• Anasayfa
  • https://www.facebook.com/tarihtarihcemiyeti/
  • https://twitter.com/ttcemiyeti
Demokrasiye Geçiş ve Menderes Dönemi / Prof. Dr. Hikmet Özdemir

Atatürk'ün son Başbakanı ve Türkiye'nin Uçüncü Cumhurbaşkanı Celal Bayar, 7 Ocak 1946'da Demokrat Parti'yi kuracakları ve 10 yıl ülke yönetiminde birlikte söz sahibi olacakları Adnan Menderes'le, o henüz 15-16 yaşındayken, Birinci Dünya Savaşı öncesinde karşılaşmıştır. "Başvekilim Adnan Menderes" adlı kitabında o ilk karşılaşmayı şöyle anlatmaktadır:

"Adnan Menderes'i, Birinci Dünya Savaşı arifesi günlerinde tanıdım. O zaman İttihat ve Terakki Fırkası'nın İzmir Katib-i Mes'ulü idim. 1908 İnkılabı'yla birlikte Türkiye'de birçok sosyal hamlelere girişilmişti. Bu arada öğretim sistemimiz de yeni baştan gözden geçirilmiş ve aydın, vatansever, feragatli bir nesil yetiştirmek için yeni okullar açılması kararlaştırılmıştı. Bu okulların adı: 'İttihat ve Terakki Mektepleri' idi. Bunlardan bir tanesi de İzmir'de kurulmuştur. Menderes, ilkin bu okulda okumuş, fakat bu yıllarda ben kendisini tanımıyordum. Sonra bu okuldan Kızılçullu'daki Amerikan Koleji'ne geçmiş. İşte ilk temasımız bu sıralarda oldu. Bir gün Kızılçullu Amerikan Koleji'nden üç gencin benimle görüşmek istediklerini haber verdiler. Kabul ettim. Hemen hemen aynı yaşlarda üç gençti. Temiz giyinmişlerdi. 15-16 yaşlarında görünüyorlardı. İçlerinden biri konuşmaya başladı. Okudukları Amerikan Koleji'nde, eğitim kadrosu içinde misyoner rahipler varmış. Bunlar Müslüman öğrenciler üzerinde işliyorlar ve Hıristiyan yapmaya çalışıyorlarmış. Bu gençlerin şikâyeti bu idi. Çok heyecanlı idiler. Yürekten konuşuyorlardı. Gördüklerini, vatansever bir duygu ile dile getiriyorlardı. Bana misyonerlerin yakınlık sağladıkları iki öğrencinin adlarını, okul numaralarını da yazdırdılar. Okulları ile 'Devlet' olarak ilgilenmesini istediler. (..)"

"Ben bu konu üzerinde yeterince durdum. Biliyorsunuz o çağlar kapitülasyonlar çağı idi. Yabancı okullar tam bir bağımsızlık içinde eğitim yapıyorlardı. Biz, İttihat ve Terakki Fırkası olarak kapitülasyonlara karşı idik. Fakat bunları kaldırmak o günün işi değildi. Ancak bazı uygulama konularındaki haklarımızdan faydalanarak tesirlerini azaltmaya çalışıyorduk. Yabancı okullar işi de bu arada idi. Bir taraftan okul idaresi ile bir taraftan Maarif Müdürlüğü ile temasa geçtim. Tahkikat açtırdım. Ve bu konu, günün meselesi olarak gazetelere intikal etti. Sanıyorum, bazı Hıristiyanlık gayretine düşmüş hocaların değiştirilmesi ve okul idaresinin dikkate çekilmesiyle işi tatlıya bağlamıştık. Kapitülasyonlar, daha derin tedbirler almamıza izin vermiyordu."

"Bütün bunları anlatmakta maksadım, Menderes hakkında açık bir fikir verebilmek içindir. Okul çağında bir gencin kendi okulunda olup bitenlere dikkatli olması, çevresindeki hocaların bazı arkadaşları üzerinde yaptıkları çalışmaları gözden kaçırmaması, bunları iyi değerlendirmesi, en sonra da buna engel olabilmek için çağın etkili devlet adamlarına başvurup derdini anlatacak ölçüde cesur olması, bir kifâyeti gösteriyordu. Ayrıca genç Menderes'in bu davranışında milliyet duyguları ve dine saygısı apaçıktır. Eğer iyi yetişmekte olan bir genç olmasaydı, hiç şüphesiz misyoner öğretmenlerin giriştikleri bu çalışmaları doğru olarak değerlendirmesine imkân yoktu. Böylece Menderes'in okul hayatından başlayan cevherli yanını tespit etmiş oluyorum. Onun milliyetçilik anlayışı, dinine karşı duyduğu saygı, ömrünün sonuna kadar değişmeden devam etmiştir. Yukarıda anlattığım olaydaki gençlerden birinin Adnan Menderes olduğunu da çok sonraları, kendisiyle yakın dost olduğumuz yıllarda kendisinden öğrenmiştim. Benim hatırımda kalan, sadece olayın kendisi idi. Buna özel bir önem verdiğim ve üzerinde durduğum için de unutmamışımdır. Bir gün kendisiyle görüşürken, 'Hatırlar mısınız?' dedi. 'Sizin İzmir Kâtib-i Mesullüğünüz sırasında, Kızılçullu Amerikan Koleji'nden üç öğrenci sizi ziyarete gelmiş ve okullarında bazı misyoner hocaların Müslüman gençleri Hıristiyan yapmaya çalıştığından şikâyet etmişlerdi. İşte o üç öğrenciden biri benim.' O zaman hafızamı toplayıp gelen üç gençten zayıf, narin, uçuk benizli, gözleri kıvılcımlı gencin, sonradan dostum olan Adnan Menderes olduğunu hatırladım."1

Adnan Menderes'in politik hayatı 1930'da Serbest Cumhuriyet Fırkası Aydın İl Başkanı olarak başlamıştır. Aydın'da Serbest Fırka'nın kurucusu Adnan Menderes, Gazi Mustafa Kemal ve CHP'li merkez erkânı ile tanışınca Ankara yolu açılmış ve bir gün 1932'de adı radyodan iktidardaki Cumhuriyet Halk Fırkası milletvekili adayı olarak okunduktan sonra Aydın'ı temsilen Milletvekili seçilmiştir. Çok zaman sonra Adnan Menderes hayatının o dönemini anlatırken "Beni Atatürk keşfetti' diyecektir.2

Adnan Menderes, 1930'lar başında Cumhuriyet Halk Fırkası'na transferinin ilginç öyküsünü ve Atatürk ile yaptığı dört saatlik sohbetten sonra Milletvekili seçilişini, 1957 yılında Başbakan iken kaleme aldığı bir yazıda anlatmıştır:

"Atatürk zamanında ben, Aydın'da Serbest Fırka'nın Reisiydim. Fethi Bey bizzat Aydın'a gelerek, Serbest Fırka ile meşgul oldu. Aydın'daki Belediye seçimlerini kazandım. Gayet dürüst bir mücadeleye giriştim. Halk Partisi ileri gelenleriyle tanışıyordum. Ama Halk Partisi'ne, onların rica ve ısrarlarına rağmen girmemiştim. O devredeki mutemetler saltanatı idaresini beğenmiyordum."

"Fethi Bey'in Partisi malum şartlar altında feshedildi. Memlekete derin bir üzüntü hâkim oldu. Halk Partisi kendisini toplamak istedi. Vilâyetlere heyetler gönderildi. Bu arada İzmir ve Aydın'a da Celal Bayar riyasetinde, Vasıf Çınar, Ziya ve Halit Onaran'dan müteşekkil dört kişilik bir heyet geldi. Daha sonra da Atatürk seyahate çıktı. Aydın'a da uğradı. Aydınlılarla teması zarurî gördü."

"Ben, gelen heyetle bir hafta temas etmedim. Nihayet, Celal Bayar tanıdığım ve hürmet ettiğim bir zattı. Vasıf Çınar, İttihat ve Terakki Mektebi'nden hocamdı. Heyet'ten Halit Onaran da iyi tanıdığım olmak itibariyle kendileriyle temas, kaçınılmaz bir hal aldı. Ve temas temin edildi. Bu muhterem zatların zorlama ve ısrarı üzerine, Halk Partisi'ne girerek, fikirlerimizi Parti içinde müdafaa etmek muvafık olacaktı. O zamana kadar ve benimle beraber Halk Partisi'ne karşı çekingen tanınan arkadaşlarla, Halk Partisi'ne girdik. Bir şartla ki, teşkilatı yeniden kuracak ve mutemetlik saltanatında üzücü bir takım hareketleri görülmüş olanları Parti'den uzaklaştıracaktık. İşte ben, böyle ısrarlar ve arzular ve onlara dermeyan ettiğim şartlarda Halk Partisi'ne girdim. bu arada, Serbest Fırka zamanında, seçim sandıklarının kırılması suretiyle kazanılan Aydın Belediye Başkanlığı seçimlerinin düzeltilmesini de şart koştuk. Aydınlılar bunu bilirler..."

"Şurasını da söyleyeyim ki, Halk Partisi Teşkilatı'nı aldığım salahiyetle, bütün kazalarda, nahiyelerde yeniden kurdum. Sevilen, dürüst arkadaşları işbaşına getirip diğerlerini bertaraf ettik."

"Bu arada Atatürk yurt seyahatine çıkmıştı. Aydın'a da geldiler. Ben, Halk Partisi Reisi idim. Bütün Serbest Fırka mevcutlarının Halk Partisi'nin kademelerine girmiş oldukları kendilerine jurnal edilmiş olduğu için, Aydın'a birçok ziyaretlerini yaptıkları halde, Halk Partisi'ne gelmeyi arzu etmediler. Nihayet, Vasıf Çınar ve arkadaşlarının ısrarları üzerine eminim ki, istemeyerek, sırf usul zaruretiyle yaptıkları bu ziyaretin uzamamasını, mümkünse beş dakikada bitirilmesini arzu ediyorlardı."

"Nitekim teşriflerinden sonra, ikram ettiğimiz sigarayı dahi almak istemediği gibi, kahve emredip etmediklerini sordum, onu da istemediler."

" (.. ) Konuşmaya başlayınca memleket mevzularından bahis açıldı. Kendilerine merhum Recep Peker ve Şemsettin Günaltay da refakat etmekte idiler. Başladığımız hasbıhalde, o zaman ki isimleri ile Gazi Hazretlerinin son derece alakalandıkları aşikar görünüyordu. O zaman İl İdare Kurulu'ndan 7 aza ve İlçe İdare Kurulu'ndan 7 aza hazırdılar. Fakat iltifat buyurdular. Hasbıhal, Atatürk'le, hemen hemen aramızda geçti. İlk defa teklif ettiğim sigarayı almayan ve kahve istemeyen Büyük Gazi'nin, memleket meseleleri üstünde hasbıhal derinleştikçe, kendilerine zaman zaman takdim ettiğim bir paket Gazi sigarasını içip bitirmiş olduklarını avdetlerinde ayrıldıklarında müşahede ettim. Ve ayrıca dört kahve emir buyurdukları da bugünkü gibi hatırımdadır. Programlarında da aksaklık oldu. Çünkü birkaç dakikalık bir ziyaret için teşrif buyurdukları orada tam dört saat kaldılar."

"Konuştuğumuz mevzular, sanayileşme ve kooperatifçilik mevzuları idi. Ertesi gün Denizli'ye teşrif edeceklerdi. Vasıf Çınar ve Halit Onaran vasıtasıyla bana iki emirleri oldu: O zaman henüz devam etmekte olan Türk Ocakları İdare Heyeti'nin değiştirilmesi ve sohbetimizin ağırlık merkezini teşkil eden Zirai İstihsal ve Kredi Kooperatifleri meselesiyle, sanayileşme mevzuu üzerinde konuştuklarımızın bir küçük rapor haline konularak, ertesi gün Denizli'den Aydın'a geçerken verilmesini istediler. Bu emirleri yerine getirildi."

"Ben, Parti Reisi idim. Parti o zaman şöyle ilan etmişti: Mebus olmak isteyenlerin behemehal Parti merkezine müracaatları şarttı. O zaman hatırladığım ve gazetelerin yazdığına göre 6 bin küsur kişi Mebusluğa talip oldu. Halk Partisi benim, şart olmasına rağmen, böyle bir talepnamemi çıkaramaz. Ama, hiç teşebbüs etmediğim halde ve bir sürpriz olarak, gece yarısı namzetler arasında ismimin okunduğunu, ertesi sabah arkadaşlarım söylediler. Çünkü, ben bütün gün işimle, gücümle meşgul olarak, gece radyoyu bile dinlemeden yatmıştım. Vasıf Çınar ve diğer arkadaşlar, Atatürk'ün Recep Peker'e: "-Bugün konuştuğum genç, elbette burada bizim Parti mutemetleri ile çalışamaz. Şayan-ı dikkat bir gençtir, dediğini bana naklettiler."3

1930'lar Türkiyesi'nde yerinde bir uygulama ile milletvekillerinden ihtiyaç duyanlara Ankara Hukuk Mektebi'nde kayıtlı öğrenci olarak öğrenim görme imkânı sağlanmıştı. Kayıt için süre geçmişti ama, Adnan Bey'e de, "tahsil kaydı aranmaksızın kabul" işlemi yapılmıştı. Hukuk öğrencilerinin çoğu, hep kendisi gibi yaşlı-başlı görev sahibi kimselerdi. Savaşın eksik bıraktığı bir şeyleri tamamlama çabası içinde idiler. Daha sonra devletin üst kademelerinde görev alacaklarını düşünmemeleri için bir neden de yoktu. Hukuk Mektebi'nde Adnan Menderes ile sıra arkadaşlığı yapanlar arasında Selim Sarper, Ahmet Salih Korur, Ethem Menderes de bulunmaktadır.4

Adnan Menderes'in milletvekilliği yılları hemen bütün kaynaklarda "ürkek," "çekingen" gibi sıfatlarla tanımlanmaktadır. Kendisinin değerlendirmesi de aynı doğrultuda olmakla birlikte bu durum onun çok farklı bir yanını ele vermektedir:

Hedef için uzun bekleyişi göze alanların sabrı...

Politikada vazgeçilmez bir özellik. Şöyle diyor:

"Meclis'e geldikten sonra, büyük bir dikkatle çalışmaya başladım. Kendimi memleket işlerine verdim. Hem vazifemi gördüm, hem de hizmet için kendimi yetiştirdim. Başvekil oluncaya kadar da kendimi yarın için ilzam edecek bir harekette bulunmadım: (..) Yirmi sene içinde, herkesin peşinde koştuğu Avrupa seyahatlerini bir defa bile düşünmedim. Hiç birisini aklımdan geçirmedim. Halbuki lisan biliyordum. Param vardı. Faydalı olabilirdim. Bilâkis, Meclis Encümenlerinde çalıştım. Parti Müfettişi olarak, Kaza, Nahiye, Belediye odalarında sabahlayarak vazife gördüm."5

Egeli Çiftçi Adnan Bey'in Büyük Millet Meclisi Komisyonu odalarında geçirdiği uzun yıllar ve Parti Müfettişi olarak yaptığı geziler, 1945'teki siyasi çıkışları için önemli birikim sağlamıştır, denilebilir.

1940'lı yıllar. Saracoğlu Başvekâlet makamındadır. Menderes, Partinin Spor Teşkilâtı Müfettişliği yapmaktadır. Bazı sorunlar nedeniyle Milli Şef'i ziyaret etmesi gerekmiştir. Aklından geçen, Ziraat Vekilliği'dir. Menderes, konuyu bir şekilde Saraçoğlu'na, o da Cumhurbaşkanı'na iletir. Milli Şef İnönü, sonradan "istidatlı bir insan" intibaı edindiğini söylediği o görüşmeyi şöyle aktarmıştır:

"Menderes'i ciddi olarak tanımam şu vesile ile oldu: Zannediyorum, bir aralık Halk Partisi Spor Teşkilâtı'nda Müfettişti. Bu teşkilat bir aralık, politika adamlarının bazı tutku ve mücadeleleriyle çekişiyordu."

"O zaman buna değindim. Menderes'i söylediler. Çağırttım. Politikacıları, aradaki mücadeleleri teşrih etti. Uzun dinledim. Mülahazalarını nazara aldım. Dikkatimi celp etti. Bunu birkaç yerde söyledim: İşittiklerimle intibaım, bu kanaati perçinleştirmiştir."

"Mebus olmadan evvel tanımam. Aramızda mühim bir hadise geçmedi. Muhalefet partisi içinde kendini gösterdikten sonra onu dikkate alırdım. Saracoğlu da onu bir aralık, Tarım Bakanı olarak düşünmüş. 'İstifade olunabilecek bir adam. Bu ciddi meseleyi iyi işlemiş. Tetkik etmiş, ıslah sebeplerini ayırabiliyor' demişti."6

1943 yılı. İkinci Dünya Savaşı olanca şiddeti ile sürüyor. Türkiye Büyük Millet Meclisi Ekonomi Komisyonu'nda bir tasarı görüşülüyordu. Cumhuriyet Halk Partisi Genel Sekreteri Memduh Şevket Esendal'ın mistik loncacılığı ile Başbakan Şükrü Saraçoğlu'nun Türkçülüğünün izlerini taşıyan "Ticaret ve Sanayi Odaları, Esnaf Odaları, Ticaret Borsaları Kanunu Tasarısı.

Hazırlayanlar, mecburi sendika prensibine dayandıklarından, tüccar ve sanayici ayrı ayrı ticaret ve sanayi odalarına; esnaf, esnaf odalarına, borsaya bağlı maddelerin ticareti ile uğraşanlar da ayrıca borsaya yazılmak zorunda tutuluyor. Yönetim kurullarına ve örgüt meclislerine, iş hayatı üzerinde düzenleyici tedbirler almaktan mesleği görme yasağı kararına kadar yetkiler tanınıyor, hükümetin kontrolü arttırılıyor. Türkiye Büyük Millet Meclisi Ekonomi Komisyonu'nda Başkan Fuat Sirmen'in tam karşısında oturan bir Milletvekili var. Önündeki kâğıtlara notlar alan, geriye taranmış ve oldukça geniş alnı çevreleyen saçlar, solgun bir yüz, ucu biraz öne eğik bir burun, ince, birer çizgiden ibaret dudaklar. Bembeyaz boynu sıkan dar bir yaka. Konuşmalar başladıktan sonra görülüyor ki, Milletvekillerinin çoğu tasarıyı destekliyor. Bazısı gerçekten inanarak, bazısı da Hükümet ve Parti Genel Sekreterinin hoşuna gitmek için getirilen düzenlemenin geleneklerimizi canlandıracağından, lonca sisteminin geçmişte oynadığı rolün büyüklüğünden, ekonomimizin bu tasarı ile milli hüviyet kazanacağından dem vuruyorlar. Komisyon Başkanı bir ara "Buyurun Adnan Bey, söz sizin" diyor. Tam karşısında oturan milletvekili başını kaldırıyor. Yüzüne iki yeni çizgi ekleniyor, gözler ve burun delikleri.

Konuşmaya başlıyor:

"Projeyi dikkatle okudum, güzel. Yepyeni müesseseler kuruluyorlar. Ama hangi istikamette? Tüccarı, sanayiciyi, esnafı bir çeşit mecburi korporasyonlara bağlıyorlar. Bu bakımdan Nasyonal Sosyalist Almanya ile Faşist İtalya'nın iktisadi teşekküllerini bize getirmek istiyorlar, bununla da, biz milli ve tarihi müessesemiz loncaları canlandırıyoruz, diyorlar. Lonca mı değil mi bilmem, yalnız gördüğüm, karşımıza gelenin düpedüz bir korporasyon olduğudur. Faşist korporasyon, nasyonal sosyalist korporasyon! Bizi nereye götürmek istiyorlar?"

Ardından kalkıyor, dışarı çıkmak üzeredir. Komisyon Başkanı, "Durun, Adnan Bey, anlatacaklar elbet, dinleyin" der. Aldırmıyor ve sesleniyor: "Ne söyleyeceklerini arkadaşlardan öğrenirim."7

1943'te Kara Avrupası'ndaki gelişmelere paralel olarak faşist dalganın Türkiye'de de yükselmeye başladığı hesaba katılırsa, bir milletvekilinin yukarıdaki türden değerlendirmeler yapması anlamlıdır ve cesaret isteyen bir iştir.

Bir Değişim Belgesi

Şükrü Saraçoğlu Hükümeti'nce hazırlanan Toprak Reformu tasarısı Ocak 1945'te Türkiye Büyük Millet Meclisi'ne sunulmuştur. Tasarıyı hazırlayanlar, mevcut arazi mülkiyeti yapısının değiştirilmesinden yanadır. Amaçları iki başlıkta özetlenebilir: Büyük toprak sahiplerinin siyasi gücünü kırmak; toprak mülkiyetini, üretimi arttıracak şekilde yeniden düzenlemek. Bu tasarı aynı zamanda CHP içindeki muhalefetin ortaya çıkışına da imkan hazırlamıştır. Esasen, 1945 yılı bütçe görüşmelerinde Celal Bayar başta olmak üzere, Adnan Menderes, Emin Sazak, Yusuf Hikmet Bayur görüşmeler boyunca hükümeti ekonomi politikası dahil pek çok konuda eleştireceklerdir. Fakat, toprak reformu tartışmalarında meclis parti grubunda söz konusu milletvekillerince gösterilen tepki daha şiddetlidir. Tasarı kanunlaşmadan 3 gün önce, Celal Bayar, Refik Koraltan, Fuat Köprülü ve Adnan Menderes imzalarıyla CHP Meclis Grubu'na verilen ve Türkiye'nin demokrasi tarihine "Dörtlü Takrir" diye geçen ünlü önerge, parti içi çatlama ve ardından gelen şiddetli kopuşun tescilidir. "Dörtlü Takrir"in parti grubundaki görüşmesi, 12 Haziran 1945 Salı günü, yani, toprak reformu kanunu oylamasından bir gün önce yapılmıştır. Adnan Menderes, tam yedi saat süren bu toplantıyı anlatırken, "yedi saat bize sadece küfür yağdırdılar"' diyecektir. İlginçtir, Menderes, Parti Meclis Grubu'na ilk defa bu toplantıda hitap etmiştir.8

"Dörtlü Takrir"in neden reddedildiği konusu tartışmalıdır. Kemal Karpat, red kararını anlamanın biraz zor olduğunu, çünkü "bu red kararı ile 1945 baharında Halk Partisi'nin yaptığı bütün hürriyet vaadleri inkar edilmiş oluyordu," demektedir. Kemal Karpat'a göre, bir ihtimal daha vardır: "Halk Partisi ileri gelenleri gerçek bir muhalefet partisinin kurulmasına imkan vermek için takriri kasten reddetmişlerdi. Böylece takrir sahiplerine er geç Partiden ayrılmak için bir sebep verilmiş oluyordu."9

Cem Eroğul, Kemal Karpat tarafından dile getirilen "her iki görüşün birden red kararının alınmasına etki etmiş olması muhtemeldir," diye yazmaktadır.10

7 Haziran 1945 tarihli "Dörtlü Takrir"in tam metni şöyledir:

"CHP Meclis Grubu Yüksek Başkanlığı'na,"

"Daha ilk kuruluşundan beri Türkiye Cumhuriyeti'nin ve Cumhuriyet Halk Partisi'nin en esaslı umdesini teşkil eden demokrasi prensiplerinin tamamıyla tatbiki sayesinde refah ve saadete kavuşacağı kanaatine bağlanmış olan vatandaşların bütün memlekette ve bilhassa Partimiz mensupları arasında en büyük ekseriyeti teşkil ettikleri şüphesizdir. İşte bu kanaatledir ki milletçe özlenen bu amacın gerçekleşmesi için lüzumlu gördüğümüz tedbirleri Partimizin Meclis Grubu'na arz ve teklif etmeyi borç bildik."

"Atatürk'ün ölmez adına bağlı olan mukaddes Kurtuluş Savaşımızdan doğan Türkiye Cumhuriyeti, ilk Teşkilât-ı Esasiye Kanunu ile dünyanın belki en demokratik anayasasını meydana getirmiş ve bu sayede gerek ferdi hürriyetleri, gerek milli denetimi en geniş surette sağlamak imkânlarını vermişti. Memleketi Ortaçağ'dan kalma birtakım zararlı müesseselerden koruyabilmek ve irticaı kırmak maksadıyla 1925'ten sonraki yıllarda siyasi hürriyetlerin bazı kısıtlamalara uğratıldığını biliyoruz. Lâkin, Türkiye Cumhuriyeti Devleti, Teşkilât-ı Esasiye Kanunu'nun demokratik ruhuna daima sadık kalmış ve Cumhuriyet'in kurucusu Büyük Atatürk bunu tamamıyla demokratik bir şekle ulaştırmak idealinden ölünceye kadar ayrılmamıştı. Burada izahına lüzum görmediğimiz türlü sebeplerden dolayı muvaffakiyetsizlikle neticelenen Serbest Fırka tecrübesi bu maksatla yapılmış bir hareketti. Bu talihsiz tecrübenin uyandırdığı tepkiler neticesinde siyasi hürriyetlerin yeni birtakım tehditlere uğratıldığı inkâr edilemez. Bununla beraber Cumhuriyet idaresinin her şeye rağmen demokratik olgunluk yolunda ilerlemek istediğini gösteren teşebbüsler de vardı. Büyük Millet Meclisi seçimlerinde bağımsız milletvekillerine gittikçe daha artacak bir nispette yer ayrılması tecrübesini buna bir delil olarak zikredebiliriz. İkinci Dünya Savaşı'nın belirlemeye başlaması ve harp tehlikesinin memleketimizi daimi bir tehdit altında bulundurması pek tabii olarak siyasi hürriyetleri bir kat daha sınırlamaya sebep olmuş ve bu suretle Teşkilât-ı Esasiye Kanunu'nun demokratik ruhundan biraz daha uzaklaşılmıştı. Gerçi, Cumhuriyet Halk Partisi içinde ayrıca bir bağımsız grup teşkili milli denetim işinin daha esaslı bir şekilde sağlanması ve tek parti usulünden doğan zararların karşılanması yolunda bir tecrübe olmakla beraber kuruluşundaki gayri tabiilik dolayısıyla bundan da müspet bir netice alınmadığını görüyoruz. Bütün dünyada hürriyet ve demokrasi cereyanlarının tam bir zafer kazandığı demokratik hürriyetlere riayet prensibinin milletlerarası teminata bağlanmak üzere bulunduğu şu günlerde memleketimizde de Cumhurbaşkanından en küçüğüne kadar bütün milletin aynı demokratik ilkeleri taşıdığından şüphe edilemez."

"Uzun asırlardan beri müstakil bir devlet olarak yaşayan Türkiye'de, hatta okuyup yazma bilmeyen vatandaşların bile siyasi hürriyetlerini, şuurla kullanacak bir seviyede bulundukları inkâr edilemez bir hakikattir. Okuyup yazma bilmeyen köylüler arasından bile dünyanın en değerli idare ve siyaset adamlarını yetiştirmiş olan milletimizin bilhassa Cumhuriyet idaresinin kuruluşundan beri yapılan büyük hamleler neticesinde, bundan 20 yıl evveline nispetle çok yüksek bir seviyeye erişmiş bulunduğu övünülecek bir gerçektir."

"İşte, bir taraftan iç hayatımızdaki bu mesut gelişmenin yarattığı siyasi olgunluk, diğer taraftan bugünkü medeniyet dünyasının umumi şartları daha ilk Teşkilâtı Esasiye Kanunumuzda hâkim olan demokratik ruhu bugünkü siyasi hayat ve teşkilatımızda kuvvetle tecelli ettirmek zamanı geldi kanaatine bizi sevk etmiş bulunuyor. Bunun biran evvel gerçekleşmesi yönündeki düşüncelerimizi şöyle hülasa ediyoruz:"

"1 - Milli Hâkimiyetin en tabii neticesi ve aynı zamanda dayanağı olan Meclis denetiminin Anayasamızın yalnız şekline değil ruhuna da tamamıyla uygun olarak tecellisini sağlayacak tedbirlerin aranması;"

"2- Yurttaşların siyasi hak ve hürriyetlerini daha ilk Teşkilatı Esasiye Kanunumuzun gerektirdiği genişlikte kullanabilmeleri imkânlarının sağlanması;"

"3- Bütün parti çalışmalarının yukarı ki esaslara tamamıyla uygun bir şekilde yeni baştan tanzimi, muhterem milletvekili arkadaşlarımızın yüksek tasviplerine sunduğumuz bu teklifimizle daha ilk kuruluşundan beri Milli Hâkimiyet gayesine erişmeyi, onu gerçekleştirmeyi hedef tutan Cumhuriyet Halk Partisi'nin ve bütün Türk milletinin yüksek arzularına tercüman olduğumuza, Atatürk'ün idealine sadık kaldığımıza tamamıyla inanmış bulunuyoruz. Cumhurbaşkanımızın 19 Mayıs 1945 tarihli nutuklarında: 'Siyaset ve fikir hayatımızda, demokrasi prensiplerinin daha geniş bir ölçüde hüküm süreceği' hakkındaki ifadeleri, bu teklifimizin vakitsiz ve yersiz olmadığı hakkındaki inancımızı büsbütün kuvvetlendirmiştir."

Birkaç ay gibi kısa bir sürede Milli Şef İsmet İnönü'ye ve Partisine karşı ülke çapında yıllardır birikmiş tepkinin sözcülüğünü üstlenen Bayar-Menderes ve arkadaşlarının başarıları nasıl açıklanabilir?

İlkay Sunar'ın bu soruya cevabı, "popülizm" şeklindedir. "Farklı grupları bünyesinde birleştiren popülist partiler ve önderler, ittifak dışı gruplar arasında ortaya çıktığı gibi, iktidar bloku içinde doğan anlaşmazlık veya bunalım sonucunda da oluşabilmektedir." Popülist ideolojiler ve akımların paylaştıkları diğer bir ortak nokta, "kitleleri birleştirebilecek yaygın folklorik öğeleri belirli bir şekilde biçimlendirip dinci, milliyetçi, faşizan, sosyalist, liberal ya da karmaşık bir ideoloji ile karıştırdıktan sonra hakim ideolojiye karşı yöneltmelerinde yatmaktadır." Azgelişmiş ülkelerde, "sivil toplum kurumlarının ve plüralist örgütlenmenin güçsüzlüğü karşısında popülizm yaygınlaşmakta, hatta hakim koalisyona karşı gelebilecek tek alternatif olarak ortaya çıkmaktadır." Dolayısıyla bu ülkelerde "ortaya çıkan kurumsal boşluğu yarı-geleneksel, yarı-modern ortamın yarattığı belirsizlikten kaynaklanan geniş bir patronaj örüntüsü doldurmaktadır. Sunar, burada kullandığı "patronaj" kavramını, "karşılıklı çıkar ilişkilerine dayanan, destek veya hizmet karşılığında hukuki-kurumsal düzeni zorlayarak yapılan ödüllendirme (çıkar sağlama biçimi)" olarak tanımlamaktadır. İlkay Sunar'a göre, Türkiye'de var olan patronajın kökenleri Osmanlı "arpalık" sistemine kadar uzanmaktadır. "Popülist partinin kontrol ettiği ve genellikle kamusal kaynaklara yönelen patronaj örüntüsü sivil toplum kurumlarının ve plüralist yapının yokluğunda hakim duruma geçmektedir." Bayar-Menderes hareketi, halkçı-laik ideolojinin popülist bir biçimde yeniden yorumlanmasıdır. Ve, kendisinden önceki yönetimden "popülist-plebisiter bir demokrasiye elverişle bir toplumsal yapı" devralmıştır.11

Mümtaz Soysal, DP hareketinin oluşumundaki bu tarihi ittifakı şöyle anlatmaktadır:

Yıllardan beri "gerici" diye bir kenara itilmekten, sömürülmekten ve ancak tepeden bir ilgi görmekten bıkan köylü, köşe başlarını tutmuş eşraf karşısında fırsatların kendisine açılmasını isteyen genç tüccar, büyük kentlerde gelişen ticaret ve sanayi burjuvazisi ile çıkar ilişkisini güçlendirmeye çalışan serbest meslek sahipleri. İktidar partisinden koparak bütün kırgınlıkları ve bekleyişleri ustaca kullanmasını bilen DP önderliği kısa sürede bir halk hareketine dönüşmüştür.12

Bu ittifaka ayrıca özgürlük arayışı içindeki şehirli aydın13 ile Milli Şef ve Partisini devirmek için gizli gizli yemin edip birbirlerine şeref sözü veren Ordu mensuplarını da eklemek gerekir.14

Demokrat Parti'nin gerçek yaratıcısı "Milli Şef" dönemi uygulamalarıdır, demek de mümkün. Şevket Süreyya Aydemir, iktidar yıpranması adını verdiği bu durumu "Aristidis Kompleksi" ile açıklıyor:

"Aristidis, zamanımızdan 2500 yıl kadar önce Atina'da itibarlı bir hakimdi. Her seçimde o seçiliyordu. Aleyhinde hiç kimse bir şey söylemiyordu. Bu yıllar boyu böyle devam edip gidiyordu. Gene bir seçim günü Aristidis seçim alanına giderken, bir köylü, elinde bir midye kabuğu ile Aristidis'e yaklaştı. Bunun içine usulüne göre, seçilecek birinin adını yazmasını rica etti. Aristidis'i tanımıyordu. Aristidis sordu:"

"-Kimin adını yazalım?"
"-Aristidis'i yazma da kimi yazarsan yaz!"
"-Niçin, Aristidis'in büyük suçları mı var?"
"-Hayır, ama artık bıktık! Hep Aristidis! Artık değişmeli!..."15

Cüneyt Arcayürek söz konusu dönemin tanıklarındandır. Gazetecilik mesleğine başladığı "o yılları" ve Şevket Süreyya Aydemir'in "Aristidis"ini şöyle tasvir etmiştir:

" (..) Egemen bir parti vardı, partinin üstünde İsmet Paşa Tanrı'nın parçası idi. (..) Halk, İnönü'nün yüzünü göremezdi. İnönü yerine, egemen CHP'nin elleri dilediği zaman halkı okşar, yerine göre sıkardı. İnönü'yü halk bu yöntemle görmüş sayılırdı sanki. Demokrat Parti hareketi ortaya çıkıncaya değin, 'Paşa' herkes adına düşünen, milletine doğru yolu gösteren, hemen her konuda uygulamaya geçilmesi gerekli buyrukları veren 'tek' insandı."16

Değişimin Yönü

17 Haziran 1945 günü, "Dörtlü Takrir" diye bilinen değişim önergesini imzalayan milletvekillerinden Celal Bayar CHP üyeliğinden istifa etmiştir. Öteki imzacılardan Adnan Menderes ile Fuad Köprülü de Vatan Gazetesi'nde muhalif yazılar yazmaya başlamışlardır. İşledikleri tema, millet egemenliğinin sağlanması, insan hak ve hürriyetlerinin güvenceye alınması, anti-demokratik hükümlerin kaldırılması ve baskıya son verilmesidir. CHP Parti Divanı bu yazılar üzerine Adnan Menderes ve Fuad Köprülü'yü "Partinin iç durumunu bozmak için partide kaldıkları" gerekçesiyle 21 Eylül'de partiden ihraç etmiştir. Dördüncü imzacı Refik Koraltan ise, 2 Ekim'de Vatan Gazetesi'ne arkadaşlarının ihracının parti tüzüğüne aykırı olduğunu iddia edince kendisi ihraç edilmiştir.

Bu aylarda, Celal Bayar'ın yeni bir parti kurmak üzere olduğu söylentileri sürekli olarak yayılıyordu ve onun böyle davranması ihtimali CHP çevrelerinde memnunlukla karşılanıyordu. 1 Aralık 1945 günü Bayar'ın basına verdiği demeçte yeni bir siyasi parti kuracaklarını açıklaması ve ardından Cumhurbaşkanı İsmet İnönü ile Çankaya Köşkü'nde baş başa yemek yemesinden çok geçmedi, 7 Ocak 1946'da Demokrat Parti (DP) kuruldu.

Dış Faktörün Rolü?

Türkiye'nin İkinci Dünya Savaşı boyunca, savaşın bazı evrelerinde Almanya yandaşlığı ile suçlanmasına rağmen başarılı bir denge politikası izlediği genel olarak kabul gören bir açıklamadır.17

Bununla birlikte savaş sonrasında çok partili politikaya geçiş kararının alınmasında tamamen uluslararası yeni ortamın etkili olduğu, böyle bir geçişe adeta zorlandığı konusu tartışılabilir.

Nihal Kara-İncioğlu, dış politika kaygılarıyla geçiş sürecinin başlatıldığını, ancak bu süreci "kontrol" altında tutmaya çalışan yönetici kadroların parti-devlet özdeşliğini çözerek rekabetçi ve çoğulcu bir politik sistem kurulması için gerekli olan kurumsal düzenlemeleri yapmaktan kaçındıkları sonucuna varmıştır. Türkiye'de çok partili sisteme geçiş toplumdan gelen hareketlerle ve baskılarla olmamıştır.18 Nihal Kara-İncioğlu, bir başka yayınında, liberalleşme girişimlerinin hız kazanmasının 1945 San Fransisco Konferansı öncesinde olmasından hareketle, "Batı'nın desteğini almak için çok partili bir sistemin gerekli olduğunu düşünen İnönü, aynı zamanda geçişin biçimini de belirlemeye çalışmıştır," demektedir. "İnönü ve çevresinin öngördüğü geçiş biçiminde B(üyük) M(illet) M(eclisi) ve dolayısıyla varolan kadrolar içinden çıkacak kişiler ikinci bir parti kuracak ve böylelikle hem geçmişteki tek parti rejiminin meşruluğu sorgulanmayacak, hem de muhalif parti, Cumhuriyetin temel ilkelerine (laiklik, milliyetçilik vb.) uyacaktı. Siyasal faaliyet varolan kadrolar içinde tutulurken, toplumda kargaşalığa yol açılmayacak, bir başka deyişle geçmişte olduğu gibi toplumun dışlanmışlığı sürecekti. Toplumun katılması yine arzu edilmiyordu, olsa bile 'bunun denetimli' ve 'adım adım' olması öngörülüyordu. (.. ) Temel ilkelerde birleşen siyasal kadrolar iki partiye ayrılarak CHP karşısında kurulan muhalefet partisi bir eleştiri ve kontrol organı olarak varolacak ve uzun yıllar iktidara gelme iddiasında bulunmayacaktı." Nihal Kara, "İnönü ve çevresinin oluşturmaya çalıştığı çok-partili sistem gerçekten rekabetçi ve çoğulcu bir parti sistemi değil, muhalefet partilerinin sadece görünüşte varolduğu bir 'hegemonyacı parti' rejimidir," diyor. Ve şunları da ekliyor: "Böylelikle geçiş biçimini denetim altında tutmak isteyen İnönü'nün başarılı olduğu söylenebilir. tek-parti rejiminin siyasi kadrolarının kurduğu DP toplumsal muhalefeti kanalize ederek yumuşatmış ve böylelikle Tek parti rejiminin ideolojisi sorgulanmamıştır. DP kadroları içerisinde bunu yapmak isteyenler 1948'de partiden ihraç edilmiştir."19

Oğuz Ünal, İsmet İnönü'nün başında bulunduğu tek parti yönetimin, çok partili demokratik hayata, iç etkenlerin yanı sıra, dünya şartlarının da tesiri ve baskısıyla kendisini mecbur hissettiği ve tek partili otoriter rejime son verirken, Türkiye'nin dış güvenliğinin ancak demokratik ülkeler topluluğu içinde sağlanabileceğine inandığını yazmaktadır.20

Batı demokrasilerini temsil eden ülkeler, savaş sonrası dönemde tek parti rejimlerine yumuşamaları ve çok partili sisteme geçmelerini hissettirmiş veya bazı hallerde açıkça talep etmiş olabilirler ama, kendilerine bu şekilde uyarı yapılan bütün ülkelerin hemen böyle bir tavsiyeye uydukları söylenemez. Bu durumun çarpıcı örneği İspanya'dır. 1946 yılı Mart ayı boyunca ABD, İngiltere ve Fransa, bu ülkenin demokrasiye geçmesi ve Franco'nun istifası için açıkça ısrar etmiş, savaş boyunca Nazi Almanyası ve Faşist İtalya yandaşlığı yapan İspanya'nın Birleşmiş Milletler'e üyelik başvurusunu da reddettirmişlerdir. Hatta, İspanya-Fransa sınırında eski cumhuriyetçi askerler ve mülteciler toplanmaya başlamıştır. Fakat, beklenenin aksine Franco istifa etmediği gibi, İspanya da çok partili rejime geçmemiştir. 1950'li yıllarda ABD, İspanya'ya yakınlaşınca Franco'nun, "İspanya iç savaşını şimdi kazandım" dediği rivayet edilmektedir.

Türkiye örneğinde 1946'da çok partili politikaya geçiş kararı, uluslararası politikadaki zorlayıcı ve cesaretlendirici değişiklik kadar, tarihi gelenekten, İkinci Meşrutiyet Dönemi'nden beri çok partili hayata alışkanlık ve özlemden ve en önemlisi de halktaki toplumsal muhalefet birikiminden kaynaklanmaktadır. Halk, iktidardaki tek parti yönetimini alaşağı edilmesi için uygun ortamın doğmasını 1930'ların başından beri beklemektedir. Serbest Cumhuriyet Fırkası'na gösterilen ilgi bunun kanıtıdır. DP'nin doğuş ve gelişmesini hazırlayan, programındaki farklılıklar veya önderlerinin dünya görüşlerinden çok, halkın içinde sürekli yaşayan bu muhalefet duygusudur. Celal Bayar olsun, Adnan Menderes ve ötekiler olsun, DP'yi kurdukları tarihe kadar uzun süren bir muhalefet ile ün salmış, tutuklanmış, halkın gönlünde bu özellikleriyle yer etmiş şahsiyetler değildir. 1945 ortasında parti meclis grubunda muhalif tutum ve harekete başlayanların, birkaç ay içinde ayrı bir parti kurarak halk kitlelerini iktidara karşı seferber edebilmiş olmaları üzerinde düşünülmelidir. Nihayet şöyle bir sorunun da cevabı verilmelidir: Atatürk, 1930'ların başında Serbest Cumhuriyet Fırkası denemesine kalkışırken acaba ne gibi bir dış faktör baskısı altında idi?

Kara Avrupası tek partili faşist diktatörlüklerin altında sarsılırken, Türkiye, çok partili düzene geçiş imkanları var mı, diye arayış içinde değil miydi?

Demokrat Parti'nin Programı

Adnan Menderes ve öteki kurucuların büyük emek verdikleri partinin program çalışmaları, Celal Bayar'ın ifadesine göre, "basının sıkı takibi ve tazyiki" altında bulunduklarından farklı mekanlarda sürdürülmüştü. İkili, üçlü, dörtlü toplantılarda Adnan Menderes'in önemli bir rol üstlendiği bilinmektedir. Parti programı olarak üzerinde anlaşılan temel ilkeler özetle şöyle idi:

"1 - İnkılaplar çağı Atatürk'ün ölümü ile kapanmış, sosyal gelişme çağı başlamıştır. İnkılapların en büyüğü olan Cumhuriyet, Demokrasi esasları ile desteklenerek hedefine ulaştırılacaktır."

"2- Üçüncü Selim'den beri yenilik hareketleri tepeden tabana, yukarıdan aşağıya doğru yapılmıştır. Devletin üst yapısını teşkil eden kuvvetler çeşitli sebeplerle 'Batılılaşma' zorunluluğu duymuş ve bunu alt yapıya kabul ettirmeye çalışmıştır. Bundan sonra 'devletten millete doğru' değil, 'milletten devlete doğru' bir fikir ve uyarma akımının başlaması gereklidir. Türk milleti olgun bir millettir ve kendi kendini idare etmeye muktedirdir. Kurulacak partinin devlet yönetimini aşağıdan yukarıya doğru işleten bir parti olması icap eder."

"3- Türkiye toplum yapısı Batı milletleri toplum yapısına uymamaktadır. Bir kere memleketimizde sınıflar keskin çizgilerle birbirinden ayrılmamışlardır. Tersine birbirlerinin içinde, birbirlerine mütedahil olarak yaşarlar. Patron işçi ile, ağa çobanla, hem menfaat hem hayat görüşü bakımından Batı'daki gibi çatışma içinde değildir."

"Türk devleti, Batı'daki gibi bu sınıflardan birine dayanmaz. Devlet, bütün tarihi boyunca milli devlet vasfını taşımıştır. Onun için her tabakadan halk, devlete 'devlet baba' der. Bu söz başka dillerde yoktur. Halk böylece devleti kendisinden saydığını göstermiş olur. Bütün tarih boyunca Türk Milleti ihtilal yapmamıştır. Zaman zaman, yer yer görülen Anadolu isyanları, halkın devlete değil, tersine devleti temelden korumak için, devletin yöneticilerine başkaldırmasıdır. Bir çeşit sahibi olduğu devleti savunmasıdır. Görülüyor ki, zengini, fakiri, patronu, işçiyi, ağayı, çobanı aynı şefkat ve adaletle yöneten 'koruyucu devlet' yönetimi geleneğinden geliyoruz. 'Devrimci Cumhuriyet' süreci de bu karakter içinde geçmiştir. 'İmtiyazsız, sınıfsız kaynaşmış bir kitleyiz' sözünü besleyen kaynak da budur!"

"Biz demokrasiye yönelmekle, siyasi bünyemizde temelden bazı değişiklikler yaptığımız sanılır. Hakikat bu değildir. Bizde, derebeylik, kölelik ve bunun sonucu olan aristokrasi olmadığı için, devlet doğrudan doğruya sınıfsız bir kitleye, halka dayanmıştır. Halk, devlet idaresine seçimsiz iştirak etmektedir. Veya, 'biat' ve 'itaat' hakkı manevi bir seçim yapar. Bizim yapacağımız iş, işte bu manevi seçimi maddi seçim haline getirmektir. Türkiye'de koruyucu devlet, 'hami devlet' vasfına dokunulmadan, halkın yönetime katılmasını sağlamak lazımdır. Halkın yönetime katılması dürüst bir seçim sistemi ile kurulabilir. Geleneksel devlet anlayışımızı da 'kuvvetli hükümetlerin' elinde yürütebiliriz. Böyle olunca devlete el koyacak iktidarların, Büyük Millet Meclisi'nde kuvvetli bir ekseriyete dayanması gerektir. Bunun görebildiğimiz çaresi, seçim sistemimizin çoğunluk esasına dayanmasıdır."

"4- Batı memleketleri eski Yunan'dan aldıkları demokrasiyi kendi toplum yapılarına göre biçimlendirmişlerdir. Krallığın ve aristokrat sınıfın tasfiye edilmemesi sebebi ile, iki meclisli parlamentolar kurulmuş, keskin çizgilerle birbirlerinden ayrılmış sınıfların 'çatışmadan bir arada yaşama' zorunluluğundan da 'muhtar idareler', 'anayasa mahkemeleri' gibi müesseseler doğmuştur."

"Biz saltanat müessesesini yıktığımızda, sınıflar da birbirlerinin içinde yaşadıkları ve milletçe 'devlet baba' felsefesi geleneğinden geldiğimize göre, ne iki meclisli parlamentoya, ne Batı'nın anladığı manada 'sınırsız muhtar' idarelere itibar edemezdik. Politika kuvvetleri seçim yolu ile halkın eline geçecek, iktidarlar, halktan gelen politik temayüllere göre memleketi yöneteceklerdir. Bütün kuvvetleri meclisin elinde toplayan 1924 Anayasası'nın öngördüğü budur. Hükümetler gerekirse muhtar idarelerin fikirlerini alabilirler, bu fikirleri kendi yönetimleri içinde değerlendirebilirler; fakat, bu idarelerin sorumsuz müdahaleleri, politikaya katılmaları anayasamızın ve devlet yapımızın dışında kalır."

"Ancak, bu 'kuvvetli hükümetlerin tek bir tehlikesi vardır. O tehlike de, iktidarların kuvvetini, iktidarda kalmak için kullanmağa kalkması! Bu ise, seçimlerin adalet cihazına tevdi edilmesi ile önlenebilir."

"5- Tarihi gelişmemizin geçirdiği tecrübelerden faydalanarak laiklik mevzuunda hassas olmamız gerektiği konusunda da müttefikiz."

"6- Halk Partisi bir kadro partisidir. Devletin, halkın içine uzanmış bir kolu diye tarif etmek mümkündür. Devrim şartları içinde başka türlü de olması mümkün değildi. Ancak, inkılap çağı sona erip, bu inkılapları geliştirme çağı başlayınca partinin demokratik esaslara dönmesi gerekirdi. Fakat, Halk Partisi yöneticileri buna yanaşmamışlardır. Böyle olunca bizim kuracağımız partinin iç bünye ve temel prensip bakımından bunun tam tersi olmak zorunluluğu vardır. Yani, parti fikir kadrosuna değil, halk tefekkürünün temellerine dayanacaktır."21

DP programı, genel hükümler ve hükümet işleri şeklinde iki ana bölüme ayrılmakta idi. Liberalizm; hürriyetler ve iktisadi düzen açısından kabul ediliyordu. Belli başlı insan hakları ve hürriyetleri öngörülüyor, özellikle dernek kurma hürriyetinde ısrar ediliyordu. Türk toplumunun aile ve mülkiyet esasına dayandığı vurgulandıktan sonra, iktisadi açıdan anayasada yer alan devletçiliğin baş görevleri arasında özel teşebbüslerin desteklenmesi gereğine işaret edilmesi dikkat çekici idi. Genel ilkelerin ikinci derecede ağırlıklı kavramı demokrasi ise, doğrudan doğruya partinin kuruluş gayesi olarak ilan edilmişti. Programın birinci maddesinde bu durum şöyle ortaya konulmuştu:

"Demokrat Parti (..) Türkiye Cumhuriyeti'nde demokrasinin geniş ve ileri bir anlayışla gerçekleşmesine ve umumi siyasetin demokratik bir görüş ve zihniyet ile yürütülmesine hizmet maksadıyla kurulmuştur." Böyle bir maksadı gerçekleştirecek biricik mekanizma olarak tek dereceli serbest seçim öngörülmüştü. Bu yoldan idarenin halkın emrinde ve hizmetinde bulunması gerektiği ısrarla vurgulanmıştı. Programın hükümet işleri bölümünde ise, ikinci bir yargı kademesi kurulması istenmekte, üniversitelerin bilimsel ve mali özerkliğe sahip olmaları gereğine değinilmekte ve benzer bazı konularda vaatlerde bulunulmakta idi. Bu kısımda ayrıca partinin iktisadi görüşleri açıklanıyordu: "Özel teşebbüs ve sermayenin faaliyetinin esas olduğu" belirtilmekte ve hatta verimlilik gerekçesiyle devlet işletmelerinin özelleştirilmesi istenmekte idi. Piyasa faaliyeti tamamen liberal prensiplere göre düzenlenecekti. Kesin zorunluluk olmadıkça piyasaya karışılmayacaktı. Partinin tutumunu anlamak için çok önemli bir başka nokta, kalkınmada tarıma dayanılacağının ilan edilmesi idi. Ayrıca denk bütçe esası ve vergi sisteminde vasıtalı vergilerden ziyade vasıtasız vergilere daha geniş yer verilmesinin gerekli bulunduğu belirtilmişti.22

Çok Partili İlk Seçim

Bir muhalefet hareketi olarak Demokrat Parti'nin (DP) 1946-50 Dönemi gerçekten sıkıntılı geçti. DP, büyüme sürecinde illerde örgütlenirken ilginç bir olgu ile karşılaştı: Tek parti dönemi uygulamaları nedeniyle halk kesimleri DP'ye katılıyordu. Bu kesimler, CHP ile özdeşleşen bürokratik yönetim tarzını ortadan kaldırmayı gerektirecek esaslı bir reform programının gerçekleştirilmesi için iktidar aygıtının elde edilmesini şiddetle arzu ediyorlardı. CHP iktidardan uzaklaştırılacak ve "kendilerine eziyet edenlerden intikam alınacaktı." Bazı kesimler ise DP'yi 1930'da, Fethi Bey'in Serbest Cumhuriyet Fırkası gibi danışıklılık ürünü olarak görmeye başlamışlardı. Parti lideri Bayar, bu durumdan basına şikayette bulunmuş ve böyle düşünenlerin kesinlikle yanıldıkları belirtmek gereği duymuştu. Bayar'a göre, devlet bürokrasisi de politikaya karışıyordu ve yapılan baskı ve tehditlerle partisinin büyümesi engellenmek isteniyordu.23

DP'nin katıldığı ilk siyasi yarış, 1946 seçimleri demokrasi adına çok tartışmalı bir seçim olarak tarihe geçti.

Seçimler, 21 Temmuz günü yapıldı ve 465 sandalyenin 395'ini CHP'nin kazandığı ilan edildi. DP 66, Bağımsızlar da 4 sandalye kazanmışlardı. DP, 465 sandalye için 273 aday göstermiş ve bunlardan 66'sını Meclis'e sokmayı başarmıştı. DP'li adayların seçime katılmadıkları 16 il; Çorum, Kırşehir, Niğde, Malatya, Gümüşhane, Rize, Bingöl, Diyarbakır, Mardin, Siirt, Bitlis, Muş, Ağrı, Kars, Van ve Hakkari idi. Batı Anadolu şehirlerinde iyi sonuç alan DP, 12 ilde kazanmıştı: Edirne, İstanbul, Çanakkale, Muğla, Burdur, Afyon, Bilecik, Bolu, Kastamonu, Sinop, İçel ve Kayseri. CHP ise, kırsal kesim ile Karadeniz, Doğu, Orta ve Güneydoğu Anadolu'dan destek almışlardı. DP'lilere atfen basında yer alan haberlerde, seçimlerin özellikle il merkezlerinde CHP'li hükümet bürokrasisinin baskısı altında yapıldığı, bazı bölgelerde seçim mazbatalarının değiştirildiği, bu yüzden toplu halde istifa edecekleri bile söyleniyordu.24

Kemal H. Karpat'ın tespitlerine göre; seçim kampanyasının en ilginç tarafı, halkın faal bir şekilde tartışmalara katılması, muhalif partiyi heyecanla desteklemesi ve adaylarla seçmen arasındaki ilişkilerde belirli değişikliklerin meydana gelmesiydi. Tek parti devrinde seçim bölgelerini pek nadir dolaşan adaylar şimdi hemen oraya koşmaya bakıyorlar, halk ile konuşuyor, oylarını istiyor ve karşılığında neye ihtiyaçları varsa yapılacağını vaad ediyorlardı. Muhalif adayların işi daha kolaydı; onlardan kimse program sormuyordu, sadece muhalif olmaları aday olmak için yeter sayılıyordu. İstanbul gazetelerinin birçoğu ve bu arada yeni çıkmaya başlayan bir kaçı da (gazetelerin sayısı gittikçe artıyordu) muhalefeti destekliyordu. 1946 seçimlerinde aday gösterilen DP'lilerin sosyal durumları incelendiğinde; bunlardan 52'sinin avukat, 41'inin çiftçi, 40'ının doktor, 39'unun işadamı, 15'inin emekli general, 14'ünün mühendis, 13'ünün öğretmen ve kalanının da çeşitli mesleklerden oldukları görülüyordu. CHP adayları ise çoğunluk emekli asker, tanınmış şahsiyetler veya yüksek memurlar (eski Valiler vb.) ve kısmen de serbest meslek mensupları idi.25
1946 seçimi tartışmaları üzerine dönemin Cumhurbaşkanı İsmet İnönü'nün kaleminden bir değerlendirme ilginçtir:

"7 Haziran 1947, Celal Bayar'la görüşme:"

"Celal Bey, bir vesile ile seçimlerden yine bahsetti ve yüzlerce milletvekilliğinin kendilerinden haksız olarak alınmış olduğunu tekrar etti. Birçok haksızlıkların olmuş olması mümkündür, fakat kanuni bir şekilde şikayetler tasfiye edilmiştir. Bu meclisin çokluğunu haklı olarak Halk Partisi'nin kazanmış olduğuna vicdanen şüpheniz var mı? diye sordum. 'zaten kafi namzet göstermemiştik. Çokluk Halk Partisi'nde olacaktı' cevabını alabildim."26

1946 seçimleriyle ilgili gerçek, "birçok haksızlıklar olmuş olması" gibi hafifletici bir açıklamanın çok ötesindedir. Seçimlerde hileler yapıldığını, bu nedenledir ki, seçim sonuçlarının iktidar partisine bir "yenilginin ezikliğini" yaşattığını, sosyal demokrat bir kaynak şu şekilde ifade etmektedir:

"1946 seçimleri, II. Meşrutiyet Dönemi'nin ünlü 1912 seçimleri kadar çok tartışılan, dürüstlüğünden kuşku duyulan bir seçim olmuştur. Seçim yasasının istenilen güvenceleri yaratmaması, özellikle Anadolu'da iktidar partisinin birçok hileler yapmasına yol açmıştır. Bunların boyutu ise iktidarın bağnaz tutumunu sürdürmesinden ötürü ortaya çıkmamış, böylece 1946 seçimleri CHP açısından bir galebeden çok bir yenilginin ezikliğini getirmiştir."27

CHP'liler, 4 yıl daha iktidarda kalmayı garantilemekten memnun, rahat bir nefes almışlardı. Fakat, seçimler iyi bir ders olmuştu ve geleceğe dönük bir reform programını Parti'de ve Ülke'de uygulamaya karar verdiler.28 Bu görüşten hareketle; 7 Ağustos 1946-10 Eylül 1947 tarihleri arasında görev yapan Recep Peker'in Hükümet Programı'nı, iç ve dış politika ile ekonomi ve eğitim alanlarındaki başlıca sorunları aşmak için bir reform paketi şeklinde değerlendirmek mümkün. Türkiye Büyük Millet Meclisi'nde Başbakan Peker tarafından okunan Hükümet Programı'nın iç politika açısından en çarpıcı yanı; ünlü sürgün kanunlarının uygulanmayacağını vaad eden kısımdır:

"Vatandaşları bir taraftan diğer tarafa nakle ait kanunların hükümete verdiği yetkiyi kullanmayacağız. Haklarında bu kanun hükümleri tatbik edilen vatandaşlardan yurtlarına dönmeleri mümkün görüleceklerin peyderpey ihtiyari olarak memleketlerine gitmeleri konusu üzerinde incelemeler yapılacaktır."29

1946 Seçimleri sonrasının bir başka önemli konusu, iktidar-muhalefet, basın ve sıkıyönetim yetkilileri arasında ortaya çıkan krizdir. Cumhurbaşkanı İsmet İnönü, seçim sonuçlarını değerlendirdiği bildirisinde; "Şimdi Türkiye'nin milli hayatında yeni bir devreye giriyoruz. (..) Seçim zamanının sinirli sözlerini bağışlayarak ve unutarak vatanda huzur, çalışma devrinin açılması ilk vazifedir," diyerek havayı yumuşatmak istemesine rağmen, ortalık yatışmamıştı.30

Yeni Hükümet işbaşına geçtikten sonra bu çeşit gösteriler sona erdi, fakat, yönetime karşı hoşnutsuzluk devam etti.31

II. Dünya Savaşı başında, Hükümet tarafından "umumi siyasi vaziyetin gösterdiği lüzum ve icapları mütalaa" ederek 20 Kasım 1940 tarihinde, İstanbul, Kırklareli, Edirne, Tekirdağ, Çanakkale ve Kocaeli illerinde bir ay süre ile ilan edilen sıkıyönetim, savaş sona erdiği halde, kaldırılmamıştı. 1924 Anayasası, sıkıyönetimin uzatılmasını süre ile sınırlamamıştı. Hükümet her defasında sıkıyönetimi uzatma isteğini TBMM'ye iletiyor ve üç aylık bir süreyi yeterli görüyordu. Bu şekilde uzatmalarla 1946 seçimlerinin yapıldığı tarihe gelinmişti. Seçimlerden üç gün sonra, DP lideri Celal Bayar'ın bir demecini yayımladıkları gerekçesiyle iki gazete Sıkıyönetim Komutanlığı'nca süresiz olarak kapatılınca; olayın ardından DP Genel İdare Kurulu bu kararı protesto için bir mektupla Başbakanlığa başvurdu ve sıkıyönetimin kaldırılmasını istedi.32

DP Genel İdare Kurulu'nun sıkıyönetimin kaldırılması talebiyle Başbakanlığa verdiği mektup ilginç bir belgedir:

"İkinci Cihan Harbi fiilen sona ereli çok zaman oluyor. Mağluplar hariç, bütün dünya milletleri Birleşmiş Milletler Anayasası'yla dünya sulh ve emniyetinin temel kaideleri etrafında çoktan birleşmiş ve birbirlerine karşı bağlanmış bulunuyorlar. Kat'i sulh muahedelerinin konuşulmasına da artık başlanılmıştır. Dünyanın bu durumu sulhün tam teminat altına alındığına kat'i kanaat verecek manzara teşkil etmese bile herhalde harbi icap ettirecek bir vaziyete hadis olduğunu iddiaya yer verecek mahiyette de değildir. Nitekim Sayın Cumhurbaşkanı, son beyannamesinde vatanda huzur ve çalışma devrinin açılmasından bahsetmektedir. Durum böyle iken İkinci Cihan Harbi esnasında ilan edilmiş bulunan sıkıyönetim hala devam ettirilmekte ve hatta İstanbul Sıkıyönetim Komutanlığı'nın son tebliği ile sıkıyönetim hükümleri yeniden şiddetlendirilmiş bulunmaktadır. Halbuki Anayasamızın 86. maddesinde sıkıyönetim ancak harp halinde veya harbi icap ettirecek bir vaziyet hulusünde veyahut vatan ve cumhuriyet aleyhinde kuvvetli ve fiili teşebbüsat vukua dair kat'i emare (belirti) görüldüğü takdirde ilan olunabileceği yazılmaktadır. Anayasada yazılı bu hallerden hiçbiri memleketimizde mevcut olmadığından sıkıyönetimin devamının anayasa hükümlerine aykırı bulunduğuna ve buna son verilmesi zamanının çoktan gelip geçtiğine hiç şüphe yoktur. Sıkıyönetimi sık olarak uzatmak, onu adeta tabii bir idare haline getirmek, yurttaş hak ve hürriyetlerini daraltmak suretiyle memleketi tazyik altında ve fakat istenildiği gibi kolayca idare etmek temayülüne düşülmüş olmaktan başka bir mana ifade edemez."

"Sıkıyönetimin hala sürmesi anayasa hükümlerine aykırı görülmek icap eder. Bu sebeple partimiz meseleyi, memleketin idaresini elinde bulunduran yüksek makamınıza iblağ [ulaştırma] zaruretini duymaktadır."33

Sovyetler Birliği'nin İstekleri

8 Ağustos 1946 günü, Sovyetler Birliği'nin Ankara Sefiri tarafından Türkiye Dışişleri Bakanlığına verilen "Boğazlar" notasındaki talepler şunlardır:

(1) Boğazlar, bütün memleketlerin ticaret gemilerinin geçişine daima açık olmalıdır.

(2) Boğazlar, Karadeniz devletlerinin harp gemilerinin geçişine daima açık olmalıdır.

(3) Karadeniz'de sahili bulunmayan devletlere ait harp gemilerinin Boğazlardan geçmesi, hususi surette kararlaştırılan haller hariç, yasaktır.

(4) Karadeniz'e girmek ve Karadeniz'den çıkmak için tabii su yolu olan Boğazlara müteallik rejimin tesisi için Türkiye'nin ve Karadeniz'de sahili bulunan diğer devletlerin salahiyeti dahilinde olmalıdır.

(5) Boğazlarda ticari seyrüseferin serbestisini ve Boğazların güvenliğini temin hususunda en fazla alakadar ve bunu icraya en kadir olmaları sıfatıyla Türkiye ve Sovyetler Birliği, işbu Boğazların Karadeniz'de sahili bulunan devletler aleyhine diğer devletler tarafından kullanılmasının önüne geçmek için bunların müdafaasını müşterek vasıtalarıyla temin ederler.34

(1) A. Suat Bilge'nin 8 Ağustos 1946 tarihli Sovyet notası üzerine yorumu şöyledir: Sovyetler Birliği'nin notası Türkiye'yi Montreux Sözleşmesi'ne aykırı davranmakla suçlamış ve örnekler vermiştir. Fakat örnekler, açık aykırılıklar ile ilişkilendirilemez. Sözleşmenin uygulamasında karşılaşılan bazı tanımlama güçlüklerinden kaynaklanmışlardır. Sovyetler'in önerileri, gerçekte, Montreux Sözleşmesi'nin yerine başka bir rejim konması yönünde olup, özellikle Boğazların ortak savunulması fikri ise, Türkiye'nin egemenlik ve toprak bütünlüğünü zedeleyecek nitelikte idi. Sovyetler'in notası Ankara'da bir panik yaratmamıştır. Türk Dışişleri, daha beterini beklediği için adeta rahatlamıştır. Çankaya'daki toplantıda, Cumhurbaşkanı'nın tepkisi şöyle olmuştur: "Boğazları beraber savunacaktık! Yani Rus kuvvetleri gelip Boğazlara yerleşeceklerdi. Sonra ortak savunmanın icabı diye bizden her şeyi isteyeceklerdi. Doğu Avrupa'nın ele geçirdikleri ülkelerinde hangi statüye sahipseler bizde de o statüde bulunacaklardı. Kararımı derhal verdim. Cevabımız 'hayır' olacaktı. Bu kararımı verirken kendimizden başka hiç kimseye güvenmiyordum. Fakat, Anglo-Saksonların da Rusya'nın, Akdeniz'in kapısını tutmasını istemeyeceklerini biliyordum."

Cumhurbaşkanı İsmet İnönü, Rus notasının metnini ve hükümetçe verilmesi düşünülen cevabı muhalefet lideri Celal Bayar'a da göndertmiş; DP lideri partisinin Meclis Grubu'ndan iktidarın desteklenmesi kararı çıkartmıştır.35

ABD ve İngiltere ile yapılan istişarelerden sonra Türkiye'nin cevabında;

(1) Montreux Sözleşmesi'nin ihlal iddialarını reddetmesi,
(2) Notanın amacının belirsiz olduğunu vurgulanması,
(3) Türkiye'nin, Sözleşmenin değiştirilmesine karşı çıkmadığının ifade edilmesi,
(4) Notanın ilk üç önerisinin konuşulmasına Türkiye'nin hazır olduğu,
(5) Notanın 4 ve 5. maddelerinin ise kabul edilemeyeceğinin belirtilmesi kararlaştırılmıştır.

Türkiye, Dışişleri Genel Sekreteri Feridun Cemal Erkin tarafından yukarıdaki esaslara uygun olarak hazırlanan oldukça ayrıntılı bir metni, ABD ve İngiltere ile tartıştıktan sonra, 22 Ağustos 1946 tarihinde ilgili devlete vermiştir. A. Suat Bilge'nin ABD Başkanı Truman'ın anılarından aktardığına göre; Rusya'nın İran'dan çıkmamakta ayak diremesi Truman'ı kaygılandırmıştır. Başkan Truman, Mart ayında yaptığı değerlendirmede, Rusya'nın Türkiye üzerinde eskiden beri emelleri olduğunu, komünistlerin Çarlık politikasına devam ettiklerini, Akdeniz'e çıkmak için Boğazların kontrolünü ele geçirmek istediklerini, bu nedenle Stalin'in Boğazlar konusunu Potsdam Konferansı'na getirdiğini düşünmektedir. Başkan Truman'ın anılarında, Sovyetler Birliği'nin 8 Ağustos 1946 tarihli Boğazlar notasına cevap vermeden durumu Dışişleri, Savunma ve Deniz Bakanlıklarına incelettiğini, bunların temsilcileri ile gelişmeleri harita üzerinde değerlendirdiğini ve cevap taslağını onayladığı da yazılıdır.36

İngiltere ise, Sovyet notasının ilk üç maddesinin kabul edilebileceğini, fakat, 4. ve 5. maddelerine çok ciddi itirazları olduğunu açıklamıştır. 4. madde, İngiltere ve ABD'yi Boğazlar rejiminin dışında bırakmaktadır. 5. madde, Boğazlarda bir çeşit Sovyet üssü kurmaktadır. Bu iki maddeyi İngiltere'nin kabulü imkansızdır. İngiltere Dışişleri Bakanı E. Bevin'in Londra'da Sovyetler Birliği Sefirine verdiği karşı notada, Potsdam'da Türk Hükümeti ile doğrudan doğruya müzakereye değil, görüşmeye karar verildiğini, Boğazların yalnız Karadeniz devletlerini ilgilendirmediği ve Boğazların savunma ve kontrolünün bu yer ülke devleti olan Türkiye tarafından yapılmasına devam edilmesi gerektiği belirtilmiştir.37

Sovyetler Birliği ile Türkiye arasındaki anlaşmazlık Boğazlar sorunu ile sınırlı değildi. 1945 Aralık sonunda Tiflis'te çıkan Kommunisti Gazetesi'nde iki Gürcü profesörün Kuzeydoğu Anadolu'yu Gürcü toprağı olarak göstermesi ortalığı zaten alevlendirmişti.38

Geçiş Süreci ve Zorlukları

Seçimlerin yapıldığı 21 Temmuz 1946 ile Cumhurbaşkanı İsmet İnönü'nün ünlü demecini yayınladığı 12 Temmuz 1947 arasında geçen dönem, muhalefet partilerinin hareket serbestisi ve CHP ile "eşitlik" sağlayabilmeleri açısından önemli bulunmaktadır.39 Recep Peker gibi "kudretli bir insan"ın Başbakanlığa getirilmesi, iktidar partisi içinde çok farklı iki grubun varlığını ortaya koyuyordu. Çoğunluğu eski partililerden oluşan birinci grup otoriter usullere bağlıydı ve hükümete karşı yapılacak herhangi bir eleştiriyi, rejime karşı gerici bir tepkinin başlangıcı sayabilirdi. Daha genç ve daha liberal partililerin oluşturduğu ikinci grup ise çok partili sistem, tartışma hürriyeti ve genellikle demokratik hürriyetler taraftarı idi. Recep Peker, birinci grubun sözcüsü idi ve ağır tempolu "tecilli" (gecikmeli) bir gidişle çok partili sisteme geçilmesini savunuyordu.40

Recep Peker'in otokrat kişiliği kendisini göstermekte gecikmedi. 1947 Bütçesi görüşmelerinde DP sözcüsü Adnan Menderes'in eleştirilerini bir "ruh psikopatın ifadeleri" olarak değerlendiren Başbakan, Parti lideri Celal Bayar'ı da halkı isyana teşvikle suçlayınca ipler kopuverdi. Başbakana göre, muhalefet lideri Bayar, memlekette egemenliğin jandarmada değil, halkın iradesinde olması gerektiğini belirtmiş ve Germenek'de halka sefalet içinde yaşadıklarını, baskının hüküm sürdüğünü söylemişti. Recep Peker'e göre, "hülyalı Marmara kıyılarında cennet gibi bir yer olan" ve hükümetin aldığı ekonomik tedbirler sayesinde iyi bir yıl geçirmiş bulunan Silivri'deki konuşmasında, Celal Bayar, halka ağladıklarını, gözlerinde yaşlar gördüğünü ve bunun sebebini bildiğini söylemişti. Başbakan'ın muhalefete yönelik şiddetli hücumları ve Adnan Menderes'in kişiliğine saldırması üzerine DP milletvekilleri topluca oturumu terk ettiler ve günlerce Meclis Genel Kurulu'na girmediler. Yurdun dört yanından çekilen telgraflar, DP'li milletvekillerinin Meclis'i boykot kararını destekliyordu. Bazıları, Başbakan Peker'i istifaya davet ediyorlardı. Ve bu, gerçekten cesaret işiydi.41

Cumhurbaşkanı İsmet İnönü'nün 26 Aralık 1946 günlü notlarında olayın yansıması şöyledir:

"18 Aralık'ta Demokratlar Meclisten çıktılar. Bugün ve ardı sıra üç gün, Saraçoğlu, Demokratlarla görüştü ve her gün, ertesi gün meclise geleceklerini tahmin etti. Bu arada ben Meclis'e gittim. Meclis reisleri ve Parti reisleri ile görüşerek hadise hakkında malumat aldım. Hadisede, Demokratlar aleyhine lüzumsuz şiddet gösterildiği intibaı reislerden alınıyor; fakat, hepsi, Demokratların esasen menfi bir karar önermiş olarak bahane aradıkları şüphesini ileri sürüyorlardı."42

Cumhurbaşkanı'nın araya girmesiyle DP'lilerin Meclis boykotu sona erdirildi. Çankaya Köşkü'nden de, "tarafsız" bir üslupla kaleme alınmış şu açıklama yapıldı:

"Cumhurbaşkanı İsmet İnönü, Demokrat Parti Başkanı Celal Bayar ve Meclis Grubu Başkan Vekili Fuad Köprülü'yü davet ederek, Büyük Millet Meclisi'ndeki hadise hakkında kendilerinden malumat istemiştir. Parti Başkanları gördükleri muameleden müteessir olduklarını söylemişlerdir. Cumhurbaşkanı, taraflardan birinin haklı veya haksız olduğu konusu üstünde durmayarak, bir kısım Milletvekili arkadaşların müteessir olmalarından kendisinin de teessür duyduğunu bildirmiştir. Karşılıklı saygı ve iyi niyetin vücudunda, her iki tarafla yakın temasından dolayı katiyen emin olduğunu bildiren Cumhurbaşkanı, şikayet tezahürünün kafi görülmesini ve Mecliste normal çalışmanın temin olunmasını Başkanlardan rica etmiştir."43

Başbakan Recep Peker, en şiddetli hareketini 16 Aralık 1946 günü yaptı. İki siyasi parti, sınıf esası üzerine cemiyet kurma yasağını kaldıran kanunun kabul edilmesinden sonra kurulmuş olan sendikaların hemen hepsi ve altı gazete ile dergi süresiz kapatıldı. Geniş çapta tutuklamalar yapıldı. Sıkıyönetim makamlarına göre bu hareketin sebebi, söz konusu yayın, sendika ve partilerin, sınıf mücadelesiyle ilgili fikirleri tutmak suretiyle Türk Ceza Kanunu hükümlerine karşı gelmiş olmalarıydı.44

7 Ocak 1947 günü, DP'nin Birinci Büyük Kongresi açıldı. Delegeler genellikle maddi imkanları olan kimselerdi ve çoğunluğu daha önce politikaya katılmamışlardı. DP lideri Celal Bayar, konuşmasında üç hedef gösterdi:
(1) Kişi hürriyetini anti-demokratik kanunların kaldırılması;
(2) Oy güvenliğini sağlayacak yeni bir seçim kanununun getirilmesi ve;
(3) Cumhurbaşkanlığının parti başkanlığından ayrılması.45

Celal Bayar'ın bu konuşmasındaki hedefler, daha sonraki "Hürriyet Misakı" adlı belgedir ve oybirliği ile kabul edilmiştir. Misakın en önemli kısmı, bu istekleri TBMM'ye bildirmesi konusunda DP Parti yönetimine verilen talimattı. Bu istekler reddedildiği takdirde, DP Milletvekilleri Meclis'ten çekilmeye davet edilecekti. Kemal Karpat, bunun olağanüstü önemde bir taktik silah olduğu tespitinden hareket ile şöyle yazmaktadır:

"Demokrat Parti, belli bir programı bulunan parti olarak değil ise de, memleketteki bütün muhalifleri birleştiren hükümet aleyhtarı bir hareket olarak halk arasında çok tutuluyordu. Meclisten çekilecek olursa Halk Partililer yine tek parti olarak kalacaklardı. Böyle bir durum Halk Partililerin demokratik bir rejim istemediklerine yorulacak, CHP bütün memlekette ve dışarıda tenkide uğrayacaktı. Bunun için Meclisten çekilme tehdidi yerinde kullanılırsa Demokrat Parti'ye çok fayda sağlayabilirdi, nitekim öyle de oldu."46

1947 Şubat ayında köy muhtarlıkları seçimleri, CHP ile DP'nin arasını iyice açtı. DP'lilerin iddiasına göre, Hükümet, kendi adayları lehine muhtarlık seçimlerine öylesine el atmıştı ki, köylerdeki oylamaya "seçim" demek imkanı pek kalmamıştı. Türkiye'de gerçekten birkaç muhalif parti kurulmuştu ama bunların devam edip etmeyeceği belli değildi. Anayasaya aykırı olarak kanunlarda yapılan birkaç değişiklikten ve Hükümetin "hürriyet" vaadinden başka, yeni bir olay veya kapris yüzünden, mevcut hürriyetin birden yok olup gitmeyeceğinin hiçbir kanuni güvencesi yoktu. "Recep Peker Başbakan kaldıkça kendi 'devlet otoritesi' anlayışını yürürlüğe koymayacağından kimse emin olamazdı; Hükümetin başına geçeli beri basın konusunda bunu zaten yapmış bulunuyordu."47

Türkiye'de siyasi gerginliğin her geçen gün daha da tırmandığı hissediliyordu.

Cumhurbaşkanı İsmet İnönü, Başbakan Recep Peker ve DP Lideri Celal Bayar ile bir seri görüşmelerde bulunduktan sonra, ünlü 12 Temmuz 1947 Beyannamesi'ni yayımladı. İsmet İnönü'nün, demokrasiye geçiş sürecindeki kararlı tutum ve çabalarının bir ifadesi olduğu kadar; demokratik sistemde iktidar-muhalefet ilişkisi ve özellikle cumhurbaşkanının yeri gibi konularda yeni görüşler yansıtması bakımından tarihi önemde olan bu belge, aynen şöyledir:

"Hükümet Reisi ve Muhalefet Lideri ile son günlerde memleketin iç durumu üzerindeki konuşmalarımı ve bu hususta kanaatlerimi ve fikirlerimi söylemek zamanı gelmiştir."

"7 Haziran tarihinde görüşmek üzere çağırdığım Bay Celal Bayar bana, Demokrat Parti'nin idare mekanizmasının baskı altında bulunduğunu beyan ve şikayet etti. Haberdar ettiğim Başbakan (Recep Peker), aynı mevzuları daha evvel aralarında görüştüklerini hikaye ederek, böyle bir baskının olmadığını, idare mekanizmasının memleketin huzurunu bozacak mahiyetteki tahriklere karşı çok güç durumda kaldığını beyan eyledi. Bundan sonra iki tarafı bir arada dinlemek için, 14 Haziran tarihli buluşmayı tanzim ettim. Başbakan ve Yardımcısı Devlet Bakanı ile, Demokrat Parti Başkanı hazır bulundular. İki taraf arasında karşılıklı tartışma içinde iki buçuk saat devam eden bir konuşma başladığı noktada bitti. Demokrat Parti Başkanı, partisinin baskı altında bulunduğu noktasında ısrar ve ithamları reddetti. Hükümet Reisi, irade mekanizmasının baskı yaptığı iddialarını kabul edemeyeceğini ve şikayet vesikalarını şikayet ve tetkik ve takibe hazır olduğunu tekrar söyledi ve Muhalif Partinin çalışma usullerini düzeltmesi lazım olduğu iddiasında kaldı."

"17 Haziran tarihinde Bay Bayar'ı tekrar kabul ettim. Bana vaziyeti arkadaşları ile görüştüğünü, benim durumuma karşı teşekkürle mütehassis olduklarını söyledikten sonra, baskı vardır kanaatinde olduklarını teyit eyledi. Bunun üzerini iki defa görüştüğüm Başbakan, iktidar partisi ile muhalefet partisinin Büyük Meclis'teki münasebetleri ve karşılıklı çalışmaları hakkında hayırlı ilerlemeler olduğunu takdirle söyledikten sonra, 'Biz de kendimize düşen vazifeleri ifa edeceğiz, size söz veriyorum,' dedi ve iki ay sonra Büyük Meclis toplanıncaya kadar partilerin münasebetlerinde itimadı arttıran ilerlemeler olacağına ümidi kuvveti olduğunu ilave eyledi."


"Bu beyanatı Bay Bayar'a 24 Haziran tarihinde naklettim. Bay Bayar, bana, fiili neticeye intizar edilmesi lazım geleceğini bildirdi. Bundan sonraki tartışmalar muhalefet liderinin Sivas Nutku'nda ve Hükümet Reisi'nin 2 Temmuz tarihli beyanatında ve ondan sonraki karşılıklı cevaplarda görülmüştür. Vaziyet hülasa olunursa, iki taraf şikayetlerinde ve savunmalarında ısrar etmiş, ve şiddetli tartışmalar esnasında karşılıklı iyi niyetlerin ifadesi olan bazı tatmin edici parçalar hatırda kalmıştır. Siyasi havayı yumuşatan bir iyilik olmak üzere dertleri bilenlerin, kendiliklerinden karşı tarafı teskin edici tedbirler alacakları ümidi uyanmıştır. Bunun dışında olarak, durum, Muhalefet Partisi liderinin 'fiili bir netice beklemek' şeklinde ifade ettiği hükümde görülür. Yani bir başka türlü söylenirse, vaziyet karşılıklı iddialar bakımından düğüm halini muhafaza etmiştir."

"Şimdi ben, bu düğümü çözmeye çalışacağım. İki tarafın şikayet ve müdafaalarının delillerini açıklamakta fayda görmüyorum. Zaten bunlar kamuoyunca da kafi derecede bilinmektedir. Gördüm ki, taraflardan hangisinin haksız, yahut hangisi daha evvel karşısını kırmaya başlamış olduğunu aramakta da fayda yoktur. Ben, idare mekanizmasının baskı yaptığını, Hükümet Reisi'nin kabul etmemesini, böyle bir hareket tasvip etmeyeceğini katiyetle beyan eylemesini, bir teminat ifadesi olarak aldım ve bunu Bay Bayar'a söyledim. Ben, Muhalefet liderinin kanun dışı maksatlar metotlar isnadını reddetmesini, muhalif parti çalışması için şart olan kanun içinde kalmak esasının göz önünde tutulduğunu ve tutulacağına dair tatmin edici bir teminat olarak kabul ettim ve Başbakana bunu söyledim. Her iki tarafla uzun konuşmalardan çıkardığım bu neticelere inanmak istiyorum ve inanıyorum. Bizi bu inanışa getiren bugünkü durumu, memlekete siyasi partilerin çalışıp gelişebileceğine kat'i ümit veren en mühim aşama sayıyorum. Şimdiye kadar, memlekette geçen iktidar ve muhalefet tecrübelerinin muvaffak olmamasını, bir seneden beri geçirdiğimiz tecrübelere, onların dayanamamış ve bugünkü durumu elde edememiş olmalarında görüyorum. Benim kanaatimce bir buçuk seneden beri geçirdiğimiz ağır ve bazen ümit kırıcı olmuştur; amma gelecek için her türlü ümitleri haklı çıkaracak bier muvaffakiyet de temin edilmiştir. Bu durumu muhafaza etmek ve onun gelişmesini sağlamak, iktidar ve muhalefet partilerinin vazifeleri olmak lazım gelir. Gelecek için tedbirler, benim kabul ettiğim gibi şu noktadan hareket etmekle bulunabilir. Benim bu son dinlediğim karşılıklı şikayetler içinde mübalağa payı ne olursa olsun, hakikat payı da vardır. İhtilalci bir teşekkül değil, bir kanuni siyasi partinin metotları ile çalışan muhalif partinin, iktidar partisi şartları içinde çalışmasını temin etmek lazımdır. Bu zeminde ben, Devlet Reisi olarak, kendimi her iki partiye karşı eşit derecede vazifeli görürüm."

"İdare mekanizması, yani valilerimiz ve maiyetleri bir seneden beri çok ağır bir tecrübe geçirmişlerdir. Öyle zamanlar oldu ki, memlekette bir hükümetin mevcut olup olmadığı bile şüphe götürür idi. Sorumlu hükümetin huzur ve asayiş vazifesi münakaşa götürmez. Fakat, meşru ve kanuni partilere karşı tarafsız eşit muamele mecburiyeti, siyasi hayat emniyetinin temel şartıdır. Bu arada siyasi partilere mensup olan veya görünen hususi maksat sahiplerinin şirretliklerini pervasız olarak tesirsiz bırakmak hususunda partilerin dikkat göstermesi icap eder."

"Siyasi partilerin hangisi işbaşına gelirse gelsin, onlar, idare mekanizmasında çalışanların haklarına ve itibarlarına karşı adaletli bir zihniyette olacaklarına inandıracaklardır."

"Zannediyorum ki Hükümet Reisi ile Muhalefet lideri arasındaki son tartışmada, iki tarafı sebat ettikleri noktadan ayırmak gayretine düşmeksizin, her iki tarafın bekledikleri şeyleri söylemiş ve temin etmiş oluyorum."

"Vatandaşlarıma, Hükümetle, İktidar Partisi ve muhalefet partisi arasında görüşme ve araya girme safhalarını olduğu gibi anlatmış olduğumu ümit ederim. Varmak istediğim netice, başlıca iki parti arasında temel şartın, yani emniyetin yerleşmesidir. Bu emniyet bir bakımdan memleketin emniyeti manasını da taşıdığı için, benim gözümde çok ehemmiyetlidir. Muhalefet teminat içinde yaşayacak ve iktidarın kendisini ezmek niyetinde olmadığından müsterih olacaktır. İktidar, muhalefetin kanun haklarından başka bir şey düşünmediğinden müsterih bulunacaktır. Büyük vatandaş kitlesi ise, iktidar bu partinin veya öteki partinin elinde bulunması ihtimalini vicdan rahatlığı ile düşünebilecektir. Bu neticeye varmak için karşılaştığım güçlükler, yalnız ruhi mahiyette olan amillerdir. Bu güçlükleri yenmek için, siyasi hayatımızı idare eden, iktidardaki ve muhalefetteki liderlerin samimi yardımlarını isterim."

"Bu beyanatımı, neşrinden önce, Başbakanla Muhalefet lideri görmüşlerdir."48

Devlet ve CHP Başkanı İsmet İnönü ile Hükümet Başkanı Recep Peker arasında bir çatışma belirmiş oluyordu. 1924 Anayasası'nın kendisi de bu açıdan bir kriz nedeni oluşturmaktaydı. Başbakan, Cumhurbaşkanı tarafından seçiliyordu ama, Başbakan ve Hükümeti, Meclis'e karşı sorumlu tutulmuştu. Meclisçe tutulan güçlü bir Başbakan, Hükümetin kontrolünü kendi eline alabilirdi. Cumhurbaşkanı Meclis'i fesih yetkisine de sahip bulunmadığından, Hükümetin işlerine karışması ve hele siyasi partilerle ilgili kararlar alması da mümkün değildi. Cumhurbaşkanı ancak kendi partisine dayanarak vasıtalı yoldan nüfuzunu yürütebilirdi. Başbakan Peker, Anayasa'dan doğan bu durumun farkındaydı. Siyasi partiler arasında hakemlik fikrini de anti-demokratik bulmaktaydı. Hükümet partisi seçimler neticesinde halktan devleti idare etme yetkisini almıştı ve vekaleten aldığı bu yetkiyi öbür siyasi partilerle doğrudan yarışarak kullanmakla vazifeliydi. İki parti arasında karar verecek biricik hakem seçim zamanında milletin kendisiydi. Parti Başkanı İnönü, kendisini Cumhurbaşkanı seçmiş olan Partisinin üstünde ve dışında olamazdı. Demokrat Parti'nin bir hakem istemesi de aynı gerekçeyle demokratik sayılamazdı.49

Başbakan Recep Peker ile Cumhurbaşkanı İnönü arasında ciddi bir kriz başlamıştı ve Peker, sağlık nedenleri gerekçesiyle 9 Eylül 1947 tarihinde Başbakanlıktan ayrılmak zorunda kaldı.50

Cumhurbaşkanı, CHP'nin kontrolünü tamamen eline geçirmişti. O kadar ki, partinin güçlü adamı Recep Peker, 1 Kasım 1947 günü yapılan Meclis Başkanlığı seçimini 322 oyla kazanan Emekli Orgeneral Kazım Karabekir karşısında yalnızca 4 oy toplayabilmişti. Recep Peker'i destekleyenler de yerlerini terk etmek durumuyla karşı karşıya idiler. CHP organı Ulus'un Başyazarı Falih Rıfkı Atay, 21 yıl çalıştığı gazetesinden ayrılmıştı.51

Kemal H. Karpat'ın sözleriyle; bir dereceye kadar tarihi şartların kurbanı olan Recep Peker, zamanında kavrayamadığı yeni şartlara uyma ihtiyacı uğruna partisince harcanmıştı.52 İktidar sahiplerinin bilerek veya bilmeyerek iktidarı ve muhalefetiyle "demokrasi nöbeti" tutmaya hazırlandığı yeni dönemde, Recep Peker, eski tip bir politikacı olarak siyasi ömrünü tamamlamıştı.53

17 Kasım 1947'de CHP VII. Kurultayı Ankara'da toplandı. Tartışmalar, özelikle parti örgütünün görevleri, basın, kültür ve gençlik örgütleri, devletçilik ve okullarda din öğretimi gibi konular etrafında idi. CHP, tek parti dönemi devrimciliği yerine ılımlı adımlar atmaya başlamıştı. En önemlisi, Parti tüzüğünde değişiklik yapılarak, Genel Başkanın Cumhurbaşkanı seçilmesi halinde, İkinci Başkan'ın Genel Başkanlık görevlerini üzerine alması öngörülmüştü. Genel Başkanın tayin ettiği Genel Sekreteri, Parti Meclisi seçecekti. Parti Meclisi ise, bütün Partililer arasından Kurultay tarafından seçilecekti. O zamana kadar bütün milletvekili adaylarının Parti Merkezi tarafından gösterilmesine karşılık, yeni usule göre, adayların yüzde 70'ini yerel örgütler belirleyecekti. Kurultayda "ılımlılar" ile "aşırılar" çatıştılar. "Ilımlılar", Partide reformlara ihtiyaç bulunduğuna işaretle, Parti içi eleştiri hürriyeti ve muhalif partilere karşı dostça davranılmasını istiyorlardı.54

İktidar partisinde bunlar yaşanırken, sıradan yurttaşların düşünce ve günlük hayatında da değişme oluyordu. Dernekler kuruluyor, yurttaşlar fikir ve menfaatlerine göre bunlara serbestçe girebiliyordu. En önemlisi, Hükümeti eleştirmek, artık memlekete hıyanet, vatanı sevmemek veya kötü maksatlar gütmek değildi. İlk zamanlar "paçavra", "ceride" gibi yerici adlarla anılan muhalif basının varlığı da nihayet kabul olunmuştu. Bununla beraber, toplumun temel yapısının ve sosyal konuların tartışılmasına izin verilmiyordu. Halkçılar ve Demokratlar birbirlerini her fırsatta "komünistlikle" suçluyorlardı. Fakat yine de kamuoyu, Hükümet kararlarına ve partilerin politikasına etki eden birinci faktör haline geldi. Bunun en önemli sonucu yüksek memurların davranışlarının değişmesiydi. Hükümet büyüklerinin seyahatlerinde kullanılan özel trenler kaldırtmıştı. Bakanların şehir otobüslerine bindikleri bile oluyordu. Başlarda bu gibi hareketler gerçek bir heyecan veriyordu. Kararlar halk dikkate alınmadan verilirse veya halkın beğenmediği konularda ısrar edilirse bunun huzursuzluğa yol açtığını yönetenler öğrenmişlerdi.55

Kemal H. Karpat'a göre, Cumhurbaşkanlığı anlayışında meydana gelen değişiklik de şaşırtıcı idi. 1946'dan önce Cumhurbaşkanı "yarı-ilah" gibiydi; vatandaşlar, partililer ve basın tarafından "putlaştırılmıştı". 1947 sonunda, Cumhurbaşkanı İsmet İnönü, durumdan memnun olmayan her yayın ve kişinin eleştirebildiği hatta atıp tuttuğu sıradan bir vatandaş haline geldi. Cumhurbaşkanı, halka gidiyor, konuşuyor ve çeşitli meseleler hakkında fikir soruyordu. Ama bütün bunlar, pratik zaruretlere uyarak yürütülüyordu. "Siyasi gelişmelerin dayandığı esasların tartışması çok az yapıldı. 19. yüzyıl boyunca Osmanlı İmparatorluğu'nda görülen, sağlam ideolojik temellerin eksikliği bu devrede de kendini gösteriyordu."56

Bununla birlikte günlük politikada önemli bir değişiklik de olmadı değil. İsmet İnönü düşmanlığı ve tek parti sisteminin sembolü olarak onun şahsına saldırışlar, artık, 1946'da olduğu gibi halkın hoşuna gitmiyordu. Milli Şef'in, 1947'de, liberal bir açılımdan yana olması ve bunu uygulamak uğruna Başbakan Recep Peker ile çatışması kamuoyunda itibarını yükseltmiş, ona karşı yapılacak yeni saldırıları haklı gösterecek bir sebep bırakmamıştı. Gerçekten de kamuoyu, sürüp giden şahsi çekişmelerden bıkmış ve muhaliflerden yapıcı faaliyetler bekler olmuştu. DP liderleri, Cumhurbaşkanına saldırmaktan vazgeçmeyi uygun buldular. Fakat bu karar, partideki aşırıların hoşuna gitmedi.57

20 Temmuz 1948'de, Mareşal Fevzi Çakmak liderliğinde, ikinci ciddi muhalefet hareketi olarak sahneye çıkan Millet Partisi, DP'nin bilerek boşalttığı bir alanda politika yapmaya talip oldu. Millet Partisi'nin kuruluşunda aktif rol üstlenenlerden Kenan Öner, DP İstanbul Başkanı idi. Öner, kendi partisinin liderliğini iç muhalefeti ve İnönü'ye karşı grupları bastırmakla suçladı. Bayar ile İnönü'nün gizlice anlaştıklarını ve danışıklı dövüş peşinde olduklarını, CHP'nin DP'ye iyi davranmasının da bunun kanıtı olduğunu ileri sürdü.58

CHP ve DP'ye karşı sert muhalefetiyle ünlenen Millet Partisi, DP'nin Meclis'teki gücünü yarıya indirmekle beraber, daha bütünlüklü bir yapıya kavuşmasına yardım etti.59

1950 seçimlerine giderken, CHP'nin iyimser olmak için haklı nedenleri vardı. Çok partili hayata geçişi başarıyla gerçekleştiren bu parti, halkın bazı özlemlerini karşılamaya da başlamıştı. CHP, yeniden seçilirse, altı oku anayasadan çıkartmayı düşünüyordu. Seçmenlerin yukarıdan bahşedilen reformlara minnet duyacağı ve geçmişin baskılarını unutacağı hesap ediliyordu. Tek olumsuzluk, yönetimdeki İsmet Paşa'nın geçmişi çağrıştırmasıydı. DP'liler, bu "İsmet Paşa" faktörünü sonuna kadar kullandılar.60

14 Mayıs 1950 Seçimleri

"Musa bir heykeltraş arıyordu. Tanrı, iki heykeltraş lazım, dedi. Oliab'la Beliseel'i mabede yolladı. Biri ideali yontacaktı, öteki reeli".61

Çağdaş Türkiye'nin ünlü düşünürlerinden Cemil Meriç tarafından Victor Hugo'dan aktarılan bu sözler, Türk politikasının iki büyük ve köklü ekolü arasındaki farkı ortaya koymak için yeterlidir:

Biri "ideal" olduğuna iman ettiği devleti yontuyordu; diğeri "reel" denilen toplumu...

İdris Küçükömer'in anlatımıyla; "Üretim güçlerinin daha rahat gelişebilmesi için Demokrat Parti iktidara gelmeliydi. Cumhuriyet Halk Partisi'ne karşı içerde (bu partiyi) savunmayan Cumhuriyet Halk Partililerin de bulunduğu bir 'Vatan Cephesi' vardı sanki. Dış ve iç koşullar uygundu. Muhalefet cephesine dayanan Demokrat Parti'nin propaganda makinesi, bürokratların halkla olan tarihi çelişkisine hitap etmesini bildi. Ondan yararlandı. 1950 Mayısı'nda Cumhuriyet Halk Partisi'ni çarparak iktidara geldi."62

Cumhurbaşkanı Özel Kalem Müdürü Haldun Derin, 14 Mayıs'ı 15 Mayıs'a bağlayan o dramatik gecenin tanıklarından biridir. Cumhurbaşkanı İsmet İnönü, Başbakan Şemsettin Günaltay, Başbakan Yardımcısı Nihad Erim, CHP Genel Sekreter Yardımcısı Ahmet Faik Barutçu, İçişleri Bakanı Emin Erişirgil, CHP Genel Sekreteri Cevat Dursunoğlu ve Ankara Valisi Avni Doğan, bitişikteki odadan geçilen yemek salonundadır:

"(..) (CHP Genel Sekreteri) Dursunoğlu'nun genel sonuçlar için pek iyimser olup, ezici çoğunluğa dek varan ilk tahminleri yavaş yavaş gücünü kaybetti. Yalnızca çoğunluğa, ardından başa baş olmaya dek indi; sonunda, ondan da aşağıya düştü. (..)"

"Sonuçların büyük bir kısmını kapsayan haberlerin arkası alındığında, sabah saat 2'yi geçiyordu. İnönü, ağır adımlarla mermer koridora doğru yürüyerek 'Haydi hayırlısı, Allah rahatlık versin' dedi; sonra merdivenlerden yukarı yatmaya çıktı."63

Milli Şef'in lideri bulunduğu ve yaklaşık 27 yıldır tek başına iktidar olan partisi hezimete uğramıştı. Kendisi bile Ankara'dan seçimi kaybetmiş, Malatya'dan kazanabilmişti.

Kayıtlı seçmenlerin yüzde 88.88'inin sandık başına gittikleri 14 Mayıs 1950 seçimlerinin tartışmasız galibi DP, yüzde 53.59'u bulan bir patlama yaparak 408 sandalye kazanmıştı. Kalan sandalyelerin 69'u yüzde 39.98'lik oy oranı ile CHP, 1'i oyların yüzde 3.03'ünü alan Millet Partisi, 9'u da yüzde 3.4'lük oy oranı ile bağımsızlara aitti. Oy yüzdeleri ve sandalye sayıları arasındaki büyük oransızlık, seçimin çoğunluk sistemine göre yapılmasından kaynaklanıyordu.64

DP'li Yıllar

DP'yi 14 Mayıs 1950 günü iktidara taşıyan seçimler bir oy devrimidir. Adnan Menderes, Dokuzuncu Türkiye Büyük Millet Meclisi önünde Başbakan olarak Hükümet Programı'nı sunarken; "Tarihimizde ilk defadır ki yüksek heyetiniz milli iradenin tam ve serbest tecellisi neticesinde millet mukadderatına hakim olmak mevkiine gelmiş bulunuyor," demek suretiyle Türkiye'nin demokratik hayatındaki bu önemli tarihi gerçeği vurguluyordu.65

DP hareketi, farklı çıkar kesimlerini popüler ittifak içinde birleştirmeyi başarmış ve bürokratik seçkinleri iktidardan uzaklaştıracak gücü eline geçirmişti.

Ergun Özbudun, Türkiye'deki seçim davranışlarını konu edinen bir çalışmasında, 1950 seçimlerinde bölgeler ve iller düzeyinde partilerin aldıkları oylardan hareketle şöyle bir eğilim tespit etmektedir: DP, kapitalist ilişkilerin geliştiği bölgelerde öndedir. Geleneksel yapının çözülmeden kaldığı Doğu Anadolu'daki büyük toprak sahipleri büyük ölçüde CHP'ye bağlılıklarını sürdürmüşlerdir.66

Başbakan Menderes'in ilk kabinesinde, bakanların seçim bölgeleri itibariyle dağılımında dikkati çeken bir eksiklik, Doğu ve Güneydoğu Anadolu ve Akdeniz Bölgesi illerinden kimsenin bulunmayışıdır.

Başbakan Menderes'in kurduğu ilk hükümetin programı, gerçek anlamda büyük yenilikler içermekte idi. CHP iktidarının eleştirisine ayrılan ilk kısım DP, kamu hayatında eskisiyle ilgisi olmayan bir zihniyet değişimini vurguluyordu. Hayat ucuzlatılacak; üretim hacmi ve istihdam arttırılacak; maliyetler düşürülecek; vergi adaleti sağlanacak; gümrük tarifeleri toptan gözden geçirilecek; özel girişim alanı mümkün olduğunca genişletilecek; yabancı sermaye teşvik edilecek; devlet işletmeleri "amme hizmeti gören ve ağır sanayie taalluk edenler hariç" olmak üzere, "elverişli şartlarla" özelleştirilecek; grev hakkı "içtimai nizamı ve sosyal ahengi bozmayacak surette" kanunlaşacak; anti­demokratik kanun hükümleri kaldırılacak ve "aşırı sol" ezilecekti.67

Hükümetin ve parlamentodaki DP'li çoğunluğun ilk günlerde yaptıkları icraat şöyle idi: 6 Haziran günü, Silahlı Kuvvetlerde o güne kadar görülmemiş şekilde bir "tasfiye" gerçekleştirilmişti. Genelkurmay Başkanı, İkinci Başkanı ve Ordu Komutanları ile, Deniz ve Hava Kuvvetleri Komutanlarını kapsayan bu tasfiye, yeni iktidarın Ordu'yu otoritesi altına alması operasyonuydu.
DP'lilerin ikinci önemli adımı, 16 Haziran'da Arapça ezan okuma yasağının kaldırılmasıdır. İlginçtir, bu yasak kaldırılırken, Meclis'te bulunan CHP'liler de "kabul" oyu vereceklerdi.

Üçüncü önemli adım, 14 Temmuz 1950 genel affıdır. Bu af ile yaklaşık 23 bin mahkum salıverilmiştir.

Yeni hükümetin dış politika alanında gerçekleştirdiği ilk icraat, 25 Temmuz 1950 gecesi olağanüstü bir toplantı yaparak Kore'ye 4 bin 500 kişilik bir askeri birlik gönderme kararıdır.

Hükümetin Kore'ye asker gönderme kararı Türk dış politikasında yeni bir döneme işaret ediyordu. Bir Türk hükümeti, Cumhuriyet tarihinde ilk kez askerlerini sınırları dışında savaşmak için cepheye gönderiyordu.68

CHP'liler, "yetki meclise aittir" diye itiraz etmişse de, Kore'ye asker gönderme kararı bir süre sonra yürürlüğe konulmuş ve NATO'ya giriş kapısı aralanmıştır. Başbakan Menderes, Birleşmiş Milletler Güvenlik Konseyi'nin Kore'de savaşa girme kararı vermesinin, Türkiye'nin NATO üyeliği için bir vesile olacağına inanıyordu.69

Adnan Menderes Hükümeti'nin dış politikadaki bu davranışını anlayabilmek için hangi kaygılarla hareket ettiğini bilmek gerekir.

Hüseyin Bağcı'ya göre; Türk dış politikasının 1950'li yıllarında üç temel ilkesi bulunmaktadır: Birincisi, Sovyet yayılmacılığının önlenmesi; ikincisi Batı ile ekonomik ve siyasi alanlarda ortak işbirliği; üçüncüsü de, Kıbrıs'ın taksimi konusudur.70

A. Suat Bilge'nin yorumu ise şöyledir: "Sovyetler Birliği savaş meydanlarında kazandığı büyük zaferinin meyvelerini çeşitli bölgelerde toplama çabasına girmiştir. Türkiye de bu bölgelerden biridir. Sovyetler Birliği, Doğu Avrupa'yı işgal ettikten sonra bu memleketlerde bulduğu az sayıdaki Komünistleri olup bittiler ile iktidara geçirerek bölgeleri kontrolü altına almıştır. Türkiye bölgesinde durum farklıdır. Türkiye Kızılordu'nun işgali altına düşmemiştir. Türkiye'deki Komünistler de iktidarı ele geçirecek güçte değildirler. Bu durumda Sovyetler Birliği Hükümeti'nin izleyeceği taktik, mevcut Türkiye Hükümeti'ni aşırı istekleri, askeri yığınaklar ve propagandalar ile bunaltıp tavizde bulunmaya zorlamaktır. Eğer Türkiye Hükümeti tavizde bulunursa bunları Amerika Birleşik Devletleri ve İngiltere'ye onaylatarak sağlamlaştırmak mümkün olan en yararlı yoldur."

Sovyetler Birliği bu planı gerçekleştirebilmek için ilk adım olarak Yalta
Konferansı'ndan hemen sonra Türkiye ile arasındaki 17 Aralık 1925 tarihli Dostluk ve Tarafsızlık Antlaşması'na 19 Mart 1945 tarihinde son vermiştir. İkinci Dünya Savaşı sonrasında Sovyetler Birliği ile ilişkilerde ortaya çıkan sıkıntılar, Türkiye'nin Batı'nın kanatları altına girmek isteyişinde son derece etkili olmuştur.71

Oral Sander'in yorumuna göre; "Türkiye'nin DP'nin iktidara gelmesiyle hızlanan NATO'ya katılma mücadelesinde, Kore Savaşı yeni yöneticilerin eline önemli bir koz vermiştir. Kore'ye asker gönderildiği takdirde, hem Türkiye'nin Batı'nın özgürlükçü fikirlerine bağlılığı kesin bir davranışla ortaya konacak hem de Amerikan Kongresi etkilenerek, bu devletin Türkiye'nin NATO'ya girmesinde ağırlığını koyması sağlanacaktı." Demokrat Parti'nin Kore'ye asker gönderme kararını bu çerçevede değerlendirmek lazımdır.72
Dışişleri Bakanı ve "Dörtlü Takrir"in imzacılarından M. Fuad Köprülü'ye göre; Kore Savaşı, Türkiye'nin insani değerlere ve demokrasiye ne kadar önem verdiğini dünyaya ispatlayacak iyi bir fırsattı; Türkiye'nin NATO'ya girişi, Batılılaşma ve demokratikleşme yolunda faydalar getirdiği gibi, Sovyet yayılmasına karşı da emniyetini sağlamıştı. Köprülü, Türkiye'nin NATO'ya girişini, "Türkiye Tarihinin Bir Dönüm Noktası" olarak kabul ediyordu.73

Başbakan Adnan Menderes'in iktisat politikasında, özel girişimcileri kollamak yanında devlet işletmeciliğinin sürdürülmesine dayalı Cumhuriyet'in başından beri süren temel tercihte bir değişiklik yapması kesinlikle söz konusu değildir. DP'nin iktidara gelişiyle çok belirgin hale gelen dış ekonomik ilişkiler ve buna bağlı olarak geliştirilen politikaların uygulanması, devletin ekonomideki rolünü azaltmak bir yana, daha da arttırmıştır. Özellikle altyapı inşasında yoğunlaşan devlet girişimleri Menderes döneminde kurulmuştur. Devlet, ekonominin gelişmesi ve sermaye birikimi için ulaşım, haberleşme, enerji gibi temel yatırımları üstlenmiştir. Bir yanda sosyo-ekonomik amaçlı işlevlerinde büyük artış gözlenirken; öte yanda, merkezi olarak yürütülen alt yapı yatırımları, doğrudan piyasa için üretim ve hizmet işlerini gerçekleştiren iktisadi devlet teşekküllerini doğurmuştur. Yine bu dönemde, devlet işletmelerinin piyasa şartları içinde yaptıkları üretim büyük artış göstermiştir. Devlet Demiryolları, PTT, Türkiye Kömür İşletmeleri, Türkiye Selüloz ve Kağıt Fabrikaları, Denizcilik Bankası gibi kuruluşlar yeniden düzenlenerek farklı bir statüye kavuşturulmuşlar; Devlet Malzeme Ofisi, Et ve Balık Kurumu, Azot Sanayii birer kamu girişimi olarak örgütlenip faaliyete sokulmuşlardır. Türkiye'deki KİT'lerin kuruluş yılları ilginç bir dağılım göstermektedir: 1950'den önce, 17'si 1950-60 döneminde, 1960'dan sonra kurulmuştur.74

Demokrat Parti'nin tarım politikasını "demokratikleşme sonucunda hızlanan kapitalistleşme" olarak kavramlaştıran ve "yarı-popülist politikalar" şeklinde tanımlayan Serdar Turgut'a göre, "DP iktidarının tarım sektörüne yönelik iktisadi politikasını belirleyen en büyük unsur, Türkiye tarihinde köylülerin bir seçmen kitlesi olarak ortaya çıkması ve siyasete ağırlık koymasıydı. Bu iktisadi politikaları uygulanabilir kılan da, 1947-53 arasında gündeme gelen gelişme stratejisiydi. Bu gelişme stratejisinin sürdürülmesi için gerekli olan dış iktisadi konjonktürün sona erdiği 1953 yılından sonra da, tarım sektörüne yönelik olarak devam ettirilmesi, yarı-popülist politikaların sürdürülmeye çalışılması, bu dönemde siyasetin iktisadı belirlediğinin en güzel kanıtıdır." Serdar Turgut, "Tarım sektörüne yönelik yarı-popülist politikalar, iktisadi koşullar zorlanarak, 1953-60 arasında da sürdürülmüşse de 1953'ten sonra yeni bir gelişme stratejisi gündeme gelmekteydi. Devletçi sanayileşme stratejisinden farklı olarak iç pazarın tüketim talebi boyutu ile ön plana çıktığı bu ithal ikameci gelişme stratejisi, 1970'lerin sonuna kadar Türk ekonomisinin alacağı biçimi belirlemiştir", görüşündedir.75

İlkay Sunar'ın ifadesiyle, "Liberal temellere dayanmayan 1924 Anayasası, muhalefette iken Demokrat Parti tarafından fazla merkeziyetçi olduğu için eleştirilmiştir. Fakat iktidara geldiği zaman Meclis'i büyük çoğunlukla kontrol eden Demokrat Parti, bu Anayasa'yı değiştirmek bir yana, merkeziyetçi yapıyı 'milli irade' anlayışı ile temellendirip 1924 Anayasası'na sımsıkı sarılmıştır. Rousseau'dan mülhem 'milli iradeye ortaklar getirilemez' savı altında Demokrat Parti, siyasal gücü plüralist bir kurumlaşma içinde paylaşmaktan sakınmıştır.

Giderek Demokrat Parti, milli iradeyi tek başına ve doğrudan temsil ettiğine inanmaya başlamıştır. Kaynaklar azalıp, patronaj üzerine kurulu toplumsal koalisyonda hoşnutsuzluklar başlayınca, bu defa Demokrat Parti ideolojik ve toplumsal mobilizasyonu hızlandırmıştır. Demokrat Parti içinde yer alan aydınlar, daha sonra stabilizasyon önlemlerinin getirdiği sorunlar karşısında büyük sermaye çevreleri, Demokrat Parti'ye olan bağlılıklarını gevşetmeye hatta kopartmaya başlamışlardır. Bu durumda Demokrat Parti liderleri Türkiye'de yaygın olan küçük köylülüğün desteğine dayalı, enflasyonist sübvansiyonlarla beslenen bir popülizme yönelmişlerdir."76
Ahmet Emin Yalman'ın aktardığına göre, o yıllarda, önde gelen bir DP'li politikacı şöyle düşünmektedir:

"Demokrasi bir sayı rejimidir. Bu rejimde yığınlar ne isterse o olur. Biz, iktidar mesulleri sıfatıyla bir avuç aydının tenkidine ve kuru gürültüsüne değil, halk yığınlarının belirttiği isteklere uymak zorundayız."77
Başbakan Yardımcısı Samet Ağaoğlu'na atfedilen bu sözler, DP'li elitin otoriter-plepisiter demokrasi anlayışının bir kanıtı olarak kabul edilebilir. DP'nin muhalefete yönelik baskıcı tutumunda, "Paşa faktörü" diye tanımlanan, açıkça CHP Lideri İsmet Paşa'dan duyulan korkunun rol oynadığı şeklinde bir yorum yapılıyor ki, bunun, psikolojik açıdan DP'nin ölçüyü kaçırmasında önemli bir rolü olmuştur, denilebilir.

Feroz Ahmad, "Paşa faktörü" diye bilinen korkunun DP üzerindeki etkilerini şöyle açıklamaktadır:

"(..) İnönü fobisi, İsmet Paşa'nın DP yönetimini gerçekte kabul etmediği ve eline geçireceği ilk fırsatta DP'lilerin altını oyacağı inancı idi. DP'liler, İnönü politik hayata devam ettiği sürece kendilerini güvencesiz buluyorlardı. İnönü, yalnızca onların kendilerini güvencesiz bulmalarına neden olsa iyi idi, aynı zamanda DP'lilerin üzerinde onların da açıklayamadıkları bir aşağılık kompleksine neden oluyordu. Güvensizlik duygusunun esas nedeni, merkezi ve yerel bürokrasiyi ellerinde bulunduramayışları idi. Silahlı Kuvvetler, Adliye, Üniversite ve Basın'dan emin değillerdi. Bu kurumların, özellikle Silahlı Kuvvetlerin İsmet İnönü'ye ve Partisine sadık olduklarını düşünüyorlardı. Bu yüzdendir ki, 'devlet' kurumlarını kontrol edemedikleri şeklinde bir duygu ile yaşayan DP'liler, 'kendileri ve sonraki sürdürücüleri için adeta bir fetiş olarak itibar edilen 'milli irade' kavramını öne
çıkarttılar."78

Feroz Ahmad'ın yorumu burada bitmiyor, devamında da şöyle diyor:

"DP'lilerin sahip oldukları ezici çoğunluk dikkate alındığında, 10 yıllık iktidar dönemlerindeki muhalefet takıntılarını anlamak zordur. Üç mecliste de, 1950, 1954 ve 1957, muhalefet, DP'li çoğunluğa meydan okuma ve onu sayısal açıdan zorlama noktasını yakalayamamıştı. DP sırasıyla, 408, 503 ve 424 sandalye kazanmıştı. CHP'nin ise, 69, 31 ve 178 sandalyesi olabilmişti. Peki, DP'lileri korkutan neydi?"

"İşin aslı, Bayar-Menderes Grubu olarak tanımlanan DP oligarşisi, muhalefetten çok parti içiyle ilgiliydi. Menderes, hem kendisine meydan okuma hem de devirme gücüne sahip yandaşlarından hep endişe duymuştur. İnönü ve CHP takıntısı, yeterince gerçek olsa bile, aynı zamanda dikkatleri başka tarafa kaydırma aracıydı ve birlikten uzak bir partide birleştirici bir rolü vardı. Menderes, kendi partisinde kontrolünü sürdürmek için çok fazla zaman ve enerji harcamak durumunda kalacaktı."79

Muhalefete İlk Baskılar

Muhalefete karşı girişilen ve tamamen haksız sayılabilecek ilk baskı, 18 Nisan 1952 tarihinde CHP Milletvekili ve Gazeteci Hüseyin Cahit Yalçın'ın dokunulmazlığının kaldırılmasıdır. Ulus'ta yayımlanan "Gözü Kapalı Oy Verme" başlıklı yazısı nedeniyle ünlü kalem hakkında açılan davada gazetenin yazı işleri müdürü beraat ettirilmiş, dokunulmazlık meselesi Türkiye Büyük Millet Meclisi'nde görüşülürken dava ile ilgili bu önemli ayrıntı dikkate alınmayarak basına ve muhalefete gözdağı olsun diye hukuk kuralları çiğnenmiştir.80

DP'liler, Millet Partisi muhalefetine de tahammül göstermemişler, Millet Partisi hakkında Atatürk ve devrimlere aleyhtar faaliyette bulunmaktan soruşturma açtırmışlar ve ardından 27 Ocak 1954'te mahkeme kararı ile alelade bir dernek gibi bu parti kapatılmıştır. Millet Partililer bu karar karşısında "bir siyasi partinin bir gece içinde randevu evi gibi kapatılması tedhiş değil de nedir?" diye haklı olarak tepki göstereceklerdir.81 Millet Partisi ile ilgili kararın alınmasında iktidarın hareket noktası, partililere yöneltilen Kemalizm aleyhtarlığı suçlamasından parti liderliğinin duyduğu büyük rahatsızlıktır. Celal Bayar ve daha pek çok DP'li yönetici, en az CHP'liler kadar Kemalizm'e sahip çıkabilirdi. Hatta amaçlarının, 1938'de Atatürk'ün ölümünden önce yaşandığı gibi, Kemalizm'i canlı bir ideoloji haline getirmek olduğunu iddia ediyorlardı. Atatürk'ün 14. ölüm yıldönümünde Adnan Menderes, Türk toplumunun karşı karşıya bulunduğu görevin, başlangıçtaki biçim ve niteliğiyle Atatürk'ün başarılarını (CHP'nin istediği gibi) yalnızca korumak değil, o zamanlar bunlara yön veren amaç ve motiflere uygun olarak bu başarıları geliştirmek olduğunu yazıyordu. Menderes'e göre, DP iktidarında, Türk milleti böyle bir sürekliliğin keyfini yaşıyordu ve Atatürk sonsuza kadar huzur içinde uyuyabilirdi.82

Feroz Ahmad; DP'nin Kemalizm yorumuna göre-birçok CHP'linin de paylaştığı, Atatürk, Türkiye serbest teşebbüsçülüğe dayalı bir kapitalist sistem içinde Batılılaşsın diye, kendi reform paketini uygulamıştır, diye yazmaktadır. Menderes'in işaret ettiği reformların "amaç ve motifleri" bunlardı. Bu politika, hem iç şartların hem de dünyadaki durumun bu modelin sürdürülmesine izin vermediğinin anlaşıldığı 1930'ların başına kadar uygulanmıştı. Sovyetler Birliği yardımının ve örneğinin de teşvikiyle Kemalist rejimin aktif devlet müdahalesine ve ekonomide planlamaya karar vermesi, yalnızca o dönemle sınırlıydı. Bununla birlikte o dönemde bile amaç, yaşayabilir bir ekonomi ve ayakları üzerinde duran bir serbest teşebbüs sınıfı yetiştirmekti. Bu sınıf yeteri derecede gelişince, devlet işletmeleri ona devredilecek ve bir serbest pazar ekonomisi kurulacaktı. DP'liler, bu dönüşümü tamamlamaya çalışıyordu ve bunu Kemalizm'in esas amacına bağlı kalmak olarak anlıyorlardı.83

1954'te kabul edilen bir kanun, usta bir şekilde muhalefet etme hakkına kısıtlama getiriyordu. Buna göre, bir siyasi partiye adaylık için baş vuran kişinin müracaatı reddedilirse, bu kişi aynı seçim döneminde bir daha aday olamıyordu. Müracaatlarını kabul etmedikleri kişilerin kendilerine karşı adaylık koymalarını engellemiş oluyorlardı. Bir diğer anti-demokratik hüküm, seçimlerde aday olacak memurların altı ay önceden istifa mecburiyeti idi. Bunun, muhalifler aleyhine işleyeceği belli idi. Muhalefet adayı olmak isteyecek memur, seçimi kazanamaz ise, işsiz kalacağını düşünecek ve aday olmaktan vazgeçecekti. Seçimlerde karma liste yapmak da mümkün değildi.84

1950 seçimlerindeki hezimetin üstüne CHP, ilk kez çoğunluk yönteminin sakıncasını giderecek seçim formülleri aramaya başlamıştı. İktidar partisi DP ise, CHP'nin itirazlarına kayıtsız kalmış ve 1954 seçimlerinin de aynı esaslarla çoğunluk ve liste usulü yapılmasında ısrar etmişti.85

1954 seçimleri böyle bir ortamda yapıldı ve DP için seçim zaferi ciddi bir sorun olmadı. Partinin ilk 4 yıllık sicili kendini iyi anlatıyordu. İyi hasat, dış krediler ve hükümetin kamu yatırımları ülke genelinde bir refah rüzgarı estirmişti ve muhalefetin karşı-propagandası yalanlanmıştı. CHP'nin tek parti uygulamalarının anılarını hafızasında canlı tutan seçmen, bu partinin ülkede hürriyet ve güvenliğin bulunmadığı şeklindeki propagandasını ciddiye alması düşünülemezdi. Ortalama seçmen, 1954 yılında kendisini 4 yıl öncesine göre daha mutlu hissediyordu.86

1950'deki gibi seçim sonuçlarının halkın iradesini adaletli olarak parlamentoya yansıtmadığı açıktı. Katılımın yine yüksek olduğu bu seçimlerde oyların yaklaşık yüzde 41.7'sine sahip olan muhalefet (CHP, CMP ve Bağımsızlar), sandalyelerin ancak yüzde 6.7'sini; iktidar partisi (DP) oyların yüzde 56.6'sı ile, sandalyelerin yüzde 93'ünü, 541 sandalyeden 503'ünü ele geçirmişlerdi. Seçim sisteminin çarpıklığı olarak, Meclis'in ezici çoğunluğu DP milletvekillerinden oluşmuştu. CHP'nin yüzde 35 oyuna karşılık yalnızca 31 sandalyesi vardı.87

Cem Eroğul'un, "Menderes iktidarının en kritik yılı" diye tanımladığı 1955 yılında, Türkiye, Yunanistan ve İngiltere arasında Kıbrıs görüşmeleri çıkmaza girince, Konferansı etkilemek amacıyla Londra'da Kıbrıslı Türkler, Türkiye'de de Hükümet tarafındangösteriler organize edilmek istenmiştir.88

6 Eylül 1955 günü Selanik'te Mustafa Kemal'in doğduğu evin ve Türkiye'nin Selanik Konsolosluğu'nun bombalandığı haberinin radyonun 13.00 haber bülteninde yayınlanması ve İstanbul Ekspres Gazetesi'nin ikinci baskısında akşam üzeri duyurulması üzerine, 6 Eylül'ü, 7 Eylül'e bağlayan gece, İstanbul'un hemen bütün semtlerinde, Rumların evleri, işyerleri, kiliseleri saldırıya uğramıştır. İzmir'de de benzer olaylar cereyan etmiştir.89 Ordu birlikleri 4 saat içinde duruma hakim olmuştur.90

Bu olaylarda Rumların ve Hıristiyanların dükkanlarından başka Rum Patrikliği'ne ve İzmir'de Yunan Konsolosluğu'na saldırılar olmuş, büyük maddi zararlar meydana gelmiştir. İçişleri Bakanı Namık Gedik çekilmiş; Başbakan, Patrik Athenagoras'ı ziyaret edip üzüntülerini bildirmiş; İzmir'de ise, Ulaştırma Bakanı tahrip edilen Yunan Konsolosluğu'nun bayrak çekme töreninde bulunmuştur. Hükümet, zararların ödeneceğini açıklamıştır.91

6/7 Eylül 1955 günlerinde yaşanan olaylar iktidar partisi içindeki tartışmaları su yüzüne çıkarmıştır. DP'lilerden Prof. Feridun Ergin, Fevzi Lütfi Karaosmanoğlu, Fuad Köprülü, Fethi Çelikbaş, Mükerrem Sarol. Bu gelişmelerden sonra Başbakan Adnan Menderes'i kararlı bir şekilde eleştirmeye başlamışlardır. DP'li 19 milletvekilinin bir önerge ile basına ispat hakkı tanınmasını istemeleri üzerine DP Genel İdare Kurulu, Çelikbaş ve Karaosmanoğlu'na baskı ile imzalarını geri aldırtmaya çalışmış; fakat başarı sağlayamamış, bu gelişme üzerine Prof. Feridun Ergin Haysiyet Divanı'na verilmiştir. "İspat hakkı" önergesini imzalayan 19 milletvekilinden 9'u Parti'den ihraç edilmiş, 10'u kendileri istifa ederek ayrılmışlardır.92

27 Ekim 1957 tarihinde yapılan genel seçimlerde, Adnan Menderes'in DP'si oyların yüzde 47.70'ini toplamış ve 424 sandalye kazanmıştır. İsmet İnönü liderliğindeki CHP yüzde 40.82 oy oranı ile sadece 178 sandalye elde edebilmiştir. Kalan oyların dağılımı ise şöyledir: Cumhuriyetçi Millet Partisi yüzde 7.19 ile 4 sandalye, Hürriyet Partisi yüzde 3.85 ile 4 sandalye, 2 sandalye de Bağımsızların. Seçim sisteminin çarpıklığı, muhalefet partileri hep bir arada oyların yüzde 52'sine karşılık 186 sandalye kazanırken; iktidar yüzde 48'lik bir oy oranı ile 424 sandalyeye sahip olabilmektedir. 1957 seçimlerinde muhalefetin toplam oyları, DP'nin toplamını aşmaktadır.93

1960 İhtilali'ne Doğru

1954 seçim sonuçlarının Başbakan Menderes ve Partisi üzerinde farklı bir etkisi olacaktı. 1954 yılı, on yıllık dönemin kırılma noktası olarak gözükmektedir. Başbakan Menderes'in popülizmi, onu ve partisinin meclis grubunu milli iradeye dayalı bir çoğunlukçu diktatörlüğe doğru adım adım sürüklüyordu.

1959 Ocak ayında; iktidar, ülke genelinde "Vatan Cephesi" adlı bir örgütlenme çalışması başlattı. Vatan Cephesi Ocakları modeliyle iktidara partinin verebildiğinden daha geniş bir taban bulmak isteniliyordu. Vatan Cephesi'ne katılanların adları teker teker radyoda okunarak teşvik ediliyor; belli konumdaki kişiler ve kesimler bu ocaklara yazılmaya zorlanıyordu.94

Uygur Kocabaşoğlu'nun Demokrat Parti Dönemi'nde radyo-siyasi iktidar ilişkisi üzerine yaptığı tespitler bu açıdan endişe vericidir. 1957 seçimlerinde oy verme işleminin sona ereceği saat olan 17.00'yi beklemeden, saat 14.30'dan sonra radyoların seçim sonuçlarını yayınlamaya başlaması bir skandaldır. CHP'nin, Yüksek Seçim Kurulu'na yaptığı başvurular ve bu kurulun yayının durdurulması kararı almasına rağmen, Hükümet yayını sürdürmüştür.95

Uygur Kocabaşoğlu'nun, "Vatan Cephesi" üzerine tespitleri, 1950-60 döneminde plebisiter-otoriter yönetimin sınırları ve nereye doğru ilerlediği konusunda bir fikir verecektir. Devlet, otoritesinin yıkılmaya çalışılması üzerine iktidar kendisini savunmak zorunda kalmıştır. Muhalefet ve bağımsız basının iktidarı yıkmaya çalışması karşısında iktidarın ayakta olduğunu ve halkın iktidara güvendiğini kanıtlayabilmek amacıyla devlet radyosunda, "Vatan Cephesi" yayınlarına başlanmıştır. Radyo işlerinden sorumlu Devlet Bakanı bu görüşü şu sözlerle açıklamıştır: "(..) Biz bu neşriyatı, sadece memleketin selameti -hükümet ve otoritesinin muhafazası- milli emniyetimizin korunması için yapmış bulunuyoruz."

"Vatan Cephesi" çalışmasının en çok tepki çeken yanı, hayatta olmayan kişilerin, 7-8 yaşında çocukların, CHP'den ayrılıp DP'ye geçtiğinin duyurulması için radyonun alet edilmiş olması ve böylece radyo programlarının ölçüsüz biçimde hükümet tarafından işgal edilmesidir. "Vatan Cephesi"ne katılanların listelerinin okunmasına 1 Ekim 1958 tarihinde başlanmış ve 26 Ocak 1960 tarihine kadar haber bültenleri içinde yayınlanmıştır. Bu tarihten sonra Ankara Radyosu'nda oluşturulan ve her gün saat 14.00'te yayımlanan "Yurdun dört köşesinden haberler" adlı programda listelerin okunması sürdürülmüştür. Önceleri 10 dakika süreli olan bu program, 16 Mart 1960 tarihinden itibaren 30 dakikaya çıkarılmıştır.96

DP önderliği, muhalefet liderlerinin yurt gezileriyle ülkede dolaşmasına dayanamıyordu. Valiler, hükümet tarafından kendilerine verilen emirleri uygulayınca da çeşitli sorunlar çıkıyordu. Bu olaylardan birinde ana muhalefet lideri İsmet İnönü, Yeşilhisar'a giderken yolu İncesu köprüsü üzerinde bir topçu birliği tarafından kesilmişti. İsmet İnönü, yolunun kesilmesi üzerine bir süre otomobilinde beklemiş, sonra yürüyerek köprüye vardığında Subaylar selama durmuşlardı. O sırada birliğinin başında görevli Binbaşı Selahattin Çetiner, 4 Nisan 1960 günlü istifa dilekçesinde şunları yazıyordu:

"Anayasa'nın 70. maddesi seyahat hak ve hürriyetini vatandaşların tabii hukukundan saymasına ve ordunun kanunun zikrettiği istisnai haller dışında emniyet ve zabıta kuvvetleri yerinde kullanılmasına hukuki imkan bulunmamasına rağmen Sayın İsmet İnönü ve arkadaşlarının Kayseri gezisinde emir ve komuta ettiğim birlikleri bu hukuki sınırlar dışında kullanmaya zorlandım."97

TBMM'de de muhalefetin çalışmalarını engellemek için iktidarın kimi önlemler alması kabul edilebilir bir durum değildi.

12 Nisan 1959 günü toplanan DP Meclis Grubu'nda, TBMM İç Tüzüğü'nün 117. maddesi uyarınca bir Tahkikat Komisyonu kurdurulması kararı alınmıştı. Toplantıdan sonra yapılan açıklamada şöyle deniliyordu: "CHP'nin yıkıcı, gayrımeşru ve kanun dışı faaliyetlerinin memleket sathında cereyan tarzı ve bunların mahiyet ve hakikatinin nelerden ibaret olduğunu tahkik ve tespit etmek üzere, bir meclis tahkikatı açılmasına, grubumuz ittifakla karar vermiştir."98

İlter Turan'ın değerlendirmesine göre; Demokrat Parti, muhalefetin yıkıcı faaliyetini incelemek üzere yalnız kendi milletvekillerinden oluşan bir tahkikat komisyonu kurmuş ve bu komisyonu, olağan parlamento komisyonlarının sahip olmadığı yetkilerle donatmıştı. "Yasalara uygunluğu çok tartışmalı olan bu eylem, daha da önemli olarak, rekabetçi bir sistemin işlerliği için gerekli olan temel bir anlayışı da ihlal ediyordu."99

DP İktidarının Sonu

27 Mayıs 1960 sabahı, genç subayların gerçekleştirdikleri bir hükümet darbesiyle 10 yıllık Demokrat Parti iktidarı sona erdirildi. Cumhurbaşkanı Celal Bayar, Başbakan Adnan Menderes ve arkadaşları, DP'li milletvekilleri ve Parti yöneticileri, bürokratlar ve Genelkurmay Başkanı tutuklanarak Yassıada'da yargılanmak üzere cezaevine konuldular.

DP'li Hükümeti devirmek için Silahlı Kuvvetler içinde ilk gizli örgütün kimler tarafından ve ne zaman kurulduğu hakkında kesin bilgiler olmamakla birlikte ihtilal amaçlı ilk gizli örgüt teşebbüsünün 1951 yılında oluşturulduğu bilinmektedir. DP'nin 10 yıllık iktidarı boyunca ayrı ayrı yedi tane gizli örgüt ile onların kendi aralarında birleşmelerinden oluşan iki tane de birleşmiş gizli örgütün faaliyeti tespit edilmiştir. Gizli örgütlerin bazı mensupları muhalefet partisi konumundaki CHP ile de temas kurmuşlardır. Başbakan Menderes ve partisi, 1957 seçimlerinde Ordu'ya el atmış ve Kara Kuvvetleri Komutanı Orgeneral Nurettin Aknoz'u, Hava Kuvvetleri Komutanı Orgeneral Fevzi Uçaner'i ve Deniz Kuvvetleri Komutanı Oramiral Sadık Altıncan'ı DP listelerinden aday göstermişlerdir. Ümit Özdağ, Yüksek Komuta Heyeti'nin bu davranışını, Hükümetin, Ordu tarafından desteklendiği imajı vermek istediği şeklinde yorumlamaktadır.

9 Subay Olayı'nın patlak vermesi, gerçekte örgüt içi sorunların olduğu kadar yaklaşan askeri müdahalenin ayak sesleri olarak kabul edilebilir. Olayı en fazla ciddiye alan kişi Cumhurbaşkanı Celal Bayar'dır. Hükümet ise sorunu önemsememiş, 19 Ocak 1958'de Milli Savunma Bakanlığı'ndan istifa ettirilen Şem'i Ergin'in yerine Ethem Menderes'i tayin ederek konuyu kapatmıştır.

Ordu içinde birbirlerinden habersiz gizli gruplar darbe hazırlıklarına hız vermişlerdir. 100

Şevket Süreyya Aydemir'in sözleriyle; "İhtilalin ilk işareti üniversitelilerden geldi."101

27/28 Nisan 1960 günlerinde Ankara ve İstanbul'da üniversite öğrencilerinin gösterilerinde, artık Hükümet tümüyle kontrolü yitirmişti. Hükümet, sıkıyönetim ilan edince göstericiler dağılmaya başlamıştı. Belirgin olan, ordunun, Hükümet'in değil, göstericilerin yanında olduğu idi. Halk ise olayları seyrediyordu.102

25 Mayıs 1960 sabahı, DP Genel İdare Kurulu tekrar toplanmıştı. Rıfkı Salim Burçak, Başbakan Adnan Menderes'i eleştirmiş ve bu politikanın terk edilmesini istemişti.103

Ersin Kalaycıoğlu'nun tespitlerine göre; "1957 yılında tüm kaynakların tükenmesi üzerine mal kıtlıkları baş göstermiş ve başka çare kalmaması neticesinde TL'nin yüzde 330 oranında devalüe edilmesi ile sabit gelirlilerin satın alma gücünde büyük bir düşüş yaşanmıştır. Bu koşullarda iyice gerilen iktidar-muhalefet ilişkileri Türkiye'yi bir siyasal ayaklanma ortamına doğru sürüklemiştir. (.. ) Bu gelişmelere karşı, DP'nin muhalefeti susturmaya yönelmesi, hem TBMM içinde hem de dışında siyasal gerilimin tırmanması sonucunu doğurmuştur. Ana muhalefet partisi başkanının yasama organından uzaklaştırılması, gittiği siyasal gezilerde örneğin Kayseri'de olduğu gibi kente valilik tarafından sokulmaması, Uşak ve Topkapı'da olduğu gibi saldırıya uğraması hem siyasal gerginliğin en belirgin işaretleri, hem daha da tırmanmasını teşvik eden nedenler olmuştur."104

Kemal H. Karpat, 1959 yılında, Princeton Üniversitesi tarafından İngilizce olarak basılan eserinde Türkiye'deki demokrasinin krizden kurtulması için tek çözümün 1945-50 dönemindeki gibi siyasal muhalefetin yaşatılmasında olduğuna işaret ediyordu:

"Türkiye büyük olayların eşiğindedir. Yüzeyde kalan, yarım yamalak tedbirler bu olayları sadece kısa zaman için geciktirebilir. Sıkı bir kontrol ise, bir huzur manzarası yaratsa bile mutlaka yapılması gereken geniş, siyasi, kültürel ve sosyal ayarlamaların yerine geçemez. (.. ) Geniş ve sistematik bir sosyal organizasyona ihtiyaç vardır. Bu sosyal ayarlama ihtiyacının temelinde de halkın içten gelen ve gittikçe şiddetlenen kültür, hürriyet ve ilerleme, tek kelime ile en geniş anlamı ile demokrasi hasreti bulunmaktadır. Bu gerçek demokrasi nasıl tanımlanabilir ve demokrasi yoluyla halkçılık nasıl gerçekleştirilebilir?"

Kemal H. Karpat, "Bu konuda en iyi tanımı, Türkiye'de gerçek bir demokrasinin kurulması uğrunda samimiyetle mücadele ettiği muhalefet yıllarında Demokrat Parti yapmıştır" diyor ve Demokrat Parti Balıkesir örgütünün 1949 tarihli bir raporundan şu aktarmayı yapıyordu:

"Biz hak ve hürriyet davasını, sadece güzel vaadlerin, büyük prensiplerin münakaşa ve kabul edilivermesi ile gerçekleşebilir saymıyoruz. İstiyoruz ki, bu dava konuşmalarımızın, yüksek siyasetin arkasında her günkü hayatımıza kadar, köyümüzdeki kurban derisi bağışından, milli külfetlerin ortaklaşa paylaşılmasından, onun nimetlerinden kanuni eşitlik içerisinde yararlanmaya kadar kökleşsin. Çünkü biz, buralarda yaşayan vatandaşlarız ve basit insanlarız. Belki sadece prensipler üzerinde anlaşmalar, yüksek siyaset için yeterlidir. Fakat, gündelik hayatın iktisadi şartları, mali ve sosyal yokluklar içinde bir bütün oluvermiş insanların yaşayışında bir şeker işi, bir bağış işi, bir cezanın partiler arasında farklar gözeterek toplanması, köyümüzdeki ve mahallemizdeki bir muhtarın hor muamelesi ve nihayet vergimizi ellerine teslim ettiğimiz insanların kötüye kullandıkları haklarımıza mukabil affa uğramaları, vergilerimizin keyfi kullanılması bizim için önemli davalardır. (.. ) Diyorlar ki, 'Bunların münakaşa yeri meclistir.' Meclis, kanun düzenleyen yerdir, Lakin ona bu kanun fikrini veren, onu şekillendiren, sokaktaki, dükkandaki, evdeki ve nihayet meydandaki halkın maşeri vicdanı ve isteğidir. (.. ) Partiler belirli meselelerde hadiseleri millet önünde münakaşa ederek çoğunluğu sağlarlar. (.. ) Bunun adı sokak demokrasisi değil, demokrasinin kendisidir. Başka türlüsü ise sadece kulis politikası ve koridor taktiği adını taşır."105

Yassıada Dersleri

14 Ekim 1960'dan 15 Eylül 1961'e kadar 11 ay süren Yassıada mahkemelerinde toplam 592 kişi sanık olarak yargılanmıştır. Haklarında ölüm cezası istenen kişilerin sayısı 228'dir. Adli, askeri ve idari kesimdeki yargıçlardan dönemin hükümetinin önerisi üzerine askeri komite tarafından görevlendirilen bir başkan, sekiz asil ve altı yedek üye ile bir başsavcı ve beş yardımcısından oluşan özel mahkemenin kararına göre; Adnan Menderes (Başbakan), Celal Bayar (Cumhurbaşkanı), Refik Koraltan (Meclis Başkanı), Fatin Rüştü Zorlu (Dışişleri Bakanı), Hasan Polatkan (Maliye Bakanı), Emin Kalafat, Agah Erozan, Ahmet Hamdi Sancar, Nusret Kirişçioğlu, Zeki Erataman, Bahadır Dülger, Baha Akşit, İbrahim Kirazoğlu, Osman Kavrakoğlu, Orgeneral Rüştü Erdelhun (Genelkurmay Başkanı) ölüm cezasına mahkum edildiler.

Ülke çapında endişeli ve endişeli bir bekleyiş ardından iktidarı elinde tutan Askeri Komite, Adnan Menderes (1899-1961), Fatin Rüştü Zorlu (1910-1961) ve Hasan Polatkan'ın (1915-1961) ölüm cezaları iktidardaki Milli Birlik Komitesi'nce onaylandı ve mahkeme kararları yerine getirildi. DP iktidarının önde gelen öteki yöneticileri, Medeni Berk, İzzet Akçal, Celal Yardımcı, Tevfik İleri, Vacit Asena, Kemal Biberoğlu, Hilmi Dura, Himmet Ölçmen, Kemal Özer, Necmettin Önder, Selami Dinçer, Ekrem Ant, Hüseyin Ortakçıoğlu, Reşat Akşemsettinoğlu, Necati Çelim, Sadık Erdem, Nuri Togay, Mazlum Kayalar, Selahattin İnan, Murat Ali Ülgen, Selim Yatağan, Muhlis Erdener, Enver Kaya, Rauf Onursal, Kemal Serdaroğlu, Hadi Tan, Cemal Tüzün, Samet Ağaoğlu, Sezai Akdağ, Ethem Yetkiner, Kemal Aygün ömür boyu hapse mahkum olurken; 418 kişi 6 ay ile 20 yıl arasında değişen hapis cezalarına çarptırıldılar. 123 kişi beraat ettirildi.

27 Mayıs 1960 askeri yönetimine bağlı bu mahkemenin kararları doğal olarak kamuoyunda tartışmalara yol açmıştır. Sivil-demokratik hayata dönülünce, bazı siyasi partilerle silahlı kuvvetler mensupları arasında gerginlik kaynağı olarak uzun yıllar gündemde kaldı.

Türkiye, Başbakan Menderes ve arkadaşları Dışişleri Bakanı Zorlu ile Maliye Bakanı Polatkan'ın idam edilmelerinden hangi dersleri çıkartabilir?

Bu soruyu dört açıdan cevaplandırmak mümkündür:

Menderes, Zorlu ve Polatkan'ın idamlarından alınması gereken birinci ders, Türk Ceza Kanunu'ndaki ölüm cezasının sorgulanması şeklinde olabilir. İkinci olarak özellikle üzerinde durulması gereken bir konu, basının durumudur. Menderes ve arkadaşlarının idamlarında basının tutumu da etkili olmuştur. Üçüncü ders, üniversitenin tutumudur. Askeri yönetim hukukunun düzenlenmesi ve uygulanmasında üniversite profesörleri kendilerine yakışmayan bir öfke ile davranmışlardır. Dördüncü ders, insan haklarının her yerde ve her durumda vazgeçilemez ve doğuştan kazanılan, insan olmaktan gelen haklar oluşudur.

Başbakan Menderes'in Yassıada Mahkemesi'ndeki sorgusunda ilk cümleleri şöyle idi:

"İnsanın haklarını müdafaa edebilmesi için muayyen şartların yerine getirilmesine lüzum vardır, kanaatindeyim. Bendeniz beş aydan beri tecrit vaziyetinde bulunuyorum. Bir tek odanın içinde günün yirmi dört saatinde her saat değişen bir nöbetçi subayı ile tek kelime konuşmadan yaşıyorum. Artık konuşma yeteneğim zaafa uğradı. Kumandan Beyefendinin zaman zaman beni bahçeye çıkartmak gibi lütufları olmasa şimdi huzurunuzda olmak imkanını da bulamayacaktım. Bana imkan verecek, moralimi, rahatsızlığımı bertaraf edecek şartlara malik değilim. Beş aydan beri bütün konuşmalarımın yekunu 10-15 saati geçmez. Bir maznun huzurunuza böyle gelirse kendini nasıl müdafaa edecektir? Suçluyu tecrit ve konuşturmamak, tahammül edilir manevi tazyik değildir."106

Başbakan Menderes'in son sözleri de şunlar olmuştur:

"Hayata veda etmek üzere olduğum şu anda, devletime ve milletime ebedi saadetler dilerim. O" 107

1 Celal Bayar, Başvekilim Adnan Menderes (İstanbul, Baha M., 1983), s. 21-3.
2 Şevket Süreyya Aydemir, Menderes'in Dramı (İstanbul, Remzi K. 2. bs., 1979), s. 93.
3 Şevket Süreyya Aydemir, İkinci Adam (İstanbul, Remzi K., 3. bs. 1980), cilt 3, s. 75-7.
4 Şevket Süreyya Aydemir, Menderes'in Dramı, s. 103-6.
5 Şevket Süreyya Aydemir, Menderes'in Dramı, s. 108-9.
6 Şevket Süreyya Aydemir, Menderes'in Dramı, s. 113-5.
7 Samet Ağaoğlu, Arkadaşım Menderes (İstanbul, Baha M., 1967), s. 14-5.
8 Rıfkı Salim Burçak, Türkiye'de Demokrasiye Geçiş, 1945-1950, (Ankara, Olgaç M., 1979),s. 57-63.
9 Kemal H. Karpat, Türk Demokrasi Tarihi, (İstanbul, İstanbul M., 1967), s. 130.
10 Cem Eroğul, Demokrat Parti Tarihi ve İdeolojisi, (Ankara, İmge K., 2. bs., 1990), s. 11.
11 İlkay Sunar, "Demokrat Parti ve Popülizm", Cumhuriyet Dönemi Türkiye Ansiklopedisi, cilt
8 (İstanbul, İletişim Y., ), s. 2076-86.
12 Mümtaz Soysal, "Büyük Yalan", Yön, 40 (19 Eylül 1962), s. 3.
13 Mehmet Ali Aybar'ın adaylığı için bkz: Haldun Derin, Çankaya Özel Kalemini Anımsarken 1933-1951, (İstanbul, Tarih Vakfı Yurt Y., 1995), s. 195.
14 Ümit Özdağ, Ordu-Siyaset İlişkisi/Atatürk ve İnönü Dönemleri (Ankara, Gündoğan Y.,
1991), s. 164-8.
15 Şevket Süreyya Aydemir, Menderes'in Dramı, s. 36.
16 Cüneyt Arcayürek, Demokrasinin İlk Yılları 1947-1951 (Ankara, Bilgi Y., 1983), s. 28-30.
17 Selim Deringil, Denge Oyunu/İkinci Dünya Savaşı'nda Türkiye'nin Dış Politikası, (İstanbul, Tarih Vakfı Yurt Y., 1994).
18 Nihal Kara, Türkiye'de Çok Partili Sisteme Geçiş Kararı (1945) (AÜSBF, Yayınlanmamış Doktora Tezi, 1982).
19 Nihal Kara-İncioğlu "Türkiye'de Çok Partili Sisteme Geçiş ve Demokrasi Sorunları", Tarih ve Demokrasi/Tarık Zafer Tunaya'ya Armağan (İstanbul, Üniversite Öğretim Üyeleri Derneği Y., 1992), s. 69-86.
20 Oğuz Ünal, Türkiye'de Demokrasinin Doğuşu, (İstanbul, Milliyet Y., 1995), s. 122.
21 Celal Bayar, Başvekilim Adnan Menderes, s. 40-3.

22 Demokrat Parti Tüzük ve Programı [(Ankara, (DP) Y., 1946].
23 Feroz Ahmad, The Turkish Experiment in Democracy 1950-1975, (Colorado, Westwiew Press, 1977), s. 14.
24 Feroz ve Bedia Turgay Ahmad, Türkiye'de Çok Partili Politikanın Açıklamalı Kronolojisi 1945-1971, (Ankara, Bilgi Y., 1976), s. 23.
25 Kemal H. Karpat, a.g.y.., s. 143.
26 Haldun Derin, Çankaya Özel Kalemini Anımsarken 1933-1951, s. 205.
27 Tevfik Çavdar, "Demokrat Parti", Cumhuriyet Dönemi Türkiye Ansiklopedisi, cilt 8, s. 2065.
28 Feroz Ahmad, a.g.y.., s. 19.
29 Hükümetler ve Programları I, (Ankara, TBMM B., 1988), s. 129.
30 Feroz ve Bedia Turgay Ahmad, a.g.y.. , s. 23.
31 Kemal H. Karpat, a.g.y.., s. 144-5.
32 Zafer Üskül, Siyaset ve Asker, (İstanbul, Afa Y., 1989), s. 50, 52 ve 55.
33 Zafer Üskül, a.g.y.. , s. 56-7.
34 Hükümetler ve Programları I, s. 122.
35 A. Suat Bilge, Türkiye-Sovyetler Birliği İlişkileri 1920-1964, Güç Komşuluk, (Ankara, T. İş Bankası Y., 1992), s. 301-2.
36 A. Suat Bilge, a.g.y.. , s. 302-303.
37 A. Suat Bilge, a.g.y.. , s. 303.
38 İlber Ortaylı, "1946 Demokrasisi", Milliyet, 16 Mayıs 1983.
39 Kemal H. Karpat, a.g.y.., s. 149.
40 Kemal H. Karpat, a.g.y.., s. 150.
41 Kemal H. Karpat, a.g.y.., s. 153-54.
42 Haldun Derin, a.g.y.., s. 197.
43 Haldun Derin, a.g.y.. , s. 200.
44 Kemal H. Karpat, a.g.y.., s. 155.
45 Kemal H. Karpat, a.g.y.., s. 158.
46 Kemal H. Karpat, a.g.y.., s. 159.
47 Ayın Tarihi, (Temmuz 1947), s. 15-6 ve Haldun Derin, a.g.y.., 210-14.
48 Kemal H. Karpat, a.g.y.., s. 170-71.
49 Feroz ve Bedia Turgay Ahmad, a.g.y.. , s. 35.
50 Feroz ve Bedia Turgay Ahmad, a.g.y.. , s. 37.
51 Kemal H. Karpat, a.g.y.., s. 177.
52 Feroz ve Bedia Turgay Ahmad, a.g.y.. , s. 63.
53 Kemal H. Karpat, a.g.y.., s. 181-2.
54 Kemal H. Karpat, a.g.y.., s. 182.
55 Kemal H. Karpat, a.g.y.., s. 183.
56 Kemal H. Karpat, a.g.y.., s. 189-90.
57 Feroz Ahmad, a.g.y.. , s. 26.
58 Feroz Ahmad, a.g.y.. , s. 27.
59 Feroz Ahmad, a.g.y.., s. 30-31.
60 Cemil Meriç, Bir Dünyanın Eşiğinde, (İstanbul, İletişim Y., 1994), s. 19.
61 İdris Küçükömer, "Batılaşma", Düzenin Yabancılaşması, (İstanbul, Bağlam Y., 1994), s.106.
63 Haldun Derin, a.g.y.. , s. 257-58.
64 Feroz ve Bedia Turgay Ahmad, a.g.y.. , s. 66.
65 Hükümetler ve Programları I, s. 154.
66 Ergun Özbudun, Türkiye'de Sosyal Değişme ve Siyasal Katılma (Ankara, AÜHF Y., 1975),s. 40.
67 Başbakan Adnan Menderes'in Meclis Konuşmaları 1950-1960 (Ankara, Kültür Ofset, 2.bs., 1992), s. 3-27.
68 Ayşegül Sever, Soğuk Savaş Kuşatmasında Türkiye, Batı ve Orta Doğu, 1945-1958, (İstanbul, Boyut Y., 1997), s. 65.
69 Ahmet Emin Yalman, Gördüklerim ve Geçirdiklerim IV, (İstanbul, 1971), s. 227.
70 Hüseyin Bağcı, Demokrat Parti Dönemi Dış Politikası (Ankara, İmge K., 1990), s. 42.
71 A. Suat Bilge, Türkiye-Sovyetler Birliği İlişkileri 1920-1964/Güç Komşuluk (Ankara, T. İş Bankası Y., 1992). s. 265.
72 Oral Sander, Türk-Amerikan İlişkileri 1947-1964 (AÜSBF Y., 1979), s. 74.
73 Mehmet Saray, Türkiye'nin Nato'ya Girişi, (Ankara, Atatürk Araştırma Merkezi Y., 2000), s. 114-5.
74 Gencay Şaylan, "Türkiye Cumhuriyeti'nde Devlet Yapısının Evrimi", Cumhuriyet Dönemi Türkiye Ansiklopedisi, cilt 2, s. 393.
75 Serdar Turgut, Demokrat Parti Döneminde Türkiye Ekonomisi (Ankara, Adalet M., 1991), s. 188-89.
76 İlkay Sunar, a.g.y.., s. 2084.
77 Ahmet Emin Yalman, a.g.y.. , s. 238-9.
78 Feroz Ahmad, a.g.y.. , s. 37.
79 Feroz Ahmad, a.g.y.. , s. 37-8.
80 Feroz ve Bedia Turgay Ahmad, a.g.y.., s. 97; Cem Eroğul, a.g.y.., s. 75 6.
81 Cem Eroğul, a.g.y.., s. 78-9.
82 Yeni İstanbul, (10 Kasım 1952).
83 Feroz Ahmad, a.g.y.. , s. 42-3.
84 Cem Eroğul, a.g.y.., s. 102.
85 Haluk Ülman, "Seçim Sistemimiz ve Başlıca Siyasi Partilerimiz," AÜSBFD, cilt 22 (1957), s. 57.
86 Feroz Ahmad, a.g.y.. , s. 49.
87 Ülkü Varlık-Banu Ören, Seçim Sistemleri ve Türkiye'de Seçimler, (İstanbul, Der Y., 2001),
88 Mehmet Arif Demirer, 6 Eylül 1955, Yassıada 6/7 Eylül Davası, (İstanbul, Bağlam Y., 1995).
90 Hüseyin Bağcı, a.g.y.., s. 110 vd.
91 İsmail Soysal, Soğuk Savaş Dönemi ve Türkiye Olaylar Kronolojisi, 1945-1975, (İstanbul, İSİS, 1997), s. 238.
92 Cem Eroğul, a.g.y.., s. 112-13.
93 Feroz ve Bedia Turgay Ahmad, s. 171.
94 Mete Tunçay, "Siyasal Tarih, 1950-1960", (Ed.) Sina Akşin, Türkiye Tarihi 4, (İstanbul, Cem Y., 1989), s. 185.
95 Uygur Kocabaşoğlu, Şirket Telsizinden Devlet Radyosuna (Ankara, AÜSBF Y., 1980), s. 350-51.
96 Uygur Kocabaşoğlu, Şirket Telsizinden Devlet Radyosuna, s. 351.
97 Metin Toker, İsmet Paşa ile 10 Yıl, 1957-1960, (Ankara, Akis Y., 1966), s. 322.
98 Şevket Süreyya Aydemir, Menderes'in Dramı, s. 358.
99 İlter Turan, "Türkiye'de Siyasal Kültürün Oluşumu", (Ed.) Ersin Kalaycıoğlu-Ali Yaşar Sarıbay, Türkiye'de Politik Değişim ve Modernleşme, (İstanbul, Alfa Y., 2000), s. 371.
100 Ümit Özdağ, Menderes Döneminde Ordu-Siyaset İlişkileri ve 27 Mayıs İhtilali, (İstanbul, Boyut K., 1997), s. 75-87 ve 94.
101 Şevket Süreyya Aydemir, Menderes'in Dramı, s. 376.
102 Ümit Özdağ, Menderes Döneminde Ordu-Siyaset İlişkileri ve 27 Mayıs İhtilali, s. 155.
103 Samet Ağaoğlu, Demokrat Partinin Doğuş ve Yükseliş Sebepleri, Bir Soru, (İstanbul, 1972), s. 166-67.
104 Ersin Kalaycıoğlu, "27 Mayıs İhtilaline Giden Yol: Nedenler ve Açıklamalar", (Ed.) Suna Kili, 27 Mayıs 1960 Devrimi ve 1961 Anayasası, (İstanbul, Boyut K., 1998), s. 41-2.
105 Kemal H. Karpat, Türk Demokrasi Tarihi, s. 275 vd.
106 Yassıada Adalet Divanı Tutanakları, 14 Ekim 1960 Cuma, Saat 14. 25.

  
2929 kez okundu

Yorumlar

Henüz yorum yapılmamış. İlk yorumu yapmak için tıklayın