irak devrimi bu ilişki modellerini değiştirdi. Doğrudan Bağdat Paktı'nın zayıflamasına neden oldu ve sonuç olarak da İngiliz-Irak ilişkileri ile Türk-Irak ilişkilerini olumsuz şekilde etkiledi.

Irak, Mart 1 959 tarihine kadar Bağdat Paktı'ndan resmen ayrıldığını açıklamadı, fakat gerçekte Paktı'n toplantılarına katılan bir üyesi değildi artık; bu durum da Bağdat Paktı'nın çökmesine ve 1959 yılında CENTO şeklinde yeninden örgütlendirilmesine neden oldu. Irak devriminin gerçekleştirildiği 14 Temmuz 1958 tarihinden 21 Ağustos 1959'a kadar Bağdat Paktı Irak'ın katılımı olmaksızın faaliyetlerini devam ettirdi. Irak'ın yeni rejimi, Irak'ın pakttan çekildiğine dair herhangi resmi bir açıklamada bulunmadı. Yeni yöneticiler, bloklara karşı ve Mısır milliyetçiliği karşısında ılımlı politikalar takip etmeye çalışıyorlardı. Irak devriminden sonra Bağdat Paktı Konseyi üç tane düzenli toplantı gerçekleştirdi. Birinci toplantı, daha önceden Paktı'n Bakanlar düzeyindeki toplantılarının beşincisi olarak tasarlanmıştı; 27-29 Temmuz 1958 tarihleri arasında Londra'da gerçekleştirildi.

Üye ülkelerden katılan delegasyonlar, Amerikan temsilcisi Dulles'a göre Irak'taki devrimden dolayı ciddi şekilde üzüntülü bir ruh haleti içinde olan başbakanlarının başkanlığında toplantıya gelmişlerdi.19 Bu toplantı yapılmadan önce taraflar kendi aralarında ayrı toplantılar da yapmışlardı Dulles'ın belirttiğine göre bu toplantılarda ulaşılmaya çalışılan temel amaç, kuzey kuşağı ülkeleri arasındaki birliği korumaktı. Dulles Bağdat Paktı ülkelerinin Irak'ı reddetme ya da içlerine kabul etme konusunda herhangi bir karar vermeksizin yollarına devam etmelerini önerdi. Dulles, bundan başka Irak'ın Paktı'n dışında tutulması durumunda Amerika'nın Paktı'n resmi üyesi haline gelmesi olasılığının daha yüksek olacağına işaret etti. Irak'ın üyeliği devam ettiği sürece Amerika Birleşik Devletleri İsrail'e de paralel nitelikte bir taahhüt vermek durumunda olacaktı.20 Bu şekilde Bağdat Paktı pratikte değil, teorik olarak var olmaya devam etti.

Amerika'nın tavrının zıddına İngiltere, Irak'ı gelecekte tamamen Bağdat Paktı'nın dışında tutmak istemiyor, sonunda Irak'ın pakta geri dönmesi için kapıların her zaman açık tutulması görüşünü taşıyordu. Paktı'n diğer üyelerinin Irak'a karşı ve Paktı'n geleceği konusunda takip etmeye eğilimli göründükleri politika ise 'bekle ve gör' politikası olarak tanımlanabilirdi. Londra toplantısının sonunda toplantıya katılan ülkeler, kolektif güvenlik sistemlerini koruma konusunda kararlı olduklarını ilan ettiler. Irak devriminin pakt açısından ciddi bir gerileme oluşturduğunu ise kabul ettiler; artık orijinal şekliyle ayakta olmayan paktı Irak üye olmaya devam etse de, etmese de sürdürmeye karar verdiler.

Irak'taki yeni rejimin tanınması konusuyla ilgili olarak ise üye ülkeler arasında erken tanımanın istenebilir bir davranış olacağı yönünde genel bir fikir birliği mevcuttu. Tanımanın zamanlaması konusuna gelince, Türkiye, Pakistan ve İran'ın başbakanları, hükümetlerinin yeni Irak rejimini 31 Temmuz'da tanıyacağını açıkladılar. İngiltere de yeni Irak yönetimini bir gün sonra tanıma kararı aldı.21 Türk hükümetinin talepte bulunması üzerine Pakt konseyi, ilke olarak Paktı'n merkezinin geçici olarak Ankara'ya taşınmasını kararlaştırdı.22 Paktı'n sekreteryası ise Ankara'ya taşınıncaya kadar geçici olarak Londra'da kalmaya devam edecekti. Paktı'n 28 Nisan 1959'da Ankara'da yapılan Temsilciler Konseyi toplantısında da Bağdat Paktı'nın merkezinin sürekli olarak Ankara'da kalmasına karar verildi.23

Temmuz ayındaki Londra toplantısından sonra Temsilciler Konseyi'nin Irak'ın katılmadığı ilk resmi ve özel toplantıları Ekim 1958 tarihinde Ankara'da gerçekleştirildi. Bu toplantıda da Paktı'n Bakanlar Konseyi'nin altıncı toplantısının Ocak 1959'da Karaçi'de gerçekleştirilmesi konusunda anlaşıldı. 26-28 Ocak 1959'da gerçekleştirilen söz konusu toplantıda Türkiye ile İran, delegasyonlarına başkanlık eden başbakanları tarafından temsil edildi. Pakistan heyetine dışişleri bakanları, İngiliz heyetine savunma bakanları Duncan Sandys ve Amerikan heyetine de Dışişleri Bakanı Yardımcısı olan L. W. Henderson başkanlık ediyordu. Toplantı, Pakistan Devlet Başkanı Muhammed Eyüp Han tarafından törenle açıldı. Katılımcılar Paktı'n hukuki yapısı çerçevesinde daha önce gerçekleştirilen faaliyetleri tartıştılar. Özellikle de Ekonomik Komitenin hazırladığı raporların önemi üzerinde vurgu yaptılar. Telekomünikasyon, demiryolu ve kara yolu projeleri, tarım, sağlık ve bilimsel işbirliği alanlarında gerçekleştirilen gelişmeler de üzerinde durulan konular arasındaydı. Konsey bundan sonraki toplantısını bakanlar düzeyinde gerçekleştirilmek üzere altı ay sonra Tahran'da yapmayı kararlaştırdı. Bu arada Konsey temsilciler düzeyinde Ankara'da düzenli toplantılar yapmaya devam edecekti.24

Ankara'daki İngiliz Büyükelçisi Sir Bernard Burrows, Şubat 1959'da İngiliz Dışişleri Bakanlığı'na gönderdiği raporda Bağdat Paktı'nın doğrudan esasını etkileyen ve çözüm bulunmamış bir şekilde varlığını devam ettiren bazı problemlere değinmiştir. Buna göre, Irak teknik olarak üyeliğini devam ettiriyordu, fakat yapılan toplantılara katılmıyordu. Burrows, bu durumun bir çözüme kavuşturulmasını istemekteydi, bu şekilde ittifakın bölgedeki İngiliz çıkarlarının korunmasında ve istikrara katkıda bulunulmasında temel bir faktör olarak varlığını devam ettirmesi sağlanabilecekti. İngiliz Dışişleri Bakanı yardımcısı Sir Roger Stevens'a bu yöndeki görüşlerini ifade ederken Burrows, devam eden zorluklara rağmen Bağdat Paktı ittifakının devam edeceğini ümit ettiğini söyledi.25

Burrows, söz konusu raporunda alternatifler de ortaya koymaktaydı: Paktı'n yeni bir şekille ya da fonksiyonla yeniden düzenlenmesi ya da dışarıdan gelecek herhangi bir tehdide karşı bölgeyi korumak üzere yeni bir savunma ittifakının kurulması. Başvurulabilecek alternatif yollardan bir tanesi, paktı NATO benzeri bir örgüt haline getirmekti; bu, diğer şeylerin yanında Amerika'nın pakta tam üye olarak katılmasını, bir Yüksek Komuta heyetinin oluşturulmasını ve silahlı kuvvetlerin dağıtımını gerektirecekti. Tabii bütün bunların her birinin gerçekleştirilmesi konusunda büyük zorluklar ortaya çıkacak ve bu arada Rusya'nın da paktı daha kışkırtıcı bir örgütlenme olarak görmesine sebebiyet verilecekti. Diğer taraftan elde edilen kazanç ise İran'ın bir daha geri dönmemek üzere ittifaka tam olarak kendisini hasretmesi olacaktı. Fakat o dönemde İran maliyetinin oldukça yüksek olacağını düşündüğü için böyle bir davranışta bulunma niyeti taşımıyordu. Bu İran'a güvence verme ve onun Batı ittifakına tam olarak katılımının sağlanması amaçları, İran'ın NATO üyesi haline getirilmesiyle de gerçekleştirilebilirdi.26

Burrows, Paktı'n, askeri yönünün ortadan kaldırılarak, ekonomik bir örgütlenme haline getirilmek üzere şeklinin değiştirilmesinin getireceği zorlukları şu şekilde açıklamıştır:

"Bizim açımızdan ve bazı diğer üyeler açısından Paktı'n yeni ve güçsüz bir şekle dönüştürülmek zorunda olunduğunu kabul etmek çok güç olabilir. Temiz bir tahtayla işe başlıyor olsaydık, tamamen ekonomik nitelikte bir örgüt çok daha çekici olabilirdi, fakat Paktı'n şu anki halinden yeni bir şekle geçiş, şu an için kaçınılmaz olarak sancılı olacaktır. Düşüncelerimiz bu yönde oluşurken belki Paktı'n askeri yönünü ortadan kaldırmakta olduğumuzu açıkça ilan etmemek en iyi hareket tarzı olabilir. Bunun yerine pratikte bu yönün ayakta kalmasına izin verilebilir ya da kendi başına silinip gitmeye bırakılabilir ve aynı zamanda ekonomik yöne gittikçe artan oranda önem verilebilir.

Korkarım ki bu yansımalar açık bir şekilde herhangi bir yöne işaret etmemektedir, fakat Paktı'n ciddi bir rahatsızlıktan muzdarip olduğunu ve sizin kovalamada daha yetenekli olmanız gerekecek değişik tavşanlarla işe başlamak zorunda olduğumuzu hissetmeye devam ettiğimi size bildirmeyi bir mecburiyet olarak gördüm."27

Burrows'un görüşleri İngiliz Dışişleri Bakanlığı içinde de taraftar buldu; Doğu Dairesinin Başkan Yardımcısı Combs da Paktı'n ekonomik yönünün güçlendirilmesi tavsiyesinde bulunan kişilerden biriydi.

Paktı'n ekonomik yönünü güçlendirmeyi hedeflemek gerektiği görüşüne tamamen katılmaktayım. Paktı'n bölgedeki üyeleri onu hala kendi ülkelerinde gerçekleştirmek istedikleri projeleri için ilave bir yardım kaynağı olarak görüyorlarsa da, onlar da bu teşkilatı bir ekonomik işbirliği örgütü olarak ele almaya başlıyorlar.28

Paktı'n ekonomik boyutu, İngiliz çıkarları açısından stratejik değere sahip olmaya devam eden Paktı ayakta tutmanın da yollarından biri olarak ortaya çıkıyordu. W. I. Combs hazırlamış olduğu raporda bu görüşü dile getirdi ve Türkiye'nin Pakta karşı tutumu ile Paktı'n geleceği konusunda kendi görüşlerini ortaya koydu.

"Türkler, Paktı'n askeri boyutunun tasfiye edilmesi yönünde ortaya konacak her öneriye olumsuz tepki göstermek zorunda bulunmaktadırlar. Onlar, muhtemelen İran'ın toprak bütünlüğünün garanti edilmesinin, her halükarda belli bir askeri danışma şeklinin devam ettirilmesini gerektirdiğini belli bir gerekçelendirmeyle öne sürebilirler; bu durumda Bağdat Paktı'nın şu anki askeri yapısı niye devam ettirilmesin ve niye güçlendirilmesin?

... Paktı'n askeri yönünün tamamen çökmesi durumunda çok farklı bir durum ortaya çıkacaktır. Bu durumda Bağdat Paktı'nın ekonomik örgütlenmesinin muhtemelen yeni bir ad altında korunması ve güçlendirilmesi için çaba sarf edilmesi gerektiği görüşünü taşımaktayım."29

Bağdat Paktı'nın bölgedeki üyeleri 5 Mart 1959 tarihinde Ankara'da Amerikan yönetimiyle ikili anlaşmalar imzaladılar. Anlaşmaların amacı, Londra Deklarasyonu'nda öngörüldüğü üzere Bağdat Paktı üyesi devletlerin savunma ve güvenliklerini geliştirmek için30 devletler arasında iş birliği yapılmasıydı. Anlaşmalar aynı zamanda doğrudan ya da dolaylı saldırılara karşı Türkiye, İran ve Pakistan'ın askeri ve ekonomik potansiyelini güçlendirmek için tasarlanmıştı. Bu hususlar Eisenhower Doktrininin de öngördüğü hususlardı; hepsi sonuçta İngiltere'nin de çıkarlarına hizmet edecek nitelikteydi.31 Bu anlaşmalarla Amerika Birleşik Devletleri, Pakta doğrudan katılmış gibi Bağdat Paktı'na sıkı bir şekilde bağlanmış oluyordu. ABD bir anlamda Paktı'n gerçek üyesi haline gelmişti, sadece isim olarak Pakt üyeleri arasında adı geçmiyordu.

24 Mart 1959 tarihinde Irak Başbakanı Irak'ın Bağdat Paktı'ndan ayrıldığını ilan etti.32 Irak Başbakanı 14 Temmuz 1958 tarihinde Paktı'n ortadan kalkmış olduğunu, 24 Mart 1959'da ise kökünden sökülüp atıldığını söyledi.33 Irak'ın Bağdat Paktı'ndan ayrılmasıyla birlikte Paktı'n ismi konusu, görüşülmesi gereken bir sorun olarak ortaya çıktı. Konu 2 Nisan tarihinde Temsilciler Konseyi tarafından tartışıldı, fakat herhangi bir karara ulaşılmadı. Paktı'n yeni adının ne olacağı hususunda değişik alternatifler mevcuttu; İngiltere, 'Bölgesel Örgüt' (MERO), 'Güney Doğu Asya Bölgesel Örgütü' (SWARO) gibi isimler önermekteydi. İngiliz Dışişleri Bakanlığı yeni Paktı'n bir savunma paktı olarak sunulmasından özellikle kaçınmaktaydı.

Amerikalılar da pakta 'Kuzey Kuşağı Savunma Örgütü' ya da 'Batı Asya Savunma İşbirliği Örgütü' isimlerinin verilmesini önerdiler. Amerikan Dışişleri Bakanlığı 'Orta Doğu' teriminin Paktı'n ismi içinde geçmesinden kaçınıyordu, çünkü Paktı'n herhangi bir Orta Doğu ülkesini hedef almış olduğu izlenimi vermek istemiyorlardı, ayrıca o dönemde Mısır gibi Orta Doğu ülkeleriyle ilişkilerini geliştirmek için çaba gösteriyorlardı. Bu arada Suudi Arabistan ve İsrail'le aralarında mevcut olan özel ilişkiler Paktı'n herhangi bir Orta Doğu sorunuyla ya da Arap-İsrail anlaşmazlığıyla ilgilenmesine izin verilmemesini gerektiriyordu. Amerikan Dışişleri Bakanlığı'nda Bağdat Paktı'ndan sorumlu masada görevli olan Elits, Paktı'n askeri nitelikli bir örgüt olmasının yanında ekonomik yönünün de bulunduğunu gösteren bir ismin kabul edilmesinin bazı avantajlar getirebileceği görüşünü ortaya koydu. Amerikalılar ayrıca Türkiye, İran ve Pakistan'ın baş harfleriyle birlikte Anlaşma Örgütü (Treaty Organisation) kelimelerinin ilk harflerini içeren, herhangi bir anlam ifade etmeyen bir ismin kullanılmasını da önerdiler. Fakat ortaya çıkan kısaltma (TIPTO) pek de uygun olmayan bir kısaltma oluyordu.34 Burrows, bir Amerikan diplomatı olarak fonksiyonel bir bakış açısına sahipti. Paktı'n isminin herhangi bir fonksiyonuyla alakalı olması gerektiğini, özellikle de ekonomik fonksiyonlarını yansıtmasının doğru olacağını vurguluyordu.35 İki farklı düşünceyi savunanlar da 'Orta Doğu' ya da 'Kuzey Kuşağı' gibi coğrafi sınırlama ifade eden bir ismin kullanılmasına karşıydı, çünkü Amerikan görevlileri örgütün Batı eğilimli örgütlere uygunluk arz eden bir örgüt olduğunu vurgulamak istiyorlardı. Başka düşünceler de ortaya konduktan sonra, sonuçta Ankara'daki Bağdat Paktı Konseyi örgütün gelecekte Merkezi Anlaşma Örgütü olarak ve CENTO kısaltmalarıyla bilinmesi gerektiğine karar verdi.36 Merkezi Anlaşma Örgütü ismi 21 Ağustos 1959'da kabul edildi; yeni isim, örgüte üye olan ülkelerin NATO ile SEATO örgütleri bölgeleri arasında merkezi bir alanı işgal ettiğini vurgulamaktaydı.37

İngiliz Savunma Bakanı Duncan Sandys 19 Mayıs 1959 tarihinde Türkiye'ye bir ziyarette bulundu ve ziyareti sırasında Türkiye Başbakanı Adnan Menderes ve Dışişleri Bakanı Zorlu ile görüştü. Söz konusu devlet adamları, görüşmelerinde Orta Doğu'daki durumu, özellikle de Irak'taki durumu ele aldılar ve Irak lideri Kasım'ın herhangi bir komünist tehdidi önleme konusunda ne derece güçlü olduğunu tartıştılar. Menderes, hem İran'ın hem de Irak'ın geleceğinin Türkiye açısından tam anlamıyla hayati önem taşıdığını belirtti. Duncan Sandys de buna karşı şu görüşleri dile getirdi:

"İran'ın hala zayıf bir halka olduğu açıktı. Irak konusuna gelince, [Sandys], Kasım'ın Komünistlere karşı kendi konumunu koruyabileceğinin kesin olmadığı, fakat görünüşte de başka makul bir alternatif bulunmadığı görüşüne katıldığını ifade etti."38

Alıntı yapılan bu belgeden başka Burrows'un aynı gün Duncan Sandys adına İngiliz Dışişleri Bakanına ve Başbakanına gönderdiği başka bir belge daha bulunmaktaydı. Duncan Sandys bu belgede de Türk hükümetiyle ilgili görüşlerini şu şekilde açıklamıştı:

"Ancak onlar [yani Türk hükümeti], Kasım'ın devrilmesi ve yerine Komünist bir rejimin geçmesi durumunda ne yapılabileceği konusunda üzerinde anlaşılmış bir politikanın olmaması gerçeğinden dolayı açık bir şekilde endişe içinde bulunmaktalar. Böyle olası bir sonuç çerçevesinde olaya bakıldığında, burada Ankara'da mevcut olduğuna şüphe bulunmayan İngiliz-Amerikan kararsızlığı izleniminin ortadan kaldırılması büyük önem taşımaktadır. Amerikalılarla üzerinde anlaştığımız bir politika çizgisi belirleyinceye kadar herhangi kesin bir öneri ortaya koyamayacağımızın farkındayım. Bununla beraber İngiliz hükümetinin Irak'ta ortaya çıkacak Komünist bir askeri darbenin neden olacağı ciddi sonuçların tam olarak farkında olduğu ve bu yüzden böyle bir durumda takip edilecek politikanın ne olması gerektiği konusunu acil olarak ele aldığı, bu çerçevede Amerikalılarla sürekli danışma halinde olduğumuz ve yakın bir zamanda bu ciddi problemi büyün boyutlarıyla Türk hükümetiyle tartışabilme konumunda olacağımızı ümit ettiğimiz yolunda Menderes'e acil bir mesaj gönderebilirseniz bu Türklerin kafalarını büyük oranda rahatlatacaktır."39

Sonunda İngiltere ile Türkiye Irak askeri rejimine karşı takip edilecek politika ve Kasım'ı destekleme hususunda aynı politikayı benimsediler. Aynı zamanda Orta Doğuyla ilgili önerinin tamamı üzerinde Amerika'yla danışmalarda bulunma hususunda da anlaştılar. Bu son husus Menderes tarafından özellikle vurgulandı. Burrows, Menderes'in Duncan Sandys'in görüşleriyle ilgili sahip olduğu izlenimi şu şekilde raporunda açıkladı:

"Menderes, aşağı yukarı kontrolden çıkmış olan olayları beklemek yerine Türkiye'nin de bütün kalbiyle destekleyebileceği daha güçlü ve daha açık bir Orta Doğu politikası belirlemenin, bize ve Amerikalılara kalmış olduğu düşüncesine sahip görünüyordu."40

CENTO'ya tam olarak geçilmeden önce yeni Paktı'n geleceğiyle ilgili olarak İngiltere'nin takındığı tutum konusunda taraflar arasında bazı politika tartışmaları gerçekleştirilmiştir. İngiltere'nin Washington Büyükelçiliğinin hazırladığı rapora göre, Paktı'n bölgedeki üyeleri İngiltere'nin Pakttan ayrılması ve gözlemci statüsüyle yetinmesi gerektiğini ileri sürdüler.41 Bu belge, İngiliz Dışişleri Bakanlığı tarafından hakkında görüşleri alınmak üzere Ankara'daki İngiliz büyükelçisine gönderildi. Dışişleri Bakanlığı 7 Ağustos 1959 tarihinde Burrows'u bu konuda bilgilendirdi.42

Dışişleri Bakanlığı büyükelçiyi şu ya da bu şekilde etkilemeye çalışmıyordu. Anlaşıldığı kadarıyla İngiltere'nin pakttan çekilmesi ve Paktı'n tamamen ortadan kalkması olasılığı önyargısız bir şekilde ele alınıyordu. Burrows, yukarıdaki raporun gönderildiği günün ertesi günü kendi görüşlerini bildirdi. Kendi hazırladığı raporda bu görüşün kendisini şaşırttığını vurguladı ve o zamanki Türk-İngiliz ilişkilerini ayrıntılı bir şekilde anlatma yoluna gitti.43

Burrows, Paktı'n yeninden örgütlenmesiyle ortaya çıkacak yeni örgütte İngiltere'nin doğrudan üyeliğinin sürmesi fikrini kuvvetle desteklediğini belirtti. Burrows'un fikirleri İngiliz Dışişleri Bakanlığı çevrelerinde büyük ağırlık taşıyordu, bu yüzden İngiltere CENTO'da üyeliğini devam ettirdi.

Daha önce gördüğümüz gibi, Bağdat Paktı 21 Ağustos 1959 tarihinde Merkezi Anlaşma Örgütü haline dönüştü. Paktı'n bölgedeki üyelerinden İngiltere'nin gözlemci statüsünü kabullenmesi yönünde talepler gelse de (yukarıda açıklandığı gibi), İngiliz hükümeti Pakt'ta tam üye olarak kalma yönünde kararını belirledi. Irak'taki askeri darbeden sonra Amerikalılar Pakt'a olan inançlarını kaybetmişlerdi, fakat bölgenin tamamen Rusların etkisi altına düşmemesi için ellerinden gelen her çabayı göstermekte aynı derecede kararlı idiler. Bu amaca ulaşabilme doğrultusunda Amerika Birleşik Devletleri Bağdat Paktı'nın her bir üyesiyle ikili anlaşmalar imzaladı.44 Bu arada Amerikan yönetim birimleri arasında yapılan muhaberata bakılırsa, Amerikalılar Paktı bölgede daha güçlü hale getirmek için ABD'nin pakta üyesi olması gerektiğine inanıyorlardı. Amerikan savunma bakanı yardımcısı, 31 Ağustos 1959 tarihinde Amerikan Dışişleri Bakanı'nın siyasi işlerden sorumlu yardımcısı olan Bob Murphy'e aşağıdaki hususları içeren bir mektup gönderdi:

"Geçmişte Savunma Bakanlığı'na, Bağdat Paktı'na katılmanın Arap devletleriyle, Afganistan'la ve Hindistan'la ilişkilerimize bazı sınırlamalar getirebileceği ve bundan başka katılmamızı öngören anlaşmanın onaylanmak üzere Kongre'nin önüne getirilmesi durumunda bazı siyasi problemlerin ortaya çıkabileceği yönünde görüş bildirilmişti. Ancak Orta Doğu'da ve Hindistan'da ortaya çıkan gelişmeler ile şu anki CENTO üyesi ülkelerle yaptığımız ikili anlaşmalar yoluyla bizim mevcut taahhütlerimizde meydana gelen değişmeler ışığında ve CENTO'nun bizim üyeliğimizden kazanacağı güce duyulan ihtiyaç göz önüne alındığında bu bakanlık, CENTO'ya katılma konusunda Amerika'nın takındığı tutumun acil olarak yeniden gözden geçirilmesi gerektiği görüşünü taşımaktadır."45

Murphy, bu mektubu 11 Eylül 1959 tarihinde cevaplandırdı. O, Dışişleri Bakanlığı'nın, gelecekte ABD'nin pakta katılma olasılığını tamamen dışarıda bırakmasa da, bakanlık görevlilerinin söz konusu olabilecek siyasi risklerden dolayı Amerika'nın CENTO'ya katılması için zamanın uygun olmadığı sonucuna vardığını açıkladı. Fakat Murphy Amerika'nın CENTO'yu güçlendirmek için elinden gelen her makul çabayı göstermesi gerektiğine katıldığını da belirtti.46 Amerikan yetkilileri arasındaki bu görüş alışverişi, Amerika'nın pakta katılma görüşüne sıcak bakmadığını, fakat diğer taraftan bölgede Sovyetler Birliği'ne karşı ABD'nin prestijinin ve nüfuzunun güçlendirilmesi için Paktı'n varlığını devam ettirmesine izin verilmesi görüşü taşıdığını göstermektedir.

Paktı'n yeni şekli pek ümit vaat edici görünmüyordu. Bu nedenle İngiltere Pakt'taki rolünün azaltılması gerektiği sonucuna vardı. Geçiş dönemi sırasında Burrows'un ve diğer İngiliz Dışişleri Bakanlığı görevlilerinin görüşü, Paktı'n ekonomik yönünün geliştirilmesi yönündeydi.

Paktı'n ekonomik yönünün geliştirilmesini hedeflemeliyiz. Paktı'n bölgedeki üyeleri onu hala temelde kendi ülkelerinde giriştikleri projeleri için ilave bir yardım kaynağı olarak görüyorlarsa da, onlar da paktı ekonomik işbirliği alanında yardımcı olacak bir örgüt olarak ele almaya başlıyorlar.47

Diğer taraftan Paktı'n 7-9 Ekim 1959 tarihleri arasında Washington'da gerçekleştirilen yedinci bakanlar toplantısında (CENTO olarak Paktı'n ilk toplantısında) üye devletler yayınladıkları nihai bildiride Paktı'n sadece savunmaya yönelik bir örgüt olduğunu vurgulamaya özen gösterdiler.

Konsey, Merkezi Anlaşma Örgütü'nün, sadece savunma nitelikli amaçlar nedeniyle var olduğunu, hiçbir devleti tehdit etmediğini ve başka devletlerle, özellikle de bölgedeki komşu devletlerle yakın ve dostça ilişkilere sahip olmayı samimi olarak arzu ettiğini vurguladı.48

Nihai bildiri, Paktı'n itibari konumunun savunma nitelikli olduğunu göstermektedir. Muhtemelen Pakt üyeleri, daha önceki haliyle karşılaştırıldığında Paktı'n daha zayıf olduğu izlenimi vermek istememişlerdi. Ancak gerçeğe bakıldığında özellikle İngiliz tarafının Paktı'n yapısını tamamen ekonomik bir görünüm kazanacak şekilde değiştirmek istediği belliydi. Fakat İngilizler bu tür değiştirme çabalarını hemen değil tedrici olarak gerçekleştirme niyeti taşıyorlardı. Gerçek niyetlerini ise kendi kamuoylarına ve bölgedeki diğer devletlere açıklama yoluna gitmeyeceklerdi. Bu tavır şekli, özellikle Burrows tarafından tavsiye edilen tavırdı.

. Düşüncelerimiz bu yönde oluşurken belki Paktı'n askeri yönünü ortadan kaldırmakta olduğumuzu açıkça ilan etmemek en iyi hareket tarzı olabilir. Bunun yerine pratikte bu yönün ayakta kalmasına izin verilebilir ya da kendi başına silinip gitmeye bırakılabilir ve aynı zamanda ekonomik yöne gittikçe artan oranda önem verilebilir.49

İngiltere, "Irak'ı içermeyen bir Bağdat Paktı'nın uygulanabilir bir olasılık olamayacağı" görüşünü taşımaktaydı. Gerçekten Bağdat Paktı İngilizler arasında büyük destek bulmuşken, CENTO hiçbir zaman Bağdat Paktı derecesinde uygulamaya geçirilemedi.50

Bu şartlar altında, İngiliz Dışişleri Bakanlığı ile Savunma Bakanlığı, İngiltere'nin CENTO'da kalmaya devam etmesinin uygun olacağı ve diğer üyelerin de CENTO'yu mümkün olduğunca uzun süre canlı tutmaları yönünde teşvik edilmesi gerektiği görüşünü taşımaktaydılar. Türkiye cephesinde ise Demokrat Parti hükümeti Bağdat Paktı'nın CENTO olarak devam ettirilmesi görüşünü desteklemekteydi. (27 Mayıs 1960'ta) gerçekleştirilen devrimden sonra da yeni hükümet CENTO'yu desteklemeye devam edeceğini ilan etti. Yine de Türk hükümetinin yayınladığı bildiride NATO'ya verdiği destekle ("Türk hükümeti NATO'ya inanmaktadır ve ona bağlıdır") CENTO'ya verdiği desteği (sadece "Türk hükümeti CENTO'ya bağlıdır") ifade ediş şekli arasındaki fark, Paktı'n bölgedeki üyeleri arasında bazı kaygılara neden oldu. 31 Mayıs 1960 tarihinde gerçekleştirilen CENTO Temsilciler Konseyi'nin sınırlı toplantısında İran ve Pakistan büyükelçileri bu farklılığa işaret ettiler. Buna karşı Türkiye'nin yeni Dışişleri Bakanı Selim Sarper, büyükelçilere söz konusu farklılığın tamamen rastlantısal olarak ortaya çıktığı ve Türk hükümetinin CENTO'ya karşı NATO'ya gösterdiği tavrın aynısını gösterdiği hususunda güvence verdi.51

İngiliz Savunma Bakanı Harold Watkinson kendi başbakanına CENTO'nun askeri yönü konusunda bir rapor gönderdi. Watkinson raporunda, Paktı'n bölgedeki üyeleri, özellikle de İran ile Pakistan, CENTO'nun Yüksek Komuta heyetinin oluşturulması hususunda ısrar ediyor olsalar da, ABD ile İngiltere'nin buna karşı çıktıklarını vurguladı. Watkinson raporunda bu karşı çıkışın nedenlerini de açıkladı.52

İngiliz tarafı bu probleme yeni çözümler bulmak için çaba göstermekteydi. İngilizler CENTO Askeri Planlama Kurmayının CENTO Askeri Kurmayı (CMS) olarak yeniden isimlendirilmesini istediler ve bunun başına da Amerikalı ya da İngiliz bir subayın komutan olarak atanmasını teklif ettiler. Bu öneriler İngiliz başbakanının da desteğini kazanmıştı.53 Bu yöndeki bir talep de Pakistan'dan geldi, Pakistanlılar ayrıca Hindistan'a karşı takip ettiği politikanın CENTO üyeleri tarafından desteklenmesini beklemekteydiler. Bu durum İngiltere'nin politikaları açısından ise problem oluşturacak nitelikteydi, çünkü İngiltere CENTO-SEATO örgütleri içinde Pakistan'ın, İngiliz Milletler Topluluğu (Commonwealth) içinde de Hindistan'ın müttefikiydi.

Pakistan'ın Amerikalı bir subayın atanması talebine rağmen CENTO Askeri Kurmayının başına bir komutan atanmadı. Amerikalılar da bu görev için bir subay verme konusunda istekli değillerdi,54 çünkü Sovyetlerin bu husustan dolayı Pakta ve Amerika'ya karşı tepki göstermesini istemiyorlardı. Amerikan ordu temsilcileri bir komutanlık yapısının oluşturulması hususunda istekli olsalar da Amerikalılar açısından bu konuda talepte bulunmamalarında geçerli olan başka bir neden de Hindistan'la ve bağlantısız devletlerle ilişkilerini kötüleştirmek istememeleriydi. Amerikan Dışişleri Bakanlığı Politik İşler bürosunda görevli olanlar, Pakt içinde askeri bir komutanlık yapısı oluşturulmasına karşıydılar ve böyle bir girişimin siyasi olarak henüz zamanının gelmediğini söylüyorlardı. Onlara göre, CENTO ile 'o zaman düşük düzeyde' bağlantı kurmak Amerika'nın daha fazla avantajına olacaktı.55

Alternatif olarak İngiliz bir subayın komutan olarak atanmasına da İngiltere'nin Hindistan'la yakın ilişkileri olmasından dolayı Pakistanlılar karşı çıkıyorlardı. Pakistan politikacıları, İngiliz bir komutanın takınacağı tavrın, kendilerinin Hindistan'a karşı politikalarına destekçi olmayacağını düşünüyorlardı. Paktı'n üyeleri bu problemi uzun süre çözemediler ve bir komutanın atanması 1965 yılının sonuna kadar gerçekleştirilemedi.

Yine de İngiltere'nin Ankara'daki Büyükelçisi Burrows, CENTO'nun geleceği ile ilgili olarak oldukça iyimser bir değerlendirme ortaya koydu. Onun 1961 yılıyla ilgili olarak CENTO'yu değerlendirdiği rapor şu ifadeleri içeriyordu.

Paktı'n aynı zamanda NATO üyesi olmayan şu anki üye devletlerinin, isim vermek gerekirse İran ile Pakistan'ın temel amaçları CENTO'yu NATO gibi bir örgüte dönüştürmektir. Türkiye de dahil olmak üzere Paktı'n üç bölge devletinin hepsinin de genel amacı ise Paktı'n bölgede bulunmayan üye devletlerinden, yani Amerika ile İngiltere'den daha fazla ekonomik ve askeri yardım elde etme konusunda CENTO'yu bir kanal olarak kullanmaktır. Diğer taraftan Paktı'n bölgede bulunmayan üye devletlerinin temel amacı ise İran'ın Batı'yla ittifak ilişkisi içinde olması için genel bir çerçeve sağlamak amacıyla, sadece örgütü canlı tutacak derecede minimum düzeyde askeri malzeme, ekonomik yardım ve taahhüt sağlamaktır.56

Burrows, aynı zamanda İngiltere'nin bölgeye yönelik politikası için bir gereklilik oluşturduğu gerekçesiyle İngiltere'nin CENTO'nun mevcut yapısını desteklemesi gerektiğini de vurguladı.

Bizim bakış açımızdan bakıldığında, İngiltere'nin yeni bir sistemde sahip olacağı konumun, bugünkü CENTO'daki konumu kadar önemli olacağını söylemek çok zordur; bundan dolayı dünyanın bu bölgesinden tamamen çekilmek istemediğimiz sürece, şu an CENTO için ortaya koyduğumuz çabanın gerçekten katlanmaya değer olduğunu zaman zaman hatırlamalıyız, hatta belki mevcut sistemin devam etmesini sağlamak için daha fazla çaba da sarf edebiliriz.57

Türkiye'de (27 Mayıs 1960'taki) darbeden sonra iktidarı ele geçiren yeni askeri yönetim, Batı devletleriyle kurulmuş olan ittifakları devam ettirmek istiyordu, diğer taraftan Sovyet liderleri (özellikle Hruşçev) Türk yetkilileri tarafsız bir politika takip etmeleri yönünde ikna edebileceklerini ümit ediyorlardı, fakat onların bu yöndeki çabaları başarılı olamadı. Türk dış politikasının sıkı bir şekilde Batı'ya yönelmiş hali varlığını devam ettirdi.58 CENTO savaş planı global bir savaşa karşı koymak, özellikle de komünist bir tehdidi bertaraf etmek için oluşturulmuştu, fakat İran ile Pakistan bu savaş planı önerisini sınırlı savaşları da içerecek şekilde genişletmek istiyorlardı. Onların niyetleri, sınırları boyunca yer alan komşu ülkelere karşı kendilerini güçlendirmekti; Pakistan Keşmir sorunundan dolayı Hindistan ile çatışma halinde bulunuyordu; İran da bölgedeki Arap devletlerinin yıkıcı faaliyetlerinden, özellikle de Irak'tan korkuyordu. İngiliz Dışişleri Bakanlığı, İngiltere'nin İngiliz Milletler Topluluğu üyesi olan Hindistan'la ve Orta Doğu'daki başka devletlerle yakın ilişkileri olduğu için CENTO'nun sınırlı bir savaş planı benimsemesini onaylamada çok isteksizdi.59

Amerikalıların CENTO'ya karşı takındığı tavır İngilizlerinkinden daha olumsuz nitelikteydi. CENTO komitelerinden çekilmek çoktan Amerikan Dışişleri Bakanlığı'nın gündemine girmişti. İngiliz Dışişleri Bakanlığı, Washington'dan elde ettiği bilgiler sayesinde Amerikalıların bu tavrını çok iyi biliyordu. Amerika'daki İngiliz büyükelçisi şu bilgileri içeren bir rapor göndermişti:

"... Onlar (Amerikalılar), Yönetimin etkili bir askeri örgüt olarak CENTO'ya yönelik politikası için destek bulmada açık zorluklarla karşı karşıya kalıyorlar. CENTO Masası Görevlisi Mathew Smith, bugün bana, Amerika'nın geçen sene örgütle bağlantısını tamamen kesmesi tehlikesinin ortaya çıktığını söyleyecek kadar ileri gitti. Smith bugünkü durumun çok daha iyi olduğunu söylemekten de geri durmadı..."60

Paktı'n bölgesel ülkeleri de CENTO'ya karşı değişik tutumlar içinde bulunuyorlardı. İngiliz Dışişleri Bakanlığı'nın 7 Nisan 1964 tarihini taşıyan bir memorandumu Paktı'n temel zayıflıklarıyla ilgili genel bir değerlendirme içeriyordu. Burada Paktı'n bölgedeki üyelerinin davranışları açıklanıyordu. Türkiye'nin örgüte karşı takındığı tavır İngiliz Dışişleri Bakanlığının Doğu Dairesi tarafından şu şekilde değerlendirilmişti:

Menderes döneminin sona ermesinden beri Türkler CENTO'yla ilgili olarak fazla bir heyecan duymamaktadırlar. Onların gözünde CENTO NATO'dan sonra ikinci sırada gelmektedir. CENTO çerçevesinde kendilerine verilen yardımı almaktan dolayı memnuniyet duymaktadırlar, fakat onların daha önemli olarak gördükleri konu, Avrupa'nın parçası olma hususunda daha ileri adımlar atmaktır. Diğer taraftan Türkler, kendilerinin tehdide açık doğu cephesinin savunulmasında ve İran'da tarafsız bir rejimin ya da Rus yanlısı bir rejiminin kurulmasının önlenmesinde CENTO'nun oynadığı rolü takdir etmektedirler. Sonuç olarak Türkler, CENTO'ya sadık bir şekilde destek vermeye ve gemiyi batıran taraf olmamaya kararlıdırlar, fakat örgütün eksikliğini çektiği enerji ve teşvikin sağlanmasında onlara güvenilemez. İngiltere ile Amerika Birleşik Devletleri'nin bölgenin iki ülkesiyle anlaşamadığı konularda Türkler genellikle bölge ülkelerinin tarafını tutmaya kendilerini zorunlu hissetmektedirler.61

Türkiye'nin CENTO yoluyla bölge ülkesi olmayan devletlerden aldığı ekonomik ve askeri yardımdan dolayı memnuniyet içinde olduğu da söylenebilir. Bu yardımlar sayesinde örneğin Türkiye'nin kuzey sahilinde yer alan Trabzon limanı ile güney sahilinde yer alan İskenderun limanlarının modernizasyonu gerçekleştirilmiş ve Türkiye açısından önemli olan Türkiye-İran demiryolu ve otoyolu projeleri de gerçekleştirilme yoluna gidilmiştir. Ekim 1964 tarihinde demiryolu projesinin tamamlanmış olan Muş-Tatvan bölümü, İngiliz büyükelçisi ile Amerikan ve İran büyükelçiliklerinden ve CENTO Sekreteryasından başka temsilcilerin de katıldığı bir törenle Başbakan İnönü tarafından açılmıştır. İnönü, konuşmasını bitirdikten sonra, sıra basına fotoğraf çektirmeye gelince, kendisinin Amerika'nın yüksek düzeyli temsilcisi ile İngiliz Büyükelçisi Allen arasında yer alması için oturuş düzeninin değiştirilmesinde ısrarlı olmuştur.62 Bu, hem Türk tarafının hem de İngiliz tarafının aralarındaki ilişkileri CENTO çerçevesinde geliştirmek istediklerini gösteren önemli bir göstergeydi. İngiliz büyükelçisi törene katılan tek büyükelçi olmuştu.

CENTO çerçevesinde bölgesel ve uluslararası meselelerde örgütün yerel üyeleri arasındaki iş birliği ve dayanışma gelişti. Bölgesel ülkelerin politikacıları, bu işbirliğini kendilerinin ülke içindeki siyasi çıkarları için kullanma yoluna gittiler. İngiliz yetkililer, CENTO problemini ele alırken, CENTO'nun halkın gözündeki imajını iyileştirmenin ve bölgesel ülkeler arasında örgüte verilen desteği daha da geliştirmenin en iyi yolunun, sadece karşılıklı savunma açısından değil, fakat aynı zamanda bölge ülkelerinin yaşam standartlarını yükseltme bakımından örgütün ulusal yönüne daha fazla vurgu yapmak olduğunu öne sürdüler. İngiliz Dışişleri Bakanlığı'nın bir memorandumu örgütün bu fonksiyonunu şu şekilde ortaya koymaktaydı:

"İngiliz yardım programı CENTO etiketi altında verilmektedir. "Teoride de" CENTO mekanizması yoluyla alıcı devletlere gönderilmektedir. Bu şekilde CENTO'nun ekonomik iskeleti üzerine daha fazla beden giydirilmiş olmaktadır. Bütün bunların ötesinde bölgedeki söz konusu üç ülkeye CENTO'nun ekonomik kurulundan faydalı bir şey elde ettikleri hissi verilmektedir."63

İngiltere'nin Paktı'n bölgedeki üye ülkelerine sağladığı yardım Amerika'nın sağladığı yardımdan daha düşüktü. 1965 yılı itibariyle İngiliz yardımı 1 milyon sterlin iken, Amerikan yardımı 18 milyon doları bulmuştu. Amerika, yardımını ikili antlaşmalar çerçevesinde veriyordu. Fakat İngiltere sağladığı yardımı CENTO yoluyla vermeyi tercih ediyordu. İngiltere, daha çok sağladığı yardımın daha verimli olarak kullanılmasıyla ilgileniyor ve teknik ve ekonomik destek yoluyla bölgedeki siyasi prestijini korumaya çalışıyordu.
İngiliz Dışişleri Bakanlığı 7 Nisan 1964 tarihli ve 'CENTO'nun Problemleri' başlığını taşıyan bir memorandumda, zayıf durumuna rağmen örgütün sahip olduğu değeri ortaya koyarak Merkezi Anlaşma Örgütü'yle ilgili görüşlerini açıklamaktaydı.

i) Rusya'nın yayılmasına ve yıkıcı faaliyetlerine karşı caydırıcı bir güç ve bölgedeki üyelerini, özellikle de İran'ı Batı yanlısı ittifaklar içinde tutmanın bir aracı olarak CENTO'nun devam eden varlığı, İngiliz ve Batı çıkarları açısından büyük önem taşımaktadır.

(ii) CENTO, zayıf bir örgüt olmaya devam etmektedir, bu yüzden İngiltere ile ABD'nin maddi ve manevi desteğine ihtiyaç duymaktadır.

(iii) CENTO'nun zayıflığı, askeri bir örgüt olarak pek güvenilir olmamasından ve üyeleri arasında örgütün amaçları ve politikaları konusunda farklılıklar olmasından kaynaklanmaktadır.

(iv) CENTO'nun askeri güvenilirliğinin sağlanması, büyük ölçüde İngiltere'nin Kıbrıs'ta dört manga Canberra birlikleri bulundurma taahhüdüne bağlı bulunmaktadır. Bu taahhütte herhangi bir şekilde bir zayıflama olması ciddi derecede zarar verici olacaktır. İngiltere'nin yardımcı nitelikte olan başka bir katkısı, şu anda İran'da radar zinciri oluşturmak üzere sağladığı askeri yardımdır.

(v) Paktı'n Bakanlar Konseyi toplantıları, CENTO'nun moralinin ve güvenilirliğinin güçlendirilmesi için önemli fırsatlar olarak ortaya çıkmaktadırlar ve Amerika ile İngiltere bakımından bu bakış açısı çerçevesinde kendilerinden faydalanılmaları hususunda hayati nitelik taşımaktadırlar.

(vi) Ekonomik program örgütün faaliyetlerine ilave niteliğinde olan oldukça faydalı bir araçtır. Program, örgütün halk gözündeki imajını iyileştirmekte ve Paktı'n bölgedeki üyelerine örgütün değerini anlama konusunda yardımcı olmaktadır. D.T.C. tarafından yönlendirilen İngiliz yardımı gösterişsiz sayılabilecek miktardadır, fakat yavaş bir şekilde artmaktadır. Bu artışı desteklemek ve teşvik etmek bizim çıkarımıza olacak bir husustur.64

Ankara'daki İngiliz Büyükelçisi Denis Allen, memorandumdaki fikirlere katıldığını söyledi, fakat memorandumun özellikle İran'la birlikte Pakistan'ın ittifaktan hoşnut tutulması konusunu büyük oranda göz ardı ettiğini vurguladı. Paktı'n devam ettirilmesi gerektiğine dikkat çekti, çünkü ona göre Paktı'n sona ermesi Batının politikaları ve prestiji açısından büyük bir darbe olacaktı. Bundan başka İngiltere'nin, tam zıddını yapmak yerine, İran'ın Batı'yla devam eden ittifakının teşvik edilmesi konusunu sürekli gündemde tutması gerekiyordu. Fakat memorandumda bu devletle mevcut ilişkilerin durumunun mükemmel olmaktan çok uzak olduğu, bunun İngiltere'nin tercihi sonucu ortaya çıkan bir husus olmadığı ve devletlerin politikalarını kendilerinin seçmek durumunda olduğu belirtilmişti.65

Paktı'n bölgedeki üyeleri 1964 yılının Temmuz ayında bölge dışı ülkelerin içinde yer almadığı yeni bir örgüt kurdular ve bu örgütün adını Bölgesel Kalkınma İşbirliği (RCD) örgütü olarak belirlediler.66 CENTO'dan memnun olmamaları, bu devletleri bu yeni örgütü oluşturmaya sevk etmişti. Örgütün oluşturulmasında etkili olan diğer faktörler ise şunlardı: İran Şahının bu diplomatik girişimden içeride ve uluslararası alanda siyasi prestij elde etme isteği; Pakistan Devlet Başkanı Eyüp Han'ın Hindistan konusunda Batı devletlerine kırgınlık duyması; Türkiye'nin Kıbrıs sorunundan dolayı duyduğu hayal kırıklığı; üç ortağın hepsinin CENTO çerçevesinde pek ortaya koyamadıkları bağımsızlıklarını gösterme konusunda duydukları genel arzu; yeni örgütten gerçek anlamda ekonomik fayda elde edilebileceği yönünde oluşan genel kanı. Göstergeler RCD'nin CENTO açısından bir tehdit oluşturmadığını ve iki örgütün birbirini tamamlayıcı nitelikte olduğunu gösteriyordu.67 Yeni örgütün ilk zamanlarında İngilizlerin ortaya koyduğu tepki, pek olumlu nitelikte değildi. Onlar yeni örgütün CENTO'nun bir kopyası olarak düşünüldüğü ve sonuç olarak da onu zayıflatacağı kaygısı taşıyorlardı. Yeni örgüt, en azından bölgesel hükümetlerin CENTO kurumunu ihmal etmeleri eğilimi içine girmelerini teşvik edebilecekti.68 Fakat yeni örgütten bahseden açıklamalar onun CENTO'yu etkilemediğini ortaya koymaktaydı. Pakistan hükümeti de Amerikan Dışişleri Bakanlığına güvenceler veriyordu. Pakistan yetkilileri, Pakistan hükümetinin CENTO'yu zayıflatacak herhangi bir hareket tarzı önermediğini özellikle vurguladılar.69 Türkiye Dışişleri Bakanlığı da yeni örgütün amacının CENTO'yla rekabet etmek olarak algılanmaması gerektiğini, fakat üye ülkelerin ekonomik ve ticari bağlarını güçlendirme olanağı verecek diğer bir fırsat olarak değerlendirilmesinin daha doğru olacağını belirttiler.70 İngiliz Dışişleri Bakanlığı, yaptığı resmi açıklamada, örgütü bölgesel dayanışmanın yapıcı bir şekilde ifade edilmesi olarak memnuniyetle karşıladığını belirtti.71

CENTO'nun temel zayıflığı, Paktı'n bölgedeki üye devletlerinin amaçları ve politikalarıyla İngiltere ile ABD'nin amaç ve politikaları arasındaki farklılıktan kaynaklanıyordu. İkinci olarak da bu zayıflık, üç bölge devletinin birbirinden oldukça farklılık gösteren çıkarlarının bir sonucu olarak ortaya çıkmıştı. İngiltere, Kıbrıs'taki dört manga Canberra birliğiyle CENTO'ya karşı askeri taahhüt altına girmişti. Bu taahhütte meydana gelebilecek herhangi bir zayıflama CENTO'ya ciddi şekilde zarar verecekti. Bölge ülkeleriyle bölge dışı ülkeler arasındaki ekonomik ve siyasi farklılıklar da kritik önem taşıyordu. Bölgesel ülkeler daha fazla yardım verilmesini beklerlerken, bölge dışı ülkeler bunun zıddına taahhütlerini artırmak istemiyorlardı. Bu durum, Paktı'n hem bölgesel olarak hem de uluslararası alanda zayıflamasına neden oluyordu. Bu boyut, İngiliz Dışişleri Bakanlığının Doğu Dairesinin "CENTO'nun, zayıf bir örgüt olmaya devam ettiği, bu yüzden İngiltere ile ABD'nin maddi ve manevi desteğine ihtiyaç duyduğu" sonucuna ulaşmasına neden olmuştu.72

1957 yılından beri İngiltere Bağdat Paktı'nın ve daha sonra CENTO'nun bölgedeki üyelerine yıllık ortalama 600 bin sterlin ödemede bulunarak destek oluyordu. Bu ödemeler 1969 yılına kadar sürdü. Bundan başka bu rakam bölge ülkelerinin lehine olacak şekilde değişti; 1964 yılında 850,000 sterlinden 1 milyon sterline çıktı ve bu parasal yardım temelde teknik destek verme yoluyla daha etkili hale getirildi.73 Düzenli olarak gerçekleştirilen Bakanlar ve Temsilciler Konseyi toplantılarına rağmen Paktı'n siyasi fonksiyonu ise önemli nitelikte değildi.

CENTO'nun Bakanlar düzeyindeki toplantıları yılda bir kere ve Nisan ayında yapılıyordu. Üye ülkeler genellikle dışişleri bakanları tarafından temsil ediliyordu, katılanlar arasında Amerikan Dışişleri Bakanı da bulunuyordu. Toplantılar üye ülkelerin başkentlerinde sırayla gerçekleştiriliyordu. 1961 ile 1965 yılları arasındaki 9. toplantıdan 13. toplantıya kadar olan toplantılar Ankara, Londra, Karaçi, Washington ve Tahran'da yapılmıştır. Bu toplantılarda bakanlar bölgesel ve uluslararası problemleri tartışıyorlar ve görüş alışverişinde bulunuyorlardı.74

Ev sahibi ülkelerin Devlet Başkanlarının ya da Başbakanlarının açılış konuşmaları Dışişleri Bakanları tarafından okunuyordu. Her toplantının sonunda bir nihai bildiri de yayınlanıyordu. Yüksek Komutanlığın yapısı, sınırlı savaş planı ve ekonomik ve teknik meseleler gibi CENTO'nun problemleri CENTO'nun hukuki yapısı çerçevesinde toplantılarda tartışılıyordu. Bakanlar aynı zamanda New York'taki Birleşmiş Milletler toplantıları sırasında da gayri resmi görüşmeler yapma imkanı buluyorlardı.75 Temsilciler Konseyi Ankara'da sık sık toplanıyordu, fakat toplantılarda yapılan tartışmalar neredeyse tamamen CENTO'nun kendi iç problemleriyle alakalı oluyordu. Türkler Irak ve Suriye'deki gelişmeler ile Kıbrıs sorunu gibi konuları da toplantılarda tartışma eğilimi içine girmişlerdi.76 Bu tür tartışmalar -toplantının kendisi olağan dışı bir şey olmasa da- önemli bir iş olarak algılanmıyor ve Paktı'n olağan ve rutin çalışmalarının bir parçası olarak görülmüyordu. Diğer taraftan bu tartışmalar Türk politikacılar açısından oldukça normal ve gerekli olan tartışmalardı, çünkü onların Pakt'tan beklentisi, Türkiye'nin güvenliğini güçlendirmesi ve uluslararası ilişkilerde ülkeye daha fazla siyasi destek sağlaması yönündeydi.

1965 yılında CENTO onuncu kuruluş yıl dönümünü kutladı. 28 Nisan 1965 tarihinde de Ankara'daki İngiliz büyükelçisi CENTO'ya karşı halkın takındığı tutumla ilgili olarak oldukça iç karartıcı bir rapor gönderdi:

"Bu dönem CENTO'nun onuncu yıldönümünü de içermektedir. Bu yıldönümü resmi olarak kutlanmıştır, fakat bölge ülkelerindeki ve başka yerlerdeki halklar örgüte çok az ilgi göstermektedir. CENTO'nun dünya genelinde sahip olduğu konum, ne dikkate değer bir şekilde önem kazanmış, ne de önem kaybetmiştir. Ona karşı çıkanların düşmanlığı da büyük oranda gizli kalsa bile azalmış değildir."77

Örgütün genel sekreteri Dr. A. A. Halatbari'nin (İranlı) onuncu yıldönümü nedeniyle yayınladığı özel mesajın tonu ise çok farklıydı:

"Böyle bir dünyada CENTO dünya siyasi sahnesinde ortaya çıkan değişikliklere ayak uydurmayı bilmiştir. Örgüt, dünyanın bu bölgesinde barış ve özgürlükle hiçbir şekilde bağdaşmayan amaçlar taşıyan, devam edip gitmekte olan çabalarla başa çıkmaya muktedir esnek bir araç olduğunu ortaya koymuştur. Ve bu onuncu yıldönümünde ben CENTO'nun kazandığı tecrübenin geleceği için iyi bir gösterge olduğuna eminim.78

Yukarıdaki açıklamalardan İran ile İngiltere'nin beklentilerinin birbirinden çok farklı olduğu kolay bir şekilde görülebilmektedir. İngiliz yetkililer Paktı'n mevcut konumlarının korunmasını istiyordu ve İngiliz büyükelçisi bu durumu Paktı'n öneminin ne arttığını ne de azaldığını söyleyerek açıklamıştı. Diğer taraftan İran, bir Yüksek Komutan atanması gibi yeniliklerle Paktı'n işlev görmesinin iyileştirilmesini arzuluyordu. Halatbari'nin de Pakta önem verdiğini burada söylemek gerekmektedir. Denis Allen'in Dr. A. A. Halatbari ile ilgili yorumu, "çok göze çarpıcı nitelikte olmasa da o, kendisinin yeterli derecede sezgisi güçlü ve yetenekli biri olduğunu göstermiştir" şeklinde olmuştur.79

CENTO içinde birçok problem olsa da İngilizlerin politikası, mümkün olduğu sürece örgütün varlığını korumak şeklindeydi. İngiliz görüş açısına göre, örgütten beklenen temel şey, İran'ı Batı'yla ittifak halinde tutmaktı, çünkü Türkiye NATO yoluyla, Pakistan da SEATO yoluyla Batı'nın savunma ve ekonomik ittifaklarına zaten bağlanmış durumdaydılar. İngiltere'nin hem bölgedeki hem de Uzak Doğu'daki kısa ve uzun vadeli savunma, ekonomi ve dış politikaları açısından İran anahtar niteliğinde bir önem taşımaktaydı. Wilson'un bakanlar kurulunda dışişleri bakanı olan Michael Stewart, bu hususa şu şekilde işaret etmiştir:

"Türkiye ile Pakistan açısından CENTO, bu fonksiyonu yerine getiren tek Batı ittifakı değildir. Türkiye kaçınılmaz olarak NATO'ya CENTO'ya atfettiğinden daha fazla önem atfetmektedir. Ancak İran'ın böyle ikinci bir ittifakı bulunmamaktadır. CENTO'nun bu konudaki özel önemi, İran'ın Batıyla ve İngiltere'yle iş birliği yapmasını sağlayan ittifak olması şeklinde ortaya çıkmaktadır. Bu ülkenin, bölgede Sovyetler Birliği'ni İran Körfezine ulaştıracak en kestirme yolu bloke eden ve Türkiye ile Pakistan arsında bir köprü oluşturan anahtar niteliğindeki öneminden dolayı bu örgüte ihtiyaç duyulmaktadır. İran Körfezi'nde istikrarı korumaya çalışma hususunda, İran hükümetini petrolle ilgili konularda ılımlı bir politika izlemeye teşvik etme konusunda (İran, Petrol İhraç Edenler Örgütünün, OPEC'in, Arap olmayan tek Orta Doğulu üyesidir ve bu örgüt içinde politikaların ılımlılaştırılmasında çok değerli rol oynamaktadır) ve Orta ve Uzak Doğu'ya uzanan güney yolu üzerinde Sudan hükümetinin sınırlamalar koyması sonucunda şu anda özel bir önem kazanan İran üzerinden uçuş haklarımızın korunması hususunda İran'la yapılan işbirliği bizim açımızdan çok önemli olduğundan dolayı da bu örgüte ihtiyaç duyulmaktadır.80

Bu durum, İngiltere'nin, Paktı'n bölgedeki diğer üyelerine yönelik olanlara değil de İran'a yönelik ekonomik ve askeri yardım programına öncelik vermesinde etkili olmuştur. İngilizlerin ekonomik yardım taahhütleriyle İran'ın kuzeyinde dört istasyondan oluşan bir radar istasyonları zinciri oluşturulmuş ve bu istasyonlar tam olarak teçhiz edilmiştir.81

Son olarak İngiltere'nin CENTO'nun işlevini devam ettirme politikasının, bu örgütün sona ermesinin Batı'nın politikalarına ve prestijine çok büyük bir darbe vuracağı inancına dayandığı söylenebilir.82 Üye ülkeler bazen CENTO çerçevesinde birbirlerini destekleme yoluna gitmişlerdir. Örneğin Türkiye Başbakanı Suat Hayri Ürgüplü, İngiliz Başbakanı Harold Wilson'a bir mektup göndermiş ve İngiltere'nin, Hindistan ile Pakistan arasındaki ateşkesin korunması için her iki devlet nezdindeki nüfuzunu kullanmasını istemiştir. Ürgüplü mektubunda şu ifadeleri de kullanmıştır:

"... Türkiye, İran ve Amerikan hükümetlerinin girişimlerinin yanında, Sayın Başbakan, misyonunu başarılı bir şekilde devam ettirmesi için, CENTO içinde faaliyetlerin canlandırılmasında kesin olarak olumlu bir etkide bulunacaktır.83

Türkiye Başbakanının mektubuna verdiği cevapta Wilson, Hindistan/Pakistan kriziyle ilgili olarak kendi görüşlerini açıklama yoluna gitti ve Türk meslektaşıyla aynı fikirleri taşıdığını belirtti. Wilson, aynı zamanda ateşkesle ilgili BM kararlarına destek verme konusunda istekli olduğunu ve bölgesel ve uluslararası barışa da destek verdiğini açıkladı.84

İngiltere'nin yeni Dışişleri Bakanı Micheal Stewart, Nisan 1965'te yapılacak CENTO Bakanlar Konseyi toplantısı için hazırladığı notlarda CENTO'yu savunmaya dönük bir ittifak olarak tanımlıyordu. Ona göre örgüt bölgedeki üyeleri arasında dayanışma ve birlik hissinin oluşturulmasını sağlamakta ve bölgenin ekonomisine çok büyük katkılarda bulunmaktaydı. Stewart, diğer devletler arasında kendi hükümetinin ittifaka destek vermeye devam edeceğini ve örgütün geleceği konusunda kendisinin tam güveni olduğunu meslektaşlarına söylemekten memnuniyet duyduğunu ifade etmekteydi.85

İngiliz Dışişleri Bakanı, bu arada İngiltere'nin örgüte verdiği desteğin mevcut düzeyinde kalacağını da vurguluyordu. CENTO üyesi devletler Amerika'nın tam üye olmasını ümit edemedikleri için İngiltere'nin tam üye olarak desteğinin devam etmesi kritik önem taşıyordu. Stewart, İngiltere'nin CENTO'ya tam siyasi destek vermeyi sürdüreceği yönünde garanti veriyor ve politik tartışmalara kazandırabilecekleri esas anlamı anlatmaya çalışacağını belirtiyordu. Stewart, aynı zamanda CENTO'nun Amerikan yönetimiyle uyum içinde hareket etmesi gerektiğini de vurguluyordu; Amerika'nın bölge devletlerine CENTO'nun mevcut haliyle devam ettirilmesi hususunda sağladığı büyük maddi kapasite ve yardım teşvik edilmeliydi.86

CENTO'nun kurulmasından sonra İsrail'in örgüte karşı takındığı tavır, Bağdat Paktı zamanında olduğu kadar olumsuz nitelikte değildi, çünkü CENTO'nun herhangi bir Arap üyesi bulunmuyordu. Hatta İsrail politikacıları CENTO üyesi iki devletle, yani Türkiye ve İran ile ilişkilerini geliştirme yoluna gitmişlerdi. Ocak 1965 tarihinde İngiliz Dışişleri Bakanlığı ile Tel Aviv'deki İngiliz büyükelçiliği İsrail'in CENTO'nun bölgedeki iki üye devletiyle, Türkiye ve İran ile yakınlaşması konusunu hazırladıkları raporlarda ele almışlardır. Tel Aviv'de İngiliz Büyükelçisi olan John Beith şöyle demekteydi:

"Genel Orta Doğu ya da Yakın Doğu bölgesi içinde Türkiye ve İran gibi ülkelerin bulunmasının, İsrail açısından genel itibariyle faydalı olduğunun ortaya çıktığını ve İsrail'in bu iki ülkeyle becerebildiği kadarıyla işe yarayacak nitelikte iyi bir ilişki kurma girişiminde bulunmamasını beklemenin mantıksızlık olacağını söylemenin tamamen doğru olduğuna inanmaktayım. Türkiye ve İran ile Arap ülkeleri arasındaki kötü ilişkilerin tersine döndürülmesi durumunda, Türkiye ile İran'ın Arap ülkelerini İsrail'e yönelik davranışlarını ılımlılaştırma konusunda teşvik edeceği yüksek bir olasılık olarak görünmektedir. Türkiye ile İran'ın bu durumda Arap ülkelerini bu konuda taviz vermeye teşvik etmesi de olasılık dahilindedir. İsraillilerin hem Türkiye hem de İran'la tam diplomatik ilişkiler kurmaya çalışmasını devam ettirmesi için bu husus önemli bir neden oluşturmaktadır. Bunlar, bu kenar kesimde yer alan Müslüman ülkelerin nihai olarak Araplarla ilişki kurulmasında bir köprü vazifesi görebileceği yönündeki uzun vadeli fikirden daha fazla İsrail'i ilgilendiren konulardır. Bu nedenlerden dolayı İsrail'in Türkiye ve İran'la mümkün olduğu ölçüde dostluk kurma politikası, "kısa dönemli fırsatçı bir taktik" olarak görülemez, fakat bu politika varlığını devam ettirebilmek için mücadele eden İsrail'in vazgeçmeyi göze alamayacağı bir şeydir. Türkiye ile İran'ın bölgedeki varlığının, İsrail'i izole olmaktan kurtardığı tezine ben de katılmaktayım.87

İngiliz Dışişleri Bakanlığı da İsrail politikacılarının çok fırsatçı olduklarını ve İran'daki mevcut rejim sürdüğü müddetçe bu ülkeyle ilişkilerinden fayda elde edebileceklerini kabul etmekteydi. Bu arada İran'daki rejimin, Arap propagandası sebebiyle ve içerideki yıkıcı faaliyetlerle dini baskılardan dolayı durumunun oldukça kritik olduğuna da işaret edilmekteydi. İran'daki rejimin zıddına, Türkiye'deki rejim aynı baskılar karşısında zayıf durumda değildi ya da öyle kolayca burnundan çekilip sürüklenecek bir yönetim değildi: Türkler kendi kendilerine bakabilirlerdi.88

Bu şekilde Türkiye'nin, İngiltere açısından bölgede bulunan istikrarlı ve vazgeçilmez bir müttefik olarak kalmaya devam ettiği ortaya çıkmaktadır.

CENTO'nun bölgedeki işlevi 1965 yılından sonra azaldı. Yine de CENTO İran devriminin ortaya çıktığı 1979 yılına kadar itibari olarak varlığını devam ettirdi. İranlılar pakttan çekilince de sona ermiş oldu. Bu, CENTO'nun kesin olarak sonunun gelmesi anlamını taşıyordu.

Sonuç

Bağdat Paktı'nın ilk zamanlarında İngilizler açısından bakıldığında İngiliz politikasının başarılı olduğu söylenebilir. Fakat daha sonraki yıllarda Paktı'n bölgedeki üye devletlerini halk ve orduları hükümetlerinin politikalarının aynı yönde devam ettirilmesinde istekli olmamışlardır. 1958 yılında Irak'ta ve Pakistan'da askeri darbeler ortaya çıkarken, Türkiye'de 1960 yılında askeri darbe yaşamıştır. Özellikle Bağdat Paktı'nın ortadan kalkmasına neden olan Irak'taki askeri darbe, İngilizlerin petrol zengini bu bölgedeki politikaları açısından da bir dönüm noktası niteliği taşımaktaydı. Sovyet propagandası ile Arap milliyetçiliğinin ortaya koyduğu enerjik muhalefet, Paktın sona ermesine (24 Mart 1959) neden olan diğer hususlardı.

Pakt, 21 Ağustos 1959'da Merkezi Anlaşma Örgütü (CENTO) olarak yeniden isimlendirildi ve Irak'sız olarak işlevini devam ettirdi. Bu arada Amerikan yönetimi, Paktın bölgedeki üye devletleriyle ikili anlaşmalar imzaladı. Paktın Bakanlar Konseyi toplantılarında Amerikan yönetimi Dışişleri Bakanı tarafından temsil edildi. Bu, Irak'ın ayrılmasından dolayı Amerika'nın yeni örgütle ilişkilerinin önceki örgütle ilişkilerinden daha yakın olduğu anlamına gelmekteydi.

Türkiye'nin Pakta üye olmakla ulaşmaya çalıştığı amaç, 'Uluslararası Komünizm' tehlikesine karşı koymak ve 'barış-sever' ülkelerin güvenliğine katkıda bulunmaktı. Bu yolla Türkiye aynı zamanda Orta Doğu'nun Arap ülkeleriyle de ilişkilerini geliştirebilirdi. Türk yetkililer Mısır, Ürdün ve Suriye'nin de pakta üye olabileceğini düşünmüşlerdi. Ancak onların bu beklentileri gerçekleşmedi. Türk politikacılar, Paktı'n sona ermiş olmasından ve Türkiye'nin Orta Doğu'da yalnız kalmış olmasından dolayı hayal kırıklığına uğradılar.

İngiliz Dışişleri Bakanlığı, temelde CENTO'nun askeri ve siyasi fonksiyonlarından çok ekonomik ve kültürel yönlerini geliştirmeye çalışmaktaydı. Böyle bir dönüşüm Paktı'n devam ettirilmesini kolaylaştırabilir, böylece de İngiltere bölgedeki prestijini koruyabilirdi. (Macmillan, Home ve Wilson hükümetleri döneminde) İngiliz yetkililer, mümkün olduğu sürece Paktı'n üyesi olarak kalma siyaseti güttüler. Onlar Körfez bölgesindeki çıkarlarını koruyabilmek için İran ve Türkiye üzerinden uçuş hakkına sahip olmaya ihtiyaç duyduklarını düşünüyorlardı. Bu yüzden de Türkiye ile İran'ı Pakt'ta tutmak zorundaydılar. İngiltere zaten NATO içinde Türkiye ile ittifak ilişkisi içinde bulunmaktaydı, bu nedenle İngilizlerin CENTO'dan temel beklentileri, İran'ı Batı yanlısı bir ülke olarak yanlarında tutmak, başka bir deyişle bu ülkenin tarafsız ya da Sovyet yanlısı bir devlet olmasını önlemekti.

Paktı'n, 1950'lerin ikinci yarısında Suriye ve Mısır yoluyla Sovyetler Birliği'nin Orta Doğu'ya etkisini yaymasına sebep olduğu da ortaya konmuştur. Bunun bir sonucu olarak da Pakt, bütün üye devletler içinde ve Amerika'da hayal kırıklıklarına neden olmuştur. Pakt'ın başarılı olduğu tek konu, üye ülkeler arasında işbirliği gerçekleştirilmesini sağlamasıdır; Paktı'n bölge dışı üye devletleri bölgedeki devletlerine askeri ve ekonomik yardım sağlamışlar ve telekomünikasyon, karayolu, demiryolu, liman ve nükleer tesislerin yapımı gibi ortak teknik projeler gerçekleştirilmiştir

1 Alistair Horne, Macmillan 1957-1986: Volume II of the Official Biography (Londra: Macmillan, 1989), s. 93.
2 CAB-128/32, C. C. 55 (58), 15 Temmuz 1958.
3 CAB-128/32, C. C. 57 (58), 15 Temmuz 1958.
4 Marion Farouk ve Peter Sluglett, Iraq Since 1958 (Londra: I. B. Tauris 1990), s. 50.
5 Kemal H. Karpat, 'Turkish and Arab-Israeli Relations', içinde K. H. Karpat ve katkıda bulunanlar (der.) Turkey's Foreign Policy in Transition 1950-1975, (Leiden: E. J. Brill, 1975), ss. 108-134.
6 CAB-128/32, C. C. (58) 56, 15 Temmuz 1958.
7 CAB-128/32, C. C. (59) 58, 17 Temmuz 1958.
8 'Askeri açıdan bu çok zor ve tehlikeli bir operasyondu. Fakat Genelkurmay Başkanı, onun çok sağlam bir şekilde planlandığına ve önerilen sınırlı amaçlara ulaşılmasını sağlayacak nitelikte olduğuna inanmaktaydı. Operasyonun, Ürdün'deki mevcut rejimin güçlendirilmesi ve Birleşik Arap Cumhuriyeti'nin bu ülkenin toprağını kullanmasına belli bir süre izin vermeme dışında başka bir amaca hizmet etmesini beklemek çok zordu. Siyasi nitelikli düşünceler çok daha eşit bir şekilde dengelenmişti. Operasyon, bu ülkedeki kamuoyunun keskin bir şekilde bölünmesi sonucunu doğuracaktı ve sınırlı amaçları açısından ele alındığında da başarılı olduğunu göstermek çok zor olacaktı. Diğer taraftan Ürdün'ün talebine olumlu karşılık vermeseydik ve bu şekilde bu ülke Birleşik Arap Cumhuriyeti'nin kontrolü altına girseydi, İngiliz hükümetinin siyasi konumu çok ciddi şekilde zayıflayacaktı. ' CAB-128/32, C. C. (59) 58, 17 Temmuz 1958.
9 "Uluslararası açıdan bakıldığında Körfez'deki çıkarlarımızı tehlike altına sokacaktı. Fakat o bölgede karşılaşacağımız risk, Ürdün'ün Birleşik Arap Cumhuriyeti'nin kontrolü altına girmesi durumunda karşılaşacağımız riskten daha az olmayacaktı. Müdahalemiz diğer İngiliz Milletler Topluluğu ülkeleri arasında karışık duygular ortaya çıkaracaktı. Daha eski Topluluk üyesi ülkeler, Kanada bile, muhtemelen onu desteklemeye hazır olacaktı. Aynı zamanda Pakistan ile diğer Bağdat Paktı üyelerinin vereceği desteğe de güvenebilirdik. Fakat operasyon, Hindistan, Seylan ve Malaya ile ilişkilerimizi gerginleştirecekti. Amerika'nın Lübnan konusunda sunduğu karara paralel bir kararı masaya koyabileceğimiz Güvenlik Konseyi'ne hemen bu durumu rapor etmeliydik. Orada Ürdün'ün toprak bütünlüğünü ve bağımsızlığını korumak için diğer etkili düzenlemeler gerçekleştirilir gerçekleştirilmez kuvvetlerimizi geri çekmeyi teklif edebilirdik. Sonuç olarak Başbakan bunun Don
6 Kişotvari bir eylem olacağını söyledi. Fakat bu onurlu bir iş olacaktı ve bu ülkeyle ilgili siyasi riskler çok iyi dengelenmişti." CAB-128/32, C. C. (59) 58, 17 Temmuz 1958.
10 CAB-128/32, C. C. 59 (58), 17 Temmuz 1958.
11 Foreign Relations of the United States (FRUS) 1958-1960, Near East Region; Iraq; Iran; Arabian Peninsula Cilt: XII, (Washington: 1993), s. 78.
12 Humphery Trevelyan, The Middle East in Revolution, (Londra: Macmillan, 1970), s. 134.
13 Peter Mansfield, (ed.) The Middle East A Political and Economic Survey (Oxford: 1980), s. 328.
14 Humphrey Trevelyan, The Middle East ss. 154-155.
15 "Irak'ın Bağdat Paktı üyesi olma konumunu sona erdirdiği yönünde dün yapılan açıklamanın ışığında Habbaniye'deki R. A. F. personeli artık askeri bir hizmet görmemektedir ve şimdi geri çekilmelidirler. Bu konuda girişimde bulunmamız ve Irak hükümetinin birliklerinin geri çekilmesini konusunda talepte bulunmasını beklemememiz daha
tercih edilir olacaktır. Bakanlar Kurulu, İngiliz hükümetinin Habbaniye'deki R. A. F. personelini mümkün olan en erken tarihte çekmeye niyetli olmasını kabul etti." CAB-128/33, C. C (59) 20 25 Mart 1959, (PRO üyelerinden biri tarafından yazılan ve CC (59) 20th'da değinilen bir not bulunmaktaydı. Item 2 LCI 87, 30. 10. 1989 çerçevesinde 50 yıldır kapalı bulunmaktadır) Bu nottan dolayı dokümanın yalnızca yarısını görebilmekteyiz.
16 Marion Farouk ve Peter Sluglett, Iraq, s. 50.
17 Humphery Trevelyan, The Middle East, s. 156.
18 Kemal Girgin, Dünyanın Dört Bucağı, bir diplomatın anıları 1957-1997, (İstanbul 1998), s. 24.
19 Behçet K. Yeşilbursa, The Baghdad Pact, ss. 387.
20 Behçet K. Yeşilbursa, The Baghdad Pact, ss. 388.
21 Behçet K. Yeşilbursa, The Baghdad Pact, s. 391.
22 FO'dan (Dışişleri Bakanlığından) Ankara'ya, 29 Ağustos 1958, ve 30 Eylül 1958, PREM-11/3879.
23 Burrows'tan (Ankara) FO'ya, 30 Nisan 1959, PREM-11/3879, NO; 665.
24 Karaçi'den FO'ya, 28 Ocak 1959, PREM-11/3879.
25 Ben kendim Pakt için heyecan duymaktayım ve devam eden bir varlık olarak görmek istemekteyim, fakat Paktı çevreleyen belirsizlikleri ve ikilemleri hala çözemediğimizi hissediyorum. Aşağıdaki nedenlerden bazısından dolayı Pakta değer verdiğimizi farz ediyorum: a) Rusya ve Komünizme muhalefet ettiğimizin bir göstergesi olarak-bazı durumlarda (Afganistan gibi) tarafsızlığın çıkarlarımıza daha fazla hizmet edeceğini düşünüyoruz. b) Kendi amaçlarımız için "bir mülk" olarak kullanma hususunda ve yerel halkın yardımıyla Rusların buradan faydalanmasını önleme hususunda kendi açımızdan stratejik avantajlar elde etmenin bir aracı olarak. c) yerel kuvvetlerin daha iyi kullanımını sağlamak için taktik olarak - fakat bu zamana kadar bunun çoğu iki taraflı olarak devam etmektedir. d) Ruslara savaş yapmaksızın toprak elde edemeyeceklerini göstermek için. Belki bu en kıymetli özelliğiydi, fakat yeniden örgütlenmiş olan Paktı'n bu amaca ulaşılmasına önemli oranda katkıda bulunacağı konusunda İranlıların ikna edilmesi gerekmektedir. Burrows'tan (Ankara) FO'ya, 4 Şubat 1959, FO-371/140685, EB 1001/4.
26 Bu fikir yakın zamanda Zorlu'nun aklına geldi ve son görüşmelerimizden birinde bana bahsetti. Kanadalıların, İskandinavların hisleri konusunda açık yorumlar yaptım, fakat şüphesiz Türkiye'nin ve Yunanistan'ın üyelikleri konusunda benzer karşı koyuşların tedrici olarak nasıl aşıldığını hatırlayarak buna çok fazla önem atfetme eğilimi içinde değildi. Gerçekten Bağdat Paktı'nı bir vücut gibi NATO haline dönüştürmenin zorlukları o kadar büyüktür ki, İran'ı NATO'ya almak biraz daha kolay görünebilir. Rusya'yı kışkırtma da şüphesiz yaklaşık aynı düzeyde olacaktır. NATO gibi bir şeye dönüştürmenin zorlukları ışığında, Paktı'n niteliğini başka bir yöne çevirmek fikrini ele almak daha arzu edilir olabilir. Bunu mağlubiyeti kabul etmiş bir ruh haletiyle söylemiyorum, fakat alternatifler arama sürecinin bir parçası olarak söylüyorum. Diğer taraftan eğer İran Rusya ile bir saldırmazlık paktı imzalarsa ve Türkiye ile ABD İran'ın mevcut şekliyle Pakta üyeliğini sürdürmesinin bu şartlarda imkansız olduğunu düşünürse ve de biz onları tam zıddı politikalar takip etmeye zorlayamazsak, bu durumda bir bütün olarak Paktı'n yıkıldığıyla ilgili kısa bir notla karşı karşıya kalabiliriz. Bu yüzden üzerinde durulması gereken sorun, Paktı'n ekonomik, teknik ve kültürel işbirliğine hizmet eden bir örgüt olarak değerinin ne olacağı sorusudur. Bu düşüncenin lehine olarak, Paktı'n ekonomik ve teknik çalışmasının oldukça etkileyici sonuçlar ortaya çıkarmaya başladığı, biraz daha fazla bölgesel toplum hissine sebep olduğu ve bir bütün olarak elbette kaçınılmaz bir şekilde ABD'den ve bizden daha fazla yardım sağlanmasının istenmesi hariç olmak üzere siyasi zorluklara sebebiyet vermeksizin oldukça pürüzsüz bir şekilde ilerlediği söylenebilir. Bundan başka getireceği bir avantaj da Paktı'n bu şekliyle bağlantısız komşular için artık bir öcü olarak görülmemesi ve bunun zıddına bunlardan bazısını (Irak, Ürdün ve Afganistan gibi) kendine çekmesi olabilecektir. Rusya'nın kışkırtılması unsuru da ortadan kaldırılmış olacaktır." Burrows'tan (Ankara) FO'ya, 4 Şubat 1959, FO-371/140685, EB 1001/4.
27 Burrows'tan (Ankara) FO'ya, 4 Şubat 1959, FO-371/140685, EB 1001/4.
28 W. I. Combs'un raporu, (Doğu Dairesi Başkan Yardımcısı) 6 Şubat 1959, FO-371/140685, EB 1001/5.
29 W. I. Combs'un raporu, 6 Şubat 1959, FO-371/140685, EB 1001/5.
30 Foreign Relations of the United States (FRUS) 1958-1960, Near East Region; Iraq; Iran; Arabian Peninsula Cilt: XII, Washington 1993, s. 212.
31 Cristopher J. Bartlett, The Special Relationship A Political History of Anglo-American Relations Since 1945, (Essex: Longman Group, 1992), s. 89.

32 Cumhuriyet 25 Mart (Mart) 1959.
33 Hamit Ersoy, Turkey's Involvement, s. 254.
34 Washington'dan FO'ya, 26 Mart 1959, FO-371/140702, EB 10113/1.
35 Burrows'tan (Ankara) FO'ya, 6 Mayıs 1959, FO-371/140702, EB 10113/5.
36 The Times, 22 Ağustos 1959, Treaties and alliances of the World, A Survey of International Treaties in Force and communities of States, (Bristol: Keesing's Publications Ltd, 1968), ss. 128-131.
37 Harold Caccia'dan (Washington) FO'ya, 9 Ekim 1959, PREM-11/3879, Bağdat Paktı'nın isminin değişmesiyle ilgili olarak daha fazla bilgi için bkz. FO-371/140732.
38 Burrows'tan FO'ya, Ankara, 21 Mayıs 1959, FO-371/140681, E 1071/6.
39 Burrows'tan FO'ya ve Başbakana, Ankara, 21 Mayıs 1959, FO-371/140681, E 1071/6 (A).
40 Burrows'tan FO'ya, Ankara, 21 Mayıs 1959, FO-371/140681, E 1071/6.
41 Washington'dan FO'ya, 30 Temmuz 1959, FO-371/140714, EB 1071/1t.
42 'Aşağıda gelecek olan Bağdat Paktı'nın İngilizler ve Amerikalılar tarafından değerlendirilmesiyle bağlantılı olarak, Dışişleri Bakanlığı'ndaki masa görevlisi (Mr. Eilts), sadece Amerika'nın Pakta katılma olasılığını değil, fakat aynı zamanda madalyonun diğer yüzünü, yani İngiltere'nin kendini gözlemci statüsüne çekmesi ve böylece Paktı'n tamamen bölgesel nitelikte bir örgüt haline dönüştürmesini ele almamız gerektiğini gayri resmi ve kişisel olarak bize söyledi. Bu fikir, geçen yıl Londra'daki konsey toplantısında bulunan bölgesel delegasyonların liderleri tarafından Mr. Dulles'a iletilmişti ve Devlet Başkanı Eyüp Han yakın zamanda Karaçi'de gerçekleştirilen bir görüşmede bunu dile getirmişti. Bu görüş lehine ortaya konan temel argüman, Paktı'n yerel olarak satılmasını kolaylaştıracağı ve İngiliz 'emperyalizminin' bir paravanası haline dönüştürüldüğü yolunda hala dile getirilen söylentileri ortadan kaldıracağı düşünceleriydi. Mr. Eilts bu fikri daha ileri götürmeye çalışmıyordu, fakat dile getirilen görüşler ışığında ele alınması gerektiğini düşünüyordu.
37 Şu an hazırlamakta olduğumuz değerlendirme raporlarıyla bağlantılı olarak, bizim çekilmemiz fikrinin, (şüphesiz burada Paktı'n sonunun başlangıcı olarak görülecektir) sizin fikrinize göre gerçekten Türkler, Pakistanlılar ve İranlılar açısından herhangi bir çekiciliğinin olduğunu düşünüp düşünmediğinizi lütfen telgrafla bize bildirin. Akredite olduğunuz Hükümetlerin hiçbir üyesiyle ya da Pakttaki meslektaşlarınızın hiç birisiyle (Amerikalı meslektaşlarınız da buna dahil) katiyen bu fikri tartışmamalısınız, hatta bu fikre imada bile bulunmamalısınız. 'FO'dan Burrows'a, 7 Ağustos 1959, FO-371/140714, EB 1071/1.
43 'Türklerin bizim gözlemci statüsüne çekilmemiz fikrini bir kere olsun akıllarından geçirmiş olabileceği fikri karşısında aşırı derecede şaşırdım. Onların bana söyledikleri her şey, bizim üye olmamızdan ve sonuç olarak da bunun bize Orta Doğu'da bir ağırlık kazandırmasından duydukları memnuniyete işaret etmektedir. Onlar sürekli olarak Amerika'nın da bir gün bizimle birlikte tam üye olacağı yönündeki ümitlerini de ifade etmişlerdir. Bizim şu an çekilmemizin, hem Pakt, hem de İran'ın Batı kamplarında bulunmayı sürdürmesi açısından felaket niteliğinde olacağını düşündüklerine hiç şüphem bulunmamaktadır. Bunun Türk-İngiliz ilişkileri üzerinde ve özellikle de bizim aramızda ortaya çıkan Orta Doğu'yla ve diğer konularla ilgili özel tartışmalar yapma alışkanlığı bakımından çok ciddi sonuçları olacağına da inanmaktayım. Genel olarak Pakt konusuna gelince, gözlemci statüsüne çekilmemiz ve Paktın da varlığını devam ettirmesi durumunda, ortaya çıkacak temel sonucun, Paktın bölgedeki üyeleri ile bölge dışındaki üyeleri arasındaki ayrılığın artması olacağını beklemekteyim. Bizim mevcut problemlerimizden hiçbirini çözmeyecek, fakat onları daha belirgin hale getirecektir. Amerikalılar gibi bizim de iki taraflı garantiler uygulamasına girmemiz gerektiği yönünde görüşlere de sebebiyet verecektir. Eğer biz ya da Amerikalılar, Paktı daha çok askeri bir gerçeklik haline getirmenin askeri ve siyasi sonuçlarına katlanamayacağımıza karar verseydik, bu durumda sanırım Paktın şeklinde radikal değişiklikler yapmayı düşünmek kısa zamanda gerekli olacaktı, fakat Paktı'n şeklini değiştirerek temel nitelikli askeri ve siyasi kararlar vermekten kaçınabileceğimizi farz etmek hatalı bir düşüncedir. 'Burrows'tan (İstanbul) FO'ya, 8 Ağustos 1959, FO-371/140714, EB 1071/5.
44 Hamit ERSOY, Turkey's Involvement, s. 246.
45 Knigt to Murphy (Interdepartmental Communications) Washington, 31 Ağustos 1959, FRUS, Cilt: XII, Near East Region Iraq, Iran, Arabian Peninsula, 1958-1960 (Washington 1993), ss. 235-236.
46 FRUS, Cilt: XII, p. 236.
47 Burrows'tan (Ankara) FO'ya, 4 Şubat 1959, FO-371/140685, EB 1001/4.
48 H. Caccia'dan FO'ya, Washington, 9 Ekim 1959, PREM-11/3879.
49 Burrows'tan FO'ya, Ankara, 4 Şubat 1959, FO-371/140685, EB 1001/4.
50 Hamit Ersoy, Turkey's Involvement, s. 252.
51 Burrows'tan (Ankara) FO'ya, 31 Mayıs 1960, FO-371/149690, EB 10344/1.
52 'CENTO'nun askeri yönüyle ilgili düzenlemeler konusunda problemlerle karşılaşıyoruz. Paktı'n bölgedeki üyeleri değişik nedenlerden dolayı güçlü bir komuta yapısı kurulmasını uzun süredir beklemektedirler. Amerikalılar, büyük ve gerçekçi olmayan düzeyde askeri yardım taleplerine ve kuvvetlerin taahhüt edilmesine neden olacağına inandıkları için buna karşı koymaktadırlar. Biz bu korkuları paylaşmaktayız, fakat askeri nedenlerle komuta yapısına karşı görüş belirtmekte güçlük çekmekteyiz. Amerikalıların ayak diretmesi şartıyla biz de ayak diretmeye hazırız.Bununla problemin nedenleri arasında CENTO'nun askeri yönünün dağılması tehlikesi bulunmaktadır. Biz daha fazla askeri yardım veremeyiz ve vermeyi de reddedeceğiz, fakat askeri mekanizmayı iyileştirmek için bir şeyler yapılabilir. Ocak 1961'de yapılacak bir sonraki Askeri Komite toplantısında bu, ele alınacak temel konu olacağı için biz şu anda planlarımızı Amerika'nınkilerle uyumlaştırmak zorundayız. Savunma Bakanından Başbakana, 5 Aralık 1960, 7 Aralık 1960, PREM 11/3879.
53 Savunma Bakanından Başbakana, 5 Aralık 1960, Başbakandan Dışişleri Bakanına, 7 Aralık 1960, PREM 11/3879.

54 Denis Allen'den (Ankara) FO'ya (R. A. Butler), 8 Ocak 1964, (CENTO Annual Review for 1963), FO-371/175607, EB 1011/1.
55 FRUS, Cilt: XII, 1958-1960, Near East Region, Iraq, Iran and Arabian Peninsula, (Washington: 1993), s. 245.
56 Burrows'tan FO'ya (The Earl of Home), Ankara, 1 Şubat 1962, (Annual Review of CENTO 1961), FO-371/164011, EB 1011/1.
57 Burrows'tan FO'ya, (Annual Review of Turkey for 1962), Ankara, 18 Aralık 1962, FO- 371/164011, EB 1011/2.
58 Orta Doğu'daki Sovyet politikasıyla ilgili bir rapor, Kasım 1962, FO-371/164010.
59 FO'dan Başbakana, 22 Nisan 1963, PREM 11/4922.
60 Washington'dan FO'ya, 25 Şubat 1964, F)-371/175616, EB 103145/1.
61 Doğu Dairesinin hazırladığı memorandum, 'The Problems of CENTO', 7 Nisan 1964, FO-371/175613, EB 10112/3.
62 Ankara'dan FO'ya, 26 Ekim 1964, FO-371/174005.
63 Doğu Dairesinin hazırladığı memorandum, 'The Problems of CENTO', 7 Nisan 1964, FO-371/175613, EB 10112/3.
64 Doğu Dairesinin hazırladığı memorandum, 'The Problems of CENTO', 7 Nisan 1964, FO-371/175613, EB 10112/3.
65 Denis Allen'den (Ankara) FO'ya, 23 Mart 1964, FO-371/175613, EB 10112/5.
66 Kamuran Gürün, Akıntıya Kürek, Bir Büyükelçinin Anıları (İstanbul: 1994), s. 201.
67 Denis Allen'den (Ankara) FO'ya (Mr. Stewart), 28 Nisan 1965, FO-371/180694, EB 1011/1.
68 FO'dan Ankara'ya, 24 Temmuz 1964, FO-371/175608, EB 1014/1.
69 Washington'dan FO'ya, 18 Temmuz 1964, FO-371/175608, EB 1014/5.
70 CENTO Secretary General's Statement to Council of Deputies, 25 Şubat 1965, FO-371/180718, EB 1631/14.
71 W. Morris'in hazırladığı rapor (Doğu Dairesi Başkanı) 2 Şubat 1965, FO-371/180718, E1631/6.
72 Doğu Dairesinin hazırladığı memorandum, 'The Problems of CENTO', 7 Nisan 1964, FO-371/175613, EB 10112/3.
73 Dışişleri Bakanının Kabine Savunma ve Denizaşırı Politika Komitesi için hazırladığı memorandum, 31 Mayıs 1965, FO-371/180700, EB 1051/12G.
74 Toplantı gündemi ve nihai bildirilerin detayları için bkz. PREM 11/3879, PREM 11/4922, FO-371/170225, EB 1016/12, FO-371/180694, EB 1011/1.
75 26 Eylül 1963'te New York'ta gerçekleştirilen CENTO Dışişleri Bakanları Toplantısının Kayıtları, PREM 11/4922, EB 1015/74.
76 Doğu Dairesinin hazırladığı memorandum, 'The Problems of CENTO', 7 Nisan 1964, FO-371/175613, EB 10112/3.
77 Denis Allen'den FO'ya (Mr. Stewart), Ankara, 28 Nisan 1965, FO-371/180694, EB 1011/1.
78 CENTO Basın Açıklaması, Ankara, 24 Şubat 1965, FO-371/180720, EB 1961/18.
79 Denis Allen'den FO'ya (Mr. Stewart), Ankara, 28 Nisan 1965, FO-371/180694, EB 1011/1.
80 Dışişleri Bakanının Kabine Savunma ve Denizaşırı Politika Komitesi için hazırladığı memorandum, 31 Mayıs 1965, FO-371/180700, EB 1051/12G.

81 Doğu Dairesinin hazırladığı memorandum, 'The Problems of CENTO', 7 Nisan 1964,FO-371/175613, EB 10112/3.
82 Denis Allen'den (Ankara) FO'ya, 23 Mart 1964, FO-371/175613, EB 10112/5.
83 Türkiye Başbakanından (Ürgüplü) İngiliz Başbakanına (Wilson), Ankara, 13 Eylül 1965, FO-371/180702.
84 FO'dan Ankara'ya, 20 Eylül 1965, FO-371/180702.
85 FO'dan Tahran'a, (CENTO Bakanlar toplantısı için konuşma notları) 5 Nisan 1965, FO- 371/180695.
86 Michael Stewart'ın Savunma ve Denizaşırı Politika Komitesi için hazırladığı memorandum, 31 Mayıs 1965, FO-371/180700, EB 1051/12/G.
87 John Beith'ten (Tel Aviv) FO'ya, 7 Ocak 1965, FO-371/180645, E 1016/3.
88 FO'dan J. Beith'e, 29 Ocak 1965, FO-371180645, E 1016/3.

  
3177 kez okundu

Yorumlar

Henüz yorum yapılmamış. İlk yorumu yapmak için tıklayın