• Anasayfa
  • https://www.facebook.com/tarihtarihcemiyeti/
  • https://twitter.com/ttcemiyeti
TAVSİYE KİTAP
60.000'lik Tarihi Fotoğraf Arşivi
1945'te Çok Partili Siyasi Hayata Geçişte Bir İlk: Milli Kalkınma Partisi / Yrd. Doç. Dr. Ercan Haytoğlu

Giriş

Siyasi partiler, aynı düşünce, amaç, siyasal davranışı benimseyen insanların oluşturduğu, kuruluşunda iktidar olma arzusu, çıkar ve görüş çatışmaları etkili olan, kuruluş sonrasında da kin, ihtiras, kıskançlık mücadeleleri etkin olan demokrasi temeline dayanması gereken siyasal örgütlerdir. Siyasi partiler, demokratik bilincin yerleşmesi, gelişmesi ve kurumsallaşması açısından da ülkelerinin vatandaşlarına karşı sorumludurlar.1

Siyasi hayatımızda II. Meşrutiyet'in ilanından sonra "fırka" adı verilen partiler ortaya çıkmaya başlamıştır. İttihat ve Terakki Fırkası gibi muhalefet istemeyen ve tek güç olarak ülkenin kaderini yıllarca elinde bulundurmayı tercih eden siyasi partiler kurulduğu da görülmüştür. 1908'de Türk tarihinde ilk kez çok partili siyasi hayata başlangıç ve 1918'de tek partiden çok partili hayata geçiş süreçlerinde birden bire siyasi partilerin sayısında dikkat çekici artışlar olmuştur.

Halk Fırkası'nın 1923 yılında kurulması sonrası çok partili siyasi hayatı gerçekleştirme girişimleri, Terakkiperver Cumhuriyet (1924) ve Serbest Cumhuriyet Fırkalarının (1930) kısa ömürlü olması nedeniyle başarıya ulaşamamıştır. II. Dünya Savaşı'nda Türkiye savaşa fiilen girmediği halde, yaşanan sıkıntılar ile ülkenin tek siyasi partisi CHP'ye (C.H.P) karşı muhalefet giderek artmıştır. Ayrıca II. Dünya Savaşı'nı kazanan tarafın demokrasi cephesi olması Türkiye'nin yurt dışında kendisini kabul ettirebilmesi ve ülke içinde gücünü artıran muhalefete karşı demokratik ortam oluşmasına zemin hazırlanması için, çok partili siyasi hayatın önünü açma yolunda adımlar atılması zorunlu hale gelmiştir.

CHP, 1944 yılından itibaren kendisini hissettiren parti içi muhalefeti zayıflatmak için, birtakım değişimlerin gerçekleşeceğinin sinyallerini vermeye başlamıştır. Parti içi muhalefet bu konuda 1945 yılında daha baskıcı bir rol oynamıştır. CHP'nin 17 Haziran 1945 milletvekili ara seçimlerinde aday göstermemesi partinin çok partili siyasi hayat konusundaki bakışında çok katı olmadığını göstermiştir.2

Yeni kurulacak muhalif bir partinin meclis içerisinden, özellikle CHP saflarından ayrılacak muhalifler tarafından oluşturulacağı düşünülüyorken, Dörtlü Takrir'in reddi ve 17 Haziran 1945 seçimleri üzerinden çok geçmeden siyasi çevreleri şaşırtan bir sürpriz gelişme meydana gelmiştir.3 Meclis dışından, hükümete muhalif bir partinin kuruluşu için çalışmalar başlatılmıştır.

Partinin Kuruluşu

1945'lerin Türkiyesi'nin önde gelen iş adamlarından biri olarak tanınan Nuri Demirağ,4 7 Temmuz 1945'te5 "Milli Kalkınma Partisi" (MKP) adını verdiği partinin kuruluşu için başvurmuştur.6 Nuri Demirağ'ın MKP'yi kurmak amacıyla yazdığı dilekçe, 9 Temmuz 1945 tarihinde İstanbul Valiliği'ne gelmiş ve gereken incelemenin yapılması için Hukuk İşleri Müdürlüğü'ne havale edilmiştir. Cemiyetler Kanunu'nun 4. maddesine göre, cemiyet teşkili için verilen dilekçelere iki adet, cemiyet ana nizamnamesinin eklenmesi gerekli olduğu ve7 Nuri Demirağ'ın bu formaliteyi yerine getirmediği için talebi reddedilmiştir.8 Parti nizamnamesinin bir süre sonra tamamlanması ile parti kurucularının isimleri9 bulunan dilekçe ve 87 maddelik ana nizamname vilayete verilmiştir.10 Nizamnameye parti kurucuları olarak Nuri Demirağ, Hüseyin Avni Ulaş ve Cevat Rıfat Atilhan'ın isimleri yazılmıştır.11

MKP'nin dilekçesi ve nizamnamesi vilayet makamına geldiğinde incelenmeye alınmış ve İçişleri Bakanlığı'na gönderilmesi için çalışmalar başlatılmıştır.12 Partinin nizamnamesi içinde bir ayan meclisinin kurulması, kuvvetler prensibinin reddi, cumhurbaşkanının doğrudan halk tarafından seçimi, yüz bin kişi için bir milletvekili seçilmesi gibi hükümlerin yer alması nedeniyle13 İçişleri Bakanlığınca yapılan inceleme sonucunda bazı maddelerin değiştirilmesi istenerek dilekçenin partiye iade edilmesi kararlaştırılmıştır.14

İçişleri Bakanlığı tarafından iade edilen dilekçe partiye ulaştığında, nizamname üzerinde şekil bakımından bazı değişimler yapılarak vilayete teslim edilmiş ve dilekçe ile birlikte İçişleri Bakanlığına tekrar gönderilmiştir.15 Kısa bir süre sonra Başbakan Şükrü Saraçoğlu MKP'nin kurulmasına izin verildiğini açıklamıştır.16

Partinin kurulmasına izin verildikten sonra merkez binası olarak Nuri Demirağ'ın Paşa Limanı'ndaki köşkü, partinin hizmet bölümü için de Beşiktaş'taki Tayyare Fabrikası seçilmiştir. Üye kaydı yapılması için gerekli evrakların hazırlanmasına başlanmıştır. Ayrıca parti kurucularından Hüseyin Avni Ulaş adına "Mesuliyet" adlı bir gazetenin çıkarılması için imtiyaz alınacağı belirtilmiştir.17

MKP'nin kuruluşuna izin verildiğine dair emir İçişleri Bakanlığından İstanbul Valiliği'ne tebliğ olunmuş18 ve resmi izin tarihi 22 Eylül 1945'e denk gelmiştir.19 MKP'nin kuruluşu için 18 Temmuz 194520 tarihi, Cemiyetler Kanunu'nun 4 maddesindeki "Cemiyetler, ana nizamnamelerinden 2 nüsha ile bir beyannameyi mahallin en büyük mülkiye amirine vermekle teşekkül etmiş olurlar" ifadesine dayanılarak kabul görmüştür.

Tek partili siyasi hayatın ardından, kurulan ilk muhalefet partisine 22 Temmuz 1945'te resmen izin verilmiş, ancak partinin resmi açılış töreni 27 Ekim 1945 tarihinde gerçekleştirilebilmiştir.21

Partinin Kuruluş Amacı, Nizamnamesi ve Politikaları

Nuri Demirağ, MKP'nin kuruluş amacını, devletçilik uygulamalarından doğan sıkıntı ve haksızlıklardan halkın kurtarılması, adalet, sağlık servet ve mutluluk sağlayacak prensiplerin geliştirilmesi olarak belirtmiştir.22 Naki Cevat Akkerman partinin kuruluş amacını; "Adet ve an'anelerimize sadık kalarak asrın icaplarına uygun bir şekilde Türk milletini kalkındırmaktır."23 şeklinde değerlendirmiştir. Nuri Demirağ'ın parti ile ilgili amaçları açıklarken sıkça dile getirdiği "(Partimiz)... Hükümeti devirmek, iktidar mevkiine geçmek hırsıyla kurulmak istenen bir teşekkül de değildir. Biz bugünkü devletçilik ile bir nevi mukabil muvazene temin edecek olan liberalizmin memlekette gelişmesine çalışacağız."24 ifadeleri halkın partiyi güçlü bir muhalefet ve hükümet adayı olarak görmesini engellemiştir. Bu gelişmeler iktidar tarafından da aynı şekilde değerlendirilmiş olmalıdır ki, Cumhurbaşkanı İsmet İnönü 1 Kasım 1945'te yapmış olduğu konuşmasında "... Bizim tek eksiğimiz, hükümet partisinin karşısında bir parti bulunmamasıdır."25 demektedir. Parti, kuruluşundan itibaren iktidar ve muhalefet tarafından çok ciddiye alınmamıştır.26

Partinin nizamnamesi, kuruluş aşamasında 87 maddeden oluşurken, değişiklik isteği nedeniyle önce 90 maddeye, sonradan yapılan eklemelerle de 108 maddeye kadar çıkarılmıştır. Partinin nizamnamesi partinin görüş ve düşüncelerini ifade etmesi açısından tatminkar olup, partinin dünya görüşünü yansıtmıştır. Hükümet şeklinin Cumhuriyet idaresi olarak gösterildiği nizamnamede, seçimlerin tek dereceli olması, seçimlerde temsili nispi usulün tatbikinin istenmesi, Cumhurbaşkanının vatandaşlar tarafından beş yıllığına seçilmesi ve üst üste iki kez aynı kişinin cumhurbaşkanı olamayacağı, ayan meclisi kurulmasının teklif edilerek savunulacağı, milletvekillerinin yüz bin nüfusta bir olmak üzere tek seçimle 4 yıllığına seçilmesi, eğitimde her şeyin ahlak ve milli an'ane esasına göre ayarlanması, Türk gençliğinin küçük yaştan itibaren vatan müdafaasına yönelik yetiştirilmesi, varlık ölçüsüne göre vergi alınması gibi hususlar dikkat çekmektedir.27 Partiye girecek olanlara yaptırılacak yemin metni de partinin genel prensiplerinin bir özeti şeklindedir.28

Partinin kurucusu Nuri Demirağ, partinin siyasi prensiplerini, milliyetçilik, demokrasi ve parlamentarizm olarak üç esasta toplamakta, iktisadi açıdan da şahsi mülkiyete ve özel teşebbüse sosyal menfaatlere zarar vermediği müddetçe kanunlar ve devlet eli ile izin verileceğini29 belirtmektedir.

MKP programında iktisadi hususlara geniş bir yer verilmiştir. Buna göre, nizamnamenin 27. maddesinde çağdaş dünyanın ulaştığı iktisadi hayata ulaşmak için çabuk hareket edilmesi, 28. maddede sanayi ve ticarette rekabet esasının teşvik edilerek, Türk parasının kıymetlendirilmesi, 29. maddesinde orman, maden, fabrika, ulaştırma, ziraat ve bunun gibi işleri şahsi teşebbüse bırakarak hükümetin kontrol sorumluluğunu yüklenmesi, 30. maddesinde yer altı zenginliklerinin modern araç ve gereçle verimli hale getirilmesi, 31. maddede devletin örnek olması için iktisadi teşekküller meydana getirmesi ve halkı teşvik etmesi hedeflenmiştir.30 Parti kurucusu Nuri Demirağ'ın işadamı hüviyeti nizamnamede kendini göstermiş, Nuri Demirağ'ın ". Biz bütün iktisadi ve içtimai hayatımızı kucaklayacak bir demokrasiye inanıyoruz. Bugün 'siyasi demokrasi' eskimiştir. Dünya daha fazlasını, 'iktisadi demokrasiyi' istiyor" açıklamaları ile de ekonomik açıdan liberalist oldukları anlaşılmıştır. Parti, devlet kapitalizmini şiddetle reddederek, devlet kapitalizmini, demokratik hürriyetleri öldüren ve ülke ekonomisini mahveden korkunç bir makine olarak görmüştür.31 İnsanlığın mutluluğunun Amerikan liberalizminde olduğu Nuri Demirağ tarafından sıkça dile getirilmiştir.32 Parti programının bu şekilde oluşmasında Nuri Demirağ'ın iktisadi ve sanayi kalkınma davasının önemli rolü olmuştur.33

Sosyal prensipler açısından bakıldığında partinin milleti millet yapan an'anelerin esas alınarak, ailenin toplumun temeli olarak ailenin kuruluşunu ve kadının ailesine bağlılığını sağlamak ve genel olarak aileyi iktisadi açıdan desteklemek,34 gürbüz bir nüfusun oluşumuna çalışmak, açlık ve işsizlikle mücadele etmek ödev kabul edilmektedir.35

Milli kültür ve ahlakı, sosyal prensiplerin ana esası kabul eden parti tüzüğünde,36 ahlaksızlık yapanların cezalandırılacağı, kamu hizmetlerindeki ahlaksızlıklar, suiistimaller, rüşvetler, adam kayırmalar, ihtilaslar gibi milleti üzen olaylarla mücadele edileceği37 ifade edilmiştir.

Gelirlerin vatandaşlar arasında adaletli bir şekilde dağıtılabilmesi, milli sigorta oluşturulması, işçiler lehine bir iş kanununun hazırlanması, küçük işletmelerin geliştirilmesi için üretim kooperatiflerinin desteklenmesi de38 parti hedefleri arasında sayılmıştır.

Dış politikada farklı görüşler ortaya konulmuştur. Nuri Demirağ, Şark ve İslam devletlerini bir konfederasyon şekline getirerek güçlü bir birlik oluşturmaya çalışmıştır.39 Bu konuya örnek olarak Amerika Birleşik Devletleri'ni vermekte, Amerika'nın başarısının birliklerin toplanmasından kaynaklandığını belirtmektedir. Aynı zamanda Avrupa'nın da bir gün mutlaka "Müttehit Avrupa'yı" oluşturacağını düşünmektedir. Bir an önce İslam dünyası ile birleşilmesini ve Şark İslam Federasyonu'nun oluşturulmasını isterken bunun nedenini şu şekilde ifade etmektedir: "Bizi NATO'ya bile bin zorla kabul ettiklerini biliyoruz. Yarın herhangi bir Avrupa Birliğine katılabilmemiz için din, an'ane ve kültürümüz ve hatta tarihimiz bile bize yardım edemez. Bu itibarla bizim için tek kurtuluş çaresi İslam ve Şark birliği kurmaktır, hem de bu işin öncüsü sıfatını taşımak bizim için hem mümkün hem kolaydır."

Nuri Demirağ dış politikada Şark İslam Federasyonu derken, diğer taraftan çok etkilendiği Amerika Birleşik Devletleri'ni bir tarafa atmayıp, ". Amerika ile yüzde yüz bir iktisadi ve siyasi teşriki mesaidir." diyerek Türkiye'yi siyasi ve iktisadi açıdan Amerika Birleşik Devletleri'ne dayandırmak istemektedir. "... İnsanlığı ancak Amerika kurtarabilecektir." sözü ile Kore'ye asker gönderilmesi hususunda iktidarı isabetli bulması bu görüşünü desteklemektedir.40

Şark İslam Konfederasyonu konusunda ilk adım olan 1952 Pakistan'ın başkenti Karaçi'de yapılan İslam Devletleri Kongresi'ne Nuri Demirağ katılmış ve Karaçi Üniversitesi'nde düşüncelerini ortaya koyan bir konuşma yapmıştır.41 Nuri Demirağ, dış Türklerle de ilgilenmiştir. Dokuz göçmen cemiyetinin birleşme toplantısını Nuri Demirağ'ın köşkünde gerçekleştirmek istemeleri ile Balkan ve Rumeli Muhacirleri Kalkınma Cemiyeti'nin Genel Merkezi'nin Nuri Demirağ'ın köşkünde bulunması bu ilgiyi göstermektedir.42
Türkiye'nin II. Dünya Savaşı'na girmemekle büyük fırsat kaçırdığını düşünen Demirağ,43 Rusya'nın savaş sonrası Türkiye'den toprak taleplerine de şiddetle karşı çıkmıştır.44

Parti eğitim politikasında öğretmene maddi ve manevi açılardan değer verilmesini, mesleki eğitime gereken önemin gösterilmesini,45 teknik ve ahlak üniversitesi adıyla bir üniversite kurulmasını hedeflemektedir.46

MKP nizamnamesinde işçilerle ilgili hususlar dönemi açısından geniş haklar içermekte, işçinin çalışma şartları, ücret meselesi, sosyal güvence, sağlık, izin gibi konularda işçi lehine adımlar attığı görülmüştür. Bir işadamının kuruculuğunu yaptığı partinin işçi lehine yeni düzenlemeler arayışı içerisinde bulunması dikkat çekicidir.

Nuri Demirağ'ın din üzerine düşüncesi, gerçekçi ve akılcı bir din anlayışını esas alan hurafelere dayanmayan, Allah korkusunun toplumun ayakta kalabilmesi için şart, dinin, toplumun refah ve huzuru için ihtiyaç olduğuna inanan bir şekildedir.47 Nuri Demirağ'ın dini görüş ve projeleri nedeniyle irticacı olarak suçlandığı görülmektedir. "İrtica yoktur ve olamaz. Halkın arzusu ile işbaşına gelen bir hükümetin, neden teşebbüsüme mani olduğunu anlamıyorum.", "İslam'ın başına musallat, sonradan musallat edilen hurafelere inanan bir insan değilim. Prensibim azim ve atılganlıktır"48 sözleri bunu göstermektedir.

Parti, nizamnamede yer verilen ve geliştirilen projeleri ile bir köylü partisi hüviyeti kazanmıştır.49 Parti, ülkenin kalkınmasını köylünün kalkınmasında görmüş, köy kalkınmasını sağlamak amacıyla planlı ve projeli bir şekilde köy politikası geliştirmiştir.50 Parti tarafından "Köy İmar Planı" hazırlanarak,51 programa göre köyler birleştirilerek 18.000'e indirilmesi, Divriği'de bulunan Tayyare ve Motor Fabrikalarının etrafında sanayi, maden ve ziraat köylerinin kurulmasının sağlanması hedeflenmiştir.52

Bu görüş ve düşünceler çerçevesinde nizamname hazırlayan parti kısa zamanda ülke genelinde örgütlenme girişimine başlamıştır. Merkez olarak Beşiktaş'taki Hayrettin İskelesi53 belirlenerek, parti başkan ve başkan vekilinin ilk kongrede kurucu üyeler tarafından seçilmesi kararlaştırılmıştır.54

Nuri Demirağ'ın partiyi kurmadan önce davetlerde misafirlerine kuzu ziyafetleri vermesi, parti kurulması ve sonrası dönemlerinde de parti meselelerinin görüşülmesi, parti üyelerinin birbirleriyle tanışması için düzenlediği toplantıları sıkıcı bir havadan kurtarmak için kuzu ziyafetleri vermeye devam etmesi nedeniyle "Kuzu Partisi" olarak tanınmıştır.55

Partide İlk Huzursuzluk

MKP'nin kuruluşundan kısa bir süre sonra Hüseyin Avni Ulaş partiden ayrılmıştır. Parti Nuri Demirağ'ın başkanlığında siyasi hayatına devam ederken Parti kurucularından olan Cevat Rıfat Atilhan'ın Nuri Demirağ'ın partiden ihraç edildiğini bildirmesiyle parti bir iç mücadele ortamına sahne olmuştur.56 Cevat Rıfat Atilhan'ın "MKP Umumi Reis Vekilliği" başlığını taşıyan bir mektubu gazetelere göndererek Nuri Demirağ'ın parti yönetimini istibdada taş çıkartacak şekilde büyük bir baskı ile yönettiği, bilgisizliği yüzünden partinin destek kaybettiğini, partiye girmek için müracaat eden değerli kişilerin Nuri Demirağ'ın tutumları nedeniyle partiye girmediklerini, Ebedi Şef'e karşı saygısızlıklarda bulunduğu, bu nedenle de parti haysiyet divanı tarafından parti genel başkanlığından 3.3.1946 tarih ve 2 sayılı kararla azledildiği bildirilmiştir. Bunun arkasından gazetelere gönderilen bir başka mektupta "MKP İdare Merkezleri" adı altında da idare heyeti azalarının imzaları ile, idare heyetinin parti prensiplerine ve Nuri Demirağ'a olan bağlılıklarının devam ettiğini, parti kurucularından Cevat Rıfat Atilhan ve azadan Yaşar Çimen ile Zekai Dik'in haysiyet divanı tarafından "Parti nüfuzunu suiistimal ettikleri ve parti aleyhine hilafı hakikat istinad ve beyanatta bulunmak" suçundan partiden çıkarıldıkları bildirilmiştir.57 Nuri Demirağ vilayet makamına Cevat Rıfat Atilhan ve Mehmet Demir'in partiden tard ve ihraç edildiklerini belirten dilekçe vermiş, buna karşılık Cevat Rıfat Atilhan ve Mehmet Demir de Nuri Demirağ'ı partiden ihraç ettiklerini ve parti merkezini Cihangir'e taşıdıklarını belirten yazıyı vilayet makamına vermişlerdir.58 Dilekçelerin cevapları beklenirken Nuri Demirağ, Cevat Rıfat Atilhan'ı Cumhuriyet Savcılığı II. Tetkik Bürosu'na 23.03.1946 tarih ve 946/15 numarasıyla verdiği dilekçesinde şahsına "neşren ve madde-i mahsusa tayini suretiyle fiil istinad ettiğini ve gene neşren, namus şöhret, vakar ve haysiyetine" saldırdığını belirterek 20 bin liralık tazminat davası açmıştır.59 Vilayet Hukuk İşleri Dairesi dilekçeleri inceleyerek Vilayet Makamına bilgi vermiştir. Vilayet makamı hukuki açıdan Nuri Demirağ'ı haklı bulan bir tutum sergilemiştir.60 İçişlerine durum bildirildikten sonra görüş beklenmiş61 ve sonuçta vilayet makamı tarafından Nuri Demirağ'ın siyasi faaliyetlerine devamda bir sakınca bulunmadığı, Cevat Rıfat ve arkadaşlarının açtığı merkezin faaliyetlerinin durdurulmasını isteyen karar her iki tarafa da resmen tebliğ edilmiştir. Bu karar doğrultusunda Cihangir'de açılan yeni parti merkezi kapatılmıştır.62

26 Mayıs 1946 Belediye Seçimleri

MKP'de parti içi mücadelelerin son bulduğunun düşündüğü bir sırada63 Belediye seçimlerinin dört ay önceye Mayıs 1946'ya çekilmesi kararı ile karşı karşıya kalmıştır. Ayrıca seçimlerin öne alınması, seçim süresinin 50 günden 30 güne indirilmesi ve oyların bir gün içinde atılmasına dair kanun tasarısı, CHP meclis grubunun toplantısından sonra, geç vakitte meclise sevk edilerek hızla kanunlaştırılmıştı. Nuri Demirağ ise tüm bu gelişmelerle, partilerin kuruluşunun tamamlanmadan emrivaki siyasi bir manevra ile karşı karşıya bırakıldıklarını belirtiyordu.64 Bu gelişmeler kısa sürede partiyi seçimlere katılıp katılmama noktasında tavır belirlemeye itmiştir.65 İzmir seyahati dönüşünde Nuri Demirağ intibaların umut verici olduğunu belirterek seçimlere katılma kararı alınabileceğinin işaretlerini vermiştir.66

Daha sonra seçimlere katılma kararı Merkez İdare Heyeti tarafından alınmıştır.67 Parti merkezinde Anadolu'dan gelen şube temsilcileri ile toplantı yapılarak bazı olumsuzluklara rağmen belediye seçimlerine partinin katılması, seçimlerin demokratik yapılmasını engelleyecek mevzuatın mümkün olan surette kaldırılması için girişimde bulunulması ve başbakandan temenni edilmesi kararı alınmış, parti genel meclis kararının tüm şubelere bildirilmesi kararlaştırılmıştır.68 Ayrıca demokratik seçimlere engel mevzuatın kaldırılmasına dair temenni kararı doğrultusunda Parti Genel Başkanı Nuri Demirağ Başbakan Şükrü Saraçoğlu'na bir telgraf çekmiş,69 Başbakan da bu telgrafa olumlu bir cevap vermiştir.70

Parti, belediye seçimlerine teşkilatlanmasını tamamladığı her yerde katılmak için hazırlıklara başlamış71 yoğun bir propaganda çalışması içine girmişlerdir.72 MKP, seçim yaklaştıkça seçim ile ilgili düzenlemelerin yapılması ve seçimlerin normal bir havada geçmesini sağlayacak tedbirlerin alınması için de çaba harcamış ve bu konuda İstanbul Valiliği'ne başvurularak seçimlerde sandık başında bir temsilci bulunduracakları bilgisi verilmiştir.73

Propaganda konuşmalarındaki ana temalar; Nuri Demirağ'ın seçim gezisine, özel uçağı ile çıkmasına izin verilmemesi, Türkiye'nin ilk demokratik partisinin MKP olduğu ve DP'nin iktidardaki partiden doğduğu ve şöhretlerle ün yapmaya çalıştığı, partilerinin politikalarının devletçi olmayıp devletçiliğin de karşısında olduğu, inandıkları sosyal prensiplerin başında ahlakın ve an'anenin bulunduğu, basın kanununa muhalif oldukları, kendilerinin köylü partisi görünümünde olduğu idi.74

Seçim propaganda dönemi tamamlandıktan sonra seçim günü gelmiş, CHP ve MKP aday listelerini ilan ederek seçime katılma kararlılıklarını göstermişler, fakat DP daha önceden açıkladığı şekilde seçime katılmama kararını uygulayarak, partililerin dilediği gibi davranmalarında serbest olduklarını bildirmiştir.75 Belediye seçimleri bu durumda 26 Mayıs 1946 sabahı başlamış, bazı yerlerde olaylı geçmiş ve Cumhuriyet Halk Partililer ve MKP'liler arasında karşılıklı sürtüşmeler olmuş, bütün muhalefet birleşerek CHP'nin seçimlere hile karıştırdığını ileri sürmüşlerdir. Seçimlere katılma oranı da beklenenin altında olmuştur.76 MKP seçimlerin başladığı günün öğleden sonrası seçimlerden çekildiğini belirten bir beyanname yayınlamış ve seçimlerde hile yapıldığını iddia etmiştir.77 Seçimden çekildikleri haberi bütün parti şubelerine ulaşmadığı için seçime devam eden şubeler olmuş ve sayımlar yapıldığında, Osmaniye'de, Ezine'de,78 Hatay'a bağlı Ürdün nahiyesinde ve Çanakkale'de79 Belediye seçimlerinin kazanıldığı anlaşılmıştır. Bu arada Urfa Belediye Başkanlığı'nı da MKP'nin kazandığı ve Mustafa Bozcan adlı partilinin başkan olduğu öğrenilmiştir.80

MKP, muhtar ve ihtiyar heyetleri seçimlerinin yapılması tarihinin 1948 yılına alınmasına tepki göstermiş ve bu seçimlerin belediye seçimlerinin devamında yapılmasını istemiştir. MKP seçimlerin bir sıraya konulması halinde muhtar ve ihtiyar heyeti seçimlerinin belediye seçimlerinin önünde yapılması gerektiğini, çünkü Belediye Meclisi seçiminde taban oluşturması açısından önemine işaret edilmiştir.

Nuri Demirağ bu konuda CHP'yi kurnazlık etmekle suçlamıştır.81 MKP bu seçimlerin Eylül'de yapılacağını düşünerek, seçimlere katılacaklarını belirtmiş82 ve bütün parti teşkilatlarının istisnasız olarak seçimlere katılmaları ve bu seçimlerin bütün seçimlerin ilk kademesi kabul edilmesi için çalışmalarına yoğunluk vermiş oldukları halde,83 seçimler Eylül ayı içerisinde gerçekleşmemiş ve Şubat 1947'de yapılabilmiştir. 84

21 Temmuz 1946 Genel Seçimleri

Belediye seçimlerinin henüz tartışmaları bitmemiş iken ülke tekrar bir seçim havası içerisine girmiş, Milletvekili Seçim Kanunu'nda 5 Haziran 1946 günlü ve 4918 sayılı Kanunla yapılan değişiklik ile Türkiye'de ilk kez tek dereceli ve çok partili seçim sisteminin uygulanması kararlaştırılmıştır.85

MKP teşkilatları milletvekili seçimleri arifesinde hâlâ geçmiş Belediye seçimleri ile uğraşmakta, belediye seçimlerinin iptalini sağlamak için Danıştay'a başvuracak bir heyetin gönderilmesini istemektedir.86 Bu arada Beşiktaş'taki Parti merkezinde il ve ilçe delegeleriyle yapılan toplantıda partinin seçime katılıp katılmayacağı konusunda görüşmeler yapılmış ve sonuç olarak partinin 17.6.1946'da milletvekili genel seçimlerine katılması kararı alınmıştır.87 Parti bir beyanname yayınlayarak seçimlere katılacaklarını, bu nedenle teşkilatların yapması gerekenleri, özellikle adayların seçiminde uyulacak esasları belirlemiş, seçimde "ahval ve şerait ne olursa olsun", sonuna kadar seçim mücadelesine devam edileceği ve hiçbir şekilde seçimleri boykot kararı vermeyecekleri belirtilmiştir.88
1946 Milletvekili seçimleri öncesinde Demokrat Parti (DP) ile MKP arasında seçim içerisinde ittifak konusunda yapılan çalışmalar sonuç vermemiş, birlikte hareket etme konusunda anlaşma sağlanamadığı gibi, prensip olarak seçimin sağlıklı bir ortamda geçmesine yönelik ortak bir karar almaları da mümkün olmamıştır.89

MKP, milletvekili adaylarının yüksek öğrenim görmüş gençler, işçi, esnaf ve köylüyü temsil edenlerden oluşması hususunun altını çizerek; genç olması, yaşının 40-45'ten yukarı bulunmaması, tamamen halkın içinden yetişmiş bir halk çocuğu olması, parti prensiplerine sonuna kadar sadık bulunması,90 namuslu ve iyi şöhretli, ahlaklı olması91 özelliklerine sahip bulunmasını istemiştir.

Propaganda döneminin tamamlanmasının ardından 21 Temmuz 1946 günü milletvekili genel seçimleri yapılmış ve seçimlere katılım oranı %85 olmuştur. Seçim sonuçları alınmaya başlandığında, hayal kırıklığına uğrayanlar olmuş ve DP şehirlerde ileri olduğu halde köylerde CHP'nin oyları çok fazla çıkmaya başlamıştır. İstanbul'da sonuçların seçim akşamı alınması beklenirken, sonuçlar üç gün sonra Mareşal Fevzi Çakmak'ın valiyi ziyaret ederek bir aday ve bir vatandaş olarak sonuçların açıklanmasını istemesinden sonra ilan edilmiştir. Geçen bu üç günlük sürede oylara hile karıştırıldığı fikrine muhalefet, haklı olarak sahip olmuştur.92 Bu seçimle ilgili açıklanan sonuçlar da birbiriyle çelişkili olmuştur. Hikmet Bila seçim sonuçları hakkında "Açık oy-gizli sayım ilkesinin uygulandığı bu seçimler sonunda CHP 396, Demokrat Parti 62, Bağımsızlar ise 7 milletvekilliği elde etmişlerdir."93 demekte, Mahmut Goloğlu, seçim sonucunu geniş bir şekilde değerlendirerek "Kırkaltı seçimi sonunda mecliste 403 Cumhuriyet Halk Parti li, 54 DP'li, 8 Bağımsız milletvekilinin bulunduğu anlaşılacak"94 derken, Kemal H. Karpat ise "456 milletvekilliğinden 395'ini CHP, 64'ünü DP, 6'sını da Bağımsızlar kazanmıştı."95 demektedir.

Sonuçların açıklanmasından sonra 1946 Belediye seçimleri sonunda olduğu gibi itirazlar yükselmiştir. DP, kendilerinin 279 ve CHP'nin ise 186 milletvekilliği kazandığını iddia etmeye başladılar. Seçimlere fesat karıştırıldığını iddia ederek, kendi kazandıkları yerlerde dahil olmak üzere bütün seçimlerin yenilenmesini istemişlerdir.96

Cumhurbaşkanı İsmet İnönü, 24 Temmuz 1946'da bir bildiri yayınlayarak milletvekillerinin çoğunluğun oyları ile seçildiğini, seçimlere katılımından dolayı halkı kutladığını, yeni bir dönemin başladığını belirterek dargınlıkların unutulmasını istemiştir.97 Bu bildiri seçim hileleri ve baskıyı unutturamadığı gibi muhalefetin de güçlenmesine neden olmuştur.98 İtirazların büyük artış göstermesi sıkıyönetim komutanlığının bildiri yayınlamasına yol açmış,99 seçim sonuçları hakkında şüphe uyandırarak asayişi bozdukları suçlamasıyla gazeteler baskı altına alınmaya çalışılmış, Celal Bayar'ın seçimleri tenkit eden açıklamasını yayınlayan Yeni Sabah ve Gerçek gazeteleri kapatılmıştır.100

İtirazların devam ettiği dönemde 3 Ağustos 1946'da Türkiye Büyük Millet Meclisi, seçilen milletvekillerinin toplanmasıyla teşekkül etmiş ve Başbakan Saraçoğlu'nun kabinesi değişerek yerine 5 Ağustos 1946'da Recep Peker kabinesi kurulmuştur.101

Partide İkinci Huzursuzluk

MKP'nin kuruluşundan bir süre sonra Hüseyin Avni Ulaş, bir süre sonra da Cevat Rıfat Atilhan Nuri Demirağ'ı partiden çıkarmış, fakat hukuki açıdan Nuri Demirağ'ın haklı olduğunun Vilayet tarafından açıklanmasıyla Cevat Rıfat Atilhan partiden çıkarılmıştı. 24 Temmuz 1946 milletvekili seçimleri günü parti idare kurulu tarafından Nuri Demirağ102 partiyi despotizmle yönettiği iddiası ile partiden ikinci kez çıkarılmıştır.103

Nuri Demirağ partiden çıkarıldığını haber aldığında çok şaşırarak, böyle bir kararın alınmasının imkansız olduğunu, kendisinin idare kurulu üyeleri hakkında partiden çıkarma kararı aldığını belirtmiştir. 104

Parti içerisindeki bölünmenin bu şekilde ortaya çıkmasından sonra, her iki grup da kendilerinin haklılığını ispat etmek istediklerinden çeşitli haberler çıkarmışlardır.105 Nuri Demirağ'ı partiden çıkaran parti idare kurulu, MKP umumi katibinin başkanlığında toplantı yapmış, Nuri Demirağ eğer faaliyetine devam ve ısrar ederse adli makamlar nezdinde harekete geçeceklerini bildirmişlerdir. İstanbul Valiliği'ne, Nuri Demirağ'ı partiden çıkardıklarını bildiren tebligat gelmiş ve vilayet hukuk işlerine havale olunmuştur.106 Nuri Demirağ bu gelişmeler karşısından partiden çıkarıldığını kabul etmemiş ve partiyi tesis eden bir kişi olarak kongre yapılmadan partiden çıkarılmasının mümkün olmadığını savunmuştur.107

Vilayet Hukuk İşleri tarafından ortaya çıkan anlaşmazlık incelemeye alınmış, parti nizamnamesi ve tüzüğüne göre inceleme yapılıp,108 kesin olmamakla birlikte kararın Nuri Demirağ aleyhine olacağı anlaşılmıştır.109 Nuri Demirağ, idare heyetinin İstanbul Valiliğince haklı görüldüğü haberinin resmi olarak kendisine duyurulmasından önce, bu kararı aldıktan sonra Danıştay'a başvuracağını açıklamış, partisinin lideri olduğu iddiasıyla İstanbul şubelerine bir yazı ile Pazar günü genel bir toplantı yapılacağını bildirmiştir.110

Nuri Demirağ'ın kendisini partiden çıkaranlara karşı başlattığı taarruza karşılık aynı şekilde muhaliflerinin taarruzları ile karşı karşıya kalmıştır. Nurettin Ardıçoğlu, Nuri Demirağ'ın partiyle alakası kalmadığı için ileri geri konuşmalar yapmasının uygun olmadığını kendisine iftiralarda bulunulduğunu açıklayan uzun bir demeç de vermiştir.111

Vilayet Makamı Nuri Demirağ ile İdare Heyeti arasındaki anlaşmazlık hakkında kararını vererek her iki tarafa da kararı tebliğ etmiştir. Bu karara göre; Parti idare heyeti tüzük hükümlerine uygun olarak Nuri Demirağ'ı yolsuz ve uygunsuz saydığı hareketlerinden dolayı haysiyet divanına vermiş olduğu ve bu divanın partiden çıkarma kararı verdiğini ve bu kararda parti tüzüğüne aykırı bir vaziyet olmadığı tespit edilmiştir.

Nuri Demirağ'ın MKP ile böylece hiçbir ilgisi kalmamıştır. Nuri Demirağ böyle bir karar beklemediğinden şaşırmış ve Danıştay'a ve mahkemeye başvuracağını belirtmiştir.112 Bu durumda MKP'yi Taksim'deki İdare Kurulu temsil edecek, Nuri Demirağ'ın hiçbir yetkisi kalmayacaktır. Beşiktaş'taki parti binasındaki levha indirilmiştir. Parti genel merkezi bir tebliğ yayınlayarak son gelişmeler hakkında bilgi vermiştir.113

Parti merkezi Beyoğlu'ndaki şubeye taşınmış, idare heyeti toplantılar yaparak, partinin bir başkan seçmesi etrafında görüşmeler yapılmıştır.114 Partiyi çöküşten kurtarmak için bütün ülkece tanınmış, sevilmiş bir şahsiyetin seçilmesi düşünülmüştü. Hüseyin Avni Ulaş ve Cevat Rıfat Atilhan söz konusu olmuş iseler de yeni parti kurma çalışmaları yaptıklarından dolayı MKP başkanlığına getirilmelerinin mümkün olmadığı anlaşılmıştır.115

Bu arada Nuri Demirağ vilayet ve parti idare heyetinin kararı ile haksızlığa uğradığını belirterek Danıştay'a başvurmuştur.116 Nuri Demirağ'ın sözcüsü Şevket Arı, İçişleri Bakanlığı'na yaptıkları başvuruya cevap geldiğini açıklamış117 ve İçişleri Bakanlığı'ndan olumlu cevap aldıklarını, Demirağ'ın Parti başkanlığında kaldığını, artık parti idare heyetinin faaliyetinin son bulduğunu belirterek kongrenin toplanacağını bildirmiştir.118 Ancak İçişleri Bakanlığı'ndan olumlu haber geldiğine yönelik çıkarılan haberlerin asılsız olduğu anlaşılmıştır.

Nuri Demirağ'ın 12 Ağustos'ta toplanacak genel kongre için izin almak amacıyla İçişleri Bakanlığı'na verilen dilekçe izin için Emniyet Genel Müdürlüğü ve oradan da İstanbul Vilayeti'ne gönderilmiştir. Nurettin Ardıçoğlu da böyle bir kongrenin toplanmasının Nuri Demirağ'ın MKP ile hiçbir ilgisi kalmamasından dolayı mümkün olamayacağı ve bunun için de İçişleri Bakanlığına, İstanbul Valiliği'ne ve İstanbul Cumhuriyet Savcılığı'na başvurduklarını belirtiyor.119

Nuri Demirağ parti idare heyetine karşı sürdürdüğü mücadeleden yorgun düşmüş, bir mektup ile partiden ve siyasetten koptuğunu açıklamıştır.120 Nuri Demirağ'ın partiden ve siyasetten ayrıldığını bildiren mektubunu idare heyeti azalarından Asaf Göreç, Demirağ'ın hakkı teslim ettiği ve partiden ihraç kararı karşısında yapılacak bir şey olmadığını anlamış bulunduğunu zaten başka türlü davranışın söz konusu olamayacağını söylemiştir.121 Nuri Demirağ'ın partiden ayrılması ile 12 Ağustos 1946'da yapılacağı bildirilen kongre yapılamamış, Nuri Demirağ'ın partiden ayrılmadan önce İçişleri Bakanlığı'na verdiği dilekçenin İstanbul Valiliği ve Emniyet Genel Müdürlüğünce incelenmesi sonucunda da Nuri Demirağ'ın parti ile alakası kalmadığından dolayı kongrenin yapılmasına da müsaade edilmemiştir.122

Nuri Demirağ, partisinin uzaktan seyircisi kalacağına yönelik sözlerine rağmen partisinin isminin değiştirileceği duyumları ve taşra şubelerinden partinin başından ayrılması sebebiyle protesto mektupları aldığını belirterek123 siyasetten ayrı kalamamış ve eski parti arkadaşları ile çalışmalara başlamıştır.124 Nuri Demirağ kısa bir zaman sonra Beşiktaş Hayrettin İskelesi'ndeki binasına "Milli Kalkınma Partisi" levhasını asmış ise de bu levha vilayetçe indirilmiş ve daha önce de levha asma hareketi olduğundan zabıt tutularak savcılığa verilmiştir.125

Nuri Demirağ'a muhalif olan yönetim partiye farklı bir yön vermiş, hatta partiye sosyalist bir hava verecek şekilde faaliyet içerisine girmiştir. Partinin adını da "Milli Köylü Partisi" olarak değiştireceklerini belirtmişlerdir.126 Bunu gerçekleştirmek için de vilayete dilekçe vermişler ve 28 Ekim'de bir kongre toplayacaklarını bildirmişlerdir. Toplanan bu kongrede partinin adını değiştirerek "Milli Köylü Partisi" yapmak istemişlerdir.127

Partinin, "Köylü Partisi" olarak adının değiştirilmesinin düşünülmesi MKP'nin özel bir köy programına sahip olmasından kaynaklanmıştır. Yeni bir köy politikası oluşması yönünde partinin önemli çalışmaları partiyi bu yönde etkilemiştir

Nuri Demirağ'ın parti idare heyeti ve İstanbul vilayeti aleyhine açtığı dava 11. Asliye Hukuk Mahkemesi'nde görülmeye başlanmış, ancak Vilayet avukatları davayı görmeye mahkemenin yetkisi olmadığını iddia etmişlerdir. Mahkemeye gelmeyen Nurettin Ardıçoğlu, Selahattin Bikdemir ve Ziya Uygur hakkında gıyap kararı için kesin karar verilmemiştir.128 Partinin uzun zaman başsız kalması ve yeni bir lider arama faaliyetinin sonuç vermemesi129 partiyi olumsuz etkileyerek, MKP İdare Heyeti, şube başkanları ve üyeler arasında istifaların artmasına sebep olmuştur.130

Nuri Demirağ, MKP'nin içinde bulunduğu istifa gelişmeleri karşısında faaliyetlerine hız vererek partiye olan bağlılığını bildirmiş ve kötü niyetli kişilerin partiden ayrıldığını, iyi niyetli kişilerin şu anda parti yönetiminde bulunduğunu, özür dilerlerse kendileriyle anlaşabileceğini ve maddi manevi destek yapacağını açıklamıştır. Taşra teşkilatı benim lider olmamı istiyor diye de konuşmasına ekliyor.

Nuri Demirağ'ın bu zamanlamalı çıkışı parti idare heyetinin Nuri Demirağ ile yakınlaşmasını sağlayacak bir sırada olmuştur.131 Ancak Nuri Demirağ'ın zamanlamalı çıkışı Asaf Göreç tarafından sert bir şekilde karşılanmış, partide hiçbir buhranın olmadığı, Nuri Demirağ ile fikir ayrılığından dolayı asla anlaşılamayacağı açıklanmıştır.132

Partideki huzursuzluklardan partililerin nasıl etkilendiklerini bu dönemde açıkça gösterecek bir gelişmede parti idare heyeti, şube başkanları ve üyelerin istifalarının artması, İstanbul'da 20 şubenin birden kapanması ve taşrada da faaliyetlerin durdurulması şeklinde göze çarpmaktadır.133

Parti idare heyeti içinde bulunan buhranın gün yüzüne çıkması, parti idare heyetini teşkil eden altı kişiden üçünün istifa etmesi ile olmuştur. Asaf Göreç, Selahattin Biktemir ve Ferit Sarp'ın istifalarıyla parti idare heyetinde bulunan altı kişiden üçünün istifasıyla, idare heyetinin temsil niteliği de ortadan kalkmıştır.134

Nuri Demirağ bu gelişmelerden yararlanarak parti liderliğini tekrar elde etmek için, bir fırsatın daha geldiğini görerek harekete geçmiştir. Nuri Demirağ'ın bundan sonra yapması gereken, dağılan MKP'den geriye kalan partilileri bir kongre aracılığı ile bir araya getirmek ve bu kongre ile parti için gerekli kararları almak olacaktır.

Nuri Demirağ faaliyete geçerek önce anlaşmazlığa düştüklerinden dolayı kendisini partiden çıkaranlarla temaslara girişmiş135 ve bu arada yapılacak milletvekili seçimlerinde aday çıkarılacağını açıklamıştır.136 Ancak parti umumi katipliğinden yayınlanan bir mesaj ile seçimlere katılmayacakları açıklanmıştır.137

Nuri Demirağ'ın, kendisini partiden çıkaranlarla yaptığı temasların olumlu sonuçlanmaması, acil bir kongrenin toplanması için çaba sarf edilmesine yol açmıştır. 17 Nisan 1947'de toplanan Parti Genel Kongresi Paşa Limanı'ndaki Nuri Demirağ'ın köşkünde toplanmıştır. Kongre, Nuri Demirağ'ı parti genel başkanlığına seçmiştir.138 Kongre toplantılarına devam ederken 20 Nisan 1947'de Beşiktaş'taki parti merkezine partinin daha önce vilayet emriyle kaldırılan tabelası asılmıştır.139

Taksim'i merkez yapan, istifalarla temsil yetkisini kaybetmiş olan parti eski idare heyeti tarafından umumi katipliğe seçilmiş olan Vahit Çadırcıoğlu, Nuri Demirağ'ın topladığı kongrenin kanuni olmadığını bildirerek protesto etmiştir.140 Böylece parti tekrar bir ikilik içerisine girmiştir. Vahit Çadırcıoğlu kongreyi protesto etmekle yetinmemiş, asıl kongrenin 2 Haziran'da toplanacağını belirterek Nuri Demirağ partiden çıkarılmış olduğundan yetkili olamayacağını belirterek, vilayete müracaat etmiş, bu kongrenin faaliyetinin durdurulmasını istemiştir.141 Bu arada Nuri Demirağ'ın Parti idare heyeti adına açtığı davaya 11. Hukuk Mahkemesi'nde devam edilmiş, davanın yönü toplanan kongreye çevrilmiş ve bilgi toplamak için dava ileri bir tarihe bırakılmıştır.142

Nuri Demirağ'ı partiden çıkaran ve Taksim'de merkez kuran partililer, 2 Haziran 1947'de parti kongrelerini toplayacaklarını belirtmişler. Fakat 2 Haziran'da kongre ilgi uyandırmamış ve delegelerin katılmamış olduğu görülünce de Pazar günü kongreyi toplayacaklarını ilan etmişlerdir.143

Pazar günü MKP'den ayrılan parti idare heyeti kongresini yapmış, ancak kongre olaylı ve tartışmalı geçmiştir.144 Kongre'de bir çözüm bulamayan grup, bundan sonra da sık sık toplantılar yaparak konuyu aydınlatmak istemişse de tartışmalar olumlu bir sonuç vermemiştir. Toplantıların giderek iki grubun ortaya çıkmasında etkili olduğu ve Vahid Çadırcıoğlu'na karşı muhalefetin arttığı, Nuri Demirağ'ı başkan tanıma konusundaki görüşün güçlendiği farkedilmiştir. Hatta bu grup Vahid Çadırcıoğlu hakkında zabıt tutarak mahkemeye başvurmak dahi istemiştir.145

Nuri Demirağ ile Vahid Çadırcıoğlu ve parti idare heyeti arasındaki mücadele devam ederken İstanbul Asliye 11. Hukuk Mahkemesi 946/1635, 947/595 sayılı 11 Temmuz 1947 tarihli Demirağ lehine verdiği karar, Yargıtay 4. Hukuk Dairesi'nin esas 682/1299 sayılı ilamı ile tasdik olunmuştur.146 Nuri Demirağ bu şekilde parti liderliğine yeniden gelmiş ve böylece uzun zamandır devam eden huzursuzluk son bulmuş, MKP siyasi faaliyetlerine yeniden başlamıştır.147

MKP uzun süredir varolan huzursuzluklardan kurtulup bir istikrar dönemine adım atarken bu durumun uzun süre devam etmeyeceğinin belirtileri de ortaya çıkmaya başlamıştır. İstanbul il idare heyetinde bulunan başkan ve üyeler arasında anlaşmazlıklar çıkmış ve bu anlaşmazlıkların halledilmesi için de parti genel heyetini toplantıya çağırmak kararını almışlardır.148 Ancak Nuri Demirağ İstanbul il idare heyetinin merkezle işbirliği yapmadan kendi kendine aldığı bir kararla kongre toplamaya yetkili olmadığını belirterek, vilayet makamının bu kongreye izin vermemesi için girişimlerde bulunmuştur. Vilayet de bu istek karşısında toplanacak kongreyi düzenleyenlerin partinin üyeleri olmalarından dolayı, duruma müdahale etmemeyi ve savcılığa haber verilmesi kararını almışlardır.149 Kongre günü geldiğinde kongreye katılanların ekseriyeti temin edememesinden dolayı bu kongre toplanamamıştır.150

1949 Parti Genel Kongresi

MKP'nin 1949 yılında genel bir kongre toplamak arzusuyla yapılan çağrıları sonucunda genel kongre toplanmış, 29 Temmuz 1949'da ekseriyetin mevcut olduğu görülünce, kongre başkanı ile vekillerinin seçimine geçilmiştir.151 Nuri Demirağ kongrede uzun bir konuşma yaparak önemli konulara temas etmiştir.

Bu konuşmasında Sovyet Rusya'ya gittiğini ve Rus Bolşevizmini gördüğünü, fakat bu rejimin sefalet yerlerinde uygulanabileceğini, bu yüzden de gereken ekonomik kalkınmanın gerçekleşebilmesinin liberalizmle olacağını savunmuştur. Demirağ, parti içi huzursuzlukların sona ermesinin kendilerini mutlu ettiğini, parti prensipleri ile toplumu olgunlaştıracaklarını, Milli Mücadele döneminden sonra başlayan ve hızla ilerleyen bayındırlık faaliyetlerinin hükümetlerin zevk ü sefaya düşmelerinden dolayı gerilediğini, devlet ileri gelenlerinin MKP'nin 6 prensibi etrafında toplanması gerektiğini, aç, çıplak, işsiz, müsrif ve sefih kimse bırakılmayacağını, laikliğin ülkede tatbik edilmediğini, Diyanet Teşkilatı'nın devletin bütçesine dahil olmasının tezat olduğu şeklindeki düşüncelerini açıklamıştır.

Yeni partilerin kurulmasına olumlu baktıklarını, devletçilik rejimine karşı olduklarını, seçimlere fesat karıştırılmaması ve uygun bir seçim kanununun çıkarılmasını istediklerini, ara seçimlerin yapılarak iki üç milletvekili için üç milyon lira gibi bir para harcanmasına taraftar olmadıklarını, partilerin devlet yardımıyla ayakta durmalarının, taraftarların fedakar olmadığından kaynaklandığını söylemiştir.152 Bu kongrenin sonucunda genel başkanlığına Nuri Demirağ, başkan vekilliklerine de Veysel Ünüvar, İhsan Hün, sekreterliğe de Safi Dümer seçilmişlerdir.153 Bu kongre, partinin birlik ve beraberliğini güçlendiren, bir kongre olmuştur.

Seçimler ve 14 Mayıs 1950 Genel Seçimleri

MKP, içinde bulunduğu huzursuzluklar ve bölünme sebebiyle Şubat 1947 Muhtar ve İhtiyar Heyeti, 6 Nisan 1947 (İstanbul, Tekirdağ, Balıkesir, Kastamonu) dört ilde yapılan Milletvekili Ara Seçimlerine, 30 Mayıs 1947 Muhtar ve İhtiyar Heyeti Seçimine, 17 Ekim 1948 Milletvekili Ara Seçimlerine, 16 Ekim 1949 Milletvekili Ara Seçimlerine katılmamıştır.154

MKP'nin 1946 Belediye ve Milletvekili Genel seçimlerinden sonra girmiş olduğu seçim 14 Mayıs 1950 Milletvekili Genel Seçimleri olmuştur. MKP, 1950 Milletvekili Genel Seçimleri'ne gireceğini açıklayarak,155 çalışmalara başlamıştır. Propaganda faaliyetleri için "İrşad Heyeti" adı verilen bir heyet oluşturulmuş ve bu heyet tarafından propaganda faaliyetleri gidilen bölgelerde başlatılmış ve Genel Başkan tarafından faaliyetler tamamlanmıştır.156

MKP'nin altı vilayette seçimlere gireceğine dair haberler çıkmıştır.157 Seçim Kanunu'nun belirttiği tarihler arasında partiden bağımsız olarak adaylıklarını koyanların İstanbul İl Seçim Kurulunca incelenmesi sonunda seçime katılacak toplam milletvekili aday sayısı 189 olarak açıklanmış, partilere göre adayların dağılımına bakıldığında sayının 180 olduğu görülmüştür.158 Seçimden bir gün önce partilerin Yüksek Seçim Kurulu'na bildirdikleri oy pusulaları kamuoyuna duyurulmuş, Yüksek Seçim Kurulunca CHP'nin beyaz kağıt üzerine altı ok bulunan, DP'nin beyaz kağıt üzerine "D.P" harfleri bulunan, Millet Partisi'nin beyaz kağıt üzerine basılmış hiçbir işaret bulunmayan, MKP'nin de üzerinde "M.K.P" harfleri ve arı resmi ile 1945 tarihini taşıyan oy pusulalarını kullanacakları belirtilmiştir.159

MKP'nin altı vilayette seçimlere gireceğine dair haberler çıkmışsa da, parti yalnız İstanbul'dan seçimlere katılmış ve tespit ettiği yirmi milletvekili adayının isimlerini 24 Nisan'da Yüksek Seçim Kurulu'na bildirmiştir.160 Sonuçta 14 Mayıs 1950'de Milletvekili Genel seçimleri yapılmış ve bu seçimlerden DP büyük bir zaferle çıkarken MKP başarı gösterememiş ve milletvekili çıkaramamıştır.161

1950 Milletvekili Genel Seçimleri'nden sonra yapılan 13 Ağustos 1950 Muhtar ve İhtiyar Heyeti Seçimi, 3 Eylül 1950 Belediye Seçimleri, 15 Ekim 1950 İl Genel Meclisi Seçimi, 16 Eylül 1951 Milletvekili Ara Seçimleri'ne MKP'nin katıldığına dair bilgi bulunamamıştır.162

Partide Üçüncü Huzursuzluk

1952 yılına gelindiğinde Nuri Demirağ'ın tutum ve davranışlarına karşı, partiyi bunalıma sürükleyecek bir ortamın yaklaştığı sezilmeye başlanmıştır. Sonunda MKP Kongre Başkanı Cemal Dümen imzalı ve İstanbul Yedinci Noterliği mazbatası ekli bir yazı ile kurucusu bulunduğu partiden Nuri Demirağ'ın çıkarıldığı bildirilmiştir. Nuri Demirağ'ın ise böyle bir gelişmeden bu devrede haberi

olmamış, haberdar olduktan sonra kendisini partiden çıkaranları "... yedi kişidir ki, hepsi de vaktiyle tard ve ihraç edilmişlerdir. Hiçbir resmi sıfatları yoktur..."163 diyerek açıklama yapınca karşılıklı bir sözlü çatışma süreci başlamıştır. Nuri Demirağ ile MKP umumi merkez idare heyeti arasındaki mücadele giderek artmış ve Nuri Demirağ'ın geçmişi ile ilgili konular gündeme getirilerek, huzursuzluğun boyutları genişlemiştir.164

1953 PartiGenel Kongresi

MKP'nin iki yılda bir yapmakta olduğu genel kongresi 31 Mayıs 1953'te Beşiktaş'taki parti merkezinde yapılmıştır. Kongre'nin açılışını parti kurucusu ve başkanı olan Nuri Demirağ uzun bir konuşma ile başlatmıştır.165 Nuri Demirağ konuşmasında bir yayın organı çıkaracaklarını ve gündelik olan bu organın gazete şeklinde hazırlanıp, "Kalkınma" adını alacağını ve partinin müdafaa ve mücadele aracı olacağını, milli savunma politikalarını, havacılığın önemine dayanarak açıklamış, asma köprü yapımının geciktirilmesinin olumsuzluklarından söz etmiş, hükümetin vergi politikasını eleştirmiş, Şark ve İslam birliğinin kurulması için çalıştıklarını belirterek; "-Tarih yüzlerce misaliyle bize gösteriyor ki, topluluktan refah ve saadet doğmuştur. Türklük Müslümanlıkla ifade olunur. Bu camianın asırlarca alemdarlığını yapmış olan Türkü hiçbir kimse ve hiçbir kuvvet bu davadan ayıramaz." ifadesini kullanmıştır.

Teknik Ahlak Üniversitesi kurma düşüncesinden, kalkınma projelerinden, Amerikan yardımına ve işbirliğine ihtiyaç olduğundan, ülkenin ağaçlandırılmasından, kuru toprakların sulanmasını sağlamaktan, barajlar yapılmasından ve bataklıkların kurutulmasından, fabrikaların yapılmasından ve köylerin durumlarının iyileştirilmesinden, hayat pahalılığından, karaborsadan, işsizlik ve sefaletten ve bunlarla mücadeleden söz etmiştir. Bu konuşmadan sonra H. Cengiz Alpay tarafından faaliyet raporu okunmuş, bunun arkasından yeni bir idare heyetinin seçilmesi sağlanmıştır. Nuri Demirağ tekrar parti genel başkanlığına seçilmiştir.166

Bu kongrede faaliyet raporunu okuyan H. Cengiz Alpay 1952 yılında meydana gelen gelişmeler konusunda; Partinin kurulduğu günlerden beri sabotaj işleriyle uğraşanların bulunduğunu bunların bugün de faaliyetlerine devam ederek birlik ve beraberliklerini bozmaya çalıştıklarını belirterek, 1952 yılında parti nizamnamesine aykırı olarak Çorlu'da daha önce partiden ihraç edilenlerin kin ve cehaletleri nedeniyle toplantı yaptıklarını, bunun yasal bir toplantı olmadığı halde CHP yayın organları tarafından bir kongre olarak aksettirildiğini açıklayarak, gönderilen noter tasdikli tekziplerle bu yayın organlarına gereken dersi verdiklerini belirtmiştir. Ayrıca İçişleri Bakanlığı'na başvuru yapmışlar ve 11.11.1952 tarihli İçişleri Bakanlığı genelgesinin yayınlanmasını sağlamışlar, partiden ihraç edildikleri halde, sahte mühür, sahte unvan kullandıkları gerekçesi ile İstanbul Cumhuriyet Savcılığı'na 953 / 164 sayı ile suç duyurusunda bulunarak 953 / 152 numara tahtında men'i müdahale ve zararı manevi davasının 12. Asliye Hukuk Mahkemesi'nde görülmesi sağlanmıştır.167

2 Mayıs 1954Genel Seçimleri

Türkiye Büyük Millet Meclisi'nin 12 Mart 1954'te tatile girmesi ile yeni genel seçimlerin 2 Mayıs 1954 Pazar günü yapılması kararlaştırılmıştır. Meclisin tatile girmesi ile seçimler için siyasi partiler hızla hazırlık yapmaya başlamışlardır.168 Seçimler yaklaşırken MKP genel başkanı Nuri Demirağ'ın da seçimlere girmesi konusunda çalışmalar başlamış, özellikle Başbakan Adnan Menderes Nuri Demirağ ile ilgilenerek, milletvekilliği adaylığı konusunda Demirağ'ı ikna etmeye çalışmıştır.169 Nuri Demirağ'ın DP listesinden bağımsız aday olarak listeye girmesi için yapılan çalışmalar olumlu bir şekilde sonuçlanmış ve Sivas'tan bağımsız aday olarak seçimlere girmesi kararlaştırılmıştır.170

Nuri Demirağ adaylığının kesinleşerek Sivas listesinde yer almasından sonra, Sivas halkına, seçime katılmasında etkili olan faktörleri, siyasi düşüncelerini açıklayan bir seçim beyannamesi yayınlamıştır. Demirağ yayınladığı bu beyannamede seçimlere katılması konusunda, kendisine yapılan ısrarlar sonucunda ve DP yetkilileri ile iktidardan istediklerini yerine getirmeleri sözünü aldıktan sonra seçime katılma kararı aldığını belirtmiştir. İktidardan istedikleri konusunda da Demirağ; Demokratik olmayan kanunların kaldırılarak, yerine demokratik esaslara dayalı kanunların getirilmesi, Anayasa'da bazı değişikliklere gidilmesi, istinaf mahkemelerinin kurulmasının bir an önce gerçekleştirilmesi, özel teşebbüsün desteklenerek güçlendirilmesi, devletçiliğin kaldırılmasını özellikle belirterek, iktisadi kalkınmanın çok önemli olduğu, ülkede üretim artışının sağlanması ile doğacak bolluğun rekabete yol açması ile millet yararına bolluk ve ucuzluk olacağını, endüstriyel gelişmenin zorunlu olduğunu ve özel girişimin harekete geçmesi ile desteklenmesi gerektiği konuları üzerinde durmuştur.171

Propaganda döneminin tamamlanması ile 2 Mayıs 1954'te Milletvekili Genel seçimleri yapılmış ve DP seçimlerden başarılı bir sonuç ile çıkmıştır. Kayıtlı seçmenlerden %83.63'ü oy kullanmış, bu oyların %58.42'sini DP kazanmakla beraber meclisteki sandalyelerin %92.98'ini almıştır. Oyların %35.11'ini alan CHP meclisteki sandalyelerin %5.52'sine sahip olmuştur. Geriye kalan oy ve sandalyeler Cumhuriyetçi Millet Partisi ile Bağımsızlar arasında paylaşılmıştır. Böylece seçimler sonunda Türkiye Büyük Millet Meclisi'ne DP'den 305 milletvekili, CHP'den 31 milletvekili girmiştir.172

DP Sivas listesinin tamamı seçimler sonucunda Meclise girdiğinden, Nuri Demirağ da meclise girmiştir.173 Nuri Demirağ'ın DP listesinden bağımsız aday olarak gösterilmesine karşılık "Milli Kalkınma Partisi" ibaresini kullanmakla partiyi istismarettiği ve kazanma şansını artırdığı konusunda düşünceler ortaya atılmış, hatta "Nuri Demirağ'ın milletvekilliği durumunun seçmenleri iğfal bakımından değiştirilmesine karar verilmesi" dahi Yüksek Seçim Kurulu'ndan istenmiştir.174 Nuri Demirağ DP Sivas listesinden bağımsız aday olarak meclise girmekle, daha önce bu şekilde duyurmaya imkan bulamadığı MKP'nin görüşlerini ve prensiplerini meclise ve tüm ülkeye duyurmak için önemli bir imkan elde etmiştir.

Nuri Demirağ'ın Meclis Çalışmaları

Nuri Demirağ DP listesinden meclise girmiş olmasına rağmen DP'nin vermiş olduğu taahhütleri yerine getirmediğini görerek muhalefete geçmiş ve Demokarat Parti ile şiddetli bir mücadeleye girişmiştir.175 Nuri Demirağ meclise sunduğu kanun tekliflerinde MKP'nin prensiplerini esas almış ve partisinin düşüncelerini ve politikalarının mecliste savunuculuğunu yapmıştır. Bu konuda MKP'nin memurların suiistimallerden uzak tutulması hassasiyetinin Nuri Demirağ'ın kanun teklifi ile meclis gündemine getirilmesi, suiistimal yapan memurların çok ağır cezalara çarptırılmasını toplum düzeninin sağlanması ve ülkeye kötülük yapılmasını engellemek ve ahlak değerlerinin toplumu ayakta tutan en önemli faktör olduğunu vurgulaması açısından önemli bir örnektir.176

Nuri Demirağ, din görevlilerinin maaşlarının artırılması için de bir kanun teklifi hazırlamış ve sunmuştur. Bu kanun teklifinde, Milli Mücadele içerisinde din görevlilerinin savaşın kazanılmasında gösterdikleri çabalardan söz etmiş, ancak İstiklal Savaşı'ndan sonra bu sınıfın ihmale uğradığını ve sefalet içerisine düştüklerini vurgulamıştır.

Türk tarihinden, alime ve din görevlisine verilen önemden bahsederek, bu görevlilerin refahını temin etmenin Türk milletinin kutsal borcu olduğunu ifade etmiştir. Maaşları diğer memurlarla karşılaştırıldığında durumlarının çok zor olduğunun görüldüğünü bu nedenle kanun teklifinin desteklenmesini istemiştir.177

Nuri Demirağ bu kanun teklifleri dışında da mecliste önemli konular üzerinde durmuş, ülkenin içinde bulunduğu durumu, bu durumun nasıl iyileştirilebileceğini açıklayan konuşmalar yapmıştır. 26 Mayıs 1954 tarihli konuşmasında üretim artışı ile bolluğun sağlanabileceği ve rekabetle ucuzluğun sağlanabileceği, bunun için sanayileşmenin büyük önemi olduğu, ayrıca İslam ülkelerine yardım edilmesini, aksi halde bu ülkelerin sömürge haline getirileceği, devletçilikten vazgeçilerek ekonomik sistemin liberalizme dayandırılması gerektiği, özel teşebbüsün önündeki tüm engellerin bu nedenle kaldırılması gerektiği, 25 yıldır her branştan ekiple Rusya, Avrupa, Amerika, Kanada ve Pakistan'da bulunduğu ve Türkiye'yi onlara bakarak değerlendirdiğinde ilk yapılacak işin antidemokratik kanunların kaldırılması olduğu üzerinde hassasiyetle durmuştur.

Nuri Demirağ Anayasa'nın değiştirilmesi ile beş yüz bin kişiyi temsilen bir kişinin hayat boyu olmak üzere seçilmesiyle bir ayan meclisi oluşturulması, yüz bin kişiyi temsilen bir milletvekili seçilmesi, istinaf mahkemelerinin kurulması, imalat muamele vergisinin kaldırılması, kaldırılmış olan Teşviki Sanayi Kanunu'nun iyileştirilerek yeniden uygulanmaya başlanması ve seçim sisteminin düzenlenmesi gibi konular hükümet programında yoktur. Bu sözlerle Nuri Demirağ, DP'nin hükümet programını eleştirmekte ve MKP'nin görüş ve prensiplerini dile getirmektedir.

Devletçiliğin ülke yararına olmadığını belirterek, havacılık konusundaki teşebbüslerin olumsuz bir şekilde sonuçlanmasının nedenini, dönemin devletçi politikayı uygulayan hükümetine ait olduğunu düşünmekte ve; "Milli Eğitim; askeri pilot ve personel yetiştirme mektebinin bir aynısı olan teşebbüsü şahsi erbabının kurduğu tayyare mektebinin maruz kaldığı müşkilat, 30 seneden beri devam eden ve teşebbüsü şahsiyi öldüren zihniyetin henüz berdevam olduğunu göstermeye kafidir. Bu meselenin Maarif Vekili Celal Yardımcı'dan sorulmasını ve müsebbiblerinin cezalandırılmasını istiyorum." diyerek, devletçiliğin hâlâ devam ettiğini vurgulayarak DP'yi eleştiriyor.

Nuri Demirağ, Amerika'daki köylerde var olan sistemi ve başarısını anlatarak Türkiye'de de aynı sistemi meydana getirmenin gerektiğini, arazilerin bölünüp parçalanması ile değil, birleştirilmesi ile oluşturulacak çiftliklerde daha iyi verim elde edileceğini, durumlarının iyileştirilmesi ile köylerin şehirlerden farklı bir durumda olmayacağını, fabrika ve yatırımların köylünün ayağına götürülmesini istemiştir.

Nuri Demirağ meclisteki 20 dakikalık konuşma süresinin dolması nedeniyle 26 Mayıs 1954 tarihli Türkiye Büyük Millet Meclisi Zabıt Ceridesi'ne geçen bu konuşmasının devamını 20 Nisan 1956 tarihli Dün ve Bugün Mecmuası'nda yapmıştır.178 Mecmuaya yaptığı açıklamalarda kendisinin ülke ile ilgili projelerini anlatmıştır.179

Nuri Demirağ MKP'nin milletvekili sayısı ile ilgili görüşlerini destekleyen 22.5.1956'da "5545 sayılı Milletvekilleri Seçimine Dair Bazı Maddeler"in değiştirilmesini isteyen kanun teklifini Türkiye Büyük Millet Meclisi'ne vermiştir. Kanun teklifinde yüz bin kişi için bir milletvekili seçilmesini istemiş, seçimde oy veremeyecek olanları açıkça belirtmiş, radyo ile propagandanın nasıl düzenlenmesi gerektiğini belirterek, kanun teklifinin amacını anlatmıştır.180

Nuri Demirağ, meclis içerisinde pek çok kanun teklifi ve soru önergesi vererek, ortaya attığı düşünceleri ve teklifleri karşısında nelerin yapılıp yapılmadığını da görmek ve öğrenmek istemiştir. Nuri Demirağ'ın soru önergelerinin bazıları şunlardır: "İstinaf mahkemelerinin kurulmasının düşünülüp düşünülmediği",181 "Gelir vergisinin büyük zirai işletmelere ve çiftçilere teşmili hususunun düşünülüp düşünülmediği"182 "Vekillerin vazife ve mesuliyetlerini tayin edecek kanun teklifinin hazırlanıp hazırlanmadığı",183 "Teşkilat-ı Esasiye Kanunu'nda yapılacak tadiller"184 hakkında sorularını sormuş ve "Amme nizamını ihlal edenler ve umum ahlakı bozanlar hakkında" da bir kanun teklifi sunmuştur.185

Nuri Demirağ'ın Ölümü ve Partinin Sonu

MKP'nin kuruluşundan kendi ölümüne kadar en büyük destekçisi, sadık bir idarecisi olarak Nuri Demirağ kısa bir süre dışında partinin başkanlığında bulunmuş, 1954 Milletvekili Genel Seçimleri'nden 1957'de milletvekilliği bitinceye kadar Meclis'te görev yapmış ancak rahatsızlığının ortaya çıkması ile tekrar meclise girme çabası içerisinde olmamıştır.186 Nuri Demirağ şeker hastalığından 13 Kasım 1957'de hayatını kaybetmiştir.187 Demirağ'ın ölümüyle parti kendisini ayakta tutan en büyük kuvveti kaybetmiştir. Nuri Demirağ'ın ölümünden sonra parti faaliyetine devam edememiş ve genel kurul toplantısını gerçekleştirememiştir. Bu nedenle MKP 22 Mayıs 1958 tarihinde münfesih sayılmıştır.188

Sonuç

1945 yılında CHP'ye karşı ilk muhalefet bayrağını açan, muhalefetin siyasal bir örgütlenme içerisine girmesinde muhalifleri cesaretlendiren, çok partili siyasi hayata geçiş aşamasında ilk kurulan siyasi parti olmasına rağmen, bu parti Türk siyasi hayatına damgasını vuracak etkin bir siyasi katkı sağlayamamıştır.

Partinin kurucuları olarak bilinen Nuri Demirağ, Hüseyin Avni Ulaş ve Cevat Rıfat Atilhan'ın parti içinde düşünceleri açısından uyumlu bir çalışma gerçekleştirecek yapıda olmadıkları, partinin kuruluşundan bir ay sonra kurucular saflarında başlayan kopmalarla kendini göstermiş, ilk olarak Hüseyin Avni Ulaş partiden ayrılmıştır. Onun arkasından Cevat Rıfat Atilhan'ın Nuri Demirağ'ı partiden çıkardığını açıklaması, Vilayet Hukuk İşleri'nin de Nuri Demirağ lehine karar vermesi nedeniyle, Cevat Rıfat Atilhan'ın partiden çıkarılması gelişmeleri yaşanmıştır.

Meclis içerisinden bir muhalefet partisi doğması beklentilerinin yoğun olduğu bir süreçte Meclis dışından doğan MKP çok büyük bir yankı oluşturmamıştır. Bu yankının oluşmamasında partinin tek amacının iktidara gelmek olmadığı, ülkede liberal ekonominin savaşını vermek olduğunun açıklanması da etkili olmuştur.

MKP'nin güç kazanamamasının nedenlerinden biri de parti kurucularının hazırlamış oldukları programın ve parti yöneticilerinin tutum ve davranışlarının tatminkar bulunmayışıdır. Partinin ortaya koyduğu prensipleri basit bulanlar olduğu gibi, bu prensiplere Atatürk'ün Devletçilik ilkesine karşı katıksız bir Amerikan liberalizmini savunduğu iddiasıyla karşı olanlar da görülmüştür.

Kurucularının partinin kuruluşunun ilk ayı sonundan itibaren anlaşamamaları nedeniyle partiden kopmaları, 1946 milletvekili seçimlerinden sonra Nuri Demirağ'ın tekrar partiden çıkarılması partide yeni bir huzursuzluk döneminin yaşanmasına yol açmıştır.

Özel teşebbüsten ve liberal ekonomiden yana olan bir partinin özel mülkiyetten bir parçayı terk etmeye kişiyi mecbur tutacağını belirtmesi şaşırtıcı bir çelişki olmuştur.

MKP, 1946 Belediye seçimlerinde birkaç belediye başkanlığı kazanması dışında, diğer yapılan seçimlerde başarı sağlayamamıştır.
Ancak, Nuri Demirağ 1954 Milletvekili Genel seçimlerinde DP listesinden bağımsız milletvekili adayı olarak seçimlere katılmış ve Sivas'tan milletvekilliği kazanarak meclise girmiştir.

MKP, Nuri Demirağ'ın bir parti kurma düşüncesi doğrultusunda ve onun başkanlığında kurulmuş ve Nuri Demirağ'ın 1957 yılında ölmesi ile genel kurulunu toplayamadığından Türk siyasi yaşamından sessiz bir şekilde ayrılmıştır.

1 Ercan Haytoğlu, "Geçmişte Kapatılan Bir Parti ve Düşündürdükleri" Yeni Türkiye, Cumhuriyet Özel Sayısı, Cilt II, Sayı: 23-24, Yıl: 4, Eylül-Aralık 1988, s. 1005.
2 Erdoğan Teziç, 100 Soruda Siyasal Partiler, I. Baskı, İstanbul 1976, s. 253.
3 Metin Toker, Tek Partiden Çok Partiye, I. Baskı, Milliyet Yayınları, İstanbul 1970, s. 95.
4 Daha geniş bilgi için bkz. Ercan Haytoğlu, Milli Kalkınma Partisi Kurucusu Nuri Demirağ'ın Hayatı ve Projeleri, Çağdaş Türkiye Tarihi Araştırmaları Dergisi, Dokuz Eylül Üniversitesi, Atatürk İlkeleri ve İnkılap Tarihi Enstitüsü, Cilt I, Sayı 2, Yıl 1992, İzmir 1992, s. 257-264.
5 Feroz ve Bedia Turgay Ahmad, Demokrasi Sürecinde Türkiye 1945-1980, Hil Yayın, II. Baskı, İstanbul 1996, s. 26; Feroz ve Bedia Turgay Ahmad, Türkiye'de Çok Partili Politikanın Açıklamalı Kronolojisi 1945-1971, Ankara 1976, s. 14.
6 Ulus, 8 Temmuz 1945.
7 Cumhuriyet, 10 Temmuz 1945; Ulus, 10 Temmuz 1945.
8 Toker a.g.e., s. 96.
9 Ulus, 12 Temmuz 1945; Ulus, 24 Temmuz 1945.
10 Vatan, 25 Temmuz 1945.
11 Vatan, 25 Temmuz 1945; Cumhuriyet, 25 Temmuz 1945; Naki Cevat Akkerman, Demokrasi ve Siyasi Partiler Hakkında Kısa Notlar, Ankara 1950, s. 44; Meydan Larausse, Cilt VIII, s. 795, Bernard Lewis, Modern Türkiye'nin Doğuşu, Ankara 1988, s. 380.
12 Ulus, 27 Temmuz 1945.
13 Cumhuriyet, 31 Temmuz 1945.
14 Cumhuriyet, 7 Ağustos 1945.
15 Cumhuriyet, 15 Ağustos 1945; Tanin, 16 Ağustos 1945.
16 Cumhuriyet, 6 Eylül 1945; Başbakan açıklamasında, partinin kuruluşuna verilecek izindeki gecikme hususunda "Milli" kelimesi yüzünden Bakanlar Kurulu'ndan izin alınması gereğinin doğduğunu, Bakanlar Kurulu'nun izin vermesiyle bu sıkıntının aşıldığını belirtmiştir.
17 Cumhuriyet, 7 Eylül 1945; Hüseyin Avni Ulaş partinin kuruluşundan bir ay sonra partiden ayrılmıştır. Hüseyin Avni Ulaş, 17 Temmuz 1946, sayı 1 ve 24 Temmuz 1946 sayı 2 olarak sahibi ve başyazarı olarak İstanbul'da haftalık siyasi bir mecmua çıkarmış ise de nüshaları İzmir ve Ankara Milli Kütüphanelerinde bulunan bu mecmuaların MKP ile ilgisi bulunmamaktadır. Hüseyin Avni Ulaş için bkz. Ercan Haytoğlu, "I. Meclis Muhaliflerinden ve Milli Kalkınma Partisi Kurucularından Hüseyin Avni Ulaş" Güldeste, Sayı: 2, Yıl 1994, Denizli 1994, s. 22-25.
18 Muzaffer Sencer, Türkiye'de Siyasi Partilerin Sosyal Temelleri, İstanbul 1971, s. 200; Akkerman; a.g.e., s. 44; Lewis a.g.e., s. 379, Meydan Larausse, Cilt VIII, s. 795; Fürüzan Hüsrev Tökin, Türkiye'de Siyasi Partiler ve Siyasi Düşüncenin Gelişmesi 1839-1965, İstanbul 1965, s. 78; Teziç a.g.e., s. 254, Tarık Zafer Tunaya, Türkiye'de Siyasi Partiler 1859-1952, İstanbul 1952, s. 638; Ahmad
20 a.g.e., s. 14; Necdet Sakaoğlu, Büyük Kalpli Vatandaş: Nuri Demirağ, Popüler Tarih, Temmuz 2000 Sayı: 2, s. 72 "... 18 Temmuz 1945'te (dört kurucusundan biri, kendisi gibi Divriğili ve yaşıtı Refik Koraltan) olan hür teşebbüsü, Türkçülüğü ve İslam Birliğini savunan, Cumhurbaşkanının halk tarafından seçilmesini öngören MKP'yi kurar..." demektedir. Ancak, Refik Koraltan'ın MKP'nin dört kurucusundan biri olduğu ifadesi düşündürücüdür. Bilineceği üzere partide ilk üç isim kurucu vasfı ile tanınmaktadır. Korkut Boratav, "İktisat Tarihi (1908-1980)" Türkiye Tarihi 4 (Yayın yön. Sina Akşin) Çağdaş Türkiye 1908-1980 4. Baskı Cem Yayınevi İstanbul 1995, s. 311; Boratav; MKP'nin kuruluşunu 5 Eylül 1945 olarak belirtmektedir. Bu tarih yanlış olmalıdır. Kemal H. Karpat, Türk Demokrasi Tarihi, İstanbul 1967, s. 132; Kemal H. Karpat, MKP'nin kuruluşu için başvurunun 6 Haziran 1945'de yapıldığını 18 Haziran'da da izin verildiğini belirtmiştir. Bu tarihlerde yanlışlık olmalıdır. Çünkü ilk müracaat 7 Temmuz 1945, evrak teslimi olarak 18 Temmuz 1945, resmi olarak ta kuruluş için 22 Eylül 1945 tarihleri bilinmektedir.
21 Toker a.g.e., s. 96-97.
22 Sencer a.g.e., s. 200.
23 Akkerman a.g.e., s. 44.
24 Cumhuriyet, 8 Temmuz 1945.
25 Ulus, 2 Kasım 1945.
26 Cemil Koçak, "Siyasi Tarih (1923-1950)" Türkiye Tarihi 4 (Yayın Yön. Sina Akşin) Çağdaş Türkiye 1908-1980 4. Baskı Cem Yayınevi İstanbul 1995, s. 137.
27 Ercan Haytoğlu, Milli Kalkınma Partisi ve Siyasi Hayatı, Dokuz Eylül Üniversitesi, Atatürk İlkeleri ve İnkılap Tarihi Enstitüsü, (Yayınlanmamış Yüksek Lisans Tezi), İzmir 1990, s. 62-67.
28 ". Altı nevi fenalığı havada, denizde ve karada yapmayacağımı, yapanları gücümün yettiği, dilimin döndüğü kadar yaptırmamağa çalışacağıma, şerefim, vicdanım, varlığım, benliğim, vatanım ve öz Türklüğüm namına and içiyorum. Ömrüm oldukça bu sayılı fenalıklardan herhangi birini işlersem ve başkalarının fenalıklarını asla fütur getirmeden telkin ve tatlılıkla men'e çalışmazsam, gökler başıma yıkılsın, dağlar beni ezsin, yerler beni yutsun ırmaklar ve denizler beni boğsun. Her
21 türlü felaket beni yok etsin." denilmektedir. Altı nevi fenalık da "İşret, oyun, iffet, eğrilik, tembellik ve zulümdür." Ulus, 8 Temmuz 1945.
29 Cumhuriyet, 11 Temmuz 1945.
30 İçişleri Bakanlığı, Emniyet Genel Müdürlüğü, Türkiye'de Siyasi Dernekler, Cilt II. Ankara 1950. s. 114.
31 Yeni Asır, 28 Nisan 1946.
32 Nuri Demirağ, C.H.P Genel Başkanı İsmet İnönü'ye Açık Mektup (25. 9. 1949), s. 14.
33 Necmettin Deliorman, Nuri Demirağ'ın Hayatı ve Mücadeleleri, Nuri Demirağ Matbaası, İstanbul 1957, s. 67.
34 Cumhuriyet, 11 Temmuz 1945.
35 İçişleri Bakanlığı a.g.e., s. 115.
36 Nejat Muhsinoğlu, "Yeni Fırkalar", Büyük Doğu, 2 Kasım 1945, Sayı I, Cilt I, s. 15.
37 Yeni Asır, 28 Nisan 1946.
38 Cumhuriyet, 11 Temmuz 1945.
39 Teziç, a.g.e., s. 254.
40 Deliorman, a.g.e., s. 119-128.
41 Deliorman, a.g.e., s. 129-130.
42 Deliorman, a.g.e., s. 134-135.
43 Nuri Demirağ, CHP Genel Başkanı İsmet İnönü'ye Açık Mektup (25. 9. 1949), s. 11-12.
44 Ulus, 16 Ağustos 1946; Yeni Asır, 16 Ağustos 1946.
45 İçişleri Bakanlığı; Dernekler, s. 113.
46 Nuri Demirağ'ın 31 Mayıs 1953'te Milli Kalkınma Partisi Kongresindeki Beyanatı, İstanbul 1953, s. 8-9.
47 Deliorman a.g.e., s. 89-90.
48 Cumhuriyet, 28 Nisan 1953.
49 Reha Oğuz Türkkan, İleri Türkçülük ve Partiler, İstanbul 1946, s. 65.
50 Köy İmar Planı, Milli Kalkınma Partisi neşriyatı, No: 1, İstanbul 1946.
51 Türkkan a.g.e., s. 66.
52 Cumhuriyet, 27 Ekim 1945.
53 Vatan, 25 Temmuz 1945.
54 Mahmut Goloğlu, Demokrasiye Geçiş (1946-1950), Kaynak Yayınları, I. Baskı, İstanbul 1982, s. 36, Necdet Sakaoğlu, Büyük Kalpli Vatandaş: Nuri Demirağ, Popüler Tarih, Temmuz 2000, Sayı: 2, s. 72-73; Toker a.g.e., s., 96, 1946 Milletvekili seçimleri propaganda aşamasında "... MKP'nin Beyoğlu Şubesi Yeniköy'deki Said Halim Paşa'nın korusunda halka kuzu ziyafeti çekecektir." ilanı dikkat çekicidir. Cumhuriyet, 27 Haziran 1946.
55 Haytoğlu; a.g.t., s. 143.
56 Cumhuriyet, 22 Mart 1946; Ulus, 22 Mart 1946.
57 Cumhuriyet, 23 Mart 1946; Ulus 23 Mart 1946.
58 Cumhuriyet, 24 Mart 1946; Tanin, 25 Mart 1946.
59 Tanin, 26 Mart 1946; Cumhuriyet, 26 Mart 1946.
60 Cumhuriyet, 18 Nisan 1946.
61 Yeni Asır, 28 Nisan 1946; Ulus, 28 Nisan 1946. Parti ile ilgili anlaşmazlık bu şekilde ortadan kaldırılmış, ancak şahısların birbirleri aleyhine açtıkları basın yolu ile hakaret davaları devam etmiştir. Cumhuriyet, 3 Mayıs 1946.
62 26 Nisan 1946 günü toplanmış bulunan CHP Meclis grubu, Eylül ayında yapılacak seçimlerin Mayıs ayına alınmasını sağlayacak bir kanun teklifi hazırlamaya başlamıştır.
63 İzmir, 28 Nisan 1946; Rıfkı Salim Burçak, Türkiye'de Demokrasiye Geçiş (1945-1950), Ankara 1979, s. 72; Ulus, 29 Nisan 1946.
64 Ulus, 3 Mayıs 1946.
65 Tanin, 3 Mayıs 1946.
66 Tanin, 9 Mayıs 1946; Ulus, 10 Mayıs 1946; Cumhuriyet, 9 Mayıs 1946.
67 Cumhuriyet, 9 Mayıs 1946.
68 Tanin, 16 Mayıs 1946; Ulus, 10 Mayıs 1946.
69 Haytoğlu; a.g.t., s. 151.
70 Bkz. Haytoğlu; a.g.t., s. 153-158.
71 Tanin, 15 Mayıs 1946.
72 Haytoğlu; a.g.t., s. 155.
73 Hilmi Uran, Hatıralarım 1905-1950, Ankara 1959, s. 438.
74 Ahmad a.g.e., s. 21; Goloğlu a.g.e., s. 48-49 "Muhalefet büyük bir yolsuzluk, usulsüzlük ve hile kampanyası ile harekete geçti. Seçim sandıklarının kaçırılması, yol kesilmesi, jandarma baskısı, telefon tellerinin kesilmesi iddiaları ortaya atıldı.", Hikmet Bila, Sosyal Demokrat Süreç İçinde C. H. P ve Sonrası, II. Baskı, Milliyet Yayınları, İstanbul 1987, s. 160.
77 Toker a.g.e., s. 154 ". MKP'liler saat 11. 00'de seçimlerden çekildiklerini ilan etmişlerdir." İzmir, 27 Mayıs 1946.
78 İzmir, 28 Mayıs 1946.
79 Cumhuriyet, 28 Mayıs 1946.
80 Milliyet, 15 Kasım 1963.
81 Tanin, 16 Mayıs 1946.
82 Cumhuriyet, 10 Ağustos 1946.
83 Cumhuriyet, 18 Ağustos 1946.
84 Goloğlu a.g.e., s. 162.
85 Goloğlu a.g.e., s. 59.
86 Ulus, 17 Haziran 1946.
87 Ulus, 18 Haziran 1946; Cumhuriyet, 18 Haziran 1946; Yeni Asır, 18 Haziran 1946.
88 Cumhuriyet, 20 Haziran 1946.
89 Haytoğlu; a.g.t., s. 198.
90 Tanin, 27 Haziran 1946.
91 Cumhuriyet, 29 Haziran 1946.
92 Karpat a.g.e., s. 143-144.
93 Bila a.g.e., s. 159.
94 Goloğlu a.g.e., s. 65.
95 Karpat a.g.e., s. 144.
96 Goloğlu a.g.e., s. 65.
97 Goloğlu a.g.e., s. 66.
98 Karpat a.g.e., s. 144.
99 Bila a.g.e., s. 65.
100 Goloğlu a.g.e., s. 66; a.g.e., s. 144.
101 Şevket Süreyya Aydemir, II. Adam, Cilt II (1908-1950), 5. Basım, Remzi Kitapevi, İstanbul 1985, s 410-411.
102 Tunaya a.g.e., s. 639, (3 no'lu dipnottan alınmıştır).
103 Ulus, 24 Temmuz 1946; Haytoğlu; a.g.t., s. 218; Nuri Demirağ 22.7.1946 tarih ve 70 no'lu karar ile Haysiyet Divanı'na verilmiş, 22.7.1946 tarih ve 5 no'lu karar ile ihraç edilmiştir. Haysiyet Divanı kararı aynı gün İdare Heyeti tarafından aynı tarih ve 71 no'lu karar ile oybirliği ile tasdik olunmuştur.
104 Ulus, 24 Temmuz 1946.
105 Ulus, 25 Temmuz 1946; Nuri Demirağ, İdare Heyeti'nin mührünü ve evraklarını alarak Beyoğlu Şubesi'ne gidip zorla binaya sahip olduklarını bildiriyor ve Fatih başkanının silahla tehdit edildiğini, durumun adliyeye sevkinin yapıldığını açıklıyor. Karşı taraf bunları yalanlıyor.
106 Cumhuriyet, 25 Temmuz 1946.
107 Haytoğlu, a.g.t., s. 221.
108 Ulus, 26 Temmuz 1946.
109 Ulus, 27 Temmuz 1946; Son Posta, 27 Temmuz 1946.
110 Tanin, 27 Temmuz 1946.
111 Son Posta, 29 Temmuz 1946.
112 Ulus, 31 Temmuz 1946; Tanin, 31 Temmuz 1946; Son Posta, 31 Temmuz 1946; Cumhuriyet, 31 Temmuz 1946.
113 Cumhuriyet, 31 Temmuz 1946.
114 Tanin, 1 Ağustos 1946.
115 Ulus, 1 Ağustos 1946.
116 Cumhuriyet, 3 Ağustos 1946.
117 Ulus, 3 Ağustos 1946.
118 Son Posta, 3 Ağustos 1946; Tanin, 3 Ağustos 1946.
119 Cumhuriyet, 4 Ağustos 1946; Ulus, 6 Ağustos 1946; Son Posta, 6 Ağustos 1946.
120 6. 8. 1946 tarihli mektup şöyledir;
"Milli Kalkınma Partisi Başkanlarına ve Üyelerine;
Son defa parti umumi başkanlığından çıkarılmam hatalı olduğu İstanbul vilayetine bildirilmiş ise de vilayetçe terviç olunmamıştır. Hükümet makamında sadır olan emre mutavaat zaruri olduğundan gayri faal kalmayı münasip bulmaktayım. Bu ayın 12'sinde yapılacak kongre de tabiatıyla yapılamayacaktır. Ne yeni bir parti kurmak ve ne de bir partiye girmek niyetimde olmadığımı, bu partinin uzaktan seyircisi kalacağımı arz ederim. Nuri Demirağ" Tanin, 8 Ağustos 1946; Cumhuriyet, 8 Ağustos 1946.
121 Tanin, 8 Ağustos 1946.
122 Son Posta, 13 Ağustos 1946; Ulus, 13 Ağustos 1946.
123 Tanin, 4 Eylül 1946; Partinin adının "Milli Köylü Partisi" olarak değiştirileceği ve tüzük değişikliklerinin yapılacağı haberleri çıkmıştır. Cumhuriyet, 22 Ağustos 1946; Yeni Asır, 5 Eylül 1946.
124 Cumhuriyet, 18 Ağustos 1946.
125 Cumhuriyet, 5 Eylül 1946; Yeni Asır, 5 Eylül 1946; Tanin, 5 Eylül 1946; Son Posta, 6 Eylül 1946.
126 Cumhuriyet, 22 Ağustos 1946; Yeni Asır, 22 Ağustos 1946.
127 Tanin, 23 Ağustos 1946; Son Posta, 24 Ağustos 1946.
128 Tanin, 24 Ekim 1946; Ulus, 24 Ekim 1946.
129 Ulus, 31 Ekim 1946; Tanin, 3 Kasım 1946.
130 Ulus, 9 Kasım 1946.
131 Tanin, 12 Kasım 1946.
132 Ulus, 23 Kasım 1946.
133 Ulus, 9 Kasım 1946.
134 Tanin, 19 Ocak 1947.
135 Ulus, 2 Mart 1947.
136 Tanin, 5 Mart 1947.
137 Cumhuriyet, 5 Nisan 1947.
138 Ulus, 18 Nisan 1947; Cumhuriyet, 18 Nisan 1947.
139 Cumhuriyet, 21 Nisan 1947.
140 Cumhuriyet, 21 Nisan 1947.
141 Ulus, 22 Nisan 1947.
142 Cumhuriyet, 29 Nisan 1947; Ulus, 24 Mayıs 1947; Cumhuriyet, 24 Mayıs 1947.
143 Cumhuriyet, 3 Haziran 1947.
144 Ulus, 13 Haziran 1947.
145 Ulus, 17 Haziran 1947.
146 Tunaya a.g.e., s. 639, (3 No'lu dipnottan alınmıştır. ).
147 Ulus, 11 Temmuz 1947.
148 Cumhuriyet, 26 Haziran 1948; Cumhuriyet, 27 Haziran 1948.
149 Cumhuriyet, 28 Haziran 1948.
150 Milli Kalkınma Partisi 1949 Yılı Umumi Kongresi, s. 7; Başkanlığa Kamil Tolon, Başkan vekilliklerine Çorlu Delegesi ve Çorlu İlçe Başkanı Şakir Göksel ve Bakırköy İlçe Başkanı Enver Tenşi, kongrenin katipliklerine de bayan Hamiyet Sim ve Hakkı Cengiz Alpay seçilmişlerdir.
151 Milli Kalkınma Partisi 1949 Yılı Umumi Kongresi, İstanbul 1949, s. 13-23; Yapmak istediklerini "Hulasa" kısmında geniş olarak vermiştir. Milli Kalkınma Partisi 1949 Yılı Umumi Kongresi, s. 23-27.
153 Cumhuriyet, 31 Temmuz 1949.
154 Haytoğlu; a.g.t., s. 261.
155 Ulus, 25 Mart 1950.
156 Cumhuriyet, 5 Nisan 1950.
157 Cumhuriyet, 28 Nisan 1950.
158 Milliyet, 6 Mayıs 1950; İstanbul'dan MKP aday sayısı 20'dir.
159 Vatan, 13 Mayıs 1950.
160 Ahmet Emin Yalman, Yakın Tarihimiz, Görüp Geçirdiklerim, Cilt IV 1945-1970, İstanbul
1971, s. 213.
161 Ahmad a.g.e., s. 66.
162 Haytoğlu; a.g.t., s. 267.
163 Cumhuriyet, 13 Ağustos 1952; Ulus, 13 Ağustos 1952.
164 Haytoğlu; a.g.t., s. 273-275.
165 Cumhuriyet, 1 Haziran 1953.
166 Nuri Demirağ'ın 31 Mayıs 1953'de Milli Kalkınma Partisi Kongresi'ndeki Beyanatı, İstanbul 1953, s. 3-23.
167 Nuri Demirağ'ın 31 Mayıs 1953'te Milli Kalkınma Partisi Kongresi'ndeki Beyanatı, s. 19­21; Bu kongrede Adil Ayav, Şakir Göksel, Cemal Dümen, Enver Tenşi, İzzet Çekim'in partiyi yaraladıkları ve sabotajcılara katıldıkları gerekçesi ile Haysiyet Divanı tarafından 1952'de partiden çıkarıldıkları belirtilmiştir.

168 Tökin a.g.e., s. 89.
169 Deliorman a.g.e., s. 83.
170 Milliyet, 13 Nisan 1954; Cumhuriyet, 13 Nisan 1954; Hürriyet, 13 Nisan 1954; Yeni Ulus, 13 Nisan 1954.
171 Deliorman a.g.e., s 79-83.
172 Ahmad a.g.e., s. 122.
173 Milliyet; 3 Mayıs 1954; Meydan Larousse, Cilt VIII, s. 795; Teziç a.g.e., s. 255.
174 Halkçı (Yeni Ulus), 14 Haziran 1954.
175 Deliorman a.g.e., s. 78-79.
176 Deliorman a.g.e., s. 84-85; TBMM Zabıt Ceridesi, Cilt 16, Devre X, İçtima 3, 23. İnikat, Ankara 1957, (9.1.1957) s. 13-16.
177 Deliorman a.g.e., s. 86-88.
178 TBMM Zabıt Ceridesi, Devre X, Cilt 1, İçtima F, Dördüncü İnikat, 26. 5. 1954, Ankara 1954, s. 73-75; Deliorman a.g.e., s. 90-95.
179 Daha geniş bilgi için bkz. Dün ve Bugün, Haftalık Yakın Tarih Mecmuası, 20 Nisan 1956, Cilt 2, Sayı 25, Yıl 1, s. 17.
180 TBMM Zabıt Ceridesi, Devre X, Cilt 11, Ankara 1956, TBMM Matbaası, s. 446; Deliorman a.g.e., s 107-115.
181 TBMM Zabıt Ceridesi, Devre X, Cilt 11, Ankara 1956, TBMM Matbaası, s. 446.
182 TBMM Zabıt Ceridesi, Devre X, Cilt 11, Ankara 1956, TBMM Matbaası, s. 446.
183 TBMM Zabıt Ceridesi, Devre X, Cilt 11, Ankara 1956, TBMM Matbaası, s. 484.
184 TBMM Zabıt Ceridesi, Devre X, Cilt 12, İçtima 2, Seksenikinci İnikat, Ankara 1956, s.
185 TBMM Zabıt Ceridesi, Devre X, Cilt 11, Ankara 1956, TBMM Matbaası, s. 210,.
186 Cumhuriyet, 14 Kasım 1957.
187 Cumhuriyet, 14 Kasım 1957; Son Posta, 14 Kasım 1957; Demokrat İzmir, 14 Kasım 1957; Necdet Sakaoğlu, Büyük Kalpli Vatandaş: Nuri Demirağ, Popüler Tarih, Temmuz 2000, Sayı: 2, s. 73 "... İstanbul'da Zincirlikuyu kabristanına gömülmüştür.... "
188 Teziç a.g.e., s. 255, Meydan Larousse, Cilt VIII, s. 795.

Ahmad, Feroz ve Bedia, Turgay, Demokrasi Sürecinde Türkiye 1945-1980, Hil Yayın, II. Baskı, İstanbul 1996.

Ahmad, Feroz ve Bedia, Turgay, Türkiye'de Çok Partili Politikanın Açıklamalı Kronolojisi 1945­1971, Ankara 1976.

Akkerman, Naki Cevat, Demokrasi ve Siyasi Partiler Hakkında Kısa Notlar, Ankara 1950.

Akşin, Sina, (Yayın yön. ) Türkiye Tarihi 4 Çağdaş Türkiye 1908-1980 4. Baskı Cem Yayınevi İstanbul 1995.

Aydemir, Şevket Süreyya, II. Adam, Cilt II (1908-1950), 5. Basım, Remzi Kitapevi, İstanbul 1985.

Bila, Hikmet, Sosyal Demokrat Süreç İçinde C.H.P. ve Sonrası, II. Baskı, Milliyet Yayınları İstanbul 1987.

Burçak, Rıfkı Salim, Türkiye'de Demokrasiye Geçiş (1945-1950), Ankara 1979.

Deliorman, Necmettin, Nuri Demirağ'ın Hayatı ve Mücadeleleri, Nuri Demirağ Matbaası, İstanbul 1957.

Goloğlu, Mahmut Demokrasiye Geçiş (1946-1950), Kaynak Yayınları, I. Baskı, İstanbul 1982.

Haytoğlu, Ercan, Milli Kalkınma Partisi ve Siyasi Hayatı, Dokuz Eylül Üniversitesi, Atatürk İlkeleri ve İnkılap Tarihi Enstitüsü, (Yayınlanmamış Yüksek Lisans Tezi), İzmir 1990.

İçişleri Bakanlığı, Emniyet Genel Müdürlüğü, Türkiye'de Siyasi Dernekler, Cilt II. Ankara 1950.

Karpat, Kemal H., Türk Demokrasi Tarihi, İstanbul 1967.

Köy İmar Planı, Milli Kalkınma Partisi neşriyatı, No: 1, İstanbul 1946.

Lewis, Bernard, Modern Türkiye'nin Doğuşu, Ankara 1988.

Meydan Larausse, Cilt VIII.

Milli Kalkınma Partisi 1949 Yılı Umumi Kongresi, İstanbul 1949.

Nuri Demirağ, CHP Genel Başkanı İsmet İnönü'ye Açık Mektup (25.9.1949).

Nuri Demirağ'ın 31 Mayıs 1953'de Milli Kalkınma Partisi Kongresi'ndeki Beyanatı, İstanbul 1953.

Nuri Demirağ'ın 31 Mayıs 1953'te Milli Kalkınma Partisi Kongresi'ndeki Beyanatı, İstanbul 1953.

Sencer, Muzaffer, Türkiye'de Siyasi Partilerin Sosyal Temelleri, İstanbul 1971.

TBMM Zabıt Ceridesi, Devre X, Cilt 11, TBMM Matbaası, Ankara 1956.

TBMM Zabıt Ceridesi, Devre X, Cilt 12, İçtima 2, Seksenikinci İnikat, Ankara 1956.

TBMM Zabıt Ceridesi, Cilt 16, Devre X, İçtima 3, 23. İnikat, Ankara 1957, (9.1.1957).

TBMM Zabıt Ceridesi, Devre X, Cilt 1, İçtima F, Dördüncü İnikat, 26.5.1954, Ankara 1954.

Teziç, Erdoğan, 100 Soruda Siyasal Partiler, I. Baskı, İstanbul 1976.

Toker, Metin, Tek Partiden Çok Partiye, I. Baskı, Milliyet Yayınları, İstanbul 1970.

Tökin, Fürüzan Hüsrev, Türkiye'de Siyasi Partiler ve Siyasi Düşüncenin Gelişmesi 1839-1965, İstanbul 1965.

Tunaya, Tarık Zafer, Türkiye'de Siyasi Partiler 1859-1952, İstanbul 1952.

Türkkan, Reha Oğuz, İleri Türkçülük ve Partiler, İstanbul 1946. Uran, Hilmi, Hatıralarım 1905-1950, Ankara 1959.

Yalman, Ahmet Emin, Yakın Tarihimiz, Görüp Geçirdiklerim, Cilt IV 1945-1970, İstanbul 1971.

Paylaş |                      Yorum Yaz - Arşiv     
3819 kez okundu

Yorumlar

Henüz yorum yapılmamış. İlk yorumu yapmak için tıklayın